Bài giảng Luật Dân sự Việt Nam: Bài 1 - ThS. Lê Thị Giang

Bài giảng Luật Dân sự Việt Nam - Bài 1: Khái niệm chung về luật dân sự Việt Nam nội dung của bài giảng này trình bày đối tượng điều chỉnh và phương pháp điều chỉnh của Luật Dân sự; phân biệt được đối tượng và phương pháp điều chỉnh của Luật Dân sự với một số ngành luật khác; các nguyên tắc cơ bản của Luật Dân sự và nhận diện được nguồn của Luật Dân sự; điều kiện áp dụng luật, áp dụng tương tự pháp luật, áp dụng tập quán, áp dụng án lệ và lẽ công bằng.

TOPICA CU’ NHAN TRY TUYEN, UY TIN QUOC TE

BAI 1

KHAI NIEM CHUNG VE

LUAT DAN SU’ VIET NAM

ThS Lé Thi Giang Giảng viên trường Đại học Luật Hà Nội

MUC TIEU BAI HOC

Trinh bay được đối tượng

điêu chỉnh và phương pháp

điêu chỉnh của Luật Dân sự

Nắm được các nguyên tắc cơ bản

của Luật Dân sự và nhận diện được nguồn của Luật Dân sự

TOPICA CD

CỬ NHÂN TRỰC TUYÉN, UY TIN QUOC TE

Phân biệt được đối tượng và

phương pháp điều chỉnh của Luật Dân sự với một số nghành luật khác

Phân tích được điều kiện áp dụng luật, áp dụng tương tự pháp luật,

áp dụng tập quán, áp dụng án lệ

CAU TRUC NOI DUNG TOPICA OD CU’ NHAN TRY TUYEN, UY TIN QUOC TE

Đối tượng điều chỉnh của Luật

dân sự

tập quán, áp dụng tương tự pháp luật, án lệ, lẽ công bàng

Phương pháp điều chỉnh của

Luật dân sự

Hệ thống pháp luật dân sự và

Khoa học luật dân sự

Luật Dân sự Việt Nam

TOPICA GMD Ử NHÂN TRỰC TUYÉN, UY TÍN QUÓC TE

1.1 ĐỐI TƯỢNG ĐIỀU CHỈNH CỦA LUẬT DÂN SỰ

Khái niệm

Phân loại đối tượng điều chỉnh

ˆ UNI

Đối tượng điều chỉnh của Luật Dân sự là những quan hệ được

hình thành trên cơ sở bình đẳng, tự do ý chí, độc lập về tài sản

và tự chịu trách nhiệm (sau đây gọi chung là quan hệ dân sự)

TOPICA GMD Ử NHÂN TRỰC TUYÉN, UY TÍN QUÓC TE

1.1.2 PHAN LOAI DOI TUONG DIEU CHINH

ˆ a a > " TOPICA OI

a Quan hé tai san

Ạ < = : sac © UNI

a Quan hé tai san

Quan hé tai san

Quan hệ

bôi thường thiệt hại

Quan hệ tài sản thể hiện ý chí của các chủ thể trực tiếp tham gia vào quan hệ, ý chí đó phù hợp với ý chí của nhà nước

^ se an ; S TOPICA Ol

b Quan hé nhan than

° Quan hệ nhân thân là quan hệ giữa người với người liên quan đến một giá trị nhân thân của

cá nhân hay pháp nhân

° Đặc điểm:

5 Quan hệ nhân thân luôn xuất phát từ một giá trị nhân thân, đó là giá trị tinh thần gắn với

con người;

5 Trong quan hệ nhân thân, chỉ một bên chủ thể được xác định, bên còn lại là tất cả các chủ thể

khác phải tôn trọng quyền nhân thân của chủ thể khác > Quan hệ nhân thân là quan hệ tuyệt đối;

5 Quyền nhân thân gắn liền với mỗi chủ thể nhất định, về nguyên tắc không thể chuyển giao Tuy

nhiên, trong một số trường hợp quyền nhân thân có thể dịch chuyển theo quy định pháp luật

(Ví dụ: quyền công bố tác phẩm, các đối tượng sở hữu công nghiệp);

5 Quyền nhân thân không xác định được băng tiền

= rn = > ca TOPICA Ul

1.1.2 PHÂN LOẠI ĐỐI TƯỢNG ĐIỀU CHỈNH (tiếp theo) TOPICA UX

b Quan hé nhan than

Phan loai quan hé nhan than

Tiêu chí 2 z„e® x > nw 2 z„e® a) >

gan với tài sản khong gan với tài sản

Là những giá trị nhân thân khi | Là những giá trị nhân thân mà việc xác được xác lập sẽ làm phát sinh các | lập trên thực tế không làm phát sinh

quyên tài sản các lợi ích về tài sản cho chủ thể quyền

Có thể chuyển dịch cho người khác | Không thể chuyển giao cho người khác

Tính chất theo quy định của pháp luật : : ae thông qua các giao dịch dần sự mn ,

force TRỰC TUYEN, UY TIN QUOC TE

1.1.2 PHAN LOAI DOI TUONG DIEU CHINH (tiép theo)

b Quan hé nhan than

Phân biệt với quan hệ nhân thân do các ngành luật khác điều chỉnh

Điều chỉnh các quan hệ nhân

thân bằng cách quy định những

giá trị nhân thân nào là quyền

nhân thân, trình tự thực hiện,

giới hạn của các quyền nhân

thân đó, đồng thời quy định các

biện pháp thực hiện, bảo vệ

quyên nhân thân

Điều chỉnh các quan hệ nhân thân bằng cách quy định về trình tự, thủ tục để xác định các quyền nhân thân: phong các

danh hiệu 19 quý

nhục người khác,

11

ws > > nn UNI

Khái niệm phương pháp điều chỉnh của Luật Dân sự

Đặc điểm phương pháp điều chỉnh của Luật Dân sự

12

ˆ ‹ ws > > nn UNI

Phương pháp điêu chỉnh của Luật Dân sự là những cách

thức, biện pháp mà nhà nước tác động lên các quan hệ tài sản, các quan hệ nhân thân làm cho các quan hệ này phát

sinh, thay đổi, chấm dứt theo ý chí của nhà nước, phù hợp

với ba lợi ích Nhà nước, xã hội và cá nhân

13

x + ws > > nn ey

Pháp luật ghi nhận sự bình đẳng về địa vị pháp lý giữa các chủ thể tham gia vào quan hệ dân sự;

Các chủ thể có quyền tự định đoạt trong việc tham gia vào các giao dịch Tuy nhiên việc định

đoạt đó không vi phạm điều cấm của pháp luật, không trái đạo đức xã hội, không được xâm

phạm đến lợi ích nhà nước, lợi ích công cộng;

Pháp luật ghi nhận biện pháp giải quyết các tranh chấp dân sự là biện pháp thương lượng,

hòa giải Toà án chỉ giải quyết trong phạm vi yêu cầu của nguyên đơn;

Khi các chủ thể vi phạm nghĩa vụ thì phải chịu trách nhiệm dân sự và đó là trách nhiệm tài sản

14

- ^ * > n n SINT

Nguyén tac binh đẳng

Nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết,

thỏa thuận

Nguyên tắc thiện chí, trung thực

lợi

n tắc tôn trọng lợi ích quoc gla,

của người khác

Nguyên tắc tự chịu trách nhiệm

dân sự

15

< NI ~TẮc c† Â~ nà = TOPICA Ch

Nguyén tac binh dang

Mọi cá nhân, pháp nhân đều bình đẳng, không được lấy

bất kỳ lý do nào để phân biệt đối xử; được pháp luật

bảo hộ như nhau về các quyền nhân thân và tài sản

Nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận

Cá nhân, pháp nhân xác lập, thực hiện, chấm dứt quyền,

nghĩa vụ dân sự của mình trên cơ sở tự do, tự nguyện

cam kết, thỏa thuận Mọi cam kết, thỏa thuận không

vi phạm điêu cấm của luật, không trái đạo đức xã hội

có hiệu lực thực hiện đối với các bên và phải được chủ thể

khác tôn trọng

16

, me a " TOPICA Gl 1.3 CAC NGUYEN TAC CUA LUẬT DÂN SỰ (tiếp theo) TOPICA CONE

Nguyên tắc thiện chí, trung thực

Cá nhân, pháp nhân phải xác lập, thực hiện, chấm dứt quyên, nghĩa vụ dân sự

của mình một cách thiện chí, trung thực

Nguyên tắc tự chịu trách nhiệm dân sự

Cá nhân, pháp nhân phải tự chịu trách nhiệm về việc không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ dân sự

17

` ae TOPICA GLI

Khái niệm nguôn của Luật Dân sự

Phân loại nguôn của Luật Dân sự

18

‹ ˆ se > nn UNI

Nguồn của Luật Dân sự là văn bản do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành theo một

trình tự nhất định có chứa đựng các quy phạm pháp luật dân sự

° Dấu hiệu của nguồn:

5 Văn bản do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành;

”= Có chứa đựng các quy phạm pháp luật dần sự;

5 Ban hành theo trình tự thủ tục luật định

19

ˆ » > nn UNI

° Hiến pháp là đạo luật cơ bản của hệ thống pháp luật Tất cả các văn bản luật có hiệu lực thấp

hơn Hiến pháp khi ban hành đều phải phù hợp với Hiến pháp Trên cơ sở các quy định chung

trong Hiến pháp, Bộ Luật dân sự đã cụ thể hóa;

° Bộ Luật dân sự là nguồn chủ yếu, trực tiếp và quan trọng nhất của luật dân sự;

° Các Luật, bộ luật liên quan;

Ví dụ: Bộ luật Tố tụng dân sự; Luật Hôn nhân - Gia đình

° Các văn bản dưới luật;

° Pháp lệnh của Ủy ban thường vụ Quốc hội; Nghị định của Chính phủ; Nghị quyết của Hội đồng

thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao

20

Am na Ạ SA CÁ TOPICA GD

1.5 AP DUNG LUAT DAN SU’, AP DUNG TAP QUAN, AP DUNG crn rye Ten a

TU'ONG TU’ PHAP LUAT, AN LE, LE CONG BANG

Áp dụng luật dân sự

Phân loại đối tượng điều chỉnh của Luật Dân sự

Khái niệm đối tượng điều chỉnh của Luật Dân sự

Phân loại đối tượng điều chỉnh của Luật Dân sự

21

, nn © UNI

a Khái niệm

Áp dụng luật dân sự là những hoạt động cụ thể của cơ quan nhà nước có thẩm quyền căn cứ vào

những sự kiện thực tế đã xảy ra, dựa vào những quy phạm pháp luật phù hợp với sự kiện thực tế

đó để đưa ra quyết đinh phù hợp những quy định của pháp luật

b Điều kiện của áp dụng Luật Dân sự

° Có tranh chấp quan hệ dân sự cân giải quyết;

° Có quy định tương ứng của luật dân sự để giải quyết

c Hậu quả của áp dụng Luật Dân sự

° Công nhận hay bác bỏ một quyên dân sự;

° Xác lập một nghĩa vụ cho một chủ thể;

° Ap dung cac biện pháp cưỡng chế cần thiết để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể

22

‹ a ‹ TOPICA Gil

a Khái niệm

Áp dụng tập quán là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền vận dụng tập quán để giải quyết một

việc dân sự cụ thể mà chưa có quy phạm pháp luật điều chỉnh

Vi du: Tap quan sur dụng các đơn vị đo lường ở miền nam như gia lúa, một chục bằng 12,

b Điều kiện áp dụng tập quán

° Xảy ra tranh chấp thuộc lĩnh vực dân sự cần được giải quyết;

° Pháp luật không quy định, các bên không thoả thuận;

° Tập quán không vi phạm điều cấm của pháp luật, không trái đạo đức xã hội

23

, > , ˆ TOPICA Gl

a Khái niệm

Là hoạt động của cơ quan nhà nước có thẩm quyền căn cứ vào quy phạm pháp luật hoặc

căn cứ vào tinh thần chung của pháp luật để giải quyết các tranh chấp đang xảy ra khi các

tranh chấp này chưa được các quy phạm pháp luật trực tiếp điều chỉnh

b Điều kiện áp dụng

° Xảy ra tranh chấp thuộc lĩnh vực dân sự cần được giải quyết;

° Pháp luật không quy định, các bên không thoả thuận Đồng thời, không có tập quan để

giải quyết vụ việc;

° Có quy phạm pháp luật khác điều chỉnh quan hệ tương tự với quan hệ cần điều chỉnh

24

cow * UNI

a Khái niệm

° Án lệ được hiểu là đường lối giải thích và áp dụng luật pháp của các tòa án trong các

vụ việc tranh chấp Án lệ có các đặc điểm: (¡) Án lệ do tòa án tạo ra trong qua trình xét xử; (ii) Án

lệ được hình thành phải mang tính mới Các quy tắc giải quyết được đưa ra chưa có trước đó;

° Lễ công bằng, theo khoản 3 Điều 45 Bộ luật Tố tụng dân sự “được xác định trên cơ sở

lẽ phải được xã hội thừa nhận, phù hợp với nguyên tắc nhân đạo, không thiên vị và

bình đẳng về quyền và nghĩa vụ của các đương sự”

b Điều kiện của áp dụng Luật Dân sự

° Tranh chấp thuộc đối tượng điều chỉnh của luật dân sự;

° Không có quy phạm pháp luật trực tiếp điều chỉnh; đồng thời không có tập quán hay

quy định tương tự để giải quyết vụ việc

25

nw - nn UNI

° Luật Dân sự là một ngành luật độc lập trong hệ thống pháp luật Việt Nam, bao gồm tổng hợp

các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ tài sản và quan hệ nhân thân trên cơ sở

bình đẳng, độc lập giữa các chủ thể khi tham gia vào quan hệ đó

°® Cau tao:

=" Phan chung: Bao gồm các quy phạm pháp luật điều chỉnh các vấn đê chung nhất và xuyên suốt toàn bộ hệ thống pháp luật dân sự;

5 Phân riêng: Bao gồm các nhóm quy phạm pháp luật điều chỉnh các nhóm quan hệ và tạo

thành các chế định của luật dân sự: Chế định về tài sản và quyên sở hữu; Chế định nghĩa vụ và hợp đồng dân sự; Chế định thừa kế; Chế định về sở hữu trí tuệ

27

n n SINT

Khoa học luật dân sự là một môn học thuộc ngành khoa

học pháp lý có đối tượng nghiên cứu là các quy định của

pháp luật dần sự với mục đích đưa ra các khái niệm,

quan điểm, tìm ra tính thống nhất hoặc mâu thuẫn, bất

cập trong quy định pháp luật dân sự và luận giải, hoàn thiện các bất cập của pháp luật dân sự

28

¬ Hà ^ 2 ˆ TOPICA GI 1.7 SO LUOC QUA TRINH PHAT TRIEN CUA LUAT DAN SU’ VIET NAM TOPICA (ND

Giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1980

Giai đoạn từ sau năm 1980 đến trước năm 1995

Giai đoạn từ năm 1995 đến năm 2005

Giai đoạn từ sau năm 2005 đến nay

29

: ¬- ~ UN

Quan hệ pháp luật về nộp phạt của người vi phạm do Luật Hành chính điều chỉnh, quan hệ

mua bán hàng do Luật Dân sự điều chỉnh Do đó, hai quan hệ pháp luật này không giống

nhau

30

TOPICA

CU’ NHAN TRY TUYEN, UY TIN QUOC TE

TONG KET CUOI BAI

Những nội dung đã nghiên cứu

Đối tượng điều chỉnh của Luật Dân sự

Phương pháp điều chỉnh của Luật dân sự

Các nguyên tắc của Luật Dân sự

Nguôn Luật dân sự

Áp dụng luật dân sự, áp dụng tập quán, áp dụng tương tự pháp luật, án lệ, lẽ công bằng

Hệ thống pháp luật dân sự và Khoa học luật dân sự ‘(D>

Sơ lược quá trình phát triển của Luật Dân sự Việt Nam

31