Tổ chức các hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo trong chương trình địa lí lớp 6

các biện pháp giúp tổ chức các hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo trong chương trình Địa lí lớp 6 cấp THCS. góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Địa lí, Phát huy tính tích cực và sáng tạo trong học tập của học sinh. rèn luyện kỹ năng cho học sinh dựa trên hoạt động trải nghiệm và học tập. Biết ứng dụng kiến thức đã học để giải thích các hiện tượng địa lý xung quanh và giải quyết có hiệu quả những tình huống trong cuộc sống

Phần 1 ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lí do chọn đề tài

Hiện nay, hội nhập nền kinh tế quốc tế đang trở thành xu thế toàn cầu đòihỏi ở mỗi người sự năng động, nhạy bén, kĩ năng sống và vốn kiến thức phongphú Đây cũng chính là mục tiêu giáo dục hướng tới, đặc biệt trong thế kỉ XXI-thế kỉ của tự do hóa, thương mại hóa Để làm được điều đó, giáo dục phải khôngngừng đổi mới, nâng cao chất lượng, phương pháp đào tạo

Học từ trải nghiệm thực tế, trải nghiệm sáng tạo là xu hướng, phươngpháp học mới đã thu hút rất nhiều sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Họctập trải nghiệm là một quá trình xã hội bao gồm hoạt động dạy và hoạt động học.Hai hoạt động này được liên hệ bằng vốn hiểu biết và kinh nghiệm cụ thể củangười học, trên cơ sở đó, giáo viên hệ thống hóa những tri thức, kĩ năng, kĩ xảo,đáp ứng mục tiêu dạy học

Ở Việt Nam, phương pháp này được thực hiện thí điểm tại một số trường

và thu được những kết quả khả quan cho việc đổi mới nền giáo dục nước nhà,đổi mới phương pháp dạy học nói chung và dạy học Địa lí nói riêng Mô hìnhhọc tập từ trải nghiệm ngày càng được nhân rộng và thu hút sự tham gia củanhiều người do tính hiệu quả mà nó đem lại

Trong Nghị quyết Trung ương II khóa VIII của Đảng đã khẳng định

“Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học, bồi dưỡng năng lực tự học, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên…”;“Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục và đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện nếp tư duy, sáng tạo của người học, từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học…”.

Một trong những mục tiêu quan trọng của giáo dục phổ thông hiện nay làrèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh Điều đó được

khẳng định trong Chiến lược phát triển giáo dục của Đảng và Nhà nước: “Thực

hiện giáo dục toàn diện về đức, trí, thể, mĩ Xây dựng thái độ học tập đúng đắn, phương pháp học tập chủ động, tích cực, sáng tạo; lòng ham học, ham hiểu biết, năng lực tự học, năng lực vận dụng kiến thức vào cuộc sống".

Dựa trên quan điểm định hướng chỉ đạo của Đảng, Bộ Giáo dục và Đào

tạo cũng đã đưa ra dự thảo chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2009 - 2020

“Thực hiện cuộc vận động toàn ngành đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của người học”

Định hướng quan trọng nêu trên cũng được quy định tại điều 28 của Luật

Giáo Dục: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn ”.

Khi được học tập các bài học thông qua trải nghiệm sáng tạo, học sinh pháthuy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo và rất hứng thú học tập đồng thời vẫnđảm bảo cung cấp kiến thức theo yêu cầu của chương trình, bổ sung, cập nhậtnhững kiến thức mới mẻ, thời sự Thông qua cách học này, HS được rèn luyện các

kĩ năng, hình thành năng lực, phẩm chất phù hợp trong thời kì hội nhập

Nội dung môn Địa lí trong nhà trường phổ thông là những kiến thức cơbản hệ thống về Trái Đất – môi trường sống của con người, về thiên nhiên vànhững hoạt động của con người trên phạm vi quốc gia, khu vực và thế giới để từ

đó rèn luyện cho học sinh những kĩ năng hành động, ứng xử thích hợp với môitrường tự nhiên, xã hội Trong đó, nội dung chương trình Địa lí lớp 6 THCS làkiến thức về địa lí đại cương (phần Trái Đất và các thành phần tụ nhiên của TráiĐất), đây là kiến thức tiền đề cơ sở cho kiến thức lớp 7, 8, 9 và kiến thức THPT

Do vậy, nếu HS được làm quen với phương pháp học tập trải nghiệm ngay từlớp 6 sẽ giúp các em hiểu bản chất của môi trường tự nhiên và xã hội cũng nhưnhững tác động của con người đến những môi trường này trên phạm vi toàn cầu

Từ đó, tạo điều kiện cho các em có những nhận thức về những nội dung này trênphạm vi không gian lãnh thổ hẹp hơn (khu vực, quốc gia và địa phương)

Phương pháp học tập trải nghiệm là cách thức thể hiện thông qua thực tế,lấy HS làm trung tâm, góp phần hoàn thiện bản thân để trở thành những côngdân có ích cho đất nước Đây là phương pháp rất phù hợp với nội dung chươngtrình môn Địa lí – vốn luôn gần gũi với cuộc sống Do đó, nếu kết hợp với họctập trải nghiệm trong môn Địa lí, HS có thể phát triển những hiểu biết sâu sắccủa cá nhân đối với những lĩnh vực nghề nghiệp khác nhau, từ đó nâng cao hiệuquả giáo dục hướng nghiệp cho HS Đồng thời, thông qua học tập trải nghiệm sẽphát triển năng lực cho học sinh.

Qua thực tế giảng dạy môn Địa lí lớp 6 tại trường PTDTNT THCS NinhSơn, tôi nhận thấy hầu như GV chỉ mới tiến hành dạy lí thuyết, các hoạt độngthực hành chưa triển khai được nhiều do thời gian hạn hẹp, khó khăn về kinhphí, cơ sở vật chất còn hạn chế, GV phải đảm bảo thời lượng chương trình….Đồng thời, nhiều em còn cho rằng Địa lí là môn phụ, môn chỉ cần học thuộc Do

đó, kiến thức Địa lí của học sinh thường trừu tượng, việc cung cấp và bổ sungkiến thức Địa lí cho học sinh còn nhiều hạn chế, HS khó hiểu bài,…

Xuất phát từ những lí do trên đồng thời ý thức được trách nhiệm của bảnthân trong việc nỗ lực tìm hiểu, học tập những định hướng mới trong giáo dụcnhằm nâng cao kiến thức, chuyên môn nghiệp vụ cho bản thân, góp phần nâng

cao hiệu quả trong công tác giảng dạy trong nhà trường, tôi lựa chọn đề tài “Tổ chức học tập trải nghiệm sáng tạo trong chương trình Địa lí lớp 6 ở Trường

PT DTNT THCS Ninh Sơn” để góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn

diện

2 Mục đích nghiên cứu

- Nâng cao chất lượng dạy - học môn Địa lí ở Trường PTDTNT THCSNinh Sơn

- Phát huy tính tích cực và sáng tạo trong học tập của học sinh

- Rèn luyện cho học sinh những kỹ năng sống dựa trên hoạt động trảinghiệm và học tập cùng nhau giữa các em

- Biết ứng dụng kiến thức đã học để giải thích các hiện tượng địa lý xungquanh và giải quyết có hiệu quả những tình huống trong cuộc sống.

- Hoạt động học tập dựa trên sự trải nghiệm của học sinh sẽ tạo môitrường học tập suốt đời cho học sinh (Theo UNESCO)

3 Đối tượng nghiên cứu

Tổ chức các hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo trong chương trìnhĐịa lí lớp 6 ở Trường PTDTNT THCS Ninh Sơn

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý thuyết, bản chất của các “Hình thức dạy học bằng hoạt động trải nghiệm sáng tạo”.

- Xây dựng quy trình, kế hoạch để tiến hành một bài học bằng hình thứctrải nghiệm

- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính hiệu quả của đề tài này

5 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành tốt đề tài này, tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên cứukhoa học như sau:

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

+ Khảo sát năng lực học sinh trong việc tiếp cận bài học theo hình thứctrải nghiệm

+ Tiến hành thí điểm một số tiết ở lớp 6, đồng thời cho kiểm tra thử và sosánh kết quả với lớp đối chứng, để xem xét tính khả thi và hiệu quả của đề tài.

7 Dự báo những đóng góp mới của đề tài

Đề tài “Tổ chức học tập trải nghiệm sáng tạo trong chương trình Địa lí lớp 6 ở Trường PTDTNT THCS Ninh Sơn” sẽ mở ra một hướng dạy học mới

mà ở đó HS sẽ đóng vai trò trung tâm của việc học, chủ động và sáng tạo trongviệc tiếp thu và lĩnh hội tri thức mới còn GV sẽ đóng vai trò thiết kế và kết nốicác tiến trình học tập của học sinh dựa trên các phương pháp dạy học tích cựcmang tính tích hợp cả về nội dung kiến thức và phong cách học tập khác nhaucủa HS HS được học tập theo sự phân hóa về năng lực, sở trường, sở thích của

cá nhân mình Làm cho mỗi bài học sẽ là “không gian mở” trong việc tiếp nhận

và sáng tạo nên những giá trị tri thức mới Phát huy, bồi dưỡng toàn bộ năng lựccủa HS như: năng lực làm việc nhóm, năng lực khai thác và sử dụng CNTT,năng lực sáng tao,…

Biến một môn học với những khái niệm, quy luật trừu tượng khó hiểu(trong chương trình địa lí 6 các kiến thức đại cương rất trừu tượng) diễn ra trongkhông gian lớp học trở thành một môn học với nhiều hứng khởi mà các em cầnkhám phá ngoài thực tế cuộc sống Các em có thể liên hệ giải thích một số hiệntượng tự nhiên xung quanh

8 Hướng phát triển và mở rộng đề tài

- Qua việc nghiên cứu và triển khai thực hiện đề này, tôi thấy đây là một đềtài mở có thể khai thác theo nhiều hướng khác nhau

- Đề tài có thể áp dụng rộng cho học sinh của cả 4 khối lớp ở cấp THCS

Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hoạt động giáo dục, trong đó, dưới sựhướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục, từng cá nhân học sinh được tham giatrực tiếp vào các hoạt động thực tiễn khác nhau của đời sống gia đình, nhàtrường cũng như ngoài xã hội với tư cách là chủ thể của hoạt động, qua đó pháttriển năng lực thực tiễn, phẩm chất nhân cách và phát huy tiềm năng sáng tạocủa cá nhân mình Trải nghiệm sáng tạo là hoạt động được coi trọng trong từngmôn học.

Theo Hiệp hội Giáo dục trải nghiệm quốc tế định nghĩa:

“Dạy học trải nghiệm là một phạm trù bao hàm nhiều phương pháp trong

đó người dạy khuyến khích người học tham gia trải nghiệm thực tế, sau đó phản ánh, tổng kết lại để tăng cường hiểu biết, phát triển kỹ năng, định hình các giá trị sống và phát triển tiềm năng bản thân, tiến tới đóng góp tích cực cho cộng đồng và xã hội.”

1.2 Các đặc điểm nổi bật của “Dạy học trải nghiệm”

- Quá trình học qua trải nghiệm diễn ra khi trải nghiệm được lựa chọn kỹcàng và sau khi thực hiện được tổng kết bởi quá trình chia sẻ, phân tích, tổngquát hoá và áp dụng

- Người học được sử dụng toàn diện: trí tuệ, cảm xúc, thể chất, kỹ năng vàcác quan hệ xã hội trong quá trình tham gia học tập

- Trải nghiệm được thiết kế để yêu cầu người học phải sáng tạo, tự chủ,

tự ra quyết định và thỏa mãn với kết quả đạt được

- Qua “Dạy học trải nghiệm thực tế” người học được tham gia tích cựcvào việc: đặt câu hỏi, tìm tòi, trải nghiệm, giải quyết vấn đề, tự chịu trách nhiệm

- Nội dung của bài học không quan trọng bằng quá trình thực hiện vànhững điều học được từ sự trải nghiệm đó

- Kết quả đạt được là của cá nhân, tạo cơ sở nền tảng cho việc học và trảinghiệm của cá nhân đó trong tương lai

- Các mối quan hệ được hình thành và hoàn thiện: người học với bản thânmình, người học với những người khác, và người học với thế giới xung quanh

1.3 Vai trò của học tập trải nghiệm sáng tạo

Trong chương trình giáo dục mới, kế hoạch giáo dục được chia thành haiphần lớn: một là các môn học, các chuyên đề học tập (gọi chung là môn học);hai là hoạt động trải nghiệm sáng tạo; hoạt động giáo dục (hiểu theo nghĩa rộng)cũng bao gồm hai hoạt động chính: hoạt động dạy học và hoạt động trải nghiệmsáng tạo Như vậy, “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hoạt động giữ vai trò rấtquan trọng trong chương trình giáo dục phổ thông mới Hoạt động này giúp chohọc sinh có nhiều cơ hội trải nghiệm để vận dụng những kiến thức học được vàothực tiễn, từ đó, hình thành năng lực thực tiễn cũng như phát huy tiềm năng sángtạo của bản thân”

Nếu mục tiêu chủ yếu của dạy học trên lớp là phát triển trí tuệ thì mục tiêu chủyếu của hoạt động TNST là phát triển phẩm chất Cụ thể là: hình thành và pháttriển những phẩm chất, tư tưởng, ý chí, tình cảm, giá trị, kỹ năng sống và nhữngnăng lực chung cần có ở con người trong xã hội hiện đại thông qua những trảinghiệm thực tiễn

1.4 Các hình thức học tập trải nghiệm sáng tạo

- Tổ chức thảo luận

Đây có lẽ là cách thức tổ chức dạy học trải nghiệm đơn giản và dễ thựchiện nhất với điều kiện nước ta cũng như mặt bằng chung của các trường phổthông hiện nay Thảo luận có thể diễn ra trong phạm vi hẹp trong lớp học dưới

sự hướng dẫn điều khiển của giáo viên học sinh cùng nhau trao đổi tìm ranguyên nhân và giải pháp thực hiện chủ đề cùng trao đổi Giáo viên chỉ là người

tổ chức còn học sinh là người chủ trì, dẫn dắt, thực hiện Tuy nhiên đây cũng chỉ

là bước đầu của học tập trải nghiệm hình thức tổ chức này sẽ khó phát huy hếtnăng lực người học và đặc biệt là những em học sinh còn chưa chú ý tới học tập.Bởi vậy giáo viên cần có những hình thức tổ chức hấp dẫn với tất cả đối tượnghọc sinh nhằm phát triển năng lực ở người học

- Tổ chức các trò chơi

Trò chơi là một loại hoạt động giải trí, thư giãn đồng thời là món ăn tinh thầnkhông thể thiếu trong cuộc sống của con người Việc lựa chọn trò chơi phù hợp sẽ

có tác dụng rất tích cực tới con người nói chung và đặc biệt đối với thanh niên họcsinh nói riêng.Muốn để cho trò chơi là một con được học tập tích cực đòi hỏi phải

có sự chọn lọc, tư duy của người giáo viên trong cách lựa chọn trò chơi để tổ chứchọc tập trải nghiệm

Trò chơi mang lại những thuận lợi trong quá trình tổ chức dạy học trảinghiệm rõ nét nhất là: việc phát huy tính sáng tạo, hấp dẫn và gây hứng thú chohọc sinh, giúp học sinh dễ tiếp thu kiến thức, rèn luyện tác phong nhanh nhẹn…Bên cạnh những thuận lợi là khó khăn về mặt tổ chức lựa chọn địa điểm thờigian cho phù hợp để đảm bảo nội dung chương trình chuẩn

Một số trò chơi được sử dụng nhiều trong các trường phổ thông hiện naynhư: trò chơi học tập, trò chơi vận động, trò chơi mô phỏng game truyền hình…

Có thể thấy tổ chức trò chơi là hoạt động quen thuộc dễ thực hiện trong quátrình học tập trải nghiệm và có ý nghĩa giáo dục tích cực

- Tổ chức các cuộc thi

Tổ chức các cuộc thi có thể trong nhà trường, lớp học hay ngoài khônggian trường học Nội dung cuộc thi rất phong phú và dễ lồng ghép bất cứ nộidung giáo dục nào Và đó cũng là yêu cầu đặt ra đối với mỗi cuộc thi đều phảimang ý nghĩa giáo dục nhất định Cuộc thi có nhiều cách tổ chức dưới nhiều hìnhthức khác nhau như: Thi giải ô chữ, đố vui về các địa danh trên đất nước ta, hội thi

kể chuyện theo tranh về môi trường, … Mỗi hình thức có thể tổ chức với một chủ

đề trong đó mang một hay nhiều nội dung giáo dục mà ở đó có sự gắn kết với nộidung chương trình cũng như giáo dục kĩ năng sống

- Tổ chức các câu lạc bộ

Đây là hình thức hoạt động ngoại khóa của một nhóm học sinh cùng sởthích, nhu cầu, năng khiếu…dưới định hướng của nhà giáo dục nhằm tạo môitrường giao lưu thân thiện, tích cực giữa các học sinh với nhau và giữa học sinhvới các thầy cô giáo và những người trưởng thành khác

- Tổ chức tham quan dã ngoại

Đây là hình thức tổ chức học tập trải nghiệm hiệu quả nhất bởi tính hấpdẫn đối với học sinh Các hình thức tham quan dã ngoại mà hiện nay được cácnhà trường phổ thông ở thành phố lựa chọn để giáo dục trong môn Địa Lí: Thamquan các danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử văn hóa, nhà máy, xí nghiệp; thamquan các cơ sở sản xuất, làng nghề, tham quan các viện bảo tàng, tham quan dulịch truyền thống

Mỗi hình thức tham quan dã ngoại lại gắn với một chủ để học tập giáodục trong chương trình hay là nguồn bổ sung kiến thức thực tiễn hoặc kĩ năngsống cần thiết cho học sinh

2 Cơ sở thực tiễn

2.1 Thuận lợi

2.1.1 Đối với giáo viên

Dạy học theo hướng trải nghiệm sáng tạo được ngành giáo dục quan tâmchỉ đạo thực hiện từ khâu dạy học đến khâu kiểm tra đánh giá

Thông qua các buổi tập huấn tập trung của Bộ GD – ĐT và sự triển khai

cụ thể từ Sở GD – ĐT Ninh Thuận bản thân tôi cũng như anh chị em đồngnghiệp luôn nhận được sự hướng dẫn cụ thể về mặt phương pháp, cơ sở lí luậncủa các phương pháp dạy học tích cực mới, cung cấp tài liệu thiết thực về dạyhọc tích cực

Sở Giáo dục và đào tạo, nhà trường tạo mọi điều kiện để GV và HS tổ chức

và tham gia các hoạt động học tập trải nghiệm

Các diễn đàn giáo dục chia sẻ rất nhiều kinh nghiệm về dạy học trải nghiệmsáng tạo

Được sự hỗ trợ tận tình từ phía lãnh đạo nhà trường, tổ chuyên môn nênbản thân tôi gần như không gặp bất cứ khó khăn gì trong quá trình dạy học theohướng dạy học tích cực Trong quá trình sinh hoạt tổ nhóm chuyên môn theohướng nghiên cứu bài học tập thể giáo viên cùng tổ KHXH cùng nhau phân tích

nội dung bài học, chia sẻ kinh nghiệm qua từng tiết dạy, đánh giá nhận xét tậntình sau các tiết thao giảng từ đó mỗi cá nhân giáo viên tự mình đúc kết lạinhững điểm mạnh, điểm yếu của từng người và hoàn thiện mình hơn qua từngtiết dạy.

2.1.2 Đối với học sinh

Đa số HS thích các hoạt động khám phá, trải nghiệm Do đó, việc hướngdẫn cho các em theo phương pháp tự học giúp các em được tự mình tiếp cận,khai phá kiến thức mới đồng thời được thể hiện chính mình thông qua các buổithuyết trình, các buổi trải nghiệm thực tế giúp các em trưởng thành hơn và tự tinhơn vào bản thân

Chính vì vậy, ở mỗi tiết dạy, mỗi nhiệm vụ đặt ra cho các em tôi luôn khơigợi sự tự tin của các em, sẵn sàng tham gia một cách tích cực để kết quả đạtđược là tốt nhất Những lời khen, lời động viên và đôi khi là lời nhận xét góp ý

có chút hóm hĩnh sẽ là phương pháp rất tốt để các em đón nhận, phát huy và sửachữa những hạn chế trong quá trình tự học của mình

Hàng năm nhà trường luôn tổ chức cho các em các chuyến tham quan, dãngoại kết hợp trải nghiệm thực tế của nhiều môn học

2.2 Khó khăn

2.2.1 Đối với giáo viên

Hiện nay, hệ thống các bài giảng của các môn học nói chung và môn Địa

lí nói riêng nhìn chung chưa đa dạng, chủ yếu giáo viên sử dụng các nguồn kiếnthức có sẵn trong SGK và sách tham khảo, chưa xây dựng được các bài giảngriêng biệt, đáp ứng mục tiêu dạy học, đặc biệt các bài học có tính liên hệ thựctiễn chưa cao, nội dung bài tập chưa phong phú, ít tạo được hứng thú học tậpcho học sinh Các hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo chưa được tổ chứcthường xuyên, chưa có cách thức thực hiện khoa học Hiện nay, trải nghiệmsáng tạo mới chỉ dừng ở hoạt động ngoài giờ lên lớp, bổ trợ cho hoạt động giáodục và một số chủ đề dạy học trên lớp ở một số bộ môn

Việc rà soát nội dung chương trình và SGK để biên soạn những bài giảngtheo hướng học tập trải nghiệm sáng tạo, tìm ra các chủ đề có thể học tập trảinghiệm còn ít.

Sự hợp tác giữa các giáo viên còn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt với việc tổchức học tập trải nghiệm khi ở quy mô ngoài nhà trường

Cách thức hướng dẫn HS đánh giá quá trình học tập của chính bản thânmình còn nhiều bỡ ngỡ

Quỹ thời gian cho việc tổ chức học tập trải nghiệm sáng tạo của GV cònhạn chế vì phương pháp đòi hỏi nhiều sự chuẩn bị hơn ở người dạy cũng như hiểubiết, kinh nghiệm của GV và có thể cần thêm nhiều thời gian hơn để thực hiện vớingười học Đồng thời, phương pháp này gây khó khăn cho GV trong việc quản líthời gian cũng như quản lí HS đặc biệt khi tham gia hoạt động ngoài trời

GV cũng chưa hiểu hết được mục đích, ý nghĩa của hoạt động này nênviệc tổ chức chưa được thường xuyên, liên tục Hầu hết trong quá trình giảngdạy và đánh giá, GV vẫn còn chú trọng nhiều kiến thức lý thuyết, chưa chú ýphát huy năng lực, tư duy khoa học của học sinh, ít có sự liên hệ, gắn kết vớithực tiễn trong các bài học Hình thức tổ chức dạy học còn đơn điệu, dạy theolớp và trong lớp là chủ yếu Các hình thức dạy học cá nhân, ngoài trời chưađược thực hiện, hoặc thực hiện chưa có hiệu quả Việc tạo động cơ học tập đúngđắn cho học sinh và các hình thức khen thưởng, động viên người học chưa đượcgiáo viên quan tâm một cách thích đáng Nhìn chung giờ học Địa lí chưa manglại nhiều hứng thú cho học sinh, do đó kết quả chưa cao

2.2.2 Đối với học sinh

Đa số HS chưa thực sự tin tưởng vào sự đổi mới bởi tâm lí các em vẫn là

“ứng thí” trong thi cử: học cái gì thi cái ấy Với việc áp dụng lâu lối học truyền

thống làm các em ngại hoạt động

Đa số HS chưa quen với việc nghiên cứu theo hình thức mới như: dự án,viết báo cáo khảo sát điều tra Một số học sinh còn bỡ ngỡ, bị xao nhãng,không tập trung khi tham gia các hoạt động thực tiễn

Ngoài ra việc học này cũng đòi hỏi nhiều hơn quỹ thời gian và kinh phínhiều HS không đáp ứng được.

HS ở tập trung trong trường nên ít có thời gian để tham gia các hoạt động

xã hội bên ngoài

Đa số các em cho rằng Địa lí là môn phụ, môn học thuộc lòng, học mộtcách đối phó

HS ít có điều kiện để tham quan du lịch tìm hiểu thiên nhiên, dân cư, xã hộixung quanh Do đặc thù của trường mà các em ít được giao lưu, học hỏi, thamgia quan sát, trải nghiệm, tham quan tìm hiểu Việc nắm tình hình thời sự, cáchiện tượng tự nhiên đang diễn ra xung quanh còn hạn chế

Học sinh học tập thụ động, nhút nhát, chủ yếu chỉ nghe và làm theo thầy côgiáo, ít sáng tạo, tính tự giác chưa cao, lười hoạt động Học sinh chỉ có học kiếnthức, khả năng ứng phó với các tình huống trong cuộc sống kém, tính tự tin ít, tự

ti nhiều

HS chưa rèn luyện và phát huy được các năng lực cần có để phục vụ cácyêu cầu của người lao động trong tương lai, như năng lực tính toán, năng lựckhoa học, năng lực giải quyết vấn đề… Bên cạnh đó, việc ít có hứng thú và tiếpthu bài học trong môn Địa lí một phần cũng là do các em chỉ được học lí thuyếttrên sách vở mà ít được quan sát, tìm hiểu thực tế vì vậy mà dành ít tình cảm,đam mê cho bộ môn này

- Cha mẹ HS nhận thức chưa đầy đủ về vai trò của hoạt động trải nghiệmsáng tạo trong dạy học và giáo dục học sinh, khó khăn về kinh phí cho các emtham gia các hoạt động trải nghiệm thực tế

Đầu năm học 2017 - 2018 và 2018 - 2019, 2019 - 2020 khi chưa tổ chứchọc tập trải nghiệm sáng tạo, tác giả khảo sát kết quả học tập như sau:

Về kiến thức: HS chủ yếu tiếp thu kiến thức theo hình thức đọc chép và

ghi nhớ kiến thức bằng việc học thuộc lòng thụ động Chính vì vậy, HS cảmthấy nhàm chán khi học tập Địa lí

Kết quả khảo sát cụ thể như sau:

Về kĩ năng: Hầu hết các em còn chưa hiểu rõ về các kĩ năng Địa lí như:

quan sát, mô tả, phân tích, nhận xét và trình bày các đối tượng Địa lí, lập những

sơ đồ đơn giản, việc thưc hiện còn lúng túng và không đúng cách Từ thực tế đó,lượng kiến thức các em nhận được rất ít, các kĩ năng chỉ ở mức độ biết đến

HS chưa được làm quen với các phương pháp học như: Lập kế hoạch, tổchức làm việc nhóm, thu thập và xử lý thông tin, lập báo cáo, thuyết trình, đánhgiá và tự đánh giá Do vậy, các kĩ năng sống: kỹ năng giao tiếp, kỹ năng hợp tác,

tự nhận thức, làm chủ bản thân, phản hồi, lắng nghe tích cực, trình bày 1 phút…còn rất nhiều hạn chế

Về thái độ tình cảm: Đa phần học sinh cho rằng đây là môn học thuộc

lòng nên các em cảm thấy nhàm chán trong các giờ học Chính vì vậy, các giờ

học chưa đạt được hiệu quả cao

Từ thực trạng đó thì việc đổi mới phương pháp dạy học Địa lí là vô cùngcần thiết để phù hợp với yêu cầu của sự phát triển kinh tế xã hội và việc đào tạonhân lực trong giai đoạn mới, trong xu thế hội nhập quốc tế Việc tiếp tục thựchiện đổi mới một cách mạnh mẽ, có hiệu quả các phương pháp dạy học Địa lí làmột trong những vấn đề quan trọng nhất cần phải được quan tâm và tìm cáchgiải quyết

2.3 Đánh giá cơ sở thực tiễn

Trường PTDTNT THCS Ninh Sơn được thành lập hơn 40 năm Địa bàntuyển sinh của nhà trường là học sinh dân tộc ít người trên địa bàn huyện NinhSơn tỉnh Ninh Thuận, chất lượng tuyển sinh đầu vào còn chưa cao

Tại trường PTDTNT THCS Ninh Sơn, học tập trải nghiệm sáng tạo đãđược triển khai thực hiện Các GV đã bước đầu xây dựng, tổ chức việc học tậptrải nghiệm sáng tạo ở một số môn học như Lịch sử, Sinh học, Địa lí, Vật lí, vàthông qua các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp

Tuy nhiên, điều kiện thực tế nhà trường còn nhiều khó khăn khiến cho việc

tổ chức dạy học bằng phương pháp trải nghiệm sáng tạo còn nhiều hạn chế - Quỹthời gian dạy – học phải đảm bảo thời lượng, kiến thức, kĩ năng theo quy định

Cha mẹ HS nhận thức chưa đầy đủ về chủ trương đổi mới căn bản toàndiện về giáo dục và đào tạo của Đảng

Còn gặp khó khăn trong sự thay đổi nhận thức, ý thức, chủ động của cán

bộ, giáo viên khi thực hiện đổi mới giáo dục

Cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ các hoạt động còn thiếu và chưađồng bộ, nguồn kinh phí hạn hẹp nên gặp nhiều khó khăn trong tổ chức học tậptrải nhiệm sáng tạo, trong tiếp cận cái mới

Qua thực tiễn cuộc sống tôi nhận thấy có xu hướng giáo dục mới đangdiễn ra ở Việt Nam mà ở các thành phố lớn khá được các bậc phụ huynh quantâm Đó là mong muốn cho con em mình đi du học ở các nước có nền giáo dụctiên tiến hoặc chí ít là cũng chọn các trường học quốc tế để học, bất chấp học phícủa các trường này là rất cao Trong khi các cơ sở giáo dục tư thục, dân lập củanước ta lại rất khó thu hút học sinh Vậy nguyên nhân do đâu? Có thể cốt lõi củavấn đề chính là chất lượng giáo dục gắn liền với khả năng vận dụng kiến thức đãhọc vào thực tế cuộc sống

Qua nghiên cứu lí thuyết về dạy học bằng hình thức cho học sinh trảinghiệm từ thực tiễn cuộc sống được viết trên rất nhiều tài liệu, đồng thời đúc rút

kinh nghiệm từ những thành công của các cơ sở giáo dục đã thực hiện theo cáchdạy này, tôi thấy cách dạy học theo hình thức trải nghiệm sáng tạo hoàn toàn cóthể áp dụng được ở Việt Nam mà cụ thể là áp dụng được đối với môn Địa lí ởđịa phương chúng tôi nhằm nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện như Đảng,Nhà nước và ngành Giáo dục đặt ra.

Kể từ khi tôi áp dụng “Dạy học bằng hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo ở môn Địa lí ” tôi nhận thấy đã phát huy được tính tích cực,

chủ động của học sinh, đặc biệt là giúp các em dễ nắm bắt, dễ nhớ kiến thức bàihọc, rèn luyện được nhiều kĩ năng cho các em nhưng quan trọng nhất là các embiết học môn Địa lí để làm gì, nó có vai trò như thế nào đối với cuộc sống; cácchủ đề học tập, bài học không còn bị gò bó với các em nữa; thời gian đầu tư chohọc bài vào các đợt kiểm tra, thi học kỳ, thi cuối năm được giảm đi rất nhiềutrong khi chất lượng lại nâng lên Từ đó đã làm cho các em yêu thích môn họchơn và đã đưa lại hiệu quả cao trong chất lượng dạy và học

3 Quy trình xây dựng một bài học bằng hình thức học tập trải nghiệm sáng tạo

3.1 Sơ đồ tổ chức học tập trải nghiệm sáng tạo

3.2 Các bước xây dựng hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo

3.2.1 Xác định nhu cầu tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo

Công việc này bao gồm một số việc:

Căn cứ nhiệm vụ, mục tiêu và chương trình giáo dục, GV cần tiến hànhkhảo sát nhu cầu, điều kiện tiến hành.

Xác định rõ đối tượng thực hiện Việc hiểu rõ đặc điểm học sinh tham giavừa giúp GV thiết kế hoạt động phù hợp đặc điểm lứa tuổi, vừa giúp có các biệnpháp phòng ngừa những đáng tiếc có thể xảy ra cho học sinh

GV tìm hiểu thực trạng xem HS đã được tiếp cận với phương pháp họctập trải nghiệm chưa, HS có hứng thú với phương pháp này không và cách thức

3.2.2 Đặt tên cho hoạt động

Đặt tên cho hoạt động là một việc làm cần thiết vì tên của hoạt động tự

nó đã nói lên được chủ đề, mục tiêu, nội dung, hình thức của hoạt động

Tên hoạt động cũng tạo ra được sự hấp dẫn, lôi cuốn, tạo ra được trạngthái tâm lý đầy hứng khởi và tích cực của học sinh Vì vậy, cần có sự tìm tòi, suynghĩ để đặt tên hoạt động sao cho phù hợp và hấp dẫn.Việc đặt tên cho hoạtđộng cần phải đảm bảo các yêu cầu sau:

- Rõ ràng, chính xác, ngắn gọn

- Phản ánh được chủ đề và nội dung của hoạt động

- Tạo được ấn tượng ban đầu cho học sinh

Tên hoạt động đã được gợi ý trong bản kế hoạch hoạt động trải nghiệmsáng tạo (HĐTNST), nhưng có thể tùy thuộc vào khả năng và điều kiện cụ thểcủa từng lớp để lựa chọn tên khác cho hoạt động nhưng phải bám sát chủ đề củahoạt động và phục vụ tốt cho việc thực hiện các mục tiêu giáo dục của một chủ

đề, tránh xa rời mục tiêu

3.2.3 Xác định mục tiêu của hoạt động

Mỗi hoạt động đều thực hiện mục đích chung của mỗi chủ đề nhưng cũng

có những mục tiêu cụ thể của hoạt động đó Mục tiêu của hoạt động là dự kiếntrước kết quả của hoạt động Các mục tiêu hoạt động cần phải được xác định rõràng, cụ thể và phù hợp; phản ánh được các mức độ cao thấp của yêu cầu cần đạt

về tri thức, kĩ năng, thái độ và định hướng giá trị Nếu xác định đúng mục tiêu sẽ

có các tác dụng là:

- Định hướng cho hoạt động, là cơ sở để chọn lựa nội dung và điều chỉnhhoạt động

- Căn cứ để đánh giá kết quả hoạt động

- Kích thích tính tích cực hoạt động của thầy và trò

Khi xác định được mục tiêu cần phải trả lời các câu hỏi sau:

- Hoạt động này có thể hình thành cho học sinh những kiến thức ở mức độnào? (Khối lượng và chất lượng đạt được của kiến thức?)

- Những kỹ năng nào có thể được hình thành ở học sinh và các mức độcủa nó đạt được sau khi tham gia hoạt động?

- Những thái độ, giá trị nào có thể được hình thành hay thay đổi ở họcsinh sau hoạt động?

3.2.4 Xác định nội dung và phương pháp, phương tiện, hình thức của hoạt động

3.2.4.1 Nội dung

Để đạt được mục tiêu dạy học đề ra, tích cực hóa các hoạt động nhận thứccủa HS, thì GV cần thiết kế được nội dung bài học dễ hiểu nhằm thông qua hoạtđộng nhận thức để HS có thể lĩnh hội tri thức, kĩ năng, kĩ xảo, phát triển tư duy

và năng lực cần thiết ở người học Không phải nội dung nào trong chương trìnhĐịa lí lớp 6 – THCS cũng thích hợp với việc tổ chức học tập trải nghiệm Nộidung kiến thức phù hợp với học tập trải nghiệm thường là những nội dung gắnvới thực tiễn của HS, dễ dàng cho GV xây dựng những tình huống thực tiễn

hoặc những tình huống mô phỏng gần giống với thực tiễn cho phép HS trảinghiệm trong các tình huống đó để tự rút ra kiến thức mới.

Một số nội dung có thể tổ chức bằng phương pháp học tập trải nghiệmsáng tạo ở chương trình Địa lí 6 như sau:

Bài Nội dung tổ chức học tập

trải nghiệm sáng tạo

Tình huống GV xây dựng để tổ chức cho

HS trải nghiệm sáng tạo

1

1 Vị trí của Trái Đất trong

hệ Mặt Trời;

2 Hình dạng và kích

thước của Trái Đất

- Tổ chức trò chơi "Tôi là ai" để HS xácđịnh được vị trí các hành tinh trong hệ MặtTrời

- GV sử dụng các phương tiện học tập trựcquan giúp HS hiểu được vị trí, hình dạng vàkích thước của Trái Đất, hệ thống kinhtuyến và vĩ tuyến

3

2 Đo tính khoảng cách

thực địa dựa vào tỉ lệ

thước hoặc tỉ lệ số trên

bản đồ

Cho HS sử dụng bản đồ du lịch tỉnh để xácđịnh khoảng cách trong một tình huống cụthể: Xác định khoảng cách thực tế từTrường PTDTNT THCS Ninh Sơn tới trungtâm thành phố Phan Rang- Tháp Chàm dựavào tỉ lệ bản đồ

4

Phương hướng trên bản

đồ

Cho HS sử dụng bản đồ du lịch tỉnh/ thànhphố để xác định hướng đi trong một tìnhhuống cụ thể: Một vị khách nước ngoài đếnthăm quan Ninh Thuận, họ không biếtđường đến Làng gốm Bàu Trúc, sử dụngbản đồ Du lịch Ninh Thuận (khi vị khách đóđang đứng tại Trường PTDTNT THCS NinhSơn) em hãy xác định hướng đi cho vịkhách đó

7 Sự vận động của Trái Đất

quanh trục;

GV sử dụng các phương tiện học tập trựcquan, yêu cầu HS:

- Giải thích tại sao có hiện tượng ngày vàđêm kế tiếp nhau ở khắp mọi nơi trên TráiĐất?

- Một trận bóng đá diễn ra tại Anh lúc 18giờ ngày 20/10/2010 và được truyền hìnhtrực tiếp trên thế giới, hỏi lúc đó ở Hà Nộiđang là mấy giờ ngày… /tháng…./năm… 8-9 Sự chuyển động của Trái

Đất quanh Mặt Trời và các

hệ quả

GV sử dụng các phương tiện học tập trựcquan, yêu cầu HS:

- Em hãy giải thích câu ca dao:

“Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng Ngày tháng mười chưa cười đã tối”

- Giải thích câu thơ:

“Thời gian thấm thoát thoi đưa Hết trưa lại tối, hết ngày ngày lại đêm Đông qua xuân lại tới liền

Hè về rựa rỡ, êm đềm sang thu”

10 1 Cấu tạo bên trong của

Trái Đất

- GV sử dụng các phương tiện học tập trựcquan để HS hiểu được cấu tạo của Trái Đất

- GV tổ chức trò chơi "Cặp đôi hiểu nhau"

để HS tổng hợp được đặc điểm cấu tạo bêntrong của Trái Đất

12 1 Tác động của nội lực và

ngoại lực;

- GV sử dụng các phương tiện học tập trựcquan giúp HS quan sát quá trình hình thànhcác dạng địa hình từ vận động nội lực

- Tham quan thực tế các dạng địa hình được

2 Động đất, núi lửa

hình từ kết quả của quá trình nội lực vàngoại lực ở địa phương (Sông Cái, hồ thủyđiện Sông Ông,…), kết hợp tham quan thực

tế vào dịp hè

- GV sử dụng các phương tiện học tập trựcquan giúp HS quan sát về hiện tượng độngđất, núi lửa xảy ra trên thế giới

- GV chia lớp làm 4 nhóm, yêu cầu các emđộng đất, xây dựng các phương án phòngtránh và giảm nhẹ thương tích do động đấtđược trình bày dưới dạng tờ rơi (tranh ảnh,bảng tuyên truyền) để tuyên truyền cho mọingười xung quanh

13,14 Địa hình bề mặt Trái Đất - Tham quan thực tế các dạng địa hình

(kết hợp tham quan vào dịp hè)

17

2 Cấu tạo của lớp vỏ khí

(khí quyển)

- GV sử dụng các phương tiện học tập trựcquan giúp HS quan sát về cấu tạo của lớp vỏkhí

- HS thực hành cách đo nhiệt độ không khí

- Tại sao Ninh Thuận và Lâm Đồng ở gầnnhau nhưng Lâm Đồng có khí hậu mát mẻ,Ninh Thuận lại rất nắng nóng

19

1 Khí áp và gió trên trái

đất

- GV tổ chức trò chơi đóng vai, HS tìm hiểu

và giới thiệu về các loại gió (hoạt độngnhóm)

- Tại sao miền Bắc nước ta lại có đônglạnh? Miền Trung lại có mùa hè khô nóng?(HS làm việc nhóm)

23 Sông và hồ - Đưa ra các tình huống liên quan tới hiện

tượng mực nước sông Cái, sông Ông thayđổi giữa các mùa trong năm

- GV sử dụng các phương tiện học tập trựcquan giúp HS quan sát về các hiện tượng

24 Biển và đại dương - GV sử dụng các phương tiện học tập trực

quan giúp HS quan sát về các hiện tượng(sóng, thủy triều)

- Trải nghiệm thực tế vào dịp hè

- HS đóng vai là các hiện tượng tự nhiên:sóng, thủy triều và dòng biển để giới thiệu

về hoạt động của các đối tượng địa lí

26 Đất Các nhân tố hình

thành đất

- Ở địa phương các em, hiện tượng đốt rừnglàm nương rẫy đã tác động tới đất như thếnào? Trong vai trò là người nông dân em đã

có những tác động như thế nào tới tàinguyên đất

- Tìm hiểu cơ cấu cây trồng, vật nuôi ở nơi

có điều kiện tự nhiên khác nhau So sánh vềviệc trồng cây rau muống ở hai môi trườngkhác nhau: trên cạn và dưới nước

- GV đưa ra vấn đề mà cộng đồng đangquan tâm giải quyết hiện nay để HS nhận

xét, đánh giá và đưa ra giải pháp Đó là môitrường rừng bị phá hủy dẫn đến các độngvật quý hiếm, hoang dã trong rừng có nguy

cơ tuyệt chủng

Mục tiêu có thể đạt được hay không phụ thuộc vào việc xác định đầy đủ

và hợp lý những nội dung và hình thức của hoạt động Trước hết, cần căn cứ vàotừng chủ đề, các mục tiêu đã xác định, các điều kiện hoàn cảnh cụ thể của lớp,của nhà trường và khả năng của học sinh để xác định các nội dung phù hợp chocác hoạt động Cần liệt kê đẩy đủ các nội dung hoạt động phải thực hiện

3.2.4.2 Phương pháp, phương tiện, hình thức

Việc thực hiện học tập trải nghiệm sáng tạo thường áp dụng các phươngpháp sau:

+ Phương pháp dạy học dự án: dạy học theo dự án là một hình thức dạy

học, trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, có sự kếthợp giữa lý thuyết và thực hành, tạo ra các sản phẩm có thể giới thiệu Nhiệm vụnày được người học thực hiện với tính tự lực cao trong toàn bộ quá trình học tập.Làm việc nhóm là hình thức làm việc cơ bản của dạy học dự án Dự án có thể tổchức khá đa dạng trong hoặc ngoài giờ học, giúp GV và HS có thể học tập mộtcách linh động, hiệu quả tùy thuộc vào bối cảnh địa phương hay bài học

+ Phương pháp tình huống: GV đưa ra những tình huống có thực của

cuộc sống, trong đó người học hình thành tri thức qua việc giải quyết các vấn đề

có tính xã hội của việc học tập Tình huống là những sự kiện, câu chuyện trênbáo chí, tivi, thực tế địa phương

Ví dụ: Bài 4 “Phương hướng trên bản đồ Kinh độ, vĩ độ và tọa độ địa lí”

GV đưa ra tình huống: Một vị khách nước ngoài đến thăm quan NinhThuận, họ không biết đường đến Làng gốm Bàu Trúc, sử dụng bản đồ Du lịchNinh Thuận (khi vị khách đó đang đứng tại Trường PTDTNT THCS Ninh Sơn)

em hãy xác định hướng đi cho vị khách đó