A.MỞ ĐẦUThuế tiêu thụ đặc biệt là một loại thuế gián thu đánh vào một số hàng hóa và dịch vụ chịu thuế. Đây là một trong những loại thuế hữu hiệu nhất để Nhà nước điều tiết sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng, đồng thời cũng đóng góp một phần lớn vào ngân sách nhà nước hằng năm do những đặc trưng của loại thuế này. Trong thời đại hội nhập kinh tế quốc tế, công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước thì danh mục hàng hóa chịu thuế tiêu thụ đặc biệt đã có nhiều thay đổi. Nhận thấy tầm quan trọng và thiết thực của vấn đề, bài tiểu luận xin được lựa chọn đề số 04: “Phân tích những đặc trưng của thuế tiêu thụ đặc biệt (trong đó có so sánh với thuế giá trị gia tăng). Cho biết về sự thay đổi của danh mục hàng hóa chịu thuế tiêu thụ đặc biệt từ Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt năm 1990 cho đến nay.”
Trang 1BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI
BÀI TẬP HỌC KỲ MÔN: LUẬT TÀI CHÍNH
ĐỀ 04: Phân tích những đặc trưng của thuế tiêu thụ đặc biệt (trong đó có so sánh với thuế giá trị gia tăng) Cho biết về sự thay đổi của danh mục hàng hóa chịu thuế tiêu thụ đặc biệt từ Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt năm
Trang 2HÀ NỘI 2020
Mục lục
A MỞ ĐẦU 2
B NỘI DUNG 2
I Phân tích đặc trưng của thuế tiêu thụ đặc biệt
và so sánh với thuế giá trị gia tăng 2
1.1 Diện đánh thuế hẹp 21.2 Mức thuế suất cao 31.3 Đánh vào toàn bộ giá trị hàng hóa, dịch vụ vàthường chỉ được thu một lần ở khâu sản xuất hoặcnhập khẩu 31.4 Có vai trò điều tiết tiêu dùng và sản xuất, nhậpkhẩu hàng hóa, kinh doanh dịch vụ 41.5 Có vai trò điều tiết thu nhập từ tầng lớp dân cư
có thu nhập cao 5
II Sự thay đổi của danh mục hàng hóa chịu thuế tiêu thụ đặc biệt từ Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt năm 1990 cho đến nay 6
2.1 Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt 1990 và các Luậtsửa đổi, bổ sung 62.2 Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt 1998 và các Luậtsửa đổi, bổ sung 8
Trang 32.3 Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt 2008 và các Luậtsửa đổi, bổ sung 9
C KẾT LUẬN 12
D DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 13
2
Trang 4A MỞ ĐẦU
Thuế tiêu thụ đặc biệt là một loại thuế gián thuđánh vào một số hàng hóa và dịch vụ chịu thuế Đây làmột trong những loại thuế hữu hiệu nhất để Nhà nướcđiều tiết sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng, đồng thờicũng đóng góp một phần lớn vào ngân sách nhà nướchằng năm do những đặc trưng của loại thuế này Trongthời đại hội nhập kinh tế quốc tế, công nghiệp hóa vàhiện đại hóa đất nước thì danh mục hàng hóa chịu thuếtiêu thụ đặc biệt đã có nhiều thay đổi Nhận thấy tầmquan trọng và thiết thực của vấn đề, bài tiểu luận xin
được lựa chọn đề số 04: “Phân tích những đặc trưng của thuế tiêu thụ đặc biệt (trong đó có so sánh với thuế giá trị gia tăng) Cho biết về sự thay đổi của danh mục hàng hóa chịu thuế tiêu thụ đặc biệt từ Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt năm
Trang 5trưng nhất định giúp ta phân biệt với thuế giá trị giatăng nói riêng và các loại thuế gián thu khác nói chung.
I.1 Diện đánh thuế hẹp
Theo Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt 2008 sửa đổi, bổsung, hiện nay nước ta chỉ thực hiện thu thuế tiêu thụđặc biệt đối với 16 loại hàng hóa và dịch vụ nhất định.Đây chủ yếu là những hàng hóa, dịch vụ cao cấp, khôngthiết yếu mà Nhà nước không khuyến khích tiêu dùng,sản xuất, nhập khẩu như: thuốc lá điếu, rượu, bia, xe ô
tô dưới 24 chỗ, kinh doanh vũ trường, kinh doanhcasino,…
Như vậy, thuế tiêu thụ đặc biệt có diện đánh thuếhẹp hơn rất nhiều nếu so với thuế giá trị gia tăng Đốivới thuế giá trị gia tăng, đối tượng chịu thuế là hầu hếtcác hàng hóa và dịch vụ sử dụng cho sản xuất, kinhdoanh và tiêu dùng ở Việt Nam Trong Luật Thuế giá trịgia tăng 2008 sửa đổi, bổ sung cũng chỉ có thể nêu đốitượng chịu thuế dưới dạng loại trừ các đối tượng khôngphải chịu thuế được liệt kê, cho thấy diện đánh thuếbao quát và rộng rãi Điều này xuất phát từ lý do rằngmọi chủ thể tồn tại trong xã hội đều phải chi trả thunhập của mình để thụ hưởng kết quả sản xuất, kinhdoanh tạo ra cho nền kinh tế xã hội Vì vậy mọi đốitượng trong xã hội đều là chủ thể chịu thuế, và nhà
4
Trang 6nước thu thuế của họ một cách gián tiếp qua việc đánhvào hàng hóa, dịch vụ mà họ tiêu dùng
I.2 Mức thuế suất cao
Thuế suất thuế tiêu thụ đặc biệt được quy địnhbằng tỉ lệ phần trăm qua biểu suất thuế tiêu thụ đặcbiệt Theo biểu suất hiện hành, đa số các hàng hóa vàdịch vụ chịu thuế đều có mức thuế suất cao (khoảng30% - 40%), thậm chí là rất cao (150% đối với xe ô tôchở người từ 9 chỗ trở xuống loại có dung tích xi lanhtrên 6.000 cm3) Như đã lý giải ở trên, thuế suất caoxuất phát từ chính sách của nhà nước nhằm hạn chếtiêu dùng, sản xuất và nhập khẩu các hàng hóa và dịch
vụ không thiết yếu, cao cấp Qua đó, thuế tiêu thụ đặcbiệt cũng trở thành một nguồn thu không nhỏ đối vớingân sách nhà nước hằng năm
Trái ngược lại, thuế giá trị gia tăng chỉ có 3 mứcthuế suất và thấp hơn thuế suất thuế giá trị gia tăng rấtnhiều Cụ thể, 3 mức thuế suất thuế giá trị gia tăngđược áp dụng là 0% đối với hàng hóa, dịch vụ xuất khẩutheo thông lệ quốc tế và hàng hóa dịch vụ không chịuthuế giá trị gia tăng; 5% đối với hàng hóa, dịch vụ thiếtyếu cho đời sống và hàng hóa, dịch vụ là đầu vào sửdụng cho sản xuất nông nghiệp; 10% đối với các hànghóa và dịch vụ thiết yếu khác Như vậy, tùy vào mức độthiết yếu và mức độ khuyến khích sản xuất, tiêu dùng
Trang 7mà có mức thuế suất khác nhau Song, các mức thuếsuất này đều thấp, thể hiện thái độ tích cực của nhànước trong đẩy mạnh sản xuất, tiêu dùng và thể hiện sựcông bằng của thuế trong việc đảm bảo mọi tầng lớptrong xã hội đều có thể chi trả cho các hoạt động thiếtyếu của đời sống.
I.3 Đánh vào toàn bộ giá trị hàng hóa, dịch vụ và thường chỉ được thu một lần ở khâu sản xuất hoặc nhập khẩu
Do thuế tiêu thụ đặc biệt đánh vào toàn bộ giá trịcủa hàng hóa, dịch vụ ở khâu đầu tiên là khâu sản xuấthoặc nhập khẩu, cho nên cùng một mặt hàng chịu thuếtiêu thụ đặc biệt đó, khi luân chuyển qua khâu lưuthông sẽ không bị đánh thuế tiêu thụ đặc biệt nữa Đây
là điểm đặc trưng quan trọng xuất phát từ nguyên tắckhông đánh thuế trùng lặp (không đánh thuế hai lần)trong quản lý thuế tại Việt Nam, tức là bảo đảm một đốitượng chịu thuế không phải chịu một loại thuế nhiềulần Tuy nhiên vẫn có trường hợp một mặt hàng bị đánhthuế tiêu thụ đặc biệt hai lần, nếu nguyên liệu đầu vàocủa hàng hóa thuộc diện chịu thuế tiêu thụ đặc biệt,sau khi sản xuất ra dưới dạng thành phẩm thì lại thuộcdiện chịu thuế tiêu thụ đặc biệt ở giai đoạn sản xuấtnày Ví dụ như các chế phẩm từ cây thuốc lá khi nhậpkhẩu vào Việt Nam bị đánh thuế tiêu thụ đặc biệt, sau
6
Trang 8khi sản xuất thành thuốc lá điếu để tiêu thụ tại ViệtNam thì tiếp tục bị đánh thuế tiêu thụ đặc biệt đối vớithành phẩm thuốc lá điếu này Để tránh xâm phạmnguyên tắc trong trường hợp này thì pháp luật hiệnhành đã quy định việc khấu trừ thuế đối với nguyên liệunếu có chứng từ hợp pháp khi thực hiện nộp thuế ởkhâu sản xuất.
Khác với thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế giá trị gia tăngxuất hiện ở mọi khâu từ sản xuất, lưu thông cho đếntiêu dùng hàng hóa Theo lý thuyết của C.Mác về quátrình tạo ra giá trị thặng dư thì qua mỗi khâu, giá trịhàng hóa lại tăng thêm; trong khi đó thuế giá trị giatăng lại đánh vào phần giá trị tăng thêm này nên xuấthiện ở tất cả các khâu Việc đánh thuế chỉ trên phần giátrị tăng thêm mà không phải đối với toàn bộ giá trị hànghóa dịch vụ làm cho số thuế giá trị gia tăng áp dụngtrong mỗi khâu của quá trình lưu thông không gây ranhững đột biến về giá cả cho người tiêu dùng Hoạtđộng xác định phần giá trị tăng thêm này được thựchiện trên cơ sở hóa đơn, chứng từ hợp lệ
I.4 Có vai trò điều tiết tiêu dùng và sản xuất, nhập khẩu hàng hóa, kinh doanh dịch vụ
Thuế tiêu thụ đặc biệt có vai trò điều tiết vừa theohướng hạn chế, vừa theo hướng khuyến khích tiêudùng, sản xuất hàng hóa, kinh doanh dịch vụ Một mặt,
Trang 9với mức thuế suất cao đánh vào các loại hàng hóa, dịch
vụ mà nhà nước không khuyến khích sản xuất, tiêudùng khiến các nhà đầu tư cũng hạn chế đầu tư, mởrộng sản xuất các loại mặt hàng này bởi không thu đượclợi nhuận cao Từ đó làm giảm nguồn cung hàng hóa vàcũng làm giảm nhu cầu của người tiêu dùng.Ví dụ nhưthuốc lá điếu và rượu bia là các mặt hàng gây hại chosức khỏe, khiến người dùng mắc các bệnh nguy hiểm vàcòn là nguyên nhân của các vụ tai nạn giao thông, ẩuđả,… cho nên nhà nước đã hạn chế việc sản xuất vàtiêu dùng các loại mặt hàng này với mức thuế suất thuếtiêu thụ đặc biệt từ 35% - 75% Mặt khác, “thuế tiêu thụđặc biệt thu vào hàng hóa, dịch vụ chịu thuế ở khâunhập khẩu còn nhằm hạn chế việc tiêu dùng hàng hóa,dịch vụ nhập khẩu từ nước ngoài, qua đó, khuyến khíchviệc tiêu dùng sản phẩm hàng hóa, dịch vụ cùng loạisản xuất trong nước Đây là việc làm có ý nghĩa quantrọng trong việc thực hiện chủ trương bảo hộ sản xuấttrong nước mà hầu hết các quốc gia theo đuổi.”1 Nhưvậy, có thể thấy thuế tiêu thụ đặc biệt điều tiết theo cảhai hướng, song mục đích để hạn chế đối với các mặthàng không khuyến khích nhập khẩu, sản xuất, kinhdoanh và tiêu dùng là trực tiếp và đặc trưng hơn cả
1 Trường Đại học Luật Hà Nội (2019), Giáo trình Luật thuế Việt Nam, Nxb Công an nhân
dân, Hà Nội, tr 120.
8
Trang 10Đối với thuế giá trị gia tăng, do mang mức thuếsuất thấp nên vai trò chủ yếu của loại thuế này là nhằmkhuyến khích sản xuất, tiêu dùng, hoặc hạn chế đếnmức tối đa việc trả tiền thuế từ phần thu nhập ít ỏi củanhững người thu nhập thấp do có hành vi tiêu dùng Ví
dụ các mặt hàng quần, áo, dịch vụ ăn uống,… đáp ứngnhững nhu cầu thiết yếu nhất của con người nên nhànước chỉ đánh thuế rất thấp để thu hút sự sản xuất, đầu
tư các loại mặt hàng này, đồng thời khiến người tiêudùng- chủ thể chịu thuế trực tiếp- không phải trả quánhiều tiền để có thể thụ hưởng những mặt hàng thiếtyếu Mức thuế suất cao nhất là 10% dù để áp dụng chonhững hàng hóa, dịch vụ cần hạn chế phần nào songvẫn là những mặt hàng cần thiết cho đời sống Như vậy,vai trò điều tiết của thuế giá trị gia tăng có thể nói làtrái ngược lại so với thuế tiêu thụ đặc biệt
I.5 Có vai trò điều tiết thu nhập từ tầng lớp dân cư có thu nhập cao
Thuế tiêu thụ đặc biệt là một loại thuế gián thu,nên thuế suất cao sẽ làm cho giá bán hàng hóa, dịch vụchịu thuế tăng lên Hệ quả là đối tượng tiêu dùng cácmặt hàng và dịch vụ chịu thuế tiêu thụ đặc biệt khôngthể là quảng đại quần chúng lao động mà chỉ là nhữngtầng lớp khá giả trong xã hội Ví dụ: ô tô, du thuyền,dịch vụ casino, chơi gôn,… là những hàng hóa và dịch
Trang 11vụ cao cấp mà chỉ được sử dụng bởi những người có thunhập cao trong xã hội Thông qua việc thu thuế tiêu thụđặc biệt, nhà nước có thể huy động một bộ phận thunhập của đối tượng có thu nhập cao và có khả năng tiêudùng hàng hóa, dịch vụ không thiết yếu, đóng góp vàongân sách nhà nước để sử dụng cho những mục đíchcông cộng, góp phần đảm bảo công bằng xã hội 2
Đối với thuế giá trị gia tăng, vai trò điều tiết thunhập không rõ ràng bằng thuế tiêu thụ đặc biệt, do đốitượng chịu thuế giá trị gia tăng là hàng hóa và dịch vụthiết yếu, thuế suất thấp, dù người tiêu dùng có thunhập cao hay thấp thì đều phải tiêu dùng những mặthàng đó với thuế suất như nhau
II Sự thay đổi của danh mục hàng hóa chịu thuế tiêu thụ đặc biệt từ Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt năm 1990 cho đến nay
Cho đến nay, nước ta đã ban hành 3 đạo Luật Thuếtiêu thụ đặc biệt cùng các văn bản Luật sửa đổi, bổsung Xu hướng qua từng năm là mở rộng số lượng cácloại hàng hóa chịu thuế, song đồng thời lại hạ thấp mứcthuế suất thuế tiêu thụ đặc biệt Sau đây, bài tiểu luậnxin được nêu sự thay đổi danh mục hàng hóa chịu thuế,phân tích các nguyên nhân dẫn đến sự thay đổi và đánhgiá tính hợp lý
2 Trường Đại học Luật Hà Nội (2019), Giáo trình Luật thuế Việt Nam, Sđd, tr 121.
10
Trang 12II.1 Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt 1990 và các Luật sửa đổi, bổ sung
Thuế tiêu thụ đặc biệt được quy định lần đầu tạiLuật thuế tiêu thụ đặc biệt 1990 Trong đó, có 6 loạihàng hóa, dịch vụ thuộc diện chịu thuế là: thuốc hút,rượu, bia, pháo, bài lá và vàng mã Đây đều là nhữnghàng hóa không khuyến khích sản xuất, tiêu dùng do cóthể gây hại đến sức khỏe (thuốc lá, rượu bia) hoặc làmgia tăng các tệ nạn xã hội (tệ nạn cờ bạc, mê tín dịđoan, gây cháy nổ) Do vậy việc đánh thuế là điều cầnthiết
Sang đến Luật sửa đổi, bổ sung Luật thuế tiêuthụ đặc biệt năm 1993, nhà nước đã thu hẹp diện đánhthuế xuống còn 4 loại hàng hóa: thuốc hút, rượu, bia vàpháo với mức thuế suất đều tăng cao hơn so với Luậtnăm 1990
Luật sửa đổi này đã có sự phân chia cụ thể hơn cáctrường hợp chịu thuế trong cùng một nhóm hàng hóa,thể hiện thái độ khác nhau của Nhà nước đối với từngđối tượng chịu thuế Ví dụ như cùng là thuốc lá điếu,nhà làm luật phân ra nếu sản xuất bằng nguyên liệunhập khẩu sẽ chịu thuế suất cao hơn (70%), còn nếusản xuất bằng nguyên liệu trong nước sẽ được nhậnmức ưu đãi thuế suất thấp hơn là 52%, cho thấy chínhsách khuyến khích tiêu dùng và bảo hộ hàng hóa trong
Trang 13nước Đối với rượu, biểu suất thuế phân chia ra thànhnhiều trường hợp hơn, đặc biệt là thêm mặt hàng rượuthuốc; đối với bia hộp cũng được tách riêng ra và chịumức thuế suất thấp hơn các loại bia khác.
Tuy nhiên, sự thay đổi lớn nhất đến từ việc loại bỏ 2loại hàng hóa là bài lá và vàng mã khỏi danh mục chịuthuế tiêu thụ đặc biệt, trong khi tại Luật thuế tiêu thụđặc biệt 1990, đây lại là 2 mặt hàng chịu mức thuế suấtlớn nhất (70%) Điều này có thể được lý giải do tínhthực tiễn của việc đánh thuế không cao, khi có rất nhiều
cơ sở sản xuất, bán vàng mã và bài lá song lại khôngthể tiến hành kiểm soát và thu thuế được, như vậy xétcho cùng đã không đáp ứng được nguyên tắc bảo đảmtính khả thi và hiệu quả trong quản lý thuế Tuy nhiên,theo quan điểm cá nhân của người viết, mục đích đánhthuế các loại mặt hàng này nhằm hạn chế tệ nạn xã hội
và bảo đảm nguồn thu ngân sách nhà nước là đúngđắn Do vậy, thay vì loại bỏ khỏi danh mục chịu thuế thì
ta nên tìm các giải pháp nâng cao sự kiểm soát hoặcnên thực hiện song song biện pháp đánh thuế với cácbiện pháp hành chính, hình sự khác để giảm thiểu các
tệ nạn xã hội này
Luật sửa đổi, bổ sung Luật thuế tiêu thụ đặc biệtnăm 1995 đã có sự chuyển biến mạnh mẽ khi mở rộngdiện đánh thuế không chỉ đối với hàng hóa sản xuất
12
Trang 14trong nước mà còn đánh vào cả hàng hóa nhập khẩu.Bên cạnh việc giữ nguyên 4 loại hàng hóa là thuốc láđiếu, rượu, bia, pháo thì Luật sửa đổi 1995 đã đánh thuếthêm 2 loại hàng hóa nữa là xăng và ô tô nhập khẩu từ
24 chỗ ngồi trở xuống Đặc biệt Nhà nước đánh thuếtiêu thụ đặc biệt rất mạnh đối với ô tô nhập khẩu từ 5chỗ ngồi trở xuống (100%), phản ánh chính sách bảo hộngành sản xuất ô tô trong nước của Chính phủ Việt Namtrong giai đoạn này Xét bối cảnh lịch sử khi đó, ViệtNam chính thức trở thanh thành viên Hiệp hội các quốcgia Đông Nam Á (ASEAN) ngày 28/07/1995 thì nhữngthay đổi này là hoàn toàn hợp lý
II.2 Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt 1998 và các Luật sửa đổi, bổ sung
Về số lượng hàng hóa, so với Luật cũ, Luật thuếtiêu thụ đặc biệt 1998 đã bỏ mặt hàng pháo nhưng đưathêm 3 nhóm hàng hóa khác vào danh mục mặt hàngchịu thuế là điều hòa nhiệt độ có công suất từ 90.000BTU trở xuống; bài lá; vàng mã và hàng mã Trong đó,bài lá; vàng mã và hàng mã là 2 nhóm mặt hàng đượcđưa trở lại sau khi quy định lần đầu trong Luật 1990nhưng lại bị bỏ đi tại các Luật sửa đổi Ngoài ra, điềuhòa nhiệt độ cũng là một trong những mặt hàng khôngthiết yếu, chủ yếu được tiêu dùng bởi tầng lớp dân cưthu nhập cao thời bấy giờ nên việc đánh thuế cao là hợp
Trang 15lý Đặc biệt, bên cạnh hàng hóa thì đối tượng chịu thuếcòn có thêm các dịch vụ không thiết yếu, cao cấp khácnhư kinh doanh vũ trường, karaoke, mát-xa,… Xét bốicảnh lịch sử lúc bấy giờ, việc mở rộng diện đánh thuếnày còn xuất phát từ quá trình hội nhập quốc tế (gianhập ASEAN 1995 và ASEM 1996) và kí kết các hiệpđịnh khuyến khích trao đổi giao thương quốc tế Theo
đó, Việt Nam phải cắt giảm thuế nhập khẩu đối với một
số mặt hàng, từ đó làm giảm số thu ngân sách nhà nước
từ thuế nhập khẩu Để đảm bảo ngân sách không bịthất thu, cần phải mở rộng diện hàng hóa và dịch vụchịu thuế tiêu thụ đặc biệt
Về mức thuế suất đối với từng đối tượng chịu thuế,
có thể thấy một số mặt hàng sản xuất đã được giảmmức thuế suất Ví dụ như thuốc lá điếu sản xuất bằngnguyên liệu trong nước đã giảm thuế suất từ 52%xuống còn 45%, rượu trên 40% giảm thuế suất từ 90%xuống còn 70%,… Việc giảm mức thuế suất này là đểđồng bộ với Luật Thuế giá trị gia tăng có hiệu lực từ01/01/1999 “Thuế giá trị gia tăng có hiệu lực thay thếthuế doanh thu dẫn đến chi phí cho nguyên vật liệu đểsản xuất mặt hàng chịu thuế tiêu thụ đặc biệt tăng lên
Do vậy, cần phải giảm bớt thuế suất thế tiêu thụ đặcbiệt với các loại mặt hàng này để không làm ảnh hưởnglớn tới giá cả của mặt hàng chịu thuế.”3
3 Trường Đại học Luật Hà Nội (2019), Giáo trình Luật thuế Việt Nam, Sđd, tr 112.
14