MỞ ĐẦU Thực hiện Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII và các chủ trương của Đảng, Nhà nước về định hướng chiến lược phát triển giáo dụcđào tạo trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, lĩnh vực giáo dục và đào tạo nước ta đã đạt được những thành tựu quan trọng, góp phần to lớn vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trong Chương trình tổng thể, nhiều môn học mới sẽ hình thành dựa trên sự tích hợp các môn học truyền thống, hoặc thay đổi tên gọi để phù hợp với sự thay đổi nội dung, tính chất và ý nghĩa giáo dục. Số lượng môn học bắt buộc của cả ba cấp học sẽ giảm xuống đáng kể. Chương trình mới phân định hai hệ thống môn học bắt buộc và tự chọn. Đối với hệ thống các môn học tự chọn, chương trình còn phân hóa thêm các nhóm: Môn học tự chọn học viêncó thể chọn hoặc không chọn, những môn học viên bắt buộc phải lựa chọn một hoặc một số môn trong nhóm, nội dung học viêncó thể lựa chọn trong một môn học. So với Chương trình hiện hành thì Chương trình tổng thể xác định mục tiêu của từng cấp học một cách cụ thể; chuyển từ coi trọng trang bị kiến thức sang phát triển phẩm chất năng lực trên cơ sở trang bị kiến thức; coi trọng trải nghiệm sáng tạo; hình thức, phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá phong phú hơn, theo hướng phát huy tính chủ động, sáng tạo, rèn luyện phương pháp tự học và được phân hóa dần ở cấp trên. Do đó, chương trình tổng thể sẽ giúp khắc phục sự chồng lấn giữa các môn, bảo đảm sự hài hòa, thống nhất trong từng môn học, giữa các môn học, trong từng lớp, từng cấp và giữa các lớp, các cấp học. Cụ thể là: Đã xây dựng được hệ thống giáo dục và đào tạo tương đối hoàn chỉnh từ mầm non đến đại học. Cơ sở vật chất, thiết bị giáo dục, đào tạo được cải thiện rõ rệt và từng bước hiện đại hóa. Số lượng học viên, sinh viên tăng nhanh, nhất là ở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp. Chất lượng giáo dục và đào tạo có tiến bộ. Đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục phát triển cả về số lượng và chất lượng, với cơ cấu ngày càng hợp lý. Chi ngân sách cho giáo dục và đào tạo đạt mức 20% tổng chi ngân sách nhà nước. Xã hội hóa giáo dục được đẩy mạnh; hệ thống giáo dục và đào tạo ngoài công lập góp phần đáng kể vào phát triển giáo dục và đào tạo chung của toàn xã hội. Công tác quản lý giáo dục và đào tạo có bước chuyển biến nhất định. Cả nước đã hoàn thành mục tiêu xóa mù chữ và phổ cập giáo dục tiểu học vào năm 2000; phổ cập giáo dục trung học cơ sở vào năm 2010; đang tiến tới phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ 5 tuổi; củng cố và nâng cao kết quả xóa mù chữ cho người lớn. Cơ hội tiếp cận giáo dục có nhiều tiến bộ, nhất là đối với đồng bào dân tộc thiểu số và các đối tượng chính sách; cơ bản bảo đảm bình đẳng giới trong giáo dục và đào tạo.
Trang 1cơ sở trang bị kiến thức; coi trọng trải nghiệm sáng tạo; hình thức, phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá phong phú hơn, theo hướng phát huy tính chủ động, sáng tạo, rèn luyện phương pháp tự học và được phân hóa dần ở cấp trên Do đó, chương trình tổng thể sẽ giúp khắc phục sự chồng lấn giữa các môn, bảo đảm sự hài hòa, thống nhất trong từng môn học, giữa các môn học, trong từng lớp, từng cấp và giữa các lớp, các cấp học Cụ thể là: Đã xây dựng được hệ thống giáo dục
và đào tạo tương đối hoàn chỉnh từ mầm non đến đại học Cơ sở vật chất, thiết bị giáo dục, đào tạo được cải thiện rõ rệt và từng bước hiện đại hóa Số lượng học viên, sinh viên tăng nhanh, nhất là ở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp Chất lượng giáo dục và đào tạo có tiến bộ
Trang 2Đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục phát triển cả về số lượng và chất lượng, với cơ cấu ngày càng hợp lý Chi ngân sách cho giáo dục và đào tạo đạt mức 20% tổng chi ngân sách nhà nước Xã hội hóa giáo dục được đẩy mạnh;
hệ thống giáo dục và đào tạo ngoài công lập góp phần đáng kể vào phát triển giáo dục và đào tạo chung của toàn xã hội Công tác quản lý giáo dục và đào tạo có bước chuyển biến nhất định Cả nước đã hoàn thành mục tiêu xóa mù chữ và phổ cập giáo dục tiểu học vào năm 2000; phổ cập giáo dục trung học cơ sở vào năm 2010; đang tiến tới phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ 5 tuổi; củng cố và nâng cao kết quả xóa mù chữ cho người lớn Cơ hội tiếp cận giáo dục có nhiều tiến bộ, nhất
là đối với đồng bào dân tộc thiểu số và các đối tượng chính sách; cơ bản bảo đảm bình đẳng giới trong giáo dục và đào tạo
Những thành tựu và kết quả nói trên, trước hết bắt nguồn từ truyền thống hiếu học của dân tộc; sự quan tâm, chăm lo của Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân, của mỗi gia đình và toàn xã hội; sự tận tụy của đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục; sự ổn định về chính trị cùng với những thành tựu phát triển kinh tế-xã hội của đất nước
Tuy nhiên, chất lượng, hiệu quả giáo dục và đào tạo còn thấp so với yêu cầu, nhất là giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp Hệ thống giáo dục và đào tạo thiếu liên thông giữa các trình độ và giữa các phương thức giáo dục, đào tạo; còn nặng lý thuyết, nhẹ thực hành Đào tạo thiếu gắn kết với nghiên cứu khoa học, sản xuất, kinh doanh và nhu cầu của thị trường lao động; chưa chú trọng đúng mức việc giáo dục đạo đức, lối sống và kỹ năng làm việc Phương pháp giáo dục, việc thi, kiểm tra và đánh giá kết quả còn lạc hậu, thiếu thực chất Quản lý giáo dục và đào tạo còn nhiều yếu kém Đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục bất cập
về chất lượng, số lượng và cơ cấu; một bộ phận chưa theo kịp yêu cầu đổi mới và phát triển giáo dục, thiếu tâm huyết, thậm chí vi phạm đạo đức nghề nghiệp Đầu
tư cho giáo dục và đào tạo chưa hiệu quả Chính sách, cơ chế tài chính cho giáo dục và đào tạo chưa phù hợp Cơ sở vật chất kỹ thuật còn thiếu và lạc hậu, nhất là
ở vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn
Trang 3Những hạn chế, yếu kém nói trên do các nguyên nhân chủ yếu sau:
Một là, việc thể chế hóa các quan điểm, chủ trương của Đảng và Nhà nước
về phát triển giáo dục và đào tạo, nhất là quan điểm "giáo dục là quốc sách hàng đầu" còn chậm và lúng túng Việc xây dựng, tổ chức thực hiện chiến lược, kế hoạch
và chương trình phát triển giáo dục-đào tạo chưa đáp ứng yêu cầu của xã hội
Hai là, mục tiêu giáo dục toàn diện chưa được hiểu và thực hiện đúng Bệnh hình thức, hư danh, chạy theo bằng cấp chậm được khắc phục, có mặt nghiêm trọng hơn Tư duy bao cấp còn nặng, làm hạn chế khả năng huy động các nguồn lực xã hội đầu tư cho giáo dục, đào tạo
Ba là, việc phân định giữa quản lý nhà nước với hoạt động quản trị trong các cơ sở giáo dục, đào tạo chưa rõ Công tác quản lý chất lượng, thanh tra, kiểm tra, giám sát chưa được coi trọng đúng mức Sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và gia đình chưa chặt chẽ Nguồn lực quốc gia và khả năng của phần đông gia đình đầu tư cho giáo dục và đào tạo còn thấp so với yêu cầu Vậy để đổi mới quản lý nhà trường hướng đến thực hiện Chương trình giáo dục tổng thể, ngay từ bây giờ các nhà quản lý của các trường phổ thông cần nắm vững
lý thuyết sự thay đổi để vận dụng vào quản lý hoạt động dạy học trong nhà trường một cách hợp lý nhằm giúp các nhà trường chủ động thay đổi thích ứng với yêu cầu của hoạt động dạy học của chương trình mới
I Sự thay đổi và quản lý sự thay đổi ở nhà trường giai đoạn hiện nay
1 Khái niệm sự thay đổi và quản lý sự thay đổi
a) Khái niệm thay đổi
Thay đổi là quá trình vận động do ảnh hưởng, tác động qua lại của sự vật, hiện tượng, của các yếu tố bên trong và bên ngoài; thay đổi là thuộc tính chung của bất kì sự vật hiện tượng nào Thay đổi bao gồm cả sự biến đổi về số lượng, chất lượng và cơ cấu Thay đổi được hiểu ở các mức độ khác nhau: cải tiến, đổi mới, cải cách, cách mạng Sự thay đổi của các nhà trường có thể do các nguyên nhân bên ngoài và nguyên nhân bên trong; có thể là sự thay đổi tự nhiên, diễn ra thường xuyên và sự thay đổi được hoạch định Trong giáo dục, chúng ta có thể
Trang 4thấy rõ sự thay đổi về chương trình, sách giáo khoa, phương pháp, phương tiện,
cơ sở vật chất trường học Thay đổi là một yếu tố quan trọng liên quan đến sự thành công của một nhà trường Nếu không mau chóng thích ứng với sự thay đổi nhà trường khó có thể giữ được vị trí và chất lượng giáo dục Quản lý sự thay đổi
là một cách để tổ chức thích ứng được với sự thay đổi Theo PGS.TS Đặng Xuân Hải thì “Quản lý sự thay đổi thực chất là kế hoạch hóa, điều hành và chỉ đạo triển khai sự thay đổi để đạt được mục tiêu đề ra cho sự thay đổi đó” Phải khẳng định rằng người hiệu trưởng trường phổ thông có vai trò kép là lãnh đạo và quản lý Trong đó: Lãnh đạo để luôn có được sự thay đổi và phát triển bền vững; Quản lý
để các hoạt động có sự ổn định nhằm đạt tới mục tiêu
b) Quản lí sự thay đổi là gì?
Quản lí sự thay đổi thực chất là kế hoạch hoá, điều hành và chỉ đạo triển khai sự thay đổi để đạt được mục tiêu đề ra cho sự thay đổi đó Chúng ta hay dùng
từ đổi mới trong quá trình hoạt động hiện nay sự thay đổi có thể có cả đổi mới nhưng không loại từ khả năng đưa cái mới vào quá trình hoạt động hay thay đổi một khâu trong quy trình triển khai một hoạt động nào đó Ví dụ đổi mới phương pháp là đổi mới một khâu trong quá trình dạy học Hiện nay, nhiều quốc gia trên thế giới đã đặc biệt quan tâm đến vai trò lãnh đạo của người hiệu trưởng và tập trung vào lãnh đạo sự thay đổi trong nhà trường Lãnh đạo và quản lý sự thay đổi
là một tiến trình nhằm xây dựng cầu nối giữa tầm nhìn và hành động Thông thường quy trình quản lí sự thay đổi diễn ra theo 11 bước cho việc quản lí “sự thay đổi” trong quá trình chỉ đạo việc đổi mới phương pháp dạy học ở nhà trường trong giai đoạn hiện nay
Bước 1 Nhận diện sự thay đổi
Trước tiên cần nhận thức đổi mới phương pháp sẽ liên quan đến những vấn
đề gì Trạng thái nhà trường và thói quen, sức ỳ của cán bộ giáo viên của nhà trường đối với vấn để đổi mới phương pháp dạy học ở trường mình đang ở mức
độ nào Nhận thức và khả năng triển khai chủ trương đổi mới phương pháp dạy học ở trường mình có thuận lợi, khó khăn nào? Đổi mới PPDH ở trường mình nên
Trang 5bắt đầu từ ai, từ đâu, bước đi nào là hiện thực nhất đối với hoàn cảnh điều kiện của nhà trường? Đó là những câu hỏi cần thiết phải đặt ra và tìm câu trả lời khi người quản lí “sự thay đổi “ vận dụng vào chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học
ở một nhà trường
Bước 2: Chuẩn bị cho sự thay đổi
Ở bước này nhà quản lý xác định và chọn lựa được những việc cần làm để thay đổi trường phổ thông Người quản lý nhà trường phải nhận diện cho được
“sự thay đổi” mà mình phải quản lý có đặc điểm, tính chất như thế nào; những nội dung cơ bản nào cần giải quyết Người quản lý phải phân tích được khả năng đón nhận sự thay đổi của nhà trường, dự báo trước những xu hướng, cơ hội và nguy
cơ của nhà trường và tiến trình thay đổi trong nhà trường để chuẩn bị với những thách thức đặt ra Thông thường để triển khai bước này người quản lí nhà trường phải tìm câu trả lời cho các câu hỏi:
- Làm thế nào để mọi người cùng chia sẻ chủ trương đổi mới PPDH và thay đổi thói quen, phá vỡ “sức ỳ” của thói quen dạy học theo kiểu thông báo, tái hiện
và làm sao cho họ cảm thấy việc đổi mới PPDH không phải là một chủ trương áp đặt mà là một nhu cầu khảng định chất lượng và hiệu quả dạy học của một GV, của một nhà trường?
- Có nên bắt đầu bằng việc thảo luận về đổi mới PPDH hay bắt đầu bằng việc khuyến kích những “ đốm lửa nhỏ” và chỉ đạo theo kểu “ vết dầu loang” tức là chọn một GV tâm huyết và có năng lực sư phạm “xung phong đi đầu - làm mẫu” từ đó kích thích mọi người dần tham gia vào việc đổi mới PPDH hay là quán triệt chủ trương đổi mới phương pháp dạy học trong giai đoạn hiện nay ở các nhà trường cho các cán bộ chủ chốt và đề nghị họ làm cho mọi GV hiểu chủ trương đó?
- Cho các GV đi tham dự các cuộc thi GV dạy giỏi hoặc dự giờ các GV dạy tốt hoặc đi tham quan các điển hình tiên tiến? Cán bộ quản lí nhà trường phải tìm hiểu kỹ việc đổi mới phương pháp dạy học của trường mình, ý đồ chỉ đạo của cấp trên, tác dụng của việc đổi mới phương pháp dạy học; quy trình chỉ đạo để bản thân có đủ kiến thức để chỉ đạo vấn đề này trong thực tiễn của nhà trường Cần
Trang 6lưu ý rằng trong quản lí sự thay đổi khó nhất là thay đổi thói quen, thay đổi nhận thức và phá vỡ sức ỳ
Bước 3: Thu thập số liệu, dữ liệu, xây dựng kế hoạch thay đổi
Đây là bước “chuẩn bị hành động” vì vậy người cán bộ quản lí phải tìm câu trả lời cho các câu hỏi sau:
- Tình hình đội ngũ nhà trường (số lượng, chất lượng đội ngũ, ý thức chuyên môn, tinh thần đổi mới )
- Tình hình trang thiết bị và điều kiện dạy học của nhà trường (số lượng, chất lượng trang thiết bị bộ môn được trang bị, đồ dùng dạy học và việc khai thác chúng cho dạy học )?
- Sự hiểu biết về đổi mới phương pháp dạy học ở các giáo viên của nhà trường (ai đã được tập huấn về đổi mới dạy học, ai có sáng kiến cải tiến dạy học )? Cần thiết phải triển khai các hoạt động:
- Sưu tầm tài liệu hướng dẫn đổi mới phương pháp dạy học
- Tìm tổ chức hoặc người tư vấn hỗ trợ cho việc đổi mới PPDH Phải làm cho mọi người hiểu đúng mục đích, nội dung, sự thay đổi, tránh nhiễu không cần thiết Lập kế hoạch để thực hiện hệ thống mục tiêu tức là tìm các nguồn lực (nhân lực, vật lực, tài lực) và thời gian, không gian cần cho việc hoàn thành các mục tiêu Chi phí về tất cả các mặt phải được xác định Hơn nữa phải tìm ra phương
án chi phí ít nhất cho việc thực hiện mỗi một mục tiêu Thay đổi có kế hoạch là loại hình thay đổi tổ chức được sử dụng nhiều nhất hiện nay
Bước 4: Tìm các yếu tố khích lệ, hỗ trợ “sự thay đổ
- Tìm cho được một vài điển hình nhiệt tình tham gia đổi mới phương pháp dạy học trong trường để kích thích phong trào Tạo điều kiện cho giáo viên có thành tích dạy tốt hay tâm huyết với việc tìm hiểu việc đổi mới phương pháp dạy học đi tham quan hoặc đi dự các đợt tập bồi dưỡng, tập huấn của các dự án giáo dục của các tổ chức quốc tế
- Đáp ứng tối đa, trong điều kiện có thể, mọi yêu cầu của GV xung phong
đi đầu trong việc đổi mới PPDH
Trang 7- Tạo cơ chế hỗ trợ các nguồn lực và khuyến kích việc đổi mới PPDH Soạn thảo và ra các quyết định liên quan đến sự thay đổi của nhà trường Xác định và phân loại các hoạt động cần thiết để thực hiện mục tiêu, nhóm các hoạt động lại theo nhân lực và các nguồn lực hiện có một cách tối ưu theo hoàn cảnh để hình thành cơ cấu tổ chức Lựa chọn, sử dụng cán bộ phù hợp thực hiện
sự thay đổi, phân nhiệm và phân quyền rành mạch cho các bộ phận, ràng buộc các
bộ phận theo chiều dọc và chiều ngang trong mối quan hệ trách nhiệm, quyền hạn
và thông tin
Bước 5 Xác định mục tiêu cụ thể cho các bước chỉ đạo sự thay đổi
- Xác định mục tiêu dài hạn và mục tiêu cụ thể cho từng hoạt động và từng thời kỳ:
+ Xác định mục tiêu ở bước thí điểm là xem xét khả năng vận dụng tư tưởng đổi mới PPDH cho một vài tiết của một vài GV dạy tốt của trường
+ Bước tiếp theo sẽ được tiếp tục sau khi phân tích thành công thất bại của bước thí điểm và lựa chọ bước đi tiếp theo
+ Xem xét tiến độ triển khai thích hợp với từng giai đoạn nhưng kiên trì với mục đích cuối cùng là đưa việc đổi mới PPDH vào chương trình hành động hàng năm và duy trì lâu dài, đạt những kết quả cụ thể
Bước 6 Xác định trọng tâm của các mục tiêu
Trọng tâm của mục tiêu là đổi mới cách thức triển khai và phát huy hiệu quả của các phương pháp dạy học quen thuộc đồng thời áp dụng từng bước các phương pháp dạy học hiện đại Không ngừng cải tiến cách tổ chức một giờ lên lớp theo hướng sư phạm tích cực; tận dụng vai trò của các thiết bị dạy học để tăng cường hiệu quả của họạt động nhận thức của học viênvà nâng cao chất lượng giờ lên lớp
Bước 7 Xem xét các giải pháp
Thông thường khi chỉ đạo việc đổi mới PPDH người quản lí sử dụng một
số giải pháp thúc đẩy như sau:
- Động viên, khuyến khích tinh thần, vật chất hay kết hợp cả 2?
Trang 8- Hướng dẫn, chỉ đạo sát sao; yêu cầu cụ thể đối với từng GV tham gia vào việc đổi mới PPDH ở những môn học cụ thể, giờ dạy học cụ thể?
- Cung cấp, hỗ trợ các điều kiện, nguồn lực?
- Đánh giá kịp thời, khách quan mức độ thực hiện các nội dung và chỉ tiêu
đã đề ra cho từng hoạt động, từng giai đoạn?
- Khen - chê, thưởng - phạt kịp thời, công minh!
Vấn đề là đặt trọng số vào giải pháp nào trong điều kiện và bối cảnh của nhà trường để phù hợp với giai đoạn phát triển hiện thời của nhà trường mình
Bước 8 Lựa chọn giải pháp
Việc lựa chọn giải pháp thích hợp luôn là vấn đề khó Tuy nhiên giải pháp tối ưu là giải pháp phù hợp với khả năng chỉ đạo của người quản lí và khả thi trong điều kiện hoàn cảnh cụ thể
Bước 9 Lập kế hoạch chỉ đạo việc thực hiện
Lập kế hoạch chỉ đạo đổi mới phương pháp có một vấn đề cần quan tâm là bắt đầu như thế nào và biện pháp chỉ đạo nào của các cấp quản lí trong nhà trường
để bảo đảm tính liên kết, đồng bộ, thống nhất và xác đáng Trong chỉ đạo đổi mới phương pháp DH cần lưu ý các vấn đề sau:
- Quán triệt chủ trương (phổ biến các văn bản chỉ đạo đổi mới PPDH của cấp QLGD ví dụ: chỉ thị 15/1999/BGD về đổi mới PPDH )
- Thảo luận khả năng và biện pháp triển khai chủ trương đổi mới PPDH ở trường mình
- Cho đăng ký hoặc chỉ định người làm điểm (theo định hướng mục tiêu trên)
- Tạo điều kiện cho GV triển khai đổi mới PPDH như thế nào?
- Tổ chức dự giờ đánh giá, rút kinh nghiệm theo những tiêu chí nào?
- Nhân rộng điển hình theo khối lớp hay theo bộ môn?
- Biện pháp tối ưu để duy trì phong trào đổi mới PPDH một cách bền vững
- Phân tích, đánh giá, rút kinh nghiệm để có thể kế hoạch hoá việc đổi mới PPDH cho các năm học tiếp theo Khi lập kế hoạch thực hiện sự thay đổi đừng quên những cái nhỏ nhất vì có khi từ cái nhỏ nhất đó làm hỏng cái đại sự
Trang 9Bước 10 Đánh giá thay đổi
- Thay đổi nhận thức về vấn đề đổi mới PPDH đã ở mức nào (mức ủng hộ, mức biến thành hành động, mức chuyển giao nhận thức đổi mới cho người khác ;
số lượng và tỷ lệ người đã thay đổi nhận thức và sẵn sàng đổi mới )
- Thay đổi cách soạn bài và lập kế hoạch lên lớp theo định hướng đổi mới PPDH
- Thay đổi cách tổ chức giờ dạy học theo hướng sư pghạm tích cực
- Thay đổi cách đánh giá kết quả lĩnh hội của học viên
- Thay đổi cách đánh gíá một giờ dạy tốt (theo hướng đổi mới PPDH) Bước 11 Đảm bảo sự tiếp tục đổi mới
- Mọi người đều nhận thức được đổi mới PPDH là nhiệm vụ của GV khi thực hiện đổi mới chương trình và sách giáo khoa
- Đa số GV được trao đổi, bồi dưỡng về cách triển khai đổi mới PPDH Cán
bộ quản lí chỉ đạo sát sao và tạo điều kiện môi trường thuận lới nhất (trong điều kiện của mình) cho GV thực hiện đổi mới PPDH
- Việc đổi mới PPDH được đưa vào kế hoạch hành động của mọi GV, các
tổ bộ môn và của nhà trường
- Động viên kịp thời; khen chê đúng lúc, thưởng phạt công bằng Kiểm tra đánh giá, điều chỉnh quá trình đổi mới PPDH đang diễn ra ở các trường Việc chuẩn bị bài lên lớp theo hướng đổi mới PPDH, tổ chức giờ lên lớp phát huy tính tích cực của người học chắc chắn cần một sự chuẩn bị công phu và nỗ lực của
GV, sự giúp đỡ của đồng nghiệp Tạo môi trường, điều kiện cho các hoạt động đó diễn ra thuận lợi, phụ thuộc nhiều bộ phận của nhà trường đặc biệt là vai trò của người hiệu trưởng và các bộ môn ở đây, chúng tôi muốn nêu một số ý kiến về đánh giá, điều chỉnh các hoạt động đổi mới PPDH ở các nhà trường nói chung Kết quả của một giờ lên lớp tất nhiên phải thể hiện qua mức độ đạt được mục tiêu dạy học về tri thức, kỹ năng, thái độ và nó gắn với hiệu quả của giờ lên lớp Việc đánh giá chính xác khách quan kết quả của giờ lên lớp có ý nghĩa rất lớn đối với
GV lên lớp và đối vớí cả khâu chỉ đạo, điều chỉnh việc triển khai kế hoạch đổi mới PPDH ở nhà trường Để đánh giá, có thể không qua việc kiểm tra nhưng cũng
Trang 10có thể dưới hình thức đưa ra một “gương soi” bằng các chuẩn đánh giá mà nhà trường, các bộ môn đã thống nhất để GV tự đánh giá kết quả việc đổi mới PPDH của mình Việc đánh giá chính xác, khách quan những cái được và chưa được để tìm đúng nguyên nhân của chúng chắc chắn sẽ góp phần không nhỏ thực hiện chu
kỳ chỉ đạo tiếp theo Chúng ta đều nhận thức được rằng, đổi mới PPDH phải gắn với mục tiêu dạy học (DH); nội dung DH; mức độ nhận thức của người học; điều kiện DH và cả năng lực của GV Chính vì vậy, trong quá trình tổ chức chỉ đạo cần phải có những biện pháp đồng bộ Đặc điểm dạy học ở các nhà trường với nội dung vừa đa dạng, vừa phân hoá và gắn liền với tính đặc thù của các lĩnh vực chuyên môn Tất cả những vấn đề này nằm trong lĩnh vực sáng tạo của GV, mọi
sự áp đặt sẽ không mang lại kết quả mong muốn Tuy nhiên, việc tạo ra cơ chế, điều kiện, tạo ra môi trường cho các hoạt động đổi mới PPDH ở nhà trường lại thuộc chức năng của các nhà quản lí giáo dục nói chung, quản lí nhà trường nói riêng ở mọi cấp, đặc biệt là ở cấp cơ sở Một mặt, cần chú ý hơn nữa việc tạo cơ chế, chính sách khuyến khích đổi mới PPDH để thúc đẩy việc đổi mới PPDH ở các nhà trường; mặt khác các hiệu trưởng các trường cần chú ý hơn quy trình tổ chức chỉ đạo một cách khoa học việc triển khai quá trình đổi mới PPDH ở trường mình thì chắc chắn chủ trương đổi mới PPDH sẽ đứng vững trong thực tiễn
2 Khái niệm xây dựng kế hoạch
a) Định nghĩa
Tính kế hoạch là đặc trưng của quản lý; có kế hoạch là nguyên tắc của quản lý; quản lý bằng kế hoạch là phương pháp chủ đạo của quản lý Quản lý một hệ thống phức tạp đòi hỏi phải có một kế hoạch được xây dựng từ trước V.I Lênin
đã từng khẳng định: “Người nào bắt tay vào giải quyết những vấn đề riêng trước khi giải quyết những vấn đề chung, thì người đó trong mỗi bước đi sẽ không tránh khỏi những vấp váp một cách không tự giác” “Ở thời đại chúng ta, bất cứ nền kinh tế nào ít hay nhiều cũng phải kế hoạch hoá” (Những lời kêu gọi của Hồ Chủ Tịch, NXB Sự thật, Hà Nội, 1956, tr 56) Kế hoạch hoá là “làm cho phát triển một cách có kế hoạch (thường là trên quy mô lớn)” (Từ điển tiếng Việt, Viện ngôn
Trang 11ngữ học, Nhà xuất bản Đà Nẵng, 2001) Kế hoạch hoá trong giáo dục là áp dụng
sự phân tích hệ thống và hợp lý các quá trình phát triển giáo dục với mục đích làm cho giáo dục đạt được các kết quả và có hiệu quả phù hợp với những yêu cầu và nhiệm vụ của người học và xã hội đặt ra (Education Planning, Mexico, 1990) Công tác kế hoạch hoá gồm các hoạt động sau: Xây dựng quy hoạch, kế hoạch;
tổ chức thực hiện quy hoạch, kế hoạch; đánh giá việc thực hiện quy hoạch, kế hoạch, tái kế hoạch hoá Công tác kế hoạch hoá được thực hiện thông qua các bản quy hoạch và kế hoạch Xây dựng kế hoạch là sự xác định một cách có căn cứ khoa học những mục tiêu, chỉ tiêu, nhiệm vụ (thời hạn, tốc độ, tỉ lệ cân đối) về sự phát triển một quá trình và định ra những phương tiện cơ bản để thực hiện có kết quả những mục tiêu, chỉ tiêu, nhiệm vụ đó Nói một cách đơn giản, xây dựng kế hoạch là quyết định trước xem sẽ phải làm cái gì, làm như thế nào, khi nào làm
và ai sẽ làm cái đó Xây dựng kế hoạch bao gồm các bước: tiền kế hoạch, chẩn đoán, hình thành bản kế hoạch, hoàn chỉnh bản kế hoạch
Quy hoạch là “bố trí, sắp xếp toàn bộ theo một trình tự hợp lý trong từng thời gian, làm cơ sở cho việc xây dựng kế hoạch dài hạn” (Từ điển tiếng Việt, Viện ngôn ngữ học, Nhà xuất bản Đà Nẵng, 2001)
Sản phẩm của giai đoạn xây dựng kế hoạch là bản kế hoạch Bản kế hoạch (hay còn gọi là kế hoạch) là “toàn bộ những điều vạch ra một cách có hệ thống về những công việc dự định làm trong một thời hạn nhất định, với mục tiêu, cách thức, trình tự, thời hạn tiến hành” (Từ điển tiếng Việt, Viện ngôn ngữ học, Nhà xuất bản Đà Nẵng, 2001) Một bản kế hoạch được thực hiện thông qua các chương trình và các đề án Đề án là một tập hợp các hoạt động nhằm thực hiện một mục tiêu riêng biệt của bản kế hoạch trong một thời gian và với một ngân sách xác định Chương trình là một tập hợp các đề án nhằm thực hiện một mục tiêu chính của bản kế hoạch hoặc nhiều mục tiêu có liên quan với nhau trong một phạm vi thời gian nói chung dài hơn thời gian các đề án của chương trình đó
b) Bản chất của xây dựng kế hoạch
Bất cứ một nhà trường nào, các hoạt động giáo dục - đào tạo đều bị chi phối bởi các yếu tố:
Trang 12Một là, nhu cầu của nền kinh tế-xã hội (yêu cầu chung của đất nước và của địa phương, vùng lãnh thổ nơi trường đóng) đối với con người do nhà trường đào tạo về tri thức, tư tưởng, tình cảm, sức khoẻ và những kỹ năng cần thiết Các nhu cầu này thể hiện trong mục tiêu đào tạo, trong các chỉ thị của cấp trên, trong chỉ tiêu đào tạo, tuyển sinh được giao… Nhu cầu về quyền lợi của các cá nhân và tập thể sư phạm nhà trường
Hai là, yếu tố nội lực: các điều kiện về con người, tài chính, vật chất, không gian và thời gian để tiến hành giáo dục và đào tạo Thực trạng chất lượng học sinh
ở thời điểm xuất phát
Ba là, các yếu tố ngoại lực: sự quan tâm của xã hội; sự phát triển kinh
tế-xã hội, dân số; mặt bằng dân trí, truyền thống văn hoá Với 3 yếu tố đó người Hiệu trưởng phân tích để xác định một hệ thống các mục tiêu quản lý cụ thể cho một giai đoạn, sau đó xác định các nhiệm vụ, con đường, phương tiện, phân bổ các nguồn lực một cách hợp lý để đạt mục tiêu Như vậy, bản chất của xây dựng
kế hoạch trong nhà trường thể hiện ở hoạt động phân tích để xác định mục tiêu, tìm ra những con đường, những giải pháp để nhà trường ngày càng đáp ứng các nhu cầu của xã hội Mục đích của xây dựng kế hoạch là đảm bảo cho sự phát triển của nhà trường theo từng mốc thời gian
Xây dựng kế hoạch cần phải trả lời 4 câu hỏi: Chúng ta đang ở đâu? Chúng ta muốn đến đâu? Chúng ta đến đó bằng cách nào? Làm thế nào ta biết ta đã tới nơi? Xây dựng kế hoạch là một chức năng quan trọng hàng đầu của quản lý Nó là cơ
sở của việc thực hiện các chức năng khác của quản lý Bản kế hoạch là một bản quyết định, nhưng đây quan trọng về sự phát triển của hệ thống, của nhà trường trong một thời gian định trước
c) Ý nghĩa của xây dựng kế hoạch
- Cho phép các nhà quản lý và các cơ quan quản lý tập trung sự chú ý của mình vào các mục tiêu của hệ thống, làm rõ hơn phương hướng hoạt động của hệ thống, của tổ chức trong kỳ kế hoạch
- Hình thành các nỗ lực có tính phối hợp Nó chỉ ra con đường đi cho cả nhà quản lý lẫn từng thành viên, từ đó họ biết họ phải đóng góp gì để đạt mục
Trang 13tiêu Nói một cách khác nó tạo điều kiện cho tổ chức và các thành viên của tổ chức đánh giá khả năng của chính mình và phối hợp hoạt động để đạt mục tiêu Nó là
cơ sở phối hợp hành động giữa các cá nhân và đơn vị, là cơ sở thống nhất hành động trong tập thể
- Giảm thiểu hoạt động trùng lặp, chồng chéo và dư thừa, tạo khả năng hoạt động và sử dụng nguồn lực một cách có hiệu quả
- Làm giảm thiểu sự bất trắc bằng cách dự đoán những bất định, những thay đổi, tìm phương án đối phó với những bất định và những thay đổi đó
- Hình thành mục tiêu làm cơ sở cho việc kiểm tra, đánh giá (ngoài và trong) Không xây dựng kế hoạch thì không thể kiểm tra, đánh giá được
- Là phương tiện thực hiện dân chủ hoá giáo dục và dân chủ hoá quản lý nhà trường một cách có hiệu quả Thông qua việc bàn bạc xây dựng kế hoạch, thu hút trí tuệ của các thành viên, các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường, tạo cơ hội lôi kéo mọi người tham gia xây dựng và triển khai những quyết định quan trọng
- Người quản lý có cái nhìn tổng quan về hệ thống, làm việc chủ động và
tự tin hơn
Tóm lại, kế hoạch là sản phẩm của hoạt động quản lý, nó là kết quả của quá trình tư duy Xây dựng kế hoạch là một phương pháp tiếp cận hợp lý để đạt mục tiêu đã định từ trước, hơn nữa đây là phương pháp tiếp cận không tách rời khỏi môi trường Kế hoạch là công cụ quan trọng của người quản lý, của người hiệu trưởng Nó thể hiện sự hoạt động có trình độ tổ chức cao, thay thế hoạt động manh mún, thiếu phối hợp, thất thường bằng hoạt động theo các quyết định đã được cân nhắc; thay thế quản lý ứng phó bằng quản lý theo mục tiêu Nó là phương tiện giao tiếp của những người cần biết về nó: Người cán bộ quản lý trình bày mục tiêu cho mình hay cho tổ chức của mình Cấp trên của người cán bộ quản lý này,
là người phải xem xét và duyệt bản kế hoạch Người dưới quyền của người cán
bộ quản lý và tất cả những ai chịu trách nhiệm thực hiện nó hay tham gia công việc nhằm thực hiện nó Các cấp kế hoạch và cơ sở của việc phân cấp xây dựng
kế hoạch Trong cơ chế kế hoạch hoá tập trung, xây dựng kế hoạch được tiến hành
Trang 14theo ba cấp: trung ương, địa phương và cơ sở Ba cấp kế hoạch này khác nhau về phạm vi nhưng không rõ ràng về chức năng và có sự phụ thuộc chặt chẽ giữa các cấp trong quá trình xây dựng kế hoạch Trong nền kinh tế thị trường định hướng
xã hội chủ nghĩa, xây dựng kế hoạch được tiến hành theo hai cấp vĩ mô và vi mô
Kế hoạch vĩ mô có nhiệm vụ xây dựng định hướng cơ bản, hoạch định bước đi và các giải pháp chính (tiến hành ở trung ương và địa phương) Kế hoạch vi mô xây dựng phương hướng phát triển của cơ sở và các kế hoạch tác nghiệp Giữa hai cấp
kế hoạch có sự độc lập tương đối Việc phân cấp trong công tác quản lý và công tác xây dựng kế hoạch được dựa vào: Khả năng hiểu biết về nhu cầu giáo dục - đào tạo Khả năng tiếp cận những thông tin cần thiết Khả năng phân bổ và quản
lý các nguồn lực dành cho giáo dục – đào tạo ở từng cấp…Nói chung, việc xây dựng kế hoạch phát triển giáo dục hiện nay được thực hiện theo quy trình từ cấp thấp lên cấp cao Hiện nay công tác xây dựng kế hoạch giáo dục thường gặp những khó khăn vì các văn bản hướng dẫn cụ thể chưa đáp ứng yêu cầu của thực tiễn; cơ chế phối hợp giữa các cơ quan giáo dục và các cơ quan chức năng của quận/huyện hoặc tỉnh chưa rõ rang
d) Các nguyên tắc xây dựng kế hoạch
Xây dựng kế hoạch là một chức năng quản lý, vì vậy khi thực hiện chức năng xây dựng kế hoạch phải tuân thủ các nguyên tắc quản lý Ngoài ra, xây dựng
tế xã hội của địa phương và cả nước Bản kế hoạch phải cụ thể hoá các bản kế hoạch phát triển giáo dục của ngành thành mục tiêu, cơ cấu, quy mô, bước đi của từng ngành, cấp học ở huyện, xã và trường Khi cụ thể hoá cần nắm vững hệ thống