Tạo giống bằng phương pháp gây đột biến

- Động vật: Phương pháp gây đột biến nhân tạo chỉ được sử dụng hạn chế ở một số nhóm động vật bậc thấp, khó áp dụng cho các nhóm động vật bậc cao vì cơ quan sinh sản của chúng nằm sâu [r]

I- ĐỘT BIẾN VÀ PHƯƠNG PHÁP TẠO ĐỘT BIẾN

 Khái niệm đột biến sinh học

- Đột biến là những biến đổi bất thường trong vật chất di truyền ở cấp độ phân tử (ADN, gen) hoặc cấp độ tế bào (nhiễm sắc thể), dẫn đến sự biến đổi đột ngột của một hoặc một số tính

trạng, những biến đổi này có tính chất bền vững và có thể di truyền cho các đời sau

- Đột biến là quá trình xảy ra đột ngột, riêng rẽ, ngẫu nhiên, không định hướng ở cơ thể sống trong điều kiện tự nhiên

- Đa số là đột biến gen lặn và có hại, một số ít có lợi và có ý nghĩa rất lớn đối với quá trình

tiến hóa và chọn giống

 Phương pháp tạo đột biến

- Tạo đột biến bằng việc sử dụng các tác nhân vật lí

- Tạo đột biến bằng các tác nhân hóa học

- Tạo giống bằng phương pháp sốc nhiệt

 Đối tượng áp dụng

- Vi sinh vật : Phương pháp tạo giống sinh vật bằng gây đột biến đặc biệt hiệu quả vì tốc độ sinh sản

của chúng rất nhanh nên chúng nhanh chóng tạo ra các dòng đột biến

- Thực vật : Phương pháp gây đột biến được áp dụng đối với hạt khô, hạt nảy mầm, hoặc đỉnh sinh

trưởng của thân, cành, hay hạt phấn, bầu nhụy của hoa

- Động vật: Phương pháp gây đột biến nhân tạo chỉ được sử dụng hạn chế ở một số nhóm động vật

bậc thấp, khó áp dụng cho các nhóm động vật bậc cao vì cơ quan sinh sản của chúng nằm sâu trong

cơ thể nên rất khó xử lý Chúng phản ứng rất nhạy và dễ bị chết khi xử lý bằng các tác nhân lí hóa

 Cơ sở khoa học của chọn giống bằng phương pháp đột biến

- Mỗi một kiểu gen nhất định của một giống chỉ cho một năng suất nhất định Trong điều kiện nuôi

trồng tối ưu thì thì mỗi giống chỉ cho một năng suất tối đa nhất định (mức phản ứng của kiểu gen)

- Để thu được năng cao hơn thì phải thay đổi vật chất di truyền của giống do đó ta sử dụng các tác

nhân vật lí, hóa học tác động vào bộ máy di truyền để gây đột biến

II QUY TRÌNH TẠO GIỐNG MỚI BẰNG PHƯƠNG PHÁP GÂY ĐỘT BIẾN

Quy trình tạo giống mới bằng phương pháp gây độ biến gồm các bước :

(1) Xử lí mẫu vật bằng tác nhân gây đột biến

(2) Chọn lọc các thể đột biến có kiểu hình mong muốn

(3) Tạo dòng thuần chủng

1 Xử lí mẫu vật bằng tác nhân gây đột biến

 Sử dụng tác nhân vật lí

Các loại tia

phóng xạ

( tia X, tia gama,

tia bêta, chùm

Kích thích và iôn hóa các nguyên tử khi chúng đi xuyên qua các mô sống

Các phân tử ADN, ARN

Tác động vào hạt khô, hạt nảy mầm, hoặc đỉnh sinh trưởng của thân, cành, hay hạt phấn, bầu nhụy

Chiếu xạ với cường độ

và liều lượng thích hợp lên đỉnh sinh trưởng của thân, cành hoặc hạt

CHỌN GIỐNG BẰNG PHƯƠNG PHÁP

GÂY ĐỘT BIẾN

nơtrôn ) trong tế bào chịu tác động

trực tiếp của các tia phóng

xạ hoặc chịu tác động gián tiếp của chúng qua quá trình tác động lên các phân tử nước trong tế bào (đặc biệt là các gốc OH

-và H2O2 sinh ra có tác dụng ôxi hóa rất mạnh)

làm thay đổi cấu trúc phân tử ADN gây ra đột

biến gen và đột biến NST

của hoa gây ra đột biến

gen và đột biến NST

phấn, bầu nhụy, mô thực vật nuôi cấy

Tia tử ngoại Không có khả năng xuyên

sâu và ion hóa các nguyên

tử mà chỉ có khả năng kích thích, nhưng khi

được tế bào hấp thu nó cũng gây ra đột biến gen

và đột biến NST

Các tế bào vi sinh vật, bào

tử hoặc hạt phấn ở thực vật để gây đột biến gen và đột biến NST

Nhiệt độ Tăng giảm nhiệt độ đột

ngột (sốc nhiệt) làm cơ chế nội cân bằng của cơ thể không khởi động kịp gây chấn thương bộ máy

di truyền

Gây đột biến gen và đột biến nhiễm sắc thể

Thay đổi nhiệt đôi môi trường cách đột ngột

 Sử dụng tác nhân hóa học

Loại tác nhân Cơ chế tác động Đối tượng và cách sử dụng

5BU(5 brôm

uraxin)

Thay thế T, chuyển đổi cặp A-T thành G-X qua nhân đôi ADN : A-T  A-5BU  G-A-5BU  G-X

Thực vật :

* Ngâm hạt khô hay hạt đang nảy mầm

trong dung dịch có nồng độ hóa chất thích hợp

* Tiêm dung dịch hóa chất vào bầu nhụy, hoặc quấn bông có tẩm hóa chất vào điểm

sinh trưởng ở thân, chồi cây

*Quấn bông tẩm hóa chất vào đỉnh sinh trưởng của thân hoặc chồi

* Dùng hóa chất dạng hơi để phun Động vật :

Dùng hóa chất tác dụng lên tinh hoàn, buồng trứng

Etyl metal

sunfonat

(EMS)

Gây đột biến thay thế cặp G-X thành cặp A-T

NMU Thay thế G –X thành X- G hoặc A-T

Acridin Gây đột biến mất hoặc thêm cặp Nu,

nếu được chèn vào mạch khuôn cũ gây đột biến thêm cặp Nu

Côsixin Rối loạn hình thành thoi vô sắc dẫn đến

rồi loạn phân li cặp nhiễm sắc thể

2 Chọn lọc các thể đột biến có kiểu hình mong muốn

Khi trong quần thể giống xuất hiện các đột biến, dựa vào những đặc điểm có thể nhận biết để tách các

cá thể mang đột biến có lợi ra khỏi quần thể giống

3 Tạo dòng thuần chủng

Sau khi nhận biết được thể đột biến mong muốn, ta cho chúng sinh sản để nhân lên thành dòng thuần chủng theo đột biến tạo được

III THÀNH TỰU CỦA PHƯƠNG PHÁP TẠO GIỐNG BẰNG PHƯƠNG PHÁP GÂY ĐỘT BIẾN

 Trong chọn giống vi sinh vật

Tạo được chủng nấm penicilium đột biến có hoạt tính penicilin tăng gấp 200 lần dạng ban đầu Tạo được chủng vi khuẩn đột biến có năng suất tổng hợp lizin cao gấp 300 lần dạng ban đầu

 Trong chọn giống thực vật

- Hướng tạo thể đa bội được chú trọng nhiều đối với các giống cây trồng thu hoạch chủ yếu về thân, lá,

củ như cây lấy gỗ, cây lấy sợi, cây rau

Ví dụ : Rau muống 4n có lá và thân to, sản lượng 30 tạ/ha Dương liễu 3n lớn mạnh, cho gỗ tốt, dưa hấu, nho tam bội không hạt ; dâu tằm tứ bội

- Xử lý giống lúa Mộc Tuyền bằng tia gama tạo ra giống lúa MT 1 chín sớm, cây thấp và cứng, chịu phân, chịu chua, năng suất tăng 15-25% Lai giống có chọn lọc giữa 12 dòng đột biến từ giống ngô M 1 tạo thành giống ngô DT 6 chín sớm, năng suất cao, hàm lượng prôtêin tăng 1,5%, tinh bột giảm 4%

- Táo gia lộc xử lí NMU → táo má hồng cho năng suất cao