Bài viết này vận dụng lý luận ẩn dụ tri nhận, thông qua phương pháp phân tích, đối chiếu tiến hành nghiên cứu ngữ nghĩa và hàm ý văn hóa của từ vị giác 酸 toan (chua) trong tiếng Hán, đồng thời so sánh với cách biểu đạt tương đương trong tiếng Việt, từ đó chỉ ra điểm tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ.
Trang 1ẨN DỤ TỪ VỊ GIÁC “酸” (TOAN) TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI,
SO SÁNH VỚI TỪ VỊ GIÁC “CHUA” TRONG TIẾNG VIỆT
Phạm Thị Nhàn * , Hoàng Thị Vân An
Trường Ngoại ngữ - ĐH Thái Nguyên
TÓM TẮT
Các từ chỉ mùi vị trong tiếng Hán hiện đại không chỉ thể hiện một trong những đặc trưng cơ bản của ẩm thực tinh hoa, mà còn chứa nội hàm văn hóa rất sâu sắc, phản ánh giá trị tinh thần của dân tộc Hán, từ góc độ triết học và sinh học, người ta thường nhắc tới “ngũ vị”, đó là những từ chỉ mùi
vị cơ bản bao gồm: chua, ngọt, đắng, cay, mặn Để nắm rõ hơn về ngữ nghĩa và hàm ý văn hóa của
từ vị giác 酸 toan (chua) trong tiếng Hán, bài viết vận dụng lý luận ẩn dụ tri nhận, thông qua
phương pháp phân tích, đối chiếu tiến hành nghiên cứu ngữ nghĩa và hàm ý văn hóa của từ vị giác
酸 toan (chua) trong tiếng Hán, đồng thời so sánh với cách biểu đạt tương đương trong tiếng Việt,
từ đó chỉ ra điểm tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ
Từ khóa: 酸toan (chua); ngữ nghĩa; hàm ý văn hóa; tiếng Hán; tiếng Việt
Ngày nhận bài: 19/11/2020; Ngày hoàn thiện: 30/12/2020; Ngày đăng: 31/12/2020
EXAMPLE MEANING OF THE WORD “SOUR” IN CHINESE,
COMPARED TO THE WORD “SOUR” IN VIETNAMESE
Pham Thi Nhan * , Hoang Thi Van An
TNU – School of Foreign Languages
ABSTRACT
Taste words in modern Chinese not only show one of the basic characteristics of quintessential cuisine, but also contain a deep cultural connotation, reflecting the spiritual value of the Han people From a philosophical and biological perspective, people often refer to the "five flavors", which the basic taste words are including: sour, sweet, bitter, spicy, salty In order to better understand the semantics and cultural implications of the word “toan” (sour) in Chinese, the article applies perceptive metaphorical theory, through analytical and contrasting methods to conduct language research cultural meanings and implications of the Chinese word “toan” (sour), and compared with equivalent expressions in Vietnamese, thereby indicating similarities and differences between the two languages
Key words: sour; semantics; cultural implications; Chinese; Vietnamese
Received: 19/11/2020; Revised: 30/12/2020; Published: 31/12/2020
* Corresponding author Email: nhanpt@tnu.edu.vn
Trang 21 Đặt vấn đề
Trong Hán thư, “Lệ thực k truyền” có viết
王者以民人为天，而民人以食为天 vư ng
gi dĩ d n vi thiên d n dĩ thực vi thiên (vua
lấy dân làm gốc, dân lấy việc ăn uống làm
đầu), người Trung Quốc vô cùng coi trọng
việc ăn uống, đặc biệt là mùi vị và hình thức
khi chế biến món ăn “Dân tộc Hán từ c đại
đ đem văn hóa ẩm thực và hoạt động văn
hóa x hội kết h p mật thiết với nhau, từ đó
làm cho văn hóa ẩm thực có các giá trị x hội
khác nhau như giá trị sinh tồn, giá trị l nghĩa,
giá trị c ng tế, giá trị hưởng thụ và giá trị giao
lưu thương mại” “Nói đến sự cảm nhận
việc ăn uống là đề cập đến ngũ vị của con
người, đó là chua, ngọt, đắng, cay và mặn,
nghĩa mở rộng của những từ này không
những liên quan đến hoàn cảnh văn hóa x
hội mà còn liên quan đến cảm nhận tâm lý
của con người”
Theo Từ điển tiếng Hán hiện đại [3], 酸 toan
(chua) bao gồm 05 mục nghĩa, ngoài mục
nghĩa cơ bản, 酸 toan (chua) còn rất nhiều
nghĩa phái sinh, ví dụ 酸 toan (chua) với
nghĩa “đau xót chua xót thư ng t m”: 辛酸
t n toan (đau kh ), 心酸 t m toan (đau lòng
xót dạ), 悲酸 bi toan (đau xót), với nghĩa
“nghèo hèn hủ lậu hàm ý mỉa mai ch m
biếm”: 穷酸 cùng toan (nghèo hèn), 寒酸 hàn
toan (bần hàn), 酸秀才 toan tú tài, với nghĩa
“mỏi, mỏi mệt, mỏi nhừ”: 腰酸 yêu toan (đau
lưng), 腿酸 thoái toan (đau chân) Từ đó có
thể thấy hiện tư ng “ánh xạ” của từ vị giác 酸
toan (chua) đư c thực hiện giữa hai miền tri
nhận và thường liên quan đến bốn phương
diện là miền nguồn, miền đích, miền kinh
nghiệm cơ sở và ánh xạ Quá trình tri nhận
của con người thường là dùng những khái
niệm quen thuộc để lí giải một khái niệm ở
một lĩnh vực khác, mang cái đ biết ở lĩnh
vực này ánh xạ sang lĩnh vực kia, đem đặc
trưng của sự vật quen thuộc ánh xạ sang sự
vật không quen thuộc để tạo thành một khái
niệm mới
Tại Trung Quốc, có rất nhiều nghiên cứu th
vị liên quan đến ngũ vị từ góc độ văn hóa và
ẩn dụ tri nhận, một số bài tiêu biểu như tác giả tác giả Dương Đình Tại nghiên cứu tri
nhận các từ vị giác 甜 ngọt 酸 chua 苦 đắng
trong kho ngữ liệu cơ bản của tiếng tiếng Trung và tiếng Anh [4]; từ góc độ ẩn dụ tình cảm, tác giả Ngải Duy Học Thuật nghiên cứu
từ vị giác trong tiếng Trung và tiếng Việt [5]; tác giả Điền Thanh Nguyên, Lưu Hồng Đào nghiên cứu về cơ chế tri nhận và di n biến
ngữ nghĩa của từ 酸 chua trong Hán ngữ c
dưới góc nhìn thị giác theo khái niệm ẩn dụ [6] Tại Việt Nam cũng có một số nghiên cứu liên quan đến vấn đề ngũ vị, tiêu biểu là tác giả Ngô Minh Nguyệt nghiên cứu đặc điểm cấu tạo, ngữ nghĩa và hàm ý văn hóa của các
từ chỉ mùi trong tiếng Hán hiện đại 7]; tác giả Phạm Thu Hà nghiên cứu ý nghĩa ẩn dụ của các tính từ chỉ vị giác ngọt, mặn, đắng, chua trong tiếng Anh và tiếng Việt [8 ; tác giả
Võ Thị Mai Hoa nghiên cứu sự giống nhau về
ẩn dụ ý niệm “vị giác” trong ba ngôn ngữ Việt – Hán – Anh [9]
Trong quá trình tham gia giảng dạy tại Trường Ngoại ngữ - Đại học Thái Nguyên,
ch ng tôi thấy rằng từ vị giác 酸 toan xuất
hiện trong các giáo trình, tài liệu giảng dạy đơn thuần chỉ là một trong những từ chỉ vị
của đồ ăn thức uống, nếu từ 酸 toan có xuất hiện ngoài nghĩa cơ bản trên thường tạo cho
sinh viên sự l ng t ng và mắc lỗi sai khi sử dụng và dịch thuật song ngữ Xuất phát từ lý
do này, ch ng tôi đ vận dụng lý luận ẩn dụ tri nhận, đồng thời từ góc độ ngữ nghĩa và hàm ý văn hóa, thông qua sử dụng các phương pháp so sánh đối chiếu để tiến hành phân tích ngữ nghĩa và hàm ý văn hóa của từ
vị giác 酸 toan (chua) trong tiếng Hán, để từ
đó khai thác thêm cách thức biểu đạt của từ vị
giác 酸 toan (chua) trong tiếng Hán và tiếng
Việt, thông qua nghiên cứu góp phần nâng cao sự hiểu biết của bản thân cũng như góp thêm tài liệu nghiên cứu cho việc giảng dạy
và học tập tiếng Hán tại Việt Nam
Trang 32 Phương pháp nghiên cứu
Bài viết chủ yếu sử dụng phương pháp t ng
h p quy nạp Trên cơ sở t ng h p những
thành quả của người đi trước nghiên cứu về từ
vị giác trong tiếng Hán và tiếng Việt, sau đó
tiến hành phân tích, t ng h p cách sử dụng từ
vị giác 酸 toan (chua) từ các thông tin đại
ch ng, tác phẩm văn học, thơ ca, truyện, tự
sự trong tiếng Hán và tiếng Việt
3 Kết quả nghiên cứu
3.1 Sơ lược về từ vị giác 酸 toan (chua)
Theo Tự điển chữ tư ng hình 10], 酸 toan
(chua), chữ Kim văn viết là （夋，nghĩa
là chân trẻ mềm, đứng không vững （bình
rư u, thay thế cho giấm），biểu thị nghĩa là
giấm làm mềm chân răng Chữ Đại Triện
viết chữ của chữ Kim văn thành chữ ，và
chữ viết thành chữ Chữ Triện giản hóa
chữ thành chữ Nghĩa gốc của chữ, đó là
tính từ, chân răng tê và mềm do kích thích
của giấm Chữ Lệ viết chữ thành chữ
và chữ thành chữ
3.2 Đôi nét về ẩn dụ tri nhận và sự chuyển
nghĩa của từ酸 toan (chua)
Từ khi tác phẩm “Metaphors We live by” của
Lakoff & Johnson và tác phẩm “Women, Fire
and Dangerous” của Lakoff đư c xuất bản
vào những năm 80 của thế kỷ trước [11], ẩn
dụ đ trở thành lý luận quan trọng cho việc
nghiên cứu cơ chế tri nhận ngôn ngữ của các
nhà ngôn ngữ học tri nhận Theo Từ điển Hán
ngữ hiện đại, ẩn dụ là một dạng ví von, không
nói trực tiếp, thực tế chính là giả dụ, thường
dùng các từ “là” “chính là” “trở thành” “biến
thành” để ví von, ví dụ: “Thực phẩm là kho
báu của kho báu”, đây chính là ẩn dụ Như
vậy, ẩn dụ chính là cách gọi sự vật, hiện
tư ng này bằng sự vật, hiện tư ng khác dựa
trên mối liên hệ giữa ch ng, “thứ ẩn dụ quan
trọng nhất phải là những quy ước đư c hình
thành theo thời gian, nó từ từ biến đ i và thâm nhập vào các ẩn dụ trong cuộc sống thường nhật một cách vô thức” [3]
Trong khi từ chỉ vị ngọt mang nghĩa tích cực
như sung sướng, hạnh ph c, tốt đẹp thì các từ
chỉ vị còn lại như đắng, chua hay mặn đều
mang nghĩa, biểu thị sự kh sở, vất vả,… mà con người phải chịu, chẳng hạn như 分享甜
蜜 chia ngọt sẻ bùi (cùng chia sẻ, tận hưởng
những sung sướng, hạnh ph c), 糯米甜汤/甜
甜米汤 c m dẻo canh ngọt/ c m lành canh
ngọt (cảnh sung sướng, hạnh ph c), 分享痛
苦 chia cay sẻ đắng (cùng thương yêu, đùm
bọc, chia sẻ những l c khó khăn, vất vả), 盐
水酸铜 đồng chua nước mặn (đất đai xấu,
khó làm ăn), 吃苦 ăn cay nuốt đắng (cố chịu
những kh cực để có dịp phục thù), 含辛茹苦
ngậm đắng nuốt cay (nhẫn nhục chịu đựng
những điều cay đắng, kh nhục mà không dám kêu ca, oán thán), 十万苦 trăm đắng
ngàn cay (nhiều nỗi đau đớn, tủi nhục),
Theo Bảng , ch ng ta thấy rằng từ vị giác
酸 toan (chua) có 05 mục nghĩa: a-xít,
một chất hóa học; vị chua của thực phẩm, trái cây; đau xót, chua xót, thương tâm; nghèo hèn; hủ lậu (hàm ý mỉa mai, châm biếm); mỏi; mỏi mệt; mỏi nhừ Theo Hoàng Bác Vinh [12], mục nghĩa vốn là thuật ngữ của sách tra cứu, mư n dùng để biểu thị đơn vị ngữ nghĩa tương ứng, có từ chỉ có một mục nghĩa, có từ lại có hai hoặc trên hai mục nghĩa, vị trí giữa các mục nghĩa là bình đẳng, trong đó ít nhất có một mục nghĩa là cơ bản, thường dùng, các mục nghĩa còn lại thường
do mục nghĩa này trực tiếp hoặc gián tiếp phát triển mà thành Phương pháp phái sinh của từ thường khái quát thành hai loại là nghĩa bóng và nghĩa ví von Nghĩa bóng là phương thức thông qua mối liên hệ tương quan giữa các sự vật phái sinh ra nghĩa mới,
ví von là phương thức thông qua sự giống nhau giữa các vật thể phát sinh ra nghĩa mới
Trang 4Bảng 1 Nghĩa phái sinh của từ vị giác 酸 toan (chua)
Stt
Từ phái
sinh trong
tiếng Hán
Nghĩa tiếng Việt tương đương Hàm ý Ví dụ
1
酸苦, 辛酸,
酸眉苦脸,
酸楚
Đau kh , thống
kh , đau đớn, khó chịu
Thể hiện n t mặt không vui, buồn b , đau kh , mi n
cư ng
Thành công là quả ngọt, thất bại là quả chua, nhưng quả ngọt lại đư c bắt đầu từ những cay đắng
( 成 功 是 甜 果 ， 那 么 失 败 就 是 酸 果，甜果在最初却是酸苦的。)
2
悲酸, 心
酸 ，
酸辣辣
đau lòng xót dạ, đau xót, xót xa
Thể hiện sự đau xót, xót xa, thương tâm
Tiếng khóc của người phụ nữ thật buồn và sầu thảm
（那妇人的哭声哀哀切切,叫人心 酸。）
薄
chanh chua, chua chát, chua ngoa
Thể hiện cách nói gay gắt, chua ngoa
Anh ấy đôi l c nói năng gay gắt làm cho người ta thấy khó chịu
（他有时也颇使人难堪，出语尖 酸刻薄。）
4 穷酸, 寒酸 nghèo hèn, nghèo
kh
Thể hiện sự nghèo đói, khó khăn
Tại sao bạn vẫn nghèo
（你怎麼还是一身穷酸样。）
5
酸 软 , 酸
痛,腰酸腿
疼, 酸懒
mỏi, mỏi mệt, mỏi nhừ
Do bệnh tật hoặc làm việc nặng nhọc tạo ra cảm giác mệt mỏi, đau yếu
Cô ấy bận việc nhà cả ngày nên cảm thấy đau khắp người
（她忙了一天的家事，觉得全身 酸痛。）
3.3 Ẩn dụ của từ vị giác 酸 toan (chua)
trong tiếng Hán
3.3.1 Biểu thị c m xúc t m lý trừu tượng sự
đau khổ xót xa
m Hán Việt của “酸” là “toan”, người Trung
Quốc thường dùng “酸” chua kết h p với 苦
khổ đắng để nói những đau kh , gian nan, vất
vả của con người trong cuộc sống Từ “酸”
chua đư c kết h p với các từ khác để mở
rộng thêm các ý nghĩa và mức độ khác nhau
của nó, ví dụ như: 酸辛/辛酸 đau xót chua
cay 、酸苦 đau khổ、心酸 xót xa trong lòng
đau khổ trong lòng xót xa xót ruột đau lòng,
酸楚 khổ sở, nhọc nhằn, vất v 、酸凄 đau
thư ng buồn bã，悲酸 chua xót đau buồn
chua xót nghĩa của từ khi mở rộng gắn với
tính chất và đặc điểm của từ kết h p cùng
Trong tiếng Việt cũng có cách dùng tương
ứng như “chua xót” “chua cay” “chua chát”
“chia ngọt sẻ bùi” ghét cay ghét đắng/ ghét
ngon ghét ngọt (rất gh t), tiếc cay tiếc đắng
(rất tiếc, đầy vẻ xót xa), chết cay chết
đắng (chết lặng trong lòng, không thể nói ra
đư c) Ví dụ:
(1) 风把所有的烦恼，心里的酸苦都扑灭了 。
Dịch nghĩa: Gió th i tan những lo lắng, chua cay chất ở lòng [13]
(2) 他大约只是觉得苦酸，却又形容不出， 沉默了片时，便拿起烟管来默默的吸烟了。
Dịch nghĩa: Anh ấy chỉ cảm thấy lòng chua xót, lặng đi một l c rồi anh cầm tẩu thuốc lên
và lặng lẽ h t [14]
(3) 仍然让那些眼睛注视着生活，
人们走的越多，他们观察得越多，那么酸 痛和沮丧的人就会越多。
Dịch nghĩa: Vẫn giữ đôi mắt ấy để nhìn đời thì càng đi nhiều, càng quan sát lắm, người ta
chỉ càng thêm chua chát và chán nản [15]
(4) 老人酸苦地说： 老师说得对！ 狗的生 活是一种悲惨的生活，因此我们将把它转 变为人类的生活，幸运的是，它变得更幸 福了……。
Dịch nghĩa: L o chua chát bảo: Ông giáo nói
phải! Kiếp cho chó là kiếp kh thì ta hoá kiếp cho nó để nó làm kiếp người, may ra có sung sướng hơn một ch t 16]
Trang 53.3.2 iểu thị sự đau nhức, mệt mỏi về th n thể
Từ 酸 toan (chua) đư c người dân Trung
Quốc sử dụng để miêu tả sự đau nhức, mỏi
mệt về thể xác, như 酸困，酸懒 mệt mỏi, uể
oải，酸麻 tê đau， 酸软 mỏi nhừ thân thể，
酸疼 đau nhức，腰酸 đau lưng Cách biểu
thị ý nghĩa này của 酸 toan (chua) trong tiếng
Hán không có cách biểu thị nghĩa tương
đương trong tiếng Việt Ví dụ:
(5) 在这里向大家推荐自制樱桃酒,可祛风
湿,有效治疗腰腿疼。
Dịch nghĩa: Ở đây ch ng tôi xin giới thiệu loại
rư u anh đào tự làm, có thể xua tan bệnh thấp
khớp và chữa đau lưng và chân hiệu quả [18]
(6）以前他什么也不怕，现在他会找安闲
自在：刮风下雨，他都不出车；身上有点
酸痛，也一歇就是两三天。
Dịch nghĩa: Trước đây anh chẳng s gì, bây
giờ anh ấy tìm sự an nhàn tự tại: trời mưa hay
gió đều không ra ngoài, người hơi đau mỏi,
liền nghỉ ngơi hai ba ngày [17]
3.3.3 Biểu thị các c quan c m giác khác
a Thính giác Hầu hết các từ so sánh về vị
chua đều biểu thị nghĩa về giọng nói cao the
th , đôi khi biểu hiện sự ghê gớm, mang lại
cảm giác khó chịu cho người nghe Ví dụ:
(7)一个人言谈时，应避免以尖酸刻薄的话
去批评别人。
Dịch nghĩa: Khi nói chuyện, người ta nên tránh
chỉ trích người khác bằng những lời lẽ khó
nghe [18]
(8)一堆麻雀就像一群学成年的孩子吵架
了：他们责备，他们酸叫，他们快乐而大
声地戳了戳对方。
Dịch nghĩa: Một đàn sẻ chí cho c i nhau như
một lũ trẻ con tập làm người lớn: ch ng xỉa
xói, ch ng chanh chua, ch ng cướp lời nhau
một cách vui vẻ và ầm ỹ [19]
Trong các ví dụ này, người Trung Quốc muốn
thể hiện cảm giác khó nghe bằng cách kết h p
với các loại trái cây, thực phẩm có vị chua
như “giấm” “me” “chanh” để miêu tả
Trong tiếng Việt cũng có cách dùng tương
ứng như: “chua như me”, “chua như giấm”,
“chanh chua”, “giọng nói chua loét”, “chua lòm”
Qua thống kê và phân tích nguồn ngữ liệu,
ch ng tôi phát hiện ra rằng lấy “vị giác” làm miền nguồn để xây dựng ẩn dụ ý niệm vi giác
Trong cách sử dụng từ 酸 toan (chua) của
người Trung Quốc, ch ng ta có thể nhận thấy
miền nguồn là cơ quan vị giác (có vị chua
giống như của chanh, giấm, khế phèn…),
miền đích là cơ quan thính giác (nghe giọng
nói chanh chua khó nghe…) Giọng nói đư c
miêu tả “chua như giấm” cũng là giọng nói không mấy lọt lỗ tai Những lời “chua chát” là
hệ quả của những tâm trạng, những cảnh huống khiến người ta khó chịu, không hài lòng
mà lại khó lòng thay đ i đư c
b Thị giác Ngoài biểu thị vị chua và giọng
nói the th , nghe khó chịu, từ 酸 toan (chua)
đư c kết h p với từ 苦 khổ (đắng) còn biểu
thị vẻ mặt, nụ cười cau có, khó chịu Ví dụ:
(10) 容安苦涩地笑，这些眼睛现在能再笑吗
Dịch nghĩa: Dung n mỉm cười chua xót, đôi
mắt này giờ còn có thể cười sao [20]
(11) 看到他的队友在这么近的距离内失败 了，Martial 只能笑得很酸。
Dịch nghĩa: Chứng kiến đồng đội thất bại ở khoảng cách gần như vậy, Martial chỉ biết nở
một nụ cười đầy chua chát [21]
Người Trung Hoa cho miền nguồn là cơ quan
vị giác (có vị chua giống như của chanh, giấm,
khế phèn…), miền đích là cơ quan thị giác (vẻ mặt, nụ cười đau khổ, nhọc nhằn cay nghiệt, tạo ra c m giác khó coi…) Từ 酸 toan (chua)
đư c sử dụng kết h p với từ vị giác 苦 khổ
(đắng) để miêu tả dáng vẻ, khuôn mặt đau kh Cách sử dụng này đư c sử dụng trong tiếng Việt với các từ như “nụ cười chua chát”
c Khứu giác Từ 酸 toan (chua) còn đư c
dùng để miêu tả mùi có vị chua
(12) 他躺在这里，酸苦地思考： 自己不适合 这儿的快乐生活 。
Trang 6Dịch nghĩa: Còn quần áo thì gố ghỉnh, thì đầy
dỉ, đứng cách ba thước còn ngửi thấy mùi
chua, mà rách rưới, mà mất c c, mà sứt chỉ,
mà lôi thôi lếch thếch [22]
(13) 他穿着一件古老的棕色丝绸衬衫， 总
是散发着刺痛和酸味。
Dịch nghĩa: L o bận một cái sơ mi lụa nhuộm
màu nâu già, l c nào cũng bốc ra mùi hôi kh t
lẹt và chua như mẻ [23]
Miền nguồn là cơ quan vị giác (có vị chua
giống như của chanh, giấm, khế phèn…),
miền đích là cơ quan khứu giác (có mùi chua
như của chanh, giấm phèn khế, tạo ra c m
giác khó chịu không dễ ngửi, biểu thị thực
phẩm đã lên men hoặc đã bị hỏng, thối rữa)…
Từ vị giác 酸 toan (chua) thường đư c sử
dụng để miêu tả mùi có vị chua, giống như vị
chua của đồ ăn, thực phẩm hay trái cây, và
khi sử dụng nó sẽ đư c dùng thêm với một
danh từ khác như 汗酸气 (mùi chua của mồ
hôi), 醋酸气味 (mùi chua của giấm), 酒酸气
味 (mùi chua của rư u), Cách dùng này
cũng tương tự như trong tiếng Việt
Qua khảo sát các từ điển thành ngữ, tục ngữ
tiếng Hán và tiếng Việt, bài viết đ thống kê
đư c 217 từ ngữ, thành ngữ, tục ngữ và ngạn
ngữ có chứa từ “醋” toan (chua) trong tiếng
Hán và 58 từ ngữ, thành ngữ, tục ngữ, ngạn
ngữ có chứa từ “chua” trong tiếng Việt Các
từ ngữ, thành ngữ, tục ngữ, ngạn ngữ đa phần
mang nghĩa phái sinh và có nghĩa ẩn dụ, chứa
đựng hàm ý văn hóa đặc sắc riêng của mỗi
nước, điều này cũng giống với nhận định của
Lakoff và Johnson “bản thân ẩn dụ chính là
một loại văn hóa, có thể phản ánh nội dung
của văn hóa, ẩn dụ cũng có thể kế thừa văn
hóa và nhiều nội dung của văn hóa có thể
đư c truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác
dưới dạng ẩn dụ, đồng thời nó ảnh hưởng đến
phương thức tư duy của con người” [12]
3.4 Sự tương đồng và khác biệt của 酸 toan
(chua) trong tiếng Hán và “chua” trong
tiếng Việt
Từ kết quả so sánh trên có thể thấy 酸 toan
(chua) trong tiếng Hán và “chua” trong tiếng
Việt, từ nghĩa gốc ánh xạ sang miền đích
đư c biểu đạt với rất nhiều ý nghĩa khác nhau, điều này cho thấy sự đồng điệu giữa hai ngôn ngữ chính là do xuất phát từ bối cảnh văn hóa
và phong tục tập quán giữa hai dân tộc có nhiều điểm chung Đầu tiên phải kể đến đó chính là cách biểu đạt dùng từ trong tiếng Hán và tiếng Việt tương đối d hiểu, sinh
động hình tư ng, ví dụ như 酸痛 toan thống
(chua xót) chỉ xót xa, đau đớn một cách thấm
thía (Trèo lên c y khế nửa ngày Ai làm chua
xót lòng này khế i), 酸辣 toan lạt (chua cay)
chỉ cay đắng, xót xa, làm khó chịu về tinh
thần (U ra trước hư ng đài Tưởng quang
c nh ấy chua cay dường nào), 酸涩 toan sáp
(chua chát) chỉ đau xót, chán ngán trong lòng
vì phải chịu đựng thất bại, hoặc điều mỉa mai
nào ngoài ý muốn (sự thật chua chát mỉm
cười chua chát) Thứ hai là từ “chua” đư c
dùng trong tiếng Hán và tiếng Việt ngoài biểu đạt nghĩa thực ở bề mặt chữ còn mang những sắc thái ngụ ý tình cảm trong đó Thứ ba, sự tri nhận của người dân hai nước thường dựa vào kinh nghiệm sống, dựa vào kết quả lao động, dựa vào thói quen mà hình thành lên, ví
dụ người Việt Nam có cách nói như “trồng
c y chua ăn qu chua” “Con đừng học hỏi chua ngoa, Họ hàng ghét bỏ người ta chê cười”, “chua cay mặn chát ta đừng quên nhau”, chua thường bị đối lập với ngọt như
thái cực không mấy đáng yêu, như trong câu
ca dao:“Ai i chua ngọt đã từng, Gừng cay
muối mặn xin đừng quên nhau” Lời nhắn
gửi của chàng trai, cô gái tới người yêu của mình hàm ý đ cùng nhau trải qua những ph t giây vui vẻ, ngọt ngào lẫn những khó khăn trong cuộc sống thì đừng vội quên nhau Trong cái từ “chua ngọt” kia thì vị chua hẳn
là chỉ những khó khăn, vất vả đó, còn người Trung Quốc dựa vào kinh nghiệm mà cho
rằng 酸眉醋眼 toan mi thố nhãn，指人用妒
忌 的 眼 光 看 待 (dùng ánh mắt ghen tị để
nhìn)，透骨酸心 thấu củ toan t m，形容极
度伤心 (đau thấu xương)
Sự khác biệt đầu tiên giữa hai ngôn ngữ, đó là
cách biểu đạt của từ “chua” trong tiếng Việt
đư c chỉ những người đanh đá, chua ngoa, không chân thật, không đư c người khác ưa,
Trang 7vị dụ như: “ăn nói chanh chua/ăn nói chua
ngoa/nói chua nói ngoa” (miêu tả người con
gái có giọng nói chanh chua, đồng nghĩa là
người nói năng không đ ng mực, gây phản
cảm), “Em là con gái Đô Lư ng Ngọt bùi nỏ
thiếu chanh chua ai bằng”; “Chanh chua anh
để giặt quần Người chua anh để làm thần
gốc đa/ Chanh chua anh để gội đầu Gái chua
anh để bắc cầu chuồng tiêu” (người con gái
đanh đá chua ngoa thì không đư c lòng và
không đư c yêu mến); từ chỗ là một từ chỉ vị
giác, chua đư c dùng như một từ chỉ tính
cách, mà lại là kiểu tính cách không mấy d
chịu Những người bị gọi là “chanh chua” hẳn
khó lòng cảm thấy vui vẻ bởi “chanh chua” là
đanh đá, là hay nói những điều khó nghe
Trong tiếng Hán, từ 酸 chua còn đư c dùng
để chỉ sự nghèo hèn, nghèo đói, đói kh như
穷酸饿醋/寒酸 cùng toan ngã thố (đói kh
bần hàn) Bên cạnh đó, từ 酸 chua trong tiếng
Hán còn đư c sử dụng để miêu tả sự đau đớn,
nhức mỏi của cơ thể, có thể là do bệnh tật
hoặc do lao lực, lao động quá sức, ví dụ như
腰 酸 腿 疼 yêu toan thối thống (lưng mỏi
người đau)
4 Kết luận
Từ góc độ ngữ nghĩa và văn hóa có thể thấy
酸 toan (chua) trong tiếng Hán và “chua”
trong tiếng Việt không không chỉ có ý nghĩa
liên quan đến “vị giác” và “ẩm thực” mà
thông qua tri nhận, con người đ mang
“chua” từ khái niệm quen thuộc ánh xạ sang
lĩnh vực trừu tư ng, và dùng 酸 toan (chua)
để thể hiện tâm lý, trạng thái, cảm giác của
mình Thông qua so sánh có thể thấy 酸 toan
(chua) trong tiếng Hán và “chua” trong tiếng
Việt có nhiều điểm tương đồng, song cũng có
những điểm khác biệt nhất định, đây là minh
chứng cho sự hình thành và phát triển của
ngôn ngữ, đồng thời cũng phản ánh đư c đời
sống, tinh thần, vật chất của con người ngày
càng đư c nâng cao Khả năng liên tưởng, tư
duy của con người cũng đ góp phần tạo nên
vốn từ vựng phong ph cho tiếng Hán và
tiếng Việt, đồng thời cũng thể hiện đư c văn hóa đặc sắc riêng của mỗi nước
TÀI LIỆU THAM KHẢO/ REFERENCES
[1] J N Chang, Chinese Vocabulary and Culture，Beijing University, 1995
[2] Q S Luu, “Study of the class of words related
to the sour, sweet, bitter, and spicy flavors of modern Chinese,” Master thesis, University of Foreign Languages, National University, Hanoi, 2007
[3] Modern Chinese Dictionary, Chinese Academy of Social Sciences, 2002
[4] D T Duong, “Corpus-based Cognitive Research on Chinese and English Taste Words "Sweet", "Sour" and "Bitter",” Master's Thesis, Southwest University, 2012 [5] D H T Ngai, “Comparison of Emotional Metaphors in Chinese and Vietnamese Taste Words,” Chinese Language and Philology, Academic essay, 2018 [Online] Available: http://www.antve.com/xueshufanwen/wenxue lunwen/hanyuyanwenzixue/18904.html [Accessed December 20, 2020]
[6] T N Dien, and H D Luu, “The Semantic Evolution and Cognitive Mechanism of
"Sour" in Ancient Chinese under Conceptual
Metaphor Vision,” Master thesis, Beijing
University of Technology, 2018
[7] M N Ngo, “Structural characteristics, semantics and cultural implications of scent
words in modern Chinese,” Journal of Science, Hanoi National University, vol 3, pp
44-53, 2013
[8] T H Pham, “Metaphorical meanings of adjectives indicating sweet, salty, bitter, and sour taste in English and Vietnamese,” Scientific Conference, University of Foreign Languages, Hanoi National University, 2015 [9] T M H Vo, “Similarity of conceptual metaphors "taste" in three Vietnamese -
Chinese - English languages,” Journal of Science, Ho Chi Minh City University of Education, vol 83, no 5, pp.45-50, 2016 [10] Hieroglyphic Dictionary, Tianjin Ancient
Books Publishing House, 2012
[11] G Lakoff, and M Johnson, Metaphor We Live By Chicago/ London: University of
Chicago Press, 1980
[12] B V Hoang, Modern Chinese Higher
Education Press, 1997
[13] Nam Cao, Trang sang, Collection of Nam
Cao, Literature Publishing House, 2002
[14] Lo Tan, Co huong People's Education
Publishing House, 1921
Trang 8[15] Nam Cao, Doi mat, Collection of Nam Cao,
Literature Publishing House, 2002
[16] Nam Cao, Lao Hac, Collection of Nam Cao,
Literature Publishing House, 2002
[17] Sentences network, 2015 [Online]
Available:
https://zaojv.com/4494456.html [Accessed
May 28, 2020]
[18] Master Haitao, 2005 [Online] Available:
https://zh-tw.facebook.com [Accessed May
28, 2020]
[19] Nam Cao, Dieu van, Collection of Nam Cao,
Literature Publishing House, 2002
[20] Xiao Liang Cha, Rong An Lin Jin, 2019
https://m.mingrenteahouse.com/shu/38429870 html [Accessed May 28, 2020]
[21] H Phung, “Martial laughed bitterly after his teammates failed to score when kicking out which was even more difficult than kicking golf,” 0 0 Online Available: https://sport5.vn/martial-cuoi-chua-chat-sau- khi-dong-doi-khong-ghi-ban-o-tinh-huong- sut-ra-ngoai-con-kho-hon-sut-vao-gon-20200625062140835.htm [Accessed Oct 28, 2020]
[22] Nam Cao, Lang Ran, Collection of Nam Cao,
Literature Publishing House, 2002
[23] Nhat Tien, Them Hoang Huyen Tran
Publishing House, 1972