luận án tiến sĩ phân cấp quản lý nhà nước giữa trung ương với chính quyền địa phương

CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC GIỮA TRUNG ƯƠNG VỚI CHÍNH QUYỀN THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG.... Các công trình nghiên cứu về xây dựng mô hình chính quyền đô th

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NỘI VỤ

HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

NGUYỄN ĐÌNH THÁI

PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC GIỮA TRUNG ƯƠNG VỚI CHÍNH QUYỀN THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG

LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ CÔNG

HÀ NỘI - 2020

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NỘI VỤ

HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

NGUYỄN ĐÌNH THÁI

PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC

GIỮA TRUNG ƯƠNG VỚI CHÍNH QUYỀN THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG

Người hướng dẫn khoa học:

1 PGS.TS Hoàng Mai

Chữ ký

2 PGS.TS Phạm Minh Tuấn

HÀ NỘI - 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân Các số liệu nêutrong luận án là trung thực Những kết luận của luận án chưa từng được ai công bốtrong bất kỳ công trình nào khác./

TÁC GIẢ

Nguyễn Đình Thái

án Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành về sự giúp đỡ đó.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS TS Hoàng Mai và PGS TS.Phạm Minh Tuấn - Những người trực tiếp hướng dẫn khoa học của Luận án

Tôi xin chân thành cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp đang công tác tại Học việnChính trị khu vực II, gia đình đã động viên, tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong quátrình thực hiện và hoàn thành Luận án./

TÁC GIẢ

Nguyễn Đình Thái

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Thứ tự

Thẩm quyền lập và phê duyệt quy hoạch, kế

ương với chính quyền thành phố trực thuộctrung ương

Danh mục quy hoạch đã được phê duyệt và

ương thời kỳ 2010-2020, tầm nhìn 2030Tổng hợp phân cấp thẩm quyền quản lý

phố trực thuộc trung ương hiện nay (2020)Tổng thu ngân sách của các thành phố trực

2015 – 2019

Tỉ lệ % ngân sách địa phương được giữ lại

2019Tổng chi NSNN của các thành phố trực

2015 – 2019

hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội

hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội

hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội

12 Đánh giá mức độ phân cấp thẩm quyền ban

hành pháp luật, chính sách, định mức và tiêuchuẩn NSNN

13 Đánh giá mức độ phân cấp thẩm quyền quản

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Số TT

12345

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 5

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 7

5 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học 8

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 9

8 Cấu trúc của Luận án 10

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 11

1.1 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC 11

1.1.1 Các công trình nghiên cứu lý luận chung về phân cấp quản lý nhà nước 11

1.1.2 Các công trình nghiên cứu phân cấp quản lý nhà nước trên một số ngành, lĩnh vực 16

1.2 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC GIỮA TRUNG ƯƠNG VỚI CHÍNH QUYỀN THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG 20

1.2.1 Các công trình nghiên cứu về chính quyền thành phố trực thuộc trung ương gắn với phân cấp quản lý nhà nước 20

1.2.2 Các công trình nghiên cứu về xây dựng mô hình chính quyền đô thị ở thành phố trực thuộc trung ương gắn với phân cấp quản lý nhà nước 22

1.3 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐƯỢC KẾ THỪA VÀ TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU TRONG LUẬN ÁN 28

1.3.1 Những vấn đề kế thừa và giá trị tham khảo của các công trình nghiên cứu đã công bố 28

1.3.2 Những nội dung Luận án tiếp tục nghiên cứu 32

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 34

Chương 2 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC GIỮA TRUNG ƯƠNG VỚI CHÍNH QUYỀN THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG 36

2.1 QUAN NIỆM, NGUYÊN TẮC VÀ HÌNH THỨC CỦA PHÂN CẤP

THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG 36

2.1.1 Một số quan niệm liên quan 36

2.1.2 Nguyên tắc phân cấp quản lý nhà nước 41

2.1.3 Các hình thức phân cấp quản lý nhà nước 43

2.2 CHỦ THỂ, NỘI DUNG, ĐIỀU KIỆN ĐẢM BẢO VÀ YẾU TỐ TÁC ĐỘNG PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC GIỮA TRUNG ƯƠNG VỚI CHÍNH QUYỀN THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG 47

2.2.1 Chủ thể phân cấp quản lý nhà nước 47

2.2.2 Nội dung phân cấp quản lý nhà nước 49

2.2.3 Điều kiện đảm bảo phân cấp quản lý nhà nước 53

2.3 PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC TRÊN MỘT SỐ LĨNH VỰC GIỮA TRUNG ƯƠNG VỚI CHÍNH QUYỀN THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG 57

2.3.1 Quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 57

2.3.2 Quản lý ngân sách nhà nước 64

2.3.3 Tổ chức bộ máy và Cán bộ, công chức 67

2.4 KINH NGHIỆM PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC GIỮA TRUNG ƯƠNG VỚI CHÍNH QUYỀN THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG TRÊN THẾ GIỚI VÀ GIÁ TRỊ THAM KHẢO ĐỐI VỚI VIỆT NAM 70

2.4.1 Kinh nghiệm phân cấp quản lý nhà nước giữa trung ương với chính quyền thành phố trực thuộc trung ương trên thế giới 71

2.4.2 Kinh nghiệm đối với Việt Nam 78

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 81

Chương 3 THỰC TRẠNG PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC GIỮA TRUNG ƯƠNG VỚI CHÍNH QUYỀN THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG 83

3.1 THỰC TRẠNG PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ QUY HOẠCH, KẾ HOẠCH PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI 83

3.1.1 Thực trạng phân cấp về phê duyệt quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế -xã hội 83

3.1.2 Thực trạng phân cấp thẩm định, quản lý và điều chỉnh quy hoạch, kế hoạch

phát triển kinh tế - xã hội 88

3.1.3 Một số kết quả thực hiện thẩm quyền, nhiệm vụ phân cấp quản lý nhà nước về quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 92

3.2 THỰC TRẠNG PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 95

3.2.1 Thực trạng phân cấp thẩm quyền ban hành pháp luật, chính sách, tiêu chuẩn và định mức NSNN 955

3.2.2 Thực trạng phân cấp quản lý nguồn thu và nhiệm vụ chi NSNN 98

3.3 THỰC TRẠNG PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ TCBM VÀ CBCC 104

3.3.1 Thực trạng phân cấp quản lý nhà nước về TCBM 104

3.3.2 Thực trạng phân cấp quản lý nhà nước về CBCC 111

3.4 ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC GIỮA TRUNG ƯƠNG VỚI CHÍNH QUYỀN THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG 1188

3.4.1 Một số kết quả đạt được 118

3.4.2 Một số tồn tại và hạn chế 132

3.4.3 Một số nguyên nhân của tồn tại và hạn chế 138

TIỂU KẾT CHƯƠNG 141

Chương 4 ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC GIỮA TRUNG ƯƠNG VỚI CHÍNH QUYỀN THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG 144

4.1 ĐỊNH HƯỚNG PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC GIỮA TRUNG ƯƠNG VỚI CHÍNH QUYỀN THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG 144 4.1.1 Đảm bảo sự quản lý thống nhất trong phân cấp quản lý nhà nước 144

4.1.2 Đảm bảo và tăng cường sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong phân cấp quản lý nhà nước 145

4.1.3 Phát huy tối đa quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền thành phố trực thuộc trung ương 145

4.1.4 Tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của chính quyền

thành phố trực thuộc trung ương 147

4.1.5 Phân cấp đi đôi với việc nâng cao năng lực của chính quyền thành phố trực thuộc trung ương 148

4.1.6 Coi trọng tính đặc thù của thành phố trực thuộc trung ương trong phân cấp quản lý nhà nước 148

4.2 NHÓM GIẢI PHÁP CHUNG VỀ PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC GIỮA TRUNG ƯƠNG VỚI CHÍNH QUYỀN THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG 149

4.2.1 Đổi mới nhận thức về phân cấp quản lý nhà nước 149

4.2.2 Hoàn thiện cơ sở chính trị và pháp lý 151

4.2.3 Tăng cường kiểm tra, kiểm soát, giám sát và thanh tra thẩm quyền được phân cấp 156

4.3 NHÓM GIẢI PHÁP PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC GIỮA TRUNG ƯƠNG VỚI CHÍNH QUYỀN THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG TRONG MỘT SỐ LĨNH VỰC 159

4.3.1 Phân cấp quản lý quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 159

4.3.2 Phân cấp quản lý NSNN 161

4.3.3 Phân cấp quản lý nhà nước về TCBM và CBCC 163

4.4 KIẾN NGHỊ VỀ PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC GIỮA TRUNG ƯƠNG VỚI CHÍNH QUYỀN THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG 168

4.4.1 Đối với Trung ương Đảng và Thành ủy thành phố trực thuộc trung ương 168 4.4.2 Đối với Quốc hội 169

4.4.3 Đối với Chính phủ 173

4.4.4 Đối với chính quyền thành phố trực thuộc trung ương 175

TIỂU KẾT CHƯƠNG 4 178

KẾT LUẬN 180

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ 183

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 184

PHỤ LỤC 193

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong bối cảnh đẩy mạnh cải cách hành chính ở Việt Nam, việc phân cấpnhằm tăng quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền địa phương là một xuthế tất yếu Tuy nhiên, trên thực tế việc phân cấp có mang lại hiệu quả hay không?Thực hiện phân cấp quản lý nhà nước giữa trung ương với chính quyền thành phốtrực thuộc trung ương như thế nào để tăng quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm củachính quyền thành phố trực thuộc trung ương nhưng vẫn đảm bảo sự quản lý thốngnhất từ trung ương? Đây là những vấn đề lý luận và thực tiễn đang đặt ra cấp thiếtcần được nghiên cứu thỏa đáng

Về phương diện lý luận, tính chất đơn nhất của tổ chức nhà nước và nguyên

tắc tập trung dân chủ trong tổ chức, hoạt động của bộ máy nhà nước Việt Nam đãđặt chính quyền thành phố trực thuộc trung ương trong mối quan hệ kép: vừa phụthuộc, vừa tự chủ Trong khi đó, nhiều vấn đề lý luận giải quyết mối quan hệ giữatrung ương với chính quyền địa phương nói chung và thành phố trực thuộc trungương nói riêng chưa được làm rõ, gây khó khăn cho việc phân cấp quản lý nhà nướcgiữa trung ương với chính quyền thành phố trực thuộc trung ương Việc phân cấpquản lý nhà nước của trung ương cho chính quyền thành phố trực thuộc trung ươngcòn hạn chế, dẫn đến sự lệ thuộc thụ động của chính quyền thành phố trực thuộctrung ương đối với sự lãnh đạo, chỉ đạo của trung ương, làm cho việc thiết lập chế

độ lãnh đạo, quản lý tập trung quá mức, hạn chế quyền tự chủ và khả năng sáng tạocủa chính quyền thành phố trực thuộc trung ương

Về phương diện thể chế - chính sách, việc giải quyết mối quan hệ giữa trung

ương với chính quyền thành phố trực thuộc trung ương không chỉ chưa được đápứng về mặt lý luận mà còn trên khía cạnh thể chế, chính sách Mặc dù chủ trươngcủa Đảng, chính sách của Nhà nước là tăng cường phân cấp quản lý nhà nước chochính quyền thành phố trực thuộc trung ương, song những quy định pháp luật chovấn đề này còn thiếu và yếu, chưa đồng bộ, thống nhất, chưa đáp ứng yêu cầu củathực tiễn; chưa trở thành hệ thống chính sách, pháp luật đủ mạnh để điều chỉnh cácnội dung phân cấp quản lý nhà nước giữa trung ương với chính quyền thành phốtrực thuộc trung ương Trên thực tế, một số chủ trương của Đảng về phát triển các

thành phố trực thuộc trung ương chưa được thể chế hóa, những quy định mở trongHiến pháp năm 2013 chậm được luật hóa Hiện nay, các quy định phân cấp quản lýnhà nước giữa trung ương với chính quyền thành phố trực thuộc trung ương chỉdừng lại trong các văn bản như: Luật Chính quyền địa phương năm 2015 (sửa đổinăm 2019) một số nghị quyết, nghị định của Chính phủ về phân cấp Trong khi đó,Hiến pháp năm 2013 đã hiến định về tổ chức chính quyền địa phương và chủ trươngcủa Đảng về phân cấp đòi hỏi được thể chế hóa việc phân cấp quản lý nhà nước mộtcách bài bản, rõ ràng, đúng, đủ thẩm quyền nhằm phát huy quyền tự chủ, sáng tạocủa chính quyền cấp dưới, nhất là chính quyền địa phương ở đô thị Từ những thiếuhụt, bất cập của hệ thống chính sách, pháp luật đòi hỏi phải hoàn thiện và nâng tầmđịa vị pháp lý của việc phân cấp quản lý nhà nước giữa trung ương với chính quyềnthành phố trực thuộc trung ương.

Về phương diện thực tiễn, các thành phố trực thuộc trung ương là những trung

tâm chính trị, văn hóa, kinh tế, thương mại lớn của vùng và cả nước; là động lựcquan trọng cho tăng trưởng kinh tế của khu vực và quốc gia Trong khi đó, việcphân cấp quản lý nhà nước của trung ương cho chính quyền thành phố trực thuộctrung ương còn dàn trải, chưa đạt được thẩm quyền phù hợp để chính quyền thànhphố trực thuộc trung ương quản lý tốt đô thị mang tính đặc thù Đặc biệt, ba lĩnhvực cần được phân cấp trọng tâm và toàn diện nhưng chưa được quan tâm đúngmức như:

i) Phân cấp quản lý nhà nước về quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xãhội: Công tác quy hoạch, kế hoạch (bao gồm lập, thực hiện, theo dõi và đánh giáquy hoạch, kế hoạch), với vai trò là một công cụ quản lý nhà nước quan trọng, vẫncòn nhiều bất cập trước những đòi hỏi của thực tế ở các thành phố trực thuộc trungương Việc xây dựng quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội đối với thànhphố trực thuộc trung ương còn nhiều bất cập, hạn chế sự tự chủ, sáng tạo và sát hợpvới tình hình kinh tế - xã hội trên địa bàn do quy trình thực hiện phức tạp, nhiều cấpquản lý Thời gian phê duyệt quy hoạch, kế hoạch còn chậm; quy trình xây dựngquy hoạch, kế hoạch rườm rà, chồng chéo, nhiều khâu trung gian; thẩm quyền vàtrách nhiệm của các chủ thể chính quyền chưa được xác định rõ ràng giữa trungương với chính quyền thành phố trực thuộc trung ương Do đó, việc xác định rõthẩm quyền, trách nhiệm của trung ương và chính quyền thành phố trực thuộc trung

ương; đồng thời, tăng cường phân cấp quản lý nhà nước của trung ương đối vớichính quyền thành phố trực thuộc trung ương trong xây dựng quy hoạch, kế hoạchphát triển kinh tế - xã hội có ý nghĩa kinh tế - xã hội cấp thiết.

ii) Phân cấp quản lý nhà nước về NSNN: Thẩm quyền quyết định NSNN củachính quyền địa phương, đặc biệt là của chính quyền thành phố trực thuộc trungương còn hạn chế, thụ động, chồng chéo trong nhiều quy định của pháp luật Quytrình phê duyệt NSNN còn phức tạp, thời gian dài, hiệu quả quản lý NSNN chưađáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội của thành phố trực thuộc trung ương.Một số nguồn thu, nhiệm vụ chi NSNN trung ương phân cấp cho chính quyền thànhphố trực thuộc trung chưa hợp lý; cơ chế thưởng, xác định tỷ lệ bổ sung cho ngânsách của thành phố trực thuộc trung ương chưa tạo ra động lực mạnh mẽ thúc đẩychính quyền thành phố trực thuộc trung ương thực sự làm chủ ngân sách của mình.Chỉ tiêu thu ngân sách là trách nhiệm chính của cơ quan thuế (được tổ chức theongành dọc), nhưng được xem là chỉ tiêu pháp lệnh của UBND các cấp phải thựchiện Chỉ tiêu thu ngân sách trung ương giao thành phố trực thuộc trung ương ngàycàng cao, nhưng tỷ lệ điều tiết đối với ngân sách thành phố trực thuộc trung ươngngày càng giảm Trong khi đó, nhu cầu chi đầu tư phát triển và chi thường xuyêncủa thành phố trực thuộc trung ương ngày càng tăng, dẫn đến nguồn vốn đầu tư từngân sách đối với hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội của đô thị ngày càng thu hẹp Cơchế hiện hành chưa cho phép thành phố trực thuộc trung ương thu một số khoản phí,

lệ phí phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội của đô thị trực thuộc trungương nhằm tạo thêm nguồn thu ngân sách địa phương, như: phí xăng dầu, phí môitrường, phí duy tu bảo dưỡng cầu đường, phí lưu hành xe, phí sử dụng bất động sản

và chuyển nhượng bất động sản, v.v… Một số định mức chi ngân sách do bộ, ngànhquy định khá thấp, nhưng thành phố trực thuộc trung ương không được phép chủđộng điều chỉnh Trong quá trình thực hiện, nhiều vấn đề vướng mắc, thành phốtrực thuộc trung ương đã xin ý kiến, kiến nghị đối với trung ương, nhưng vẫn là cácvấn đề đơn lẻ, chưa có tính hệ thống, chưa có giải pháp mang tính căn cơ, lâu dài,

hệ thống Thực trạng phân cấp quản lý NSNN đặt ra yêu cầu cấp thiết và quan trọng

để tiếp tục tăng cường phân cấp quản lý NSNN đối với thành phố trực thuộc trungương

iii) Phân cấp quản lý nhà nước về TCBM và CBCC: Qua hơn 10 năm triển

khai thực hiện Nghị quyết của Chính phủ về phân cấp giữa Chính phủ và các tỉnh,

thành phố trực thuộc trung ương, lĩnh vực quản lý TCBM và CBCC đã đạt đượcnhững kết quả quan trọng, góp phần tinh gọn TCBM, nâng cao hiệu lực, hiệu quảquản lý nhà nước; xây dựng đội ngũ CBCC đủ phẩm chất, năng lực bảo đảm thựcthi công vụ Tuy nhiên, bên cạnh các kết quả đạt được vẫn còn bộc lộ không ítnhững khó khăn, vướng mắc Nhận thức về vai trò của phân cấp quản lý nhà nướcgiữa trung ương với chính quyền thành phố trực thuộc trung ương trong lĩnh vựcTCBM, CBCC còn hạn chế; nội dung phân cấp chưa toàn diện; thẩm quyền củachính quyền thành phố trực thuộc trung ương còn “cào bằng”; vẫn còn tư duy “ômđồm” thẩm quyền, chức năng, nhiệm vụ của trung ương Chính sách, pháp luật vềphân cấp quản lý TCBM và CBCC đối với thành phố trực thuộc trung ương chưahoàn chỉnh, còn tản mạn tại nhiều luật, nghị định của Chính phủ; chưa được cụ thểhóa thành dự luật có tính pháp lý cao hơn Thẩm quyền quản lý nhà nước của chínhquyền thành phố trực thuộc trung ương trong việc quyết định chức năng, nhiệm vụ,

cơ cấu tổ chức của cơ quan cấp dưới chưa đầy đủ Thẩm quyền của chính quyềnthành phố trực thuộc trung ương trong việc quyết định thành lập, sáp nhập, giải thể

tổ chức, đơn vị sự nghiệp công lập chưa đáp ứng được yêu cầu, bảo đảm nguyên tắcphân cấp Nhiều thẩm quyền quản lý nhà nước về CBCC cần được trung ương phâncấp cho chính quyền thành phố trực thuộc trung ương để phát triển nguồn nhân lựcchất lượng cao, nhưng chưa được phân cấp Cơ chế, chính sách đột phá trong quản

lý, bổ nhiệm, luân chuyển, điều động, biệt phái, đào tạo, bồi dưỡng, thu hút, trọngdụng nhân tài, đánh giá CBCC chưa được phân cấp đầy đủ, chưa phát huy tự chủcủa chính quyền thành phố trực thuộc trung ương Cơ chế quản lý công chức vẫncòn tập trung khá nhiều vào trung ương…

Trong điều kiện cải cách hành chính ở Việt Nam hiện nay, trung ương ngàycàng có xu hướng phân cấp thẩm quyền và điều kiện thực hiện thẩm quyền chochính quyền địa phương Chính quyền thành phố trực thuộc trung ương là chínhquyền địa phương được tổ chức ở đô thị Đặc điểm của đô thị, nhất là các đô thị trựcthuộc trung ương đòi hỏi thiết kế mô hình tổ chức và hoạt động cần có những đặcthù để phát huy năng lực sản xuất xã hội ở đô thị Bên cạnh đó, mô hình tổ chứcchính quyền thành phố trực thuộc trung ương cũng đòi hỏi được trao những thẩmquyền đúng, đủ, thực quyền để vận hành TCBM, chức năng, nhiệm vụ quản lý pháttriển đô thị trực thuộc trung ương Vấn đề phân cấp của trung ương với chính quyềnthành phố trực thuộc trung ương không chỉ dừng lại ở một vài lĩnh vực mà cần đến

hệ thống thiết chế, thể chế, chính sách cùng một “khế ước” đủ mạnh để đảm bảohiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước tại thành phố trực thuộc trung ương; đồng thời,trung ương vẫn tập trung được những quyền vốn thuộc về trung ương Đây là mongmuốn, song là đòi hỏi thực chất để giải quyết vấn đề phân cấp quản lý nhà nướcgiữa trung ương với địa phương và chính quyền thành phố trực thuộc trung ương ởViệt Nam hiện nay.

Xuất phát từ nhu cầu hoàn thiện lý luận, thể chế, chính sách và đáp ứng những

yêu cầu của thực tiễn, tác giả chọn nội dung: “Phân cấp quản lý nhà nước giữa trung ương với chính quyền thành phố trực thuộc trung ương” làm đề tài nghiên

cứu của luận án

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích của đề tài Luận án

Mục đích của đề tài là nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn nhằm đề xuấtphương hướng, giải pháp tăng cường phân cấp quản lý nhà nước của trung ươngcho chính quyền thành phố trực thuộc trung ương

2.2 Nhiệm vụ của đề tài Luận án

Để thực hiện mục đích trên, đề tài thực hiện những nhiệm vụ sau:

- Làm rõ cơ sở khoa học của phân cấp quản lý nhà nước giữa trung ương vàchính quyền thành phố trực thuộc trung ương;

- Phân tích thực trạng phân cấp của trung ương cho chính quyền thành phốtrực thuộc trung ương hiện nay trên 3 lĩnh vực cơ bản: Phân cấp quản lý quy hoạch,

kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội; phân cấp quản lý NSNN; phân cấp quản lýTCBM và CBCC;

- Đề xuất phương hướng, giải pháp nhằm tăng cường phân cấp của trung ương

cho chính quyền thành phố trực thuộc trung ương

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là phân cấp quản lý nhà nước giữa trung ươngvới chính quyền thành phố trực thuộc trung ương

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Về thời gian: Đề tài nghiên cứu phân cấp quản lý nhà nước giữa trung ương

với chính quyền thành phố trực thuộc trung ương từ năm 2004 đến nay Đây là thời

điểm Chính phủ ban hành Nghị quyết số 08/2004/NQ-CP ngày 30/6/2004 về tiếptục đẩy mạnh phân cấp quản lý nhà nước giữa Chính phủ và chính quyền tỉnh, thànhphố trực thuộc trung ương.

Về không gian nghiên cứu: Đề tài nghiên cứu từ chính quyền trung ương đến

chính quyền thành phố trực thuộc trung ương, gồm giữa chính quyền trung ương vớichính quyền Thủ đô Hà Nội, Tp Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ.Theo đó, đề tài khảo sát, nghiên cứu thực tiễn của 4 thành phố: Hà Nội, Đà Nẵng,

Tp Hồ Chí Minh, Cần Thơ Tác giả luận án lựa chọn nghiên 4/5 thành phố trựcthuộc trung ương Bởi vì, Hà Nội là thủ đô, đô thị đặc biệt, trung tâm kinh tế, chínhtrị, văn hóa của cả nước, đại diện cho đô thị phát triển khu vực phía Bắc; Đà Nẵng

là đô thị trung tâm của khu vực miền Trung; Tp Hồ Chí Minh là đô thị đặc biệt, đầutàu phát triển kinh tế - xã hội của khu vực phía Nam và cả nước; Cần Thơ là đô thịtrung tâm khu vực Đồng bằng sông Cửu Long Việc lựa chọn như trên, nhằm đảmbảo quy mô phù hợp, tính đại diện, mẫu nghiên cứu, địa bàn nghiên cứu, đặc điểmcủa các độ thị ở mỗi vùng, miền

Về nội dung: Đề tài tập trung nghiên cứu những vấn đề phân cấp quản lý nhà

nước giữa trung ương với chính quyền thành phố trực thuộc trung ương trên 3 lĩnhvực chủ yếu: i) Phân cấp quản lý nhà nước trong quy hoạch, kế hoạch phát triểnkinh tế - xã hội Đây là lĩnh vực có ý nghĩa quyết định đến chiến lược phát triển củathành phố trực thuộc trung ương Xét đến cùng, hoạt động phân cấp của các lĩnhvực nói chung đều giải quyết vấn đề phát triển kinh tế - xã hội của thành phố trựcthuộc trung ương, quốc gia Tuy nhiên, vấn đề phân cấp quy hoạch, kế hoạch pháttriển kinh tế - xã hội chưa được chú trọng đúng mức, nội dung trong quy hoạch, kếhoạch phát triển kinh tế - xã hội chưa phù hợp với thực tế của thành phố trực thuộctrung ương Do vậy, việc tập trung nghiên cứu phân cấp lĩnh vực quy hoạch, kếhoạch phát triển kinh tế - xã hội giữa trung ương với chính quyền thành phố trựcthuộc trung ương có ý nghĩa quan trọng ii) Phân cấp quản lý nhà nước về NSNN.Vai trò của NSNN là điều kiện quyết định thực hiện phân cấp giữa trung ương vớichính quyền thành phố trực thuộc trung ương Đây là lĩnh vực được quan tâm nhiềunhất trong phân cấp; nhu cầu, thực trạng và đòi hỏi được phân cấp NSNN của thànhphố trực thuộc trung ương là rất lớn Tuy nhiên, trong điều kiện hiện nay, vấn đềphân cấp NSNN vẫn là câu chuyện tiếp tục được tranh luận, nghiên cứu, đánh giá

khoa học để có giải pháp tối ưu cho phân cấp NSNN giữa trung ương với thành phốtrực thuộc trung ương ii) Phân cấp quản lý nhà nước về TCBM và CBCC TCBM

và CBCC là chủ thể thực hiện phân cấp Chính vì vậy, việc tạo ra không gian thẩmquyền, pháp lý để thiết kế TCBM phù hợp và phát huy vai trò của CBCC trong pháttriển thành phố trực thuộc trung ương là yêu cầu cấp thiết

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp luận

Đề tài nghiên cứu dựa trên phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biệnchứng và Duy vật lịch sử; quan điểm của Đảng về phân cấp quản lý nhà nước; các

lý thuyết về tổ chức, phân quyền, phân cấp trong khoa học quản lý công

4.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu tư liệu thứ cấp: Phương pháp này được sử dụng

để

thu thập, khai thác, tổng hợp thông tin từ các nguồn đã công bố có liên quan đến đềtài nghiên cứu, bao gồm các văn kiện, tài liệu của Đảng, chính sách, pháp luật củaNhà nước về phân cấp quản lý nhà nước; những văn bản, tài liệu, quy định củathành phố trực thuộc trung ương; các công trình nghiên cứu từ nhà khoa học, báocáo, thống kê, kết quả điều tra… của chính quyền, ban, ngành, đoàn thể, tổ chức, cánhân có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến vấn đề nghiên cứu Phương pháp thuthập thông tin, tài liệu thứ cấp được thực hiện kể từ khi bắt đầu hình thành ý tưởngnghiên cứu cho đến kết thúc sản phẩm của luận án

- Phương pháp lịch sử - lôgic: được sử dụng trong nghiên cứu quá trình phân cấp

quản lý nhà nước giữa trung ương với chính quyền tỉnh, thành phố trực thuộc trungương ở Việt Nam từ trước tới nay, đặt các nghiên cứu gắn với hoàn cảnh, điều kiệnlịch sử cụ thể Phương pháp lôgic được thể hiện xuyên suốt quá trình nghiên cứu,chi phối đến lựa chọn nội dung, kết cấu tổng quan cũng như xử lý từng vấn đề cụthể của đối tượng nghiên cứu để rút ra bản chất, hiện tượng; kế thừa những tính hợp

lý trong quá trình thực hiện phân cấp quản lý nhà nước của trung ương đối với thànhphố trực thuộc trung ương

- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: tác giả xây dựng phiếu khảo sát thu thập

thông tin, số liệu bao gồm hệ thống các câu hỏi mang tính giả thuyết theo phương ánphù hợp với mục tiêu nghiên cứu, nhằm minh chứng, đánh giá thực trạng phân cấp quản lý nhà nước giữa trung ương với chính quyền thành phố trực thuộc trung

ương Đối tượng khảo sát bao gồm: CBCC của chính quyền của 4/5 thành phố trựcthuộc trung ương (Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ) Phiếu thuthập ý kiến của CBCC hiện đang công tác tại HĐND và UBND cấp thành phố của

04 thành phố được lựa chọn khảo sát Trong đó, lãnh đạo, quản lý từ cấp phòng trởlên (chiếm 10%: công tác ở HĐND 4% và UBND 6%); tỷ lệ còn lại là công chức(đang công tác ở các ban của HĐND chiếm 40% và UBND chiếm 50%) Số lượngphiếu điều tra: mỗi thành phố là 100 phiếu Tổng số phiếu phát ra là 400 phiếu Quy

mô, địa bàn khảo sát như trên là đảm bảo tính hợp lý, tính đại diện, khách quan, tậptrung so với quy mô, đối tượng khách thể nghiên cứu Kết quả điều tra được xử lý

số liệu bằng phần mềm SPSS Kết quả sau xử lý được sử dụng trong phân tích, minhhọa, đánh giá thực trạng phân cấp quản lý nhà nước giữa trung ương với chínhquyền thành phố trực thuộc trung ương theo 03 lĩnh vực được xác định trong nộidung nghiên cứu

- Phương pháp quy nạp, diễn dịch và tổng hợp: được sử dụng sau khi thu

5 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học

5.1 Câu hỏi nghiên cứu

(1) Cơ sở khoa học để thực hiện, tăng cường phân cấp quản lý nhà nướcgiữa

trung ương với chính quyền thành phố trực thuộc trung ương là gì?

(2) Thực trạng phân cấp quản lý nhà nước giữa trung ương với chính quyền thành phố trực thuộc trung ương hiện nay như thế nào?

8

(3) Những giải pháp và kiến nghị nào cần được đề xuất trong thời gian tới đểtăng cường phân cấp của trung ương với chính quyền thành phố trực thuộc trungương?

5.2 Giả thuyết khoa học

Nếu chính quyền thành phố trực thuộc trung ương không được trung ươngphân cấp đầy đủ thẩm quyền, điều kiện thực hiện thẩm quyền thì sẽ giảm hiệu lực,hiệu quả quản lý nhà nước tại thành phố trực thuộc trung ương; đồng thời, kìm hãm

sự phát triển năng động và sáng tạo về mọi mặt của thành phố trực thuộc trungương

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

6.1 Đóng góp về mặt khoa học

Đề tài nghiên cứu đã góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng vàthực hiện chủ trương, chính sách phân cấp của trung ương với chính quyền thànhphố trực thuộc trung ương

6.2 Đóng góp về thực tiễn

- Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể đóng góp vào hoàn thiện thể chế, chínhsách về phân cấp, nhất là phân cấp quản lý nhà nước giữa trung ương với chínhquyền thành phố trực thuộc trung ương

- Đề tài góp phần đánh giá thực trạng phân cấp quản lý nhà nước giữa trungương với chính quyền thành phố trực thuộc trung ương từ thực tiễn của 4/5 thànhphố trực thuộc trung ương trong 3 lĩnh vực cơ bản là phân cấp quản lý quy hoạch,

kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội; phân cấp quản lý NSNN; phân cấp quản lýTCBM và CBCC

- Đề tài góp phần gợi mở những phương hướng, giải pháp nhằm tăng cườngphân cấp quản lý nhà nước của trung ương với chính quyền thành phố trực thuộctrung ương theo hướng nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước; phát huy hơn nữaquyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền thành phố trực thuộc trung ương

- Ngoài ra, kết quả của đề tài có thể làm tài liệu tham khảo cho chính quyềnthành phố trực thuộc trung ương đề ra chủ trương, chính sách quản lý trong điềukiện đẩy mạnh phân cấp như hiện nay

7 Những đóng góp mới của Luận án

Kết quả nghiên cứu của đề tài luận án đã có những đóng góp mới:

- Đề tài đã làm rõ và xác định các công cụ, khái niệm liên quan đến vấn đềnghiên cứu như: quan niệm về chính quyền trung ương, chính quyền trung ương ởViệt Nam, chính quyền địa phương, phân cấp quản lý nhà nước giữa trung ương vớichính quyền thành phố trực thuộc trung ương.

- Đề tài nêu ra và luận giải các nguyên tắc, ý nghĩa, chủ thể, nội dung phâncấp, hình thức phân cấp, các yếu tố ảnh hưởng của phân cấp quản lý nhà nước giữatrung ương với chính quyền thành phố trực thuộc trung ương

- Đề tài sử dụng bảng hỏi để thu thập thông tin sơ cấp từ khách thể nghiên cứu

là CBCC của 4/5 thành phố trực thuộc trung ương để phân tích, đánh giá thực trạngphân cấp quản lý nhà nước giữa trung ương với chính quyền thành phố trực thuộctrung ương hiện nay

- Đề tài đề xuất các phương hướng, giải pháp gắn với tính đặc thù của thànhphố trực thuộc trung ương nhằm tăng cường phân cấp quản lý nhà nước giữa trungương với chính quyền thành phố trực thuộc trung ương

8 Cấu trúc của Luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, Luận án đượckết cấu thành 4 chương, trong đó: chương 1 khái quát tổng quan về tình hình nghiêncứu có liên quan đến vấn đề phân cấp; chương 2 phân tích thực trạng, kết quả khảosát, đánh giá thực trạng phân cấp giữa trung ương với chính quyền thành phố trựcthuộc trung ương; chương 3 đề xuất giải pháp và kiến nghị để tăng cường phân cấpgiữa trung ương với chính quyền thành phố trực thuộc trung ương hiện nay

Chương 1

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

LIÊN QUAN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1.1 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC

1.1.1 Các công trình nghiên cứu lý luận chung về phân cấp quản lý nhà nước

Các công trình nghiên cứu về phân cấp khá đầy đủ và công phu Tuy nhiên, cóthể nói, do sự khác nhau về cách thức TCBM nhà nước và thể chế chính trị nên vấn

đề phân cấp, phân quyền cũng được tiếp cận dưới nhiều góc độ ở các quốc gia trênthế giới

Theo hướng này, phải kể đến những công trình của các tác giả sau đây: Pranab

K. Bardhan, Dilip Mookherjee: “Decentralization and local governance in developing countries: a comparative perspective” (Phân cấp quản lý và chính

quyền địa phương ở các nước đang phát triển: một góc độ so sánh), [2006], đã phântích những vấn đề phân cấp, quản trị địa phương ở các nước đang phát triển dướicách tiếp cận và so sánh liên ngành; cung cấp các nghiên cứu chi tiết về phân cấp ở

08 quốc gia: Bolivia, Brazil, Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia, Pakistan, Nam Phi vàUganda Theo đó, tác giả đã khẳng định xu thế phân cấp chính trị và kinh tế mộtcách toàn diện ở Bolivia vào năm 1995, Indonesia năm 1998, trong khi đó ở Brazil

và Ấn Độ, quá trình phân cấp diễn ra không đồng đều và chậm hơn Ở Trung Quốc,chính quyền địa phương đã được phân quyền nhiều hơn về chính trị và kinh tế NamPhi đã chuyển đổi từ việc phân cấp phi dân chủ của phân biệt chủng tộc để phân cấpquản lý theo một Hiến pháp dân chủ Đồng thời, nghiên cứu cũng so sánh về bốicảnh chính trị và kinh tế của quá trình phân cấp, nêu giải pháp để hoàn thiện phân

cấp Công trình của Commonwealth Secretariat: “Decantralisation and local government” (Phân cấp và quản trị địa phương), [2011] chỉ ra sự cần thiết phải thay

đổi vai trò của nhà nước; thiết kế và tăng cường vai trò của chính quyền địa phương.Theo đó, công trình đã cho thấy, có ba loại phân cấp cơ bản: Phân cấp hành chính,phân cấp chính trị, phân cấp tài chính; đồng thời nêu quan điểm: phân

cấp là một khái niệm rộng, được mô tả như việc chuyển giao quyền lực từ chínhquyền trung ương cho chính quyền cấp dưới, bao gồm việc lập kế hoạch, quản lý,

nguồn lực Công trình của tác giả Daniel R Mullins: “Accountability and Coordination in a Decentralized Context: Institutional, Fiscal and Governance Issues” (Trách nhiệm và phối hợp trong bối cảnh phân cấp: Các vấn đề về thể chế,

tài chính và quản trị), [2004], luận giải những vấn đề cơ bản của phân cấp, như ảnhhưởng của phân cấp, trách nhiệm giải trình; phân tích cơ chế tài chính, quản trị phâncấp; hướng đến hiệu lực, hiệu quả; nâng cao trách nhiệm và sự phối hợp trong quá

trình phân cấp Tiếp đó, có công trình của OECD: “Lessons Learned on Donor Support to Decentralisation and Local Governance” (Bài học kinh nghiệm về hỗ

trợ các nhà tài trợ để phân cấp và quản trị địa phương), [2004], trình bày những kinhnghiệm hỗ trợ các chương trình cải cách chính quyền địa phương, tập trung vào lĩnhvực phân cấp hành chính, tài chính và chính trị cũng như tăng cường sự tham giacủa tổ chức xã hội dân sự vào quản trị địa phương

Theo hướng nghiên cứu lý luận và thực tiễn phân cấp ở các quốc gia, thành

phố cụ thể, có nghiên cứu của Ronald K.Vogel: “Decentralization and Urban Governance: Reforming Tokyo Metropolitan Government” (Phân cấp và quản lý đô

thị: Cải cách của chính quyền thành phố Tokyo), [2007], đã phân tích quá trình đôthị hóa ở Nhật Bản và những vấn đề nổi cộm của thành phố Tokyo; phân tích cácgiai đoạn cải cách hành chính và phân cấp chính sách ở Nhật Bản Nghiên cứu của

Kinnosuke Yagi: “Decentralization in Japan” (Phân cấp ở Nhật Bản), [2004] trình

bày mô hình chính quyền địa phương ở Nhật Bản; vấn đề phân cấp ở Nhật Bảnthông qua việc xây dựng các đạo luật về phân cấp và đề xuất những kiến nghị nhằmsửa đổi, bổ sung những vấn đề phân cấp trong các đạo luật phân cấp Nghiên cứu

của Jesse C Ribot: “African Decentralization Local Actors, Powers and Accountability” (Phân cấp địa phương ở châu Phi, quyền hạn và trách nhiệm),

[2002], phân tích lịch sử ra đời của phân cấp và lý do tại sao phải phân cấp Đồngthời, tác giả đã làm rõ quyền hạn và trách nhiệm của chính quyền địa phương ở châuPhi trong phân cấp; đề ra quy trình thực hiện phân cấp Theo đó, tác giả đi đến kếtluận, có 5 yếu tố để tác động đến sự thành công của phân cấp: phương thức chuyểngiao quyền hạn và trách nhiệm; môi trường pháp lý thuận lợi; môi trường kinh tế vĩmô; năng lực tự chủ của chính quyền địa phương Nghiên cứu của Jo

Beall: “Decentralisation and Engendering Democracy: Lessons from Local Government Reform in South Africa” (Phân cấp và phát sinh đối với dân chủ:

Những bài học từ cải cách chính quyền địa phương ở Nam Phi) [2004], đã dựa trêncải cách dân chủ ở Nam Phi để phân tích việc bình đẳng giới trong quản lý Tác giảcho thấy vẫn còn tồn tại sự phân biệt nam, nữ trong quản lý ở chính quyền địaphương Nam Phi Qua phân tích, tác giả cho rằng, phụ nữ ở Nam Phi không có vaitrò lớn trong chính quyền địa phương; sự phát triển về dân chủ đang tăng cường sựtham gia của phụ nữ vào các cơ quan chính quyền địa phương ở Nam Phi Bên cạnh

đó, có các nghiên cứu ở Ấn Độ của nhóm tác giả: Prof Nishith Rai, Dr Awadhesh

Kumar Singh: “Decentralized urban governance in India” (Phân cấp quản lý đô thị

ở Ấn Độ), [2012], phân tích những vấn đề phân cấp trong quản lý đô thị ở ẤnĐộ;

xu hướng quá trình đô thị hóa, bản chất; phạm vi của chính quyền đô thị; cấu trúc,thành phần của đô thị; tiêu chuẩn để hình thành tổng công ty quản lý đô thị, cáchthức để có một chính quyền đô thị vận hành hiệu quả

Vấn đề phân cấp đã được đề cập trong văn kiện của Đảng, pháp luật của Nhànước Nghiên cứu lý luận chung về phân cấp, các tác giả trong nước đã công bốnhiều công trình có giá trị lý luận và thực tiễn Trong hướng nghiên cứu này có cuốn

sách “Phân cấp ở Đông Á” của Roland White, Paul Smoke, Sudarshan Gooptu

(dịch và hiệu đính Vũ Cường), [2005] đã đề cập đến kinh nghiệm của các nướcĐông Á trong quá trình phân cấp về pháp lý, tài chính, quản lý, y tế, giáo dục, dịch

vụ cơ sở hạ tầng cũng như những thách thức của quá trình thiết kế mô hình cảicách; những bài học kinh nghiệm trong quá trình nghiên cứu tác động của tiến trình

phân cấp Cuốn sách “Phân cấp quản lý nhà nước” của Phạm Hồng Thái, Nguyễn

Đăng Dung, Nguyễn Ngọc Chí [2011] trình bày về phân cấp, phân quyền, tản quyềntrong quản lý nhà nước, thực tiễn phân cấp quản lý nhà nước ở Việt Nam, một sốnước trên thế giới, những bài học kinh nghiệm cho Việt Nam trong việc phân cấp

quản lý nhà nước trước yêu cầu cải cách Tác giả Trần Thị Diệu Oanh, “Phân cấp quản lý và địa vị pháp lý của chính quyền địa phương trong quá trình cải cách bộ máy nhà nước ở Việt Nam” [2012] đã làm rõ cơ sở lý luận về phân cấp quản lý và

địa vị pháp lý của chính quyền địa phương trong bối cảnh cải cách bộ máy nhà nước

ở Việt Nam; thực trạng phân cấp quản lý và địa vị pháp lý của chính quyền địaphương ở nước ta hiện nay; quan điểm, giải pháp tiếp tục đổi mới phân

cấp quản lý và địa vị pháp lý của chính quyền địa phương ở Việt Nam hiện nay Chu

Văn Hưởng, “Phân cấp, phân quyền trong thực thi quyền lực nhà nước ở địa phương Việt Nam hiện nay – Vấn đề và giải pháp”, Luận án Tiến sĩ Chính trị học,

Học viện chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh [2012] đã nghiên cứu tổngquan tình hình nghiên cứu về phân cấp, phân quyền trong thực thi quyền lực nhànước ở địa phương; cơ sở lý luận và thực tiễn phân cấp, phân quyền trong thực thiquyền lực nhà nước ở địa phương; thực trạng phân cấp, phân quyền trong thực thiquyền lực nhà nước ở địa phương Việt Nam Đặc biệt, cuốn sách của Nguyễn Văn

Cương, “Về phân định thẩm quyền giữa chính quyền trung ương và chính quyền địa phương tại Việt Nam hiện nay” [2015] đã đánh giá, đề xuất giải pháp hoàn thiện cơ

chế phân định thẩm quyền giữa chính quyền trung ương và chính quyền địa phương;nghiên cứu khả năng xây dựng, hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương phục

vụ trực tiếp việc sửa đổi, bổ sung các đạo luật có liên quan thời gian tới

Theo hướng nghiên cứu này, còn có công trình của Võ Kim Sơn, Phân cấp quản lý nhà nước – Lý luận và thực tiễn [2004] đã nghiên cứu công phu và nghiêm

túc lý luận phân cấp quản lý nhà nước, phân cấp trong quản lý hành chính nhà nước;

lý luận và thực tiễn phân cấp quản lý hành chính nhà nước Việt Nam từ năm 1945đến 2003; đưa ra định hướng, giải pháp nhằm đẩy mạnh phân cấp quản lý nhà nước

Nghiên cứu của Uông Chu Lưu, “Một số vấn đề lý luận về phân cấp quản lý nhà nước” [2014], trình bày khái niệm phân cấp quản lý nhà nước, bản chất, mối quan

hệ của phân cấp giữa trung ương và địa phương; đồng thời nêu ra nguyên tắc vànhững nội dung phân cấp trong quản lý nhà nước Nghiên cứu của Nguyễn Minh

Đoan “Phân cấp, phân quyền giữa trung ương và địa phương” [2012], trình bày

quan niệm, mục đích, ý nghĩa của việc phân cấp giữa trung ương và địa phương;qua đó, tác giả đã phân tích xu hướng, giải pháp phân cấp, phân quyền giữa trung

ương và địa phương ở Việt Nam hiện nay Nghiên cứu của Phạm Hồng Thái “Phân quyền và phân cấp trong quản lý nhà nước - Một số khía cạnh lý luận - thực tiễn và pháp lý” [2011], cung cấp thêm cách nhìn đánh giá rõ vai trò, công dụng của phân

quyền, phân cấp trong quản lý nhà nước Bài viết bàn luận về phân quyền, phân cấp

ở khía cạnh phương pháp luận, khía cạnh pháp lý, mối liên hệ giữa hình thức cấutrúc nhà nước với phân quyền và vấn đề phân cấp ở Việt Nam hiện nay Trương

14

Đắc Linh, Nguyễn Cửu Việt, “Sửa đổi Hiến pháp nhìn từ chiến lược phân cấp quản lý” [2011], làm rõ một số khái niệm liên quan đến phân cấp, như tập quyền, tản

quyền, phân quyền, tự quản địa phương và phân cấp quản lý; phân tích mô hình tổchức đơn vị hành chính – lãnh thổ và mô hình tổ chức chính quyền địa phương ởViệt Nam qua bốn bản Hiến pháp; khái quát mô hình tổ chức đơn vị hành chính –lãnh thổ và mô hình tổ chức chính quyền địa phương trên thế giới; phân tích các đặcđiểm chủ yếu của mô hình tổ chức đơn vị hành chính – lãnh thổ và mô hình tổ chứcchính quyền địa phương ở Việt Nam hiện nay; đưa ra phương hướng, giải pháp đổimới mô hình tổ chức đơn vị hành chính – lãnh thổ và mô hình tổ chức chính quyềnđịa phương ở Việt Nam

Ngoài ra, theo hướng này còn có các công trình của tác giả người Việt Namviết về kinh nghiệm của các quốc gia trên thế giới về phân cấp, phân quyền và rút rabài học kinh nghiệm, vận dụng đối với Việt Nam Tiêu biểu có nghiên cứu của Lê

Thanh Bình, “Phân tích sự phân quyền trong cải cách hành chính ở Philippine: một

số bài học kinh nghiệm cho Việt Nam” [2010] phân tích quá trình cải cách hành

chính ở Philippine, quá trình phát triển luật pháp về phân quyền và thực tiễn phânquyền của nền hành chính Philippine Tác giả đề xuất những giải pháp nhằm vậndụng những bài học từ phân quyền và tự quản địa phương của Philippine ở ViệtNam

Bên cạnh những công trình nghiên cứu mang tính lý luận, việc nghiên cứunhững vấn đề thực tiễn qua khảo sát, đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp vềphân cấp quản lý nhà nước ở Việt Nam cũng được nhiều tác giả trong nước công bốtrên nhiều loại ấn phẩm, như sách, tạp chí, luận văn, luận án Theo hướng nghiên

cứu này tiêu biểu có Nguyễn Minh Phương, công bố bài viết “Thực trạng phân cấp, phân quyền và vấn đề tự quản địa phương tại Việt Nam” [2013] Bài viết trình bày

những vấn đề lý luận phân cấp, phân quyền, tự quản địa phương; thực trạng phâncấp, phân quyền, tự quản địa phương ở Việt Nam và những vấn đề đặt ra Từ đó, tácgiả đề xuất những kiến nghị, giải pháp nhằm đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và tựquản địa phương ở Việt Nam Nội dung của các công trình nghiên cứu trên đã phầnnào làm rõ được thực trạng về phân cấp quản lý nhà nước giữa trung ương và chínhquyền địa phương ở Việt Nam Tuy vậy, kết quả khảo sát, nghiên cứu, những đánhgiá, kết luận của các tác giả phần lớn không còn mang tính thời sự và đã được khắc

phục từ thực tiễn tổ chức nhà nước ở Việt Nam trong những năm gần đây, đặc biệt

là khi Hiến pháp 2013 và các Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 rađời Luận án sẽ kế thừa và phát triển những kết quả nghiên cứu này để đảm bảo giátrị thực tiễn, tính thời sự, khoa học và tính mới

1.1.2 Các công trình nghiên cứu phân cấp quản lý nhà nước trên một số ngành, lĩnh vực

1.1.2.1 Các công trình nghiên cứu phân cấp quản lý nhà nước về quy hoạch, kế hoạch

Tác giả Lê Viết Thái có công trình: “Phân cấp trong lĩnh vực quy hoạch và kế hoạch ở Việt Nam – Thực trạng và giải pháp” [2012] đã nghiên cứu một số vấn đề

lý luận liên quan đến vấn đề phân cấp; thực trạng phân cấp trong lĩnh vực quy hoạch

và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội thông qua thể chế, chính sách của Nhà nước.Bài viết chỉ ra những hạn chế trong phân cấp quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế

- xã hội như: hạn chế trong tư duy về vai trò, chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước;hạn chế trong nội dung kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội các ở cấp; hạn chế trongphối hợp ở lĩnh vực quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội Từ đó, tác giả

đề xuất một số định hướng, giải pháp để khắc phục những hạn chế trong lĩnh vựcquy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội ở Việt Nam

Tác giả Đinh Lâm Tấn, Đánh giá kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội ở Việt Nam, Luận án Quản lý hành chính công, Học viện Hành chính quốc gia, Hà Nội,

2015 Trong chương 2 của Luận án, tác giả đã dành một tiết bàn về phân cấp trongquản lý quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội ở Việt Nam

Bài viết của Phạm Sỹ Liêm “Quản lý thực hiện quy hoạch gắn với phân cấp quản lý nhà nước về quy hoạch” đã hệ thống hóa khung pháp lý về quy hoạch; thể

chế về phân công và phân cấp tổ chức quản lý thực hiện quy hoạch; đồng thời đềxuất một số kiến nghị về phân cấp quản lý thực hiện quy hoạch

Hướng nghiên cứu về lĩnh vực quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội

là khá ít so với vai trò của lĩnh vực này

1.1.2.2 Các công trình nghiên cứu phân cấp quản lý NSNN

Hoạt động nghiên cứu trên thế giới về phân cấp quản lý NSNN đáng chú ý cócác công trình của nhóm tác giả như: M Govinda Rao, T R Raghunandan, Manish

Gupta, Polly Datta, Pratap Ranjan Jena, Amarnath H K: “Fiscal Decentralization to

Rural Local Governments in India: Selected Issues and Reform Options” (Phân cấp

tài chính cho chính quyền địa phương nông thôn ở Ấn Độ: Các vấn đề được lựachọn và tùy chọn cải cách) [2011], đã khái quát việc phân cấp tài chính cho chínhquyền địa phương khu vực nông thôn ở Ấn Độ và so sánh với các cơ chế quản lý tàichính truyền thống Qua đó, các tác giả đề xuất những giải pháp và công cụ để tăngcường quản lý tài chính ở nông thôn Ấn Độ khi được phân cấp Theo hướng này có

nghiên cứu của Francesco Porcelli: “Fiscal Decentralisation and efficiency of government” (Phân cấp tài chính và hiệu quả chính phủ) [2009] đã làm rõ lý thuyết

phân cấp tài chính truyền thống và những phát triển về phân cấp tài chính nhữngnăm gần đây; phân tích thực nghiệm liên quan đến hiệu quả của chính phủ trongphân cấp và những nguy cơ trong phân cấp tài chính

Bài viết: “Phân cấp tài chính và hiệu quả của dịch vụ công” (Fiscal

Decentralization and the Efficiency of Public Service Delivery) của nhóm tác giả:Mousse Sow, Mr Ivohasina Fizara Razafimahefa, (IMF Working papers 15/59,2015), đã tìm hiểu tác động của phân cấp tài chính và hiệu quả của các dịch vụcông Nó sử dụng một phương pháp ngẫu nhiên để ước tính hệ số hiệu quả thời giankhác nhau và phân tích tác động của phân cấp tài chính trên những hệ số hiệu quả.Những phát hiện này chỉ ra rằng, phân cấp tài chính có thể cải thiện hiệu quả của

các dịch vụ công nhưng chỉ trong điều kiện cụ thể Đầu tiên, quá trình phân cấp đòi hỏi môi trường chính trị và thể chế phù hợp Thứ hai, một mức độ đầy đủ về phân cấp chi tiêu dường như cần thiết để có được kết quả thuận lợi Thứ ba, phân cấp chi

tiêu cần phải được đi kèm với đầy đủ phân cấp của doanh thu

Ở Việt Nam, xu hướng phân cấp quản lý NSNN bắt đầu rõ nét từ những năm

1990 với việc ban hành Nghị quyết số 186/HĐBT ngày 27 tháng 11 năm 1989 củaHội đồng Bộ trưởng về phân cấp quản lý ngân sách địa phương Luật ngân sáchnăm 1996 là văn bản luật đầu tiên quy định rõ về phân cấp quản lý NSNN, tạo thếchủ động, độc lập tương đối cho chính quyền địa phương trong mối quan hệ vớichính quyền trung ương về quản lý và sử dụng NSNN Đặc biệt, Luật Ngân sáchnhà nước năm 2002 đã tăng cường quyền lực của chính quyền địa phương trongquyết định dự toán ngân sách, tăng thêm khoản thu cho ngân sách địa phương, vớimục tiêu nâng cao năng lực và chủ động cho các cấp chính quyền địa phương Theo

đó, các nghiên cứu về phân cấp quản lý NSNN ở Việt Nam chủ yếu đánh giá thực

17

trạng phân cấp quản lý NSNN nhằm tìm ra các giải pháp cải thiện hệ thống phâncấp quản lý NSNN trong từng giai đoạn nhất định.

Đáng chú ý nhóm công trình nghiên cứu về phân cấp NSNN có tác giả Đào

Xuân Liên với công trình: “Hoàn thiện cơ chế phân cấp ngân sách nhà nước cho các cấp chính quyền địa phương” [2007], đã trình bày lý luận, phân tích thực trạng

và nêu giải pháp hoàn thiện cơ chế phân cấp ngân sách ở Việt Nam hiện nay Tiếp

đó, có nghiên cứu chuyên sâu hơn của Lê Toàn Thắng, “Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước ở Việt Nam hiện nay” [2013], trình bày lý luận về phân cấp quản lý

ngân sách; thực trạng phân cấp quản lý ngân sách ở Việt Nam; nêu định hướng vàgiải pháp phân cấp ngân sách ở Việt Nam Nghiên cứu về phân cấp trong lĩnh vực

kinh tế có nghiên cứu của Mai Đình Lâm, “Tác động của phân cấp tài khóa đến tăng trưởng kinh tế tại Việt Nam” [2012] làm rõ cơ sở lý luận của phân cấp tài khóa

và tác động đến tăng trưởng kinh tế; phân tích thực trạng phân cấp tài khóa tại ViệtNam và phân tích thực nghiệm tác động của phân cấp tài khóa đến tăng trưởng kinh

tế tại Việt Nam Bên cạnh đó, có nghiên cứu tổng quan và mang tính thực nghiệm

của Vũ Thành Tự Anh, “Phân cấp quản lý kinh tế ở Việt Nam: Nhìn từ góc độ thể chế” [2012] đánh giá tổng quan về phân cấp quản lý kinh tế tại Việt Nam trên các

phương diện cơ sở lý thuyết, bản chất, những nguyên tắc của phân cấp; thực trạngphân cấp kinh tế ở Việt Nam trong thời gian qua và những hệ quả của nó; từ đó, đưa

ra những khuyến nghị về đổi mới chính sách phân cấp Sách tham khảo của Đặng

Đức Đạm, “Phân cấp quản lý kinh tế” [2002] trình bày cơ sở lý luận và phương

pháp luận của phân cấp quản lý; một số bài học kinh nghiệm quốc tế về phân cấpquản lý kinh tế; chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước trong kinh tế thị trường;cải cách hành chính và phân cấp quản lý kinh tế ở Việt Nam, nguyên tắc và giảipháp tăng cường phân cấp quản lý kinh tế Sách chuyên khảo của Lê Chi Mai,

“Phân cấp ngân sách cho chính quyền địa phương – thực trạng và giải pháp”

[2006] giới thiệu cơ sở lý luận về phân cấp ngân sách; thực trạng phân cấp ngânsách đối với chính quyền địa phương hiện nay; một số giải pháp nhằm tăng cường

phân cấp NSNN cho chính quyền địa phương Tác giả Nguyễn Xuân Thu, “Phân cấp quản lý ngân sách địa phương ở Việt Nam”, Luận án Tiến sĩ kinh tế, Đại học

kinh tế Quốc dân, Hà Nội, 2014, đã nghiên cứu nghiêm túc, có những phân tíchđịnh lượng khoa học để chứng minh thực trạng, tác động của phân cấp quản lý ngân

sách đến quản trị địa phương Việt Nam; qua đó, tác giả đề xuất những khuyến nghị

về quản lý ngân sách địa phương ở Việt Nam hiện nay Bài viết của Lê Thị Thu

Thủy, “Một số vấn đề pháp lý về phân cấp quản lý ngân sách nhà nước ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay”, Tạp chí Khoa học Đại học quốc gia Hà Nội, Luật học,

26(2010) 34-43 Bài viết nghiên cứu sâu thực trạng pháp luật về phân cấp quản lýNSNN ở Việt Nam, đưa ra những kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về vấn đềnày Cụ thể: bài viết đã đưa ra một số giải pháp sau: (i) cần có các quy định thể hiện

sự phân cấp quản lý về ngân sách nhiều hơn, rộng hơn cho các cấp chính quyền địaphương, đặc biệt là chính quyền cấp xã; (ii) pháp luật cần quy định cụ thể phươngthức bổ sung từ ngân sách cấp trên cho ngân sách cấp dưới theo nguyên tắc nhiệm

vụ chi thuộc địa phương nào, thì địa phương đó phải sắp xếp kinh phí để thực hiện,nếu còn thiếu thì ngân sách cấp trên mới hỗ trợ để thực hiện mục tiêu trên; (iii) đểthu hẹp khoảng cách thu, chi ngân sách, cần sửa đổi luật thuế, cơ cấu lại các nguồnthu, cải cách chế độ thu thuế, tránh tình trạng NSNN phụ thuộc quá nhiều vào cácnguồn thu không mang tính chất bền vững như thu từ hoạt động dầu mỏ, thuế nhậpkhẩu; (iv) quy định về thời hạn của NSNN là trung hạn (5 năm) thay vì một nămnhư hiện nay

1.1.2.3 Các công trình nghiên cứu phân cấp quản lý nhà nước về TCBM và CBCC

Tiếp cận phân cấp theo lĩnh vực TCBM và CBCC có công trình của Riitta

-Liisa Kolehmainen-Aitken, MD, DrPH: “Phân cấp quản lý và nguồn nhân lực: Những ảnh hưởng và tác động” (Decentralization and Human Resources:

Implications and Impact) [2009], phân tích xu thế phân cấp quản lý trong lĩnh vực y

tế trên thế giới và vai trò của nguồn nhân lực để phục vụ quá trình phân cấp tronglĩnh vực y tế Tác giả đã đưa ra 5 khuyến nghị để thực hiện tốt phân cấp quản lý

nguồn nhân lực y tế “Quản lý nguồn nhân lực trong bối cảnh phân cấp, trích giới

thiệu bài của tác giả Amanda E Green (chuyên gia của Ngân hàng Thế giới) về vấn

đề quản lý nguồn nhân lực trong bối cảnh phân cấp qua phân tích thực trạng và kinh

nghiệm của một số nước Đông Á Tác giả Trần Anh Tuấn, “Hoàn thiện thể chế quản lý công chức ở Việt Nam trong điều kiện phát triển và hội nhập quốc tế”, Luận

án Tiến sĩ kinh tế, Đại học Kinh tế quốc dân, Hà Nội, [2007] đã nghiên cứu có hệthống thể chế quản lý công chức ở Việt Nam từ trước tới năm 2007 Tác giả đã

phân tích, đánh giá thực trạng thể chế quản lý công chức ở Việt Nam; đề xuất quanđiểm, nguyên tắc, nội dung, giải pháp hoàn thiện thể chế quản lý công chức trongđiều kiện phát triển và hội nhập quốc tế.

Theo hướng nghiên cứu này, đặc biệt có công trình của tác giả Hoàng Mai,

“Phân cấp quản lý nhân sự hành chính nhà nước”, Luận án Tiến sĩ Quản lý hành

chính công, Học viện Hành chính quốc gia, Hà Nội, 2010 đã góp phần hoàn thiện lýluận và thực tiễn về phân cấp quản lý nhân sự hành chính nhà nước; đề xuất giảipháp cụ thể thông qua việc xây dựng mô hình phân cấp quản lý nhân sự, trong đó,xác định rõ vai trò, thẩm quyền của ba nhóm cụ thể: Đảng Cộng sản Việt Nam, cơquan quản lý nhà nước đối với nhân sự hành chính nhà nước và cơ quan trực tiếp sửdụng nhân sự Bên cạnh đó, tác giả Hoàng Mai còn công bố các bài viết trên các tạp

chí như: “Phân cấp tuyển dụng công chức hành chính – Một cách tiếp cận để hoàn thành công tác tuyển dụng”, Tạp chí Quản lý nhà nước, số 160/2009; “Để góp phần thực hiện phân cấp quản lý nhân sự hành chính ở nước ta hiện nay, Tạp chí Quản lý nhà nước, số 4/2005; “Kinh nghiệm về phân cấp quản lý nhân sự ở một số nước”,

Tạp chí Quản lý nhà nước, số 149/2008

Nghiên cứu về phân cấp TCBM có cuốn sách của Bùi Đức Kháng, “Phân cấp quản lý trong hệ thống hành chính nhà nước của chính quyền địa phương”, Nhà

xuất bản Tư pháp, Hà Nội, 2006 đã trình bày những vấn đề chung về phân cấp quản

lý hành chính; thực trạng phân cấp quản lý hành chính trên một số lĩnh vực tại địaphương; một số giải pháp để đẩy mạnh phân công, phân cấp quản lý trong hệ thốnghành chính nhà nước của chính quyền địa phương Bên cạnh đó có công trình

“Phân cấp quản lý hành chính - Chiến lược cho các nước đang phát triển” (Sách tham khảo nội bộ), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2002 đã phân tích

những mặt mạnh, măt yếu của các mô hình thiết kế hành chính trên cơ sở nhữngnguyên tắc khoa học quản lý hành chính và đưa ra những ví dụ cụ thể về phân cấpquản lý hành chính đang áp dụng ở một số nước

1.2 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC GIỮA TRUNG ƯƠNG VỚI CHÍNH QUYỀN THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG

1.2.1 Các công trình nghiên cứu về chính quyền thành phố trực thuộc trung ương gắn với phân cấp quản lý nhà nước

Các công trình nghiên cứu về chính quyền thành phố trực thuộc trung ương tậptrung chủ yếu ở nội dung TCBM, thể chế hoạt động của chính quyền thành phố trựcthuộc trung ương Thông qua kết quả nghiên cứu của các công trình, vấn đề phâncấp quản lý nhà nước được đề cập và phân tích ở một số nội dung của đề tài, sách,tạp chí đã công bố Theo hướng nghiên cứu này, đáng chú ý có: Đề tài nghiên cứu

khoa học cấp Bộ, năm 2002 của Học viện Hành chính quốc gia về “Đổi mới, hoàn thiện tổ chức và hoạt động của bộ máy chính quyền thành phố trong giai đoạn hiện nay” do TS Vũ Đức Đán làm chủ nhiệm Đề tài đã phân tích thực trạng tổ chức và

hoạt động của bộ máy chính quyền thành phố ở Việt Nam theo các giai đoạn, trong

đó đề cập đến chính quyền thành phố trực thuộc trung ương Theo đó, Đề tài khuyếnnghị những cơ chế pháp lý để đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền ở đôthị, trong đó đề xuất hình thành khuôn khổ pháp lý phân cấp cho các đô thị Cùngcách tiếp cận chung về đô thị trực thuộc trung ương, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp

Bộ, năm 2004, của Học viện Hành chính quốc gia: “Một số giải pháp cơ bản trong quản lý nhà nước về đô thị để thiết lập trật tự kỷ cương ở các thành phố trực thuộc trung ương” do Phạm Kim Giao làm chủ nhiệm Đề tài phân tích thực trạng trật tự,

kỷ cương trong quản lý nhà nước về đô thị ở các thành phố trực thuộc trung ươngtrên 05 lĩnh vực: quy hoạch xây dựng và kiến trúc đô thị; đất đai và nhà ở; hạ tầng

kỹ thuật; cảnh quan và vệ sinh môi trường đô thị; trật tự giao thông, trật tự côngcộng đô thị Theo đó, một loạt các giải pháp, kiến nghị được đưa ra, trong đó có một

số đề xuất về phân cấp quản lý nhà nước, đổi mới TCBM chính quyền tại các thànhphố trực thuộc trung ương

Nghiên cứu trực tiếp chính quyền đô thị trực thuộc trung ương, tác giả Nguyễn

Bảo Ngọc với công trình: Đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền đô thị trực thuộc trung ương ở Việt Nam [2006] đã dựa trên cơ sở nghiên cứu lý luận về tổ chức

và hoạt động của chính quyền đô thị trực thuộc trung ương, tập trung phân tích thựctrạng tổ chức và hoạt động của chính quyền đô thị trực thuộc trung ương ở nước tavới ba cấp chính quyền: thành phố, quận – huyện – thị xã, phường – xã – thị trấn;qua đó, tác giả nêu lên xu hướng phát triển đô thị và những khuyến nghị đổi mới môhình tổ chức và hoạt động của chính quyền đô thị trực thuộc trung ương ở Việt Namhiện nay Kết quả nghiên cứu của công trình này cũng nêu đề xuất giải pháp trungương cần tăng cường phân cấp quản lý nhà nước đối với thành phố trực

thuộc trung ương Cùng nội dung này là công trình của tác giả Đoàn Minh Huấn:

Đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền các thành phố trực thuộc trung ương thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa [2006] Tác giả đề xuất nhiều phương

án thiết kế mô hình bộ máy chính quyền đô thị, gồm cả mô hình một cấp hoàn chỉnhhai cấp hành chính, mô hình hai cấp hoàn chỉnh ba cấp hành chính,… với các phântích về lợi thế và bất lợi thế của từng thiết kế bộ máy Trong đó, để thực hiện đượcthiết kế mô hình đề xuất, nhóm tác giả nghiên cứu đã đề xuất nhiều cơ chế, thẩmquyền và điều kiện để chính quyền thành phố trực thuộc trung ương hoạt động hiệuquả

Mặc dù nhóm công trình nghiên cứu về chính quyền thành phố trực thuộctrung được tiếp cận khá rộng so với vấn đề phân cấp giữa trung ương với chínhquyền thành phố trực thuộc trung ương Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu của các côngtrình theo nhóm này đều hướng đến tìm cơ sở khoa hoc, thể chế, chính sách để nângcao hiệu quả quản lý nhà nước tại thành phố trực thuộc trung ương Bên cạnh nhữnggiải pháp về quản lý đô thị được đề xuất, vấn đề phân cấp, tăng thẩm quyền và cácđiều kiện tài chính, nhân sự, quy hoạch, kế hoạch, TCBM đều được xem xét nhưmột yếu tố quan trọng đối với chính quyền thành phố trực thuộc trung ương

1.2.2 Các công trình nghiên cứu về xây dựng mô hình chính quyền đô thị

ở thành phố trực thuộc trung ương gắn với phân cấp quản lý nhà nước

Hoạt động nghiên cứu và công bố các kết quả nghiên cứu về chính quyền đôthị được đặt ra như một sự kiện nóng hổi, thời sự trong giới nghiên cứu về khoa họcquản lý, khoa học tổ chức nhà nước Kể từ khi một số thành phố trực thuộc trungương khởi động vấn đề xây dựng chính quyền đô thị, hướng nghiên cứu liên quanvấn đề này được công bố khá nhiều dưới dạng đề tài nghiên cứu, chương trình, đề

dựng một bộ máy chính quyền tinh gọn, đơn giản, nhưng khoa học là nhân tố quyếtđịnh sự thành công của quá trình phát triển kinh tế - xã hội ở địa bàn đô thị; đảmbảo phát huy dân chủ, tăng cường sự tham gia của người dân vào hoạt động quản lýnhà nước, quản lý xã hội là yêu cầu khách quan của xây dựng nhà nước pháp quyền

của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân Luận án tiến sĩ: Đổi mới tổ chức chính quyền đô thị ở nước ta hiện nay của Phạm Văn Đạt [2012], đã nghiên cứu và đánh

giá thực trạng những quy định pháp luật về đổi mới tổ chức chính quyền đô thị ởnước ta hiện nay dưới góc độ Luật Hiến pháp; đề xuất phương hướng và các giảipháp tiếp tục sửa đổi, bổ sung, thay thế những quy định pháp luật về đổi mới tổchức chính quyền đô thị ở nước ta hiện nay, nhằm hoàn chỉnh hệ thống pháp luật về

mô hình chính quyền đô thị hiện đại, nâng cao hiệu quả hoạt động quản lý nhànước Cụ thể hơn, với mô hình chính quyền đô thị theo tinh thần Nghị quyết Trung

ương 5 Khóa X là bài viết: Mô hình tổ chức chính quyền đô thị khi không tổ chức Hội đồng nhân dân đăng trên Tạp chí Quản lý nhà nước, số 163 (8-2009) của Lê

Thiên Hương, có nội dung đề cập tới thực tiễn Việt Nam đang trong quá trình đô thịhóa nhanh: mở rộng các đô thị hiện hữu, hình thành nhiều đô thị mới; hoàn thiện môhình tổ chức và hoạt động của chính quyền đô thị nhằm đáp ứng nhu cầu phát triểnkinh tế - xã hội và yêu cầu quản lý nhà nước trên lĩnh vực đô thị là vấn đề cấp thiếthiện nay; từ những vấn đề mang tính chất lý luận và thực tiễn tổ chức hoạt động củachính quyền đô thị, đề xuất mô hình TCBM của chính quyền đô thị Cùng nội dung

đó, bài viết: Sắp xếp lại cơ cấu hệ thống chính quyền đô thị theo tinh thần Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 Khóa X của Đảng đăng trên Tạp chí Tổ chức nhà

nước, tháng 8/2010, tác giả Phan Anh Hồng đã xác định những thách thức đặt ra đốivới năng lực của chính quyền đô thị trong thực tiễn phát triển của các đô thị hiệnnay và đề xuất một số nội dung để sắp xếp lại cơ cấu hệ thống chính quyền đô thịtheo tinh thần Nghị quyết Trung ương 5 khóa X Tác giả Phạm Minh Trí với bài:

“Nhà nước pháp quyền và xã hội công dân trong chính quyền đô thị” đã nói lên tính

cấp thiết của việc xây dựng chính quyền đô thị Quản lý nhà nước đô thị phải vừabảo đảm theo những chức năng cơ bản pháp quyền, vừa làm đúng chức năng hỗ trợphát triển xã hội công dân Đời sống đô thị hiện đại không cho phép coi thường cácquy định hành chính và pháp luật Mọi vi phạm quy định hành chính và pháp luậtphải được xử lý nghiêm minh và nhất quán; về phát triển xã hội công dân: đây là

chức năng quản lý nhà nước trong xã hội dân chủ, văn minh, hiện đại mà nhà nướccủa dân, do dân, vì dân đang hướng tới.

Nghiên cứu về năng lực chính quyền đô thị trong điều kiện mới của đất nước,

Dương Quang Trung đã có bài viết: Nâng cao năng lực chính quyền đô thị đáp ứng yêu cầu phát triển mới của đất nước, đăng trên Tạp chí Quản lý nhà nước, số 154

(tháng 11/2008) Bài viết đã nêu những vấn đề đặt ra đối với năng lực của chínhquyền đô thị, trên cơ sở đó đề xuất giải pháp cải cách thể chế tổ chức và hoạt độngcủa bộ máy chính quyền đô thị, tăng cường công tác xây dựng đội ngũ CBCC trong

bộ máy chính quyền đô thị theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại, năng lực chuyênmôn cao; đổi mới công tác lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành của các cơ quan nhà nướccấp trên đối với chính quyền đô thị Theo hướng này, có tác giả Dương Thị Lan Chi,

Nâng cao năng lực của chính quyền đô thị đáp ứng yêu cầu phát triển, Tạp chí Xây

dựng số 12/2007, với bài viết đề cập đến năng lực chính quyền đô thị, những vấn đềđặt ra từ thực tiễn và đề xuất một số giải pháp cụ thể nâng cao năng lực chính quyền

Thị Diệu Oanh, Một số vấn đề về phân cấp quản lý cho chính quyền đô thị, Tạp chí

Dân chủ và Pháp luật, số 12 (237), 2011, đã dựa vào những hạn chế trong tổ chứcchính quyền đô thị và phân cấp quản lý cho chính quyền đô thị để nêu một số giảipháp chủ yếu cho việc phân cấp chính quyền đô thị trong các lĩnh vực chủ yếu.Nhóm công trình nghiên cứu về chính quyền đô thị mặc dù không đề cập trựctiếp vấn đề phân cấp quản lý nhà nước giữa trung ương với chính quyền thành phốtrực thuộc trung ương xét về mặt hình thức Tuy nhiên, từ kết quả đạt được và kỳvọng của những người nghiên cứu cho thấy rằng, để xây dựng mô hình chính quyền

đô thị tại thành phố trực thuộc trung ương trở thành hiện thực, vấn đề cơ bản nhấtvẫn là giải quyết mối quan hệ giữa trung ương với chính quyền thành phố trực thuộctrung ương trong quyết định, thẩm quyền, mô hình tổ chức, cơ chế hoạt động, mốiquan hệ giữa chính quyền đô thị với trung ương và các cơ quan, địa phương kháctrong hệ thống chính trị Có thể khẳng định, giải quyết được vấn đề phân cấp quản

lý nhà nước giữa trung ương với chính quyền thành phố trực thuộc trung ương làtiền đề chính trị - pháp lý quyết định việc xây dựng chính quyền đô thị tại thành phốtrực thuộc trung ương

1.2.3 Các công trình nghiên cứu đề xuất cơ chế phân cấp quản lý nhà nước đặc thù giữa trung với chính quyền thành phố trực thuộc trung ương

Các công trình nghiên cứu về cơ chế phân cấp đặc thù của trung ương chothành phố trực thuộc trung ương chủ yếu ở các lĩnh vực, như phân cấp đặc thù vềquản lý hành chính; tài chính – ngân sách; TCBM và CBCC; quy hoạch; đầu tư pháttriển Trong đó, phần lớn các tác giả đã tập trung nghiên cứu phân cấp đặc thù vềquản lý NSNN giữa trung ương với các thành phố trực thuộc trung ương cụ thể như:Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội, Đà Nẵng

Nghiên cứu, so sánh cơ chế quản lý, mô hình tổ chức, hoạt động giữa Thànhphố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng để thấy được tính ưu việt của chính quyền đô thị, tác

giả Nguyễn Thị Cành chủ nhiệm đề tài: Chính quyền đô thị tại Việt Nam: Nghiên cứu tình huống từ Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng, (2013) Nhóm nghiên cứu

đã phân tích quá trình thực hiện chủ trương của Đảng, Nhà nước về đổi mới chínhquyền đô thị từ thực tiễn của Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng Nghiên cứu nàyhướng đến cung cấp kênh đánh giá độc lập, cách tiếp cận riêng nhằm góp phần vàotiến trình chung cho sự thay đổi khung pháp lý, trước tiên là Hiến pháp để phát triển

mô hình chính quyền đô thị hoạt động có hiệu quả Tác giả Lê Văn In với tham

luận: Cung ứng dịch vụ công đô thị một yêu cầu tất yếu, khách quan đòi hỏi phải tổ chức lại chính quyền đô thị theo mô hình hành chính một cấp, đã phân tích hai chức

năng cơ bản của Nhà nước là chức năng quản lý và chức năng phục vụ; đặc điểmcung ứng dịch vụ công đô thị, nêu lên thực trạng cung ứng dịch vụ công đô thị củachính quyền Thành phố Hồ Chí Minh Qua đó, tác giả kiến nghị xây dựng mô hìnhchính quyền đô thị Thành phố Hồ Chí Minh phải được thực hiện từng bước theo lộtrình nhất định trên cơ sở chế độ chính trị, thiết chế hành chính; pháp luật; điều kiện

phát triển kinh tế - kỹ thuật; năng lực quản lý điều hành của cán bộ có chức trách, sựthành thạo chuyên môn, nghiệp vụ của đội ngũ công chức hành chính thừa hành và

cả trình độ dân trí của cư dân đô thị Bài viết: Thành phố Hồ Chí Minh cần một mô hình tổ chức chính quyền phù hợp để quản lý một đô thị đặc biệt (Tạp chí Tổ chức

nhà nước), số 5/2010 phản ánh nguyên nhân của những tiêu cực, hạn chế trong quản

lý đô thị hiện nay, những đòi hỏi đặt ra trước thực trạng đó và giải pháp trong phâncấp quản lý đô thị ở địa phương; đặc biệt cần phải có một văn bản phân cấp có nội

dung phù hợp với việc quản lý theo mô hình chính quyền đô thị Bài viết: Những vấn đề đặt ra về tổ chức chính quyền đô thị ở Thành phố Hồ Chí Minh của tác giả

Đặng Công Luận, đăng trên Tạp chí Tổ chức nhà nước, số 4/2010, đã khẳng định đôthị càng lớn, phạm vi khối lượng công việc giải quyết càng nhiều, mức độ phức tạpcủa công việc càng cao, việc tuân thủ quy trình, quy chuẩn, quy hoạch, pháp luậtcàng phải triệt để, chính xác, kịp thời Vì vậy, việc TCBM chính quyền ở một đô thịlớn như Thành phố Hồ Chí Minh phải tính đến đặc thù riêng trên cơ sở đảm bảoviệc quản lý nhà nước tập trung, thông suốt, nhanh nhạy, có hiệu lực, hiệu quả cao.Nghiên cứu có hệ thống và chuyên sâu về chính quyền đô thị Thành phố Hồ Chí

Minh đáng chú ý có công trình của Nguyễn Trọng Hòa (Chủ nhiệm), Nghiên cứu chính quyền đô thị đáp ứng yêu cầu phát triển đô thị - Từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh, Đề tài cấp Thành phố, năm 2015 Nhóm tác giả đề xuất, HĐND chỉ nên

tổ chức phù hợp với vai trò chính của nó: ra các quyết định quan trọng nhân danhlợi ích cộng đồng Với các đặc thù về dân cư và cấu trúc hạ tầng của đô thị, cácquyết định quan trọng nhân danh lợi ích cộng đồng của dân cư đô thị cần có sự tậptrung trên một quy mô nhất định, đồng thời có nhiều kênh khác phản ánh nhu cầu vàcác mối quan tâm của người dân Vì vậy, HĐND không nhất thiết phải tổ chức dàntrải ở tất cả các cấp Tổ chức các thành phố trực thuộc nhằm thiết lập các điều kiện,bối cảnh khai thác hiệu quả của công cụ phân cấp, phân quyền ở phạm vi địaphương (khi những công cụ này đã được sử dụng ở cấp trung ương - thành phố) trêncác địa bàn đang đô thị hóa; tập trung nguồn lực và thẩm quyền ở một quy mô đủlớn để đạt được hiệu quả trong phát triển Đồng thời, không có cơ sở gì vững chắc

để khẳng định rằng, các thiết kế đang có với mô hình TCBM chính quyền hiện tại

đã đem lại lợi ích cho người dân tốt đến mức không thể có sự thay đổi nào

Tiếp cận nghiên cứu cơ chế đặc thù dành cho đô thị trực thuộc trung ương

dưới góc độ kinh tế - ngân sách, tác giả Bùi Thị Mai Hoài, Chính quyền đô thị và quy chế tài chính ngân sách đặc thù: Trường hợp Thành phố Hồ Chí Minh, Tạp chí

Phát triển và Hội nhập, số 18 (28) tháng 9-10/2014, đã cho rằng, mô hình chínhquyền Thành phố Hồ Chí Minh như hiện nay còn có khoảng cách khá xa so với môhình chính quyền đô thị Nghiên cứu này đã: (1) Phân tích đặc thù của xã hội đô thị

để thấy rằng quản trị đô thị và quản lý ngân sách đô thị cần có sự khác biệt so vớinông thôn; (2) Đánh giá thực trạng quản trị đô thị và quy chế tài chính ngân sáchđặc thù - trường hợp Thành phố Hồ Chí Minh; và (3) Đưa ra các khuyến nghị vềphân cấp ngân sách và quản trị đô thị cho một đô thị lớn như Thành phố Hồ ChíMinh, trong bối cảnh vận hành theo mô hình chính quyền đô thị Bên cạnh đó, tác

giả Bùi Quang Tín có bài viết: Tác động tích cực của việc phân cấp tới sự phát triển của Thành phố Hồ Chí Minh (2016) nghiên cứu tác động tích cực của phân cấp tài chính công đến hiệu quả quản trị và phát triển kinh tế - xã hội của Thành phố

Hồ Chí Minh Trên cơ sở đó, tác giả cho rằng, Thành phố Hồ Chí Minh sẽ có đủquyền tự chủ ngân sách và quyền huy động các nguồn lực đầu tư rộng rãi hơn, dưới

ba phương diện cơ bản sau: xác lập nguồn thu đặc biệt; khả năng tự chủ trong chitiêu ngân sách; nới rộng hạn mức huy động vốn đầu tư

Nghiên cứu cơ chế đặc thù đối với thành phố trực thuộc trung ương dưới hình

thức đề án, chương trình, đề tài có các công trình tiêu biểu như: Đề án Cơ chế chính sách đột phá để Thành phố Hồ Chí Minh phát triển nhanh, toàn diện, vững chắc, thực hiện tốt vai trò trung tâm đối với vùng và cả nước theo Nghị quyết 16-NQ/TW của Bộ Chính trị do UBND Thành phố Hồ Chí Minh là cơ quan chủ trì và Viện

Kinh tế Việt Nam thực hiện Mục tiêu tổng quát của Đề án là: Xác định các trọngđiểm đột phá và các giải pháp thực hiện nhằm đưa Thành phố Hồ Chí Minh pháttriển nhanh, toàn diện, vững chắc, tăng cường vai trò đầu tàu phát triển hiện đại của

cả nước; trở thành một trong những trung tâm phát triển lớn của khu vực Đông Á,một thành phố hiện đại, đẳng cấp quốc tế và có bản sắc riêng trong khoảng 20-30năm tới Đề án thí điểm mô hình tổ chức chính quyền đô thị Thành phố Hồ ChíMinh năm 2007 do Viện Kinh tế xây dựng đưa ra hàng loạt các cơ sở, luận điểm vềnhững vấn đề bất cập trong mô hình tổ chức chính quyền thành phố hiện tại, cácmâu thuẫn trong khung pháp lý với yêu cầu quán lý Theo đề án, quá trình phân cấp