Luận văn: "Sở hữu trong nền kinh tế thị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam"

Trong lịch sử phát triển của nền sản xuất xã hội, chung quy lại có hai loại hình sở hữu cơ bản về tư liệu sản xuất : Sở hữu công nghiệp và sở hữu tư nhân.. Trong điều kiện của nước ta hi

Luận văn

Sở hữu trong nền kinh tế thị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Ng−êi viÕt : NguyÔn ThÞ Th¶o Ng−êi h−íng dÉn : NguyÔn TiÕn Long

1

nĐề tài : Sở hữu trong nền kinh tế thị trường định

hướng Xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

A LỜI NÓI ĐẦU

Con người với tư cách là một thực thể xã hội chỉ có thể tồn tại và phát triển

khi có những cơ sở nhất định Trong quá trình sản xuất, con người phải quan hệ

với tự nhiên chiếm hữu những vật liệu có sẵn trong tự nhiên, biến đổi những vật

liệu đó thành những sản phẩm phù hợp với nhu cầu của con người Ngay từ thời kì

sơ khai của xã hội loài người, ý thức về xã hội, cộng đồng còn hạn chế, những

người nguyên thuỷ đã biết sử dụng hoa quả tự nhiên, chim thú săn bắn đựơc,

những công cụ lao động giản đơn để phục vụ cho nhu cầu của mình Hay nói cách

khác con người sinh ra từ tự nhiên, để tồn tại và phát triển con người phải dựa vào

tự nhiên Chiếm hữu được hiểu là quan hệ giữa con người với tự nhiên, chiếm giữ

những sản vật của tự nhiên Còn sở hữu lại là mối quan hệ giữa con người với con

người trong việc chiếm hữu của cải vật chất, trong đó quan hệ sở hữu về tư liệu sản

suất giữ vai trò quyết định Sở hữu là phạm trù cơ bản, phức tạp của Kinh tế chính

trị học, được bàn nhiều và cũng tồn tại không ít những ý kiến khác nhau xung

quanh vấn đề này Nhưng tất cả đều dựa trên nguyên tắc phương pháp luận coi sở

hữu như quá trình chiếm hữu và nhấn mạnh mặt pháp lý khi giải thích nội dung

kinh tế của sở hữu Do vậy việc tìm hiểu nội dung kinh tế của sở hữu không những

cần thiết đối với lí luận kinh tế học nói chung mà còn rất quan trọng với mỗi quốc

gia trong việc đánh giá các đổi mới, về thực chất của sở hữu tư sản hiện đại, thực

chất của mô hình XHCN và con đường tất yếu chuyển đổi sang nền kinh tế thị

trường

Sở hữu là một phạm trù kinh tế mang yếu tố khách quan – xuất hiện, tồn tại

và phát triển cùng với sự xuất hiện, tồn tại và phát triển của xã hội loài người Mặt

khác quan hệ sản xuất còn mang bản chất giai cấp Chúng ta đứng trên lập trường

tư tưởng chủ nghĩa Mác-Lê nin để nghiên cứu vấn đề sở hữu qua các hình thái kinh

tế-xã hội và đặc biệt quan trọng là "Vấn đề sở hữu trong nền kinh tế thị trường

định hướng XHCN ở Việt nam” hiện nay Đây còn là vấn đề quan tâm có tính chất

Ng−êi viÕt : NguyÔn ThÞ Th¶o Ng−êi h−íng dÉn : NguyÔn TiÕn Long

2

sống còn của mọi giai cấp, mọi tổ chức, cá nhân : Sở hữu về tư liệu sản xuất là cơ

sở kinh tế đầu tiên quyết định địa vị của giai cấp cầm quyền, sở hữu là cơ sở kinh

tế và là cơ sở pháp lý để các chủ thể thực hiện quyền năng pháp lý đó

Đối với nước ta hiện nay, thực hiện quá độ đi lên Chủ nghĩa xã hội không

qua giai đoạn Tư bản chủ nghĩa thì việc đòi hỏi phải củng cố và hoàn thiện một hệ

thống lý luận khoa học sắc bén trong đó có lý luận về ‘sở hữu’ là tất yếu khách

quan Nó không chỉ là kim chỉ nam cho mọi hoạt động kinh tế của đất nước mà còn

góp phần giải quyết, tháo gỡ vướng mắc, khắc phục sai lầm, lệch lạc của thực tiễn

điều hành, quản lí vì sự hoàn thiện của chế độ sở hữu XHCN, từ đây tạo ra nền vật

chất pháp lý cho công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, phấn đấu vì

mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh

B NỘI DUNG

I Những vấn đề lí luận về phạm trù sở hữu

1 Một số khái niệm

a Sở hữu

Ng−êi viÕt : NguyÔn ThÞ Th¶o Ng−êi h−íng dÉn : NguyÔn TiÕn Long

3

Mối quan hệ giữa người với người trong quá trình chiếm hữu và sản xuất ra

của cải vật chất trong xã hội là quan hệ sở hữu Quan hệ sở hữu phản ánh sự chiếm

giữ tư liệu sản xuất và các sản phẩm tiêu dùng, biểu hiện qua mối quan hệ

người-vật Quan hệ sở hữu là một quan hệ xã hội, phát sinh, tồn tại và phát triển trong quá

trình chiếm hữu

Sở hữu là quan hệ kinh tế và pháp lý chứ không phải là quan hệ ý chí của

con người trong xã hội Theo nghĩa rộng thì quan hệ sở hữu kinh tế là tổng hoà các

quan hệ sản xuất xã hội gồm sản xuất, phân phối trao đổi, tiêu dùng Sở hữu về mặt

kinh tế biểu hiện thông qua thu nhập, thu nhập ngày càng cao, sở hữu ngày càng

được thực hiện Sở hữu luôn hướng tới kinh tế, là động lực cho hoạt động kinh tế

b.Đối tượng sở hữu

Trong điều kiện của nước ta, nhìn chung đối tượng chủ yếu của sở hữu là

những tư liệu sản xuất quan trọng như : đất đai, tài nguyên, nhà máy, hầm mỏ, các

phương tiện kỹ thuật hiện đại Vì thế làm chủ những đối tượng sở hữu chủ yếu là

điều kiện tiên quyết cho việc làm chủ các quan hệ kinh tế

Lí luận và thực tiễn đều khẳng định rằng giai cấp nào nắm quyền sở hữu

những tư liệu sản xuất chủ yếu thì giai cấp ấy nắm quyền thống trị xã hội, nắm

quyền chi phối tổng sản phẩm xã hội Bởi vậy, xét đến cùng vấn đề sở hữu tư liệu

sản xuất vẫn là vấn đề cơ bản của mọi cuộc cuộc cách mạng xã hội

Vì vậy, xác định các hình thức sở hữu thích hợp cho từng đối tượng sẽ đảm

bảo cho các tư liệu sản xuất, mọi của cải vật chất của xã hội đều có chủ đích thực,

tránh được tiêu hao, thất thoát các nguồn lực kinh tế của đất nước

c.Hình thức sở hữu

Hình thức sở hữu đầu tiên là công hữu, sau đó do sự phát triển của lực lượng

sản xuất, có sản phẩm dư thừa, có người chiếm làm của riêng nên xuất hiện tư hữu

Trong lịch sử phát triển của nền sản xuất xã hội, chung quy lại có hai loại hình sở

hữu cơ bản về tư liệu sản xuất : Sở hữu công nghiệp và sở hữu tư nhân Bên cạnh

hai loại hình đó là hình thức sở hữu hỗn hợp Một hình thức sở hữu có thể bao gồm

Ng−êi viÕt : NguyÔn ThÞ Th¶o Ng−êi h−íng dÉn : NguyÔn TiÕn Long

4

nhiều hình thức sở hữu Chẳng hạn loại hình sở hữu công nghiệp về tư liệu sản

xuất có hình thức sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể

Sự xuất hiện của các hình thức sở hữu tư liệu sản xuất do tính chất và trình

độ của lực lượng sản xuất quy định Lực lượng sản xuất không ngừng vận động

biến đổi làm cho các hình thức sở hữu cũng không ngừng vận động, biến đổi

Trong lịch sử phát triển của sản xuất xã hội, sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, từ

chỗ phù hợp, thúc đẩy sự phát triển của lực lượng sản xuất dần dần trở nên lỗi

thời, lạc hậu cản trở sự phát triển của lực lượng sản xuất Sự thay thế sở hữu tư

nhân bằng sở hữu công nghiệp về tư liệu sản xuất là tất yếu khách quan

d.Phương pháp tiếp cận vấn đề sở hữu

Chủ nghĩa Mac-Lê nin chỉ rõ : Bất cứ một sự thay đổi nào của chế độ xã hội,

bất cứ một sự cải biến nào về mặt quan hệ sở hữu cũng đều là kết quả tất yếu của

việc tạo nên những lực lượng sản xuất mới, không phù hợp với các quan hệ sản

xuất cũ nữa

Trong điều kiện của nước ta hiện nay, khi trình độ phát triển của lực lượng

sản xuất không đều giữa các ngành, các vùng thì việc xây dựng quan hệ sản xuất

mới phải làm từng bước từ thấp đến cao, kết hợp với sự đa dạng về hình thức sở

hữu và có bước đi thích hợp làm cho quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất, trình

độ phát triển của lực lượng sản xuất

2 Cơ cấu các hình thức sở hữu tư liệu sản xuất ở nước ta trong thời kì quá độ

lên CNXH

Theo các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác-Lê nin thì trong thời kì quá độ

lên CNXH có hai phương thức quá độ Đối với những nước như nước ta, quá độ

lên CNXH từ một nước nghèo, lạc hậu, chưa qua giai đoạn phát triển TBCN thì

nhất thiết cần có một thời kì lịch sử với sự tồn tại của nhiều thành phần kinh tế với

đa hình thức sở hữu, trong đó có sở hữu tư nhân, để sử dụng sức mạnh và ưu thế

của các thành phần kinh tế trong nền kinh tế thị trường nhằm tạo điều kiện xây

dựng cơ sở vật chất kĩ thuật cần thiết cho CNXH

Ng−êi viÕt : NguyÔn ThÞ Th¶o Ng−êi h−íng dÉn : NguyÔn TiÕn Long

5

Trong nền kinh tế nước ta tồn tại ba hình thức sở hữu tư liệu sản xuất cơ

bản : Sở hữu toàn dân, sở hữu tập thể và sở hữu tư nhân Tương ứng với các hình

thức sở hữu đó có năm thành phần kinh tế cơ bản : Kinh tế nhà nước, kinh tế tập

thể, kinh tế tư nhân, kinh tế tư bản tư nhân và kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài

Mặc dù vậy trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước ta hiện nay,

nhằm phát triển lực lượng sản xuất thì sở hữu nhà nước, kinh tế nhà nước vẫn giữ

vai trò chủ đạo để định hướng nền kinh tế đi theo đúng quỹ đạo

Thời kì quá độ lên CNXH là thời kì chuyển biến từ sở hữu tư nhân sang sở

hữu công cộng về tư liệu sản xuất Sự chuyển biến đó mang tính chất khách quan

tuỳ thuộc vào trình độ phát triển của lực lượng sản xuất Sở hữu công cộng vừa là

phương tiện, vừa là mục tiêu trong công cuộc xây dựng CNXH Vấn đề quan trọng

và cũng là mục đích của việc thiết lập sở hữu công cộng về tư liệu sản xuất là làm

cho nó có ưu thế hơn so với sở hữu tư nhân về năng suất, chất lượng và hiệu quả

kinh tế Các hình thức sở hữu không tồn tại biệt lập mà đan xen và tác động lẫn

nhau

Chính C.Mác và F.Anghen trong tác phẩm ‘‘ Tuyên ngôn của Đảng cộng

sản” đã nhấn mạnh : Chủ nghĩa cộng sản không xoá bỏ của ai quyền chiếm hữu

các của cải mà chỉ xoá bỏ việc dùng những của cải ấy để nô dịch lao động của

người khác

Trong thời kì quá độ lên CNXH ở nước ta còn tồn tại đa hình thức sở hữu

Đó là tất yếu khách quan, vì bước vào thời kì quá độ, nền kinh tế nước ta còn ở

trình độ kém phát triển Trong thời kì quá độ lên CNXH, sở hữu tư bản tư nhân

không còn là hình thức sở hữu thống trị nhưng vẫn tồn tại đan xen với hình thức sở

hữu nhà nước kể cả trong những nghành kinh tế then chốt Trong các khu vực kinh

tề mà trình độ của lực lượng sản xuất thấp kém hơn thì tồn tại dưới các hình thức

sở hữu cá thể và tập thể Lợi ích của các chủ thể còn đòi hỏi các hình thức sở hữu

liên kết với nhau và từ đó, hình thức sở hữu hỗn hợp xuất hiện

Sự hình thành, phát triển và biến đổi của sở hữu là một qúa trình lịch sử tự

nhiên gắn liền với sự phát triển của lực lượng sản xuất Lực lượng sản xuất không

Ng−êi viÕt : NguyÔn ThÞ Th¶o Ng−êi h−íng dÉn : NguyÔn TiÕn Long

6

ngừng vận động, biến đổi và phát triển qua các giai đoạn lịch sử, qua các hình thái

kinh tế xã hội với tính chất và trình độ xã hội hoá ngày càng cao Đòi hỏi tất yếu

là quan hệ sở hữu xác lập tương ứng phải phù hợp để mở đường thúc đẩy cho lực

lượng sản xuất phát triển đi lên ở nước ta, trước khi tiến hành đổi mới toàn diện đã

có thời kì quá nhấn mạnh quan hệ sản xuất, đặc biệt là quan hệ sở hữu về tư liệu

sản xuất mà không xuất phát từ thực trạng của lực lượng sản xuất dẫn đến nôn

nóng, chủ quan duy ý chí muốn xoá bỏ ngay các hình thức sở hữu phi CNXH, xây

dựng và thúc đẩy cao sở hữu XHCN ( sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể) bằng việc

tập trung cao độ, hợp tác cao độ thậm chí bằng việc quốc hữu hoá cưỡng bức trong

điều kiện lực lượng sản xuất thấp kém nó đã kìm hãm lực lượng sản xuất phát

triển, làm cho năng suất lao động thấp, kinh tế không tăng trưởng và diễn ra khủng

hoảng kinh tế xã hội

Nhưng sau đó Đảng ta đã nhận thức lại nhìn thẳng vào sự thật, nhận khuyết

điểm và đi đúng quy luật bằng việc để ra đường lối đổi mới toàn diện từ Đại hội VI

của Đảng Thực tế những thành tựu thu được của hơn hai mươi năm đổi mới vừa

qua đã minh chứng tính đúng đắn của việc vận dụng quy luật quan hệ sản xuất –

lực lượng sản xuất ở nước ta

II Cơ cấu sở hữu trong quá trình hoàn thành và phát triển kinh tế thị trường

ở Việt nam theo định hướng XHCN

Sau Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng, đặc biệt từ Đại hội

VIII đến nay nền kinh tế nước ta đang từng bước chuyển sang nền kinh tế thị

trường, có nhiều thành phần kinh tế, nhiều hình thức sở hữu, các chủ thể kinh

doanh bao gồm cả quốc doanh, tập thể, tư nhân xuất hiện và cạnh tranh nhau trên

thị trường

Chúng ta tiến hành công cuộc đổi mới, tiến hành hoàn thiện quan hệ sản

xuất XHCN trước hết là điều chỉnh các hình thức sở hữu vốn có, kết hợp một cách

tối ưu các lợi ích : Lợi ích cá nhân, lợi ích tập thể với lợi ích của nhà nước Sự đa

dạng hoá các hình thức sở hữu, việc phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành

phần không phải là ‘‘thụt lùi’’ không làm mất ‘‘ CNXH’’ như một số người lầm

Ng−êi viÕt : NguyÔn ThÞ Th¶o Ng−êi h−íng dÉn : NguyÔn TiÕn Long

7

tưởng mà chính là một chủ trương lớn để khai thác, phát huy mọi tiềm năng của

toàn xã hội, cũng như tranh thủ sự hợp tác của các nước và các tổ chức quốc tế

Cơ sở lí luận để xác lập tính đa dạng các hình thức sở hữu thể hiện ở luận

điểm của C.Mac và Anghen cho rằng : các hình thức sở hữu xác lập bởi trình độ xã

hội hoá sản xuất Vì vậy chủ trương phát triển nền kinh tế nhiều thành phần, đa

dạng hoá sở hữu là một thành tựu to lớn cả về lí luận và thực tiễn của công cuộc

đổi mới Thực tiễn cho thấy một nền kinh tế nhiều thành phần đương nhiên phải

bao gồm nhiều hình thức sở hữu để phù hợp với tính chất, đặc điểm của từng thành

phần kinh tế, cũng như khai thác, thúc đẩy các yếu tố của lực lượng sản xuất phát

triển

1 Sở hữu nhà nước

Trong thời kì bao cấp trước đây chúng ta đã đồng nhất sở hữu toàn dân với sở

hữu nhà nước Do vậy cần phân biệt sở hữu toàn dân với sở hữu nhà nước Nhà

nước chỉ đại diện sở hữu toàn dân về đất đai, vùng biển, vùng trời, tài nguyên trong

lòng đất, các công trình công cộng

Nhà nước với tư cách là cơ quan quyền lực, đại biểu cho lợi ích của dân đóng

vai trò người chủ sở hữu những đối tượng thuộc sở hữu toàn dân

Để khắc phục tình trạng vô chủ đối với các đối tượng thuộc sở hữu toàn dân,

Nhà nước giao quyền sử dụng cho các cá nhân, tập thể người lao động thông qua

các chính sách và pháp luật

Sở hữu Nhà nước còn bao gồm những tư liệu sản xuất, vốn trong các doanh

nghiệp nhà nước, ngân sách dự trữ quốc gia Để bảo tồn và phát triển tài sản nhà

nước, Nhà nước giao quyền sử dụng và quản lý cho các cá nhân, đơn vị tiến hành

sản xuất, kinh doanh theo chế độ tự chủ, nhưng Nhà nước vẫn nắm quyền chi phối

và điều tiết các hoạt động của các đơn vị kinh tế cơ sở

Trong giai đoạn hiện nay cần giải quyết tốt mối quan hệ giữa quyền sở hữu của

Nhà nước và quyền quản lý kinh doanh của các chủ thể doanh nghiệp nhà nước

nhằm thực hiện hạch toán kinh tế, đối với những doanh nghiệp nhà nước có chức

Ng−êi viÕt : NguyÔn ThÞ Th¶o Ng−êi h−íng dÉn : NguyÔn TiÕn Long

8

năng nhằm ổn định thị trường giá cả một số loại mặt hàng cơ bản, thiết yếu cần xác

định rõ quyền lợi và nghĩa vụ một cách cụ thể góp phần thúc đẩy nền kinh tế đi

đúng hướng

Tiếp tục thực hiện chủ trương củng cố và xây dựng các doanh nghiệp nhà nước

hoạt động có hiệu quả và cổ phần hoá doanh nghiệp là một việc làm hết sức cấp

bách và quan trọng Thực hiện tốt điều này sẽ tạo điều kiện để kinh tế Nhà nước

giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế, mặt khác tạo cơ sở cần thiết để từng bước

hoàn thiện, củng cố hình thức sở hữu toàn dân và sở hữu nhà nước dưới nhiều hình

thức, mức độ khác nhau

2 Sở hữu toàn dân

Điều 15 Hiến pháp 1992 quy định : ‘‘ Cơ cấu kinh tế nhiều thành phần với các

hình thức tổ chức sản xuất – kinh doanh đa dạng dựa trên chế độ sở hữu toàn dân,

sở hữu tập thể, sở hữu tư nhân, trong đó sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể làm nền

tảng’’

Hiến pháp 1992 và luật đất đai đã quy định rõ : ‘‘Đất đai, rừng núi, sông hồ,

nguồn nước, tài nguyên trong lòng đất, nguồn lợi biển, thềm lục địa và vùng

trời các tài sản khác mà pháp luật quy định là của Nhà nước đều thuộc sở hữu

toàn dân’’

Văn kiện Đại hội III của Đảng đã chỉ rõ : ‘‘Trên cơ sở chế độ sở hữu toàn dân

về đất đai, ruộng đất thu được giao cho nông dân sử dụng lâu dài Nhà nước quy

định bằng pháp luật các vấn đề thừa kế, chuyển nhượng quyền sử dụng’’

3 Sở hữu tập thể

Báo cáo tại Đại hội IX của Đảng chỉ rõ : ‘‘ Kinh tế tập thể phát triển với nhiều

hình thức đa dạng, trong đó Hợp tác xã là nòng cốt Các HTX dựa trên sở hữu của

các thành viên và sở hữu tập thể, liên kết rộng rãi những người lao động, các hộ

sản xuất, kinh doanh, các doanh nghiệp vừa và nhỏ, không giới hạn quy mô, lĩnh

vực và địa bàn’’

Sở hữu tập thể phải coi trọng lợi ích về kinh tế xã hội, nhất là trong nông nghiệp

Ng−êi viÕt : NguyÔn ThÞ Th¶o Ng−êi h−íng dÉn : NguyÔn TiÕn Long

9

nông thôn, coi trọng hiệu quả kinh tế của tập thể và của từng thành viên Xác lập

sở hữu tập thể trong nông nghiệp nông thôn phải được xác định là một trong những

nhiệm vụ quan trọng trong suốt quá trình thực hiện công nghiệp hoá - hiện đai hoá

Sở hữu tập thể phải có sự lãnh đạo và quản lý của Đảng, Nhà nước, phải gắn với

việc phát huy cơ chế dân chủ cơ sở, ngăn ngừa tệ nạn tham nhũng, bảo đảm hài

hoà cả ba lợi ích

Để duy trì và phát triển hơn nữa hình thức này Nhà nước cần tạo lập môi trường

về thể chế xã hội, bảo đảm tính nhất quán thông thoáng, tạo động lực phát triển

HTX Các cấp, các nghành đẩy mạnh hoạt động tuyên truyền về chủ trương, chính

sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước Phát triển loại hình sở hữu tập thể và các

mô hình làm ăn có hiệu quả, làm cho mọi người hiểu rõ, hiểu đúng bản chất của sở

hữu tập thể

4 Sở hữu tư nhân

a Sở hữu cá thể :

Ở nước ta hình thức này tồn tại chủ yếu dưới hình thức cá thể, tiểu chủ Hiện

nay hình thức này đang được khuyến khích phát triển và đang có xu hướng phát

triển thuận lợi Vì thế sở hữu cá thể cũng có quan hệ khăng khít với hình thức sở

hữu tập thể Trong những năm qua hình thức này đã góp phần quan trọng trong các

thành tựu kinh tế – xã hội, góp phần tạo ra nhiều của cải vật chất cho xã hội, giải

quyết nhiều việc làm cho người lao động – một vấn đề bức bách hiện nay Tuy

nhiên, cần thấy rằng kinh tế cá thể, tiểu chủ thực chất là thành phần kinh tế sản

xuất nhỏ, dựa trên sở hữu nhỏ về tư liệu sản xuất và lao động của bản thân người

sản xuất, nên gặp khó khăn về vốn, kỹ thuật, còn mang tính tự phát, manh mún,

phân tán Vì thế cần phải có biện pháp kinh tế để giúp đỡ kinh tế cá thể, tiểu chủ

giải quyết khó khăn

b Sở hữu tư bản tư nhân

Ở nước ta hiện nay kinh tế tư nhân đang hình thành phát triển Đây là hình

thức sở hữu tư bản tư nhân về tư liệu sản xuất Trong thời kì quá độ lên CNXH ở