Tư tưởng hồ chí minh về nhận thức và vận dụng phép biện chứng duy vật báo cáo tổng kết đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở

Tính độc đáo, tài tình của Hồ Chí Minh trong việc nhận thức và vận dụng phép biện chứng duy vật đã được Người thể hiện một cách cụ thể, sinh động trong các bài viết, bài nói chuyện của N

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

BÁO CÁO T ỔNG KẾT

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CẤP CƠ SỞ

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

M ỤC LỤC

Trang

Tóm tắt về kết quả nghiên cứu bằng tiếng Việt………

Tóm tắt kết quả nghiên cứu bằng tiếng Anh………

Phần Mở đầu ………

1 Tính cấp thiết của đề tài………

2 Tình hình nghiên cứu đề tài………

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu………

4 Phương pháp nghiên cứu………

5 Phạm vi nghiên cứu………

Chương I Nguồn gốc, đặc điểm của tư tưởng Hồ Chí Minh về nhận thức và vận dụng

phép biện chứng duy vật 1.1 Nguồn gốc của tư tưởng Hồ Chí Minh về nhận thức và vận dụng phép biện

chứng duy vật 1.1.1 Tinh hoa văn hóa dân tộc và yêu cầu của thực tiễn cách mạng Việt

Nam đầu thế kỷ XX 1.1.2 Tiếp thu, kế thừa và phát triển phép biện chứng duy vật của C Mác,

Ph Ăngghen và V.I Lênin 1.1.3 Phẩm chất và tài năng Hồ Chí Minh 1.2 Đặc điểm của tư tưởng Hồ Chí Minh về nhận thức và vận dụng phép biện

chứng duy vật 1.2.1 Tính sáng tạo 1.2.2 Tính thiết thực 1.2.3 Tính giản dị Chương II Nôi dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về nhận thức và vận dụng phép

biện chứng duy vật

2.1 Tư tưởng về nhận thức và vận dụng nguyên lý về mối liên hệ phổ biến

2.1.1 Về mối liên hệ phổ biến 2.1.2 Về “bệnh cận thị”

2.2 Tư tưởng về nhận thức và vận dụng nguyên lý về sự phát triển

2.2.1 Về sự vận động, phát triển 2.2.2 Về bệnh bảo thủ và bệnh máy móc, giáo điều 2.3 Tư tưởng về nhận thức và vận dụng các quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật

2.3.1 Về mâu thuẫn và giải quyết mâu thuẫn 2.3.2 Về phủ định biện chứng

2.3.3 Về bệnh tả khuynh và hữu khuynh 2.4 Tư tưởng về nhận thức và vận dụng mối quan hệ giữa cái khách quan và cái

TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

ĐỀ TÀI KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ CẤP TRƯỜNG

Tên đề tài: Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhận thức và vận dụng phép biện chứng duy

v ật

Mã số: CS 2010 19 81

Chủ nhiệm đề tài: Nguyễn Chương Nhiếp Tel: 0913692024

E-mail: chuongnhiep@gmail.com

Cơ quan chủ trì đề tài : Khoa Giáo dục Chính trị - Trường Đại học Sư phạm Tp.HCM

Cơ quan và cá nhân phối hợp thực hiện : Không

Thời gian thực hiện: Từ tháng 4/ 2010 đến tháng 4/ 2011

1 Mục tiêu: Khảo sát và lý giải tư tưởng Hồ Chí Minh về nhận thức và vận dụng

3 Kết quả chính đạt được (khoa học, ứng dụng, đào tạo, kinh tế-xã hội):

- Báo cáo khoa h ọc

- Đĩa CD về các tư liệu đã khảo sát

- Bài báo khoa h ọc

SUMMARY

Project Title: Thoughts of Ho Chi Minh on the cognition and the application

materialist dialectic Code number: CS 2010 19 81

1

TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

ĐỀ TÀI KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ CẤP TRƯỜNG

Tên đề tài: Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhận thức và vận dụng phép biện chứng duy vật

Mã số: CS 2010 19 81

Chủ nhiệm đề tài: Nguyễn Chương Nhiếp Tel: 0913692024

E-mail: chuongnhiep@gmail.com

Cơ quan chủ trì đề tài : Khoa Giáo dục Chính trị - Trường Đại học Sư phạm Tp.HCM

Cơ quan và cá nhân phối hợp thực hiện : Không

Thời gian thực hiện: Từ tháng 4/ 2010 đến tháng 4/ 2011

1 Mục tiêu: Khảo sát và lý giải tư tưởng Hồ Chí Minh về nhận thức và vận dụng phép

3 Kết quả chính đạt được (khoa học, ứng dụng, đào tạo, kinh tế-xã hội):

- Báo cáo khoa h ọc

- Đĩa CD về các tư liệu đã khảo sát

- Bài báo khoa h ọc

2

SUMMARY

Project Title: Ho Chi Minh Ideology on the perception and the application

materialist dialectic Code number: CS 2010 19 81

Coordinator: Nguyen Chuong Nhiep, Ph.D

Implementing Institution : Faculty of Education, HCM city University of Pedagogy Cooperating Institution(s): No

Duration: from April 2010 to April 2011

1 Objectives: Investigate and explain the Ho Chi Minh ideology on the perception and the application materialist dialectic

3

I TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Phép biện chứng duy vật- bộ phận quan trọng cấu thành của triết học Mác- Lênin, là khoa học về những quy luật chung nhất của sự vận động và phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy, là học thuyết về sự phát triển dưới hình thức hoàn bị nhất, triệt để nhất và không phiến diện, là phương pháp luận chung nhất

của nhận thức và thực tiễn, là sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, giữa khoa

học và cách mạng, giữa tính đảng và tính sáng tạo Cùng với lý luận duy vật biện

chứng thì phép biện chứng duy vật là sự kết tinh của tư duy nhân loại và là giá trị

bất hủ, trường tồn của triết học Mác- Lênin

Nghiên cứu phép biện chứng duy vật nói riêng, triết học Mác- Lênin nói chung chính là nhằm lĩnh hội khoa học về những quy luật chung nhất của sự vận động và phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy, là nhằm tiếp thu, nắm lấy phương pháp luận chung nhất của nhận thức và thực tiễn để tránh những va vấp, sai lầm, nâng cao hiệu quả của thực tiễn Tuy nhiên, nhiều sinh viên, cán bộ, đảng viên trong khi tiếp xúc với di sản quý báu này, khi học tập, nghiên cứu phép

biện chứng duy vật, họ mới chỉ dừng lại ở câu chữ, theo kiểu học thuộc lòng mà không nắm được tinh thần cơ bản, không hiểu được thực chất cách mạng và khoa

học của phép biện chứng duy vật, do vậy, trong nhận thức và hành động, không

những không quán triệt đầy đủ mà nhiều khi còn làm trái với tinh thần của phép

biện chứng duy vật, vì thế đã mắc phải những sai lầm đáng tiếc Những căn bệnh

trầm trọng hiện nay như bệnh thành tích, bệnh chủ quan, duy ý chí, bệnh “cận

thị”, bệnh kinh nghiệm, bệnh giáo điều,… chính là biểu hiện của việc không nắm

vững, không nhận thức đúng đắn, không quán triệt đầy đủ tinh thần khoa học và cách mạng của phép biện chứng duy vật

Nhờ sớm đến với chủ nghĩa Mác- Lênin mà Hồ Chí Minh đã tìm ra con đường cứu nước cho dân tộc ta, nhân dân ta, Hồ Chí Minh cũng là người sáng lập

và lãnh đạo Đảng và nhà nước ta Sinh thời, Người không chỉ quan tâm đến việc giáo dục đạo đức cách mạng cho cán bộ, đảng viên và các tầng lớp nhân dân mà còn hết sức chăm lo “sửa đổi lối làm việc”, Người đặc biệt quan tâm và đề cao

việc huấn luyện cho cán bộ, đảng viên phương pháp nhận thức và vận dụng các nguyên lý của triết học Mác- Lênin, trong đó có phép biện chứng duy vật

4

Không như các nhà triết học, cũng không giống như một chính khách,

một nhà hùng biện thường làm, Hồ Chí Minh có cách nhận thức và vận dụng phép biện chứng duy vật hết sức độc đáo, tài tình, giản dị mà sâu sắc; ngắn gọn, súc tích mà hết sức sinh động, dễ hiểu; bàn đến những nguyên lý triết học trừu tượng mà vẫn rất cụ thể, rất gần gũi với cuộc sống, vẫn không khoa trương, màu

mè Tính độc đáo, tài tình của Hồ Chí Minh trong việc nhận thức và vận dụng phép biện chứng duy vật đã được Người thể hiện một cách cụ thể, sinh động trong các bài viết, bài nói chuyện của Người tại các cuộc gặp gỡ với cán bộ, đảng viên và các tầng lớp nhân dân và chính trong suốt cuộc đời hoạt động, lãnh đạo cách mạng của Người Chính sự độc đáo, tài tình trong việc nhận thức và vận

dụng phép biện chứng duy vật đã giúp Hồ Chí Minh lèo lái con thuyền cách mạng

Việt Nam vượt qua bao ghềnh thác, bao thử thách có lúc tưởng chừng như “ngàn cân treo sợi tóc” để cập bến bờ thắng lợi và trở thành lãnh tụ vĩ đại của dân tộc, người thầy của cách mạng Việt Nam và là danh nhân văn hóa thế giới

Đáng tiếc là một vấn đề lớn và vô cùng quan trọng như vậy của di sản tư tưởng Hồ Chí Minh vẫn chưa được chúng ta quan tâm khai thác, chưa đầu tư nghiên cứu đúng mức để trước hết, phục vụ cho việc dạy và học phép biện chứng duy vật của triết học Mác- Lênin, giúp nâng cao chất lượng và hiệu quả của công tác này; mặt khác, giúp hướng dẫn cán bộ, đảng viên áp dụng một cách đúng đắn

và sáng tạo phép biện chứng duy vật vào thực tiễn xã hội Việt Nam, trong khi đó,

hiện nay việc nhận thức và vận dụng phép biện chứng vẫn còn nhiều hạn chế và

lệch lạc, việc dạy và học triết học Mác- Lênin trong các trường đại học vẫn còn nhiều yếu kém, khuyết điểm Đây là thiếu sót và cũng là trách nhiệm của những người làm công tác nghiên cứu chúng ta Trước tình hình đó, Ban Bí thư Trung ương Đảng ngày 27 tháng 3 năm 2003 đã chỉ thị: “Bước sang thế kỷ XXI, đất nước ta có cơ hội lớn, nhưng đang đứng trước những thách thức không nhỏ, tình hình thế giới đang diễn biến phức tạp, khó lường Để thực hiện thắng lợi nhiệm

vụ của cách mạng Việt Nam trong thời kỳ phát triển mới, cần thấm nhuần sâu sắc,

vận dụng sáng tạo những nguyên lý và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh để giải quyết những vấn đề thực tiễn trong tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng, đối ngoại,

5

xây dựng Đảng và hệ thống chính trị, trong đó việc tổ chức học tập tư tưởng Hồ Chí Minh là một nhiệm vụ mấu chốt của công tác tư tưởng của Đảng, cần được toàn Đảng thực hiện chặt chẽ, có chất lượng, hiệu quả”

Để thực hiện những yêu cầu đó đồng thời khắc phục những hạn chế, yếu kém trong việc dạy và học triết học Mác- Lênin trong các trường đại học cũng như những lệch lạc, bất cập trong việc vận dụng phép biện chứng duy vật hiện nay, việc nghiên cứu đề tài “Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhận thức và vận dụng

phép bi ện chứng duy vật” là hết sức cần thiết Nó không chỉ có ý nghĩa thời sự

trong việc học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh mà còn góp

phần thiết thực trong việc giảng dạy và học tập môn Triết học, giúp cho người

dạy và người học thấy được thiên tài Hồ Chí Minh, học được ở Người phương pháp nhận thức và vận dụng phép biện chứng duy vật trong những điều kiện lịch

sử- cụ thể nhằm hiểu sâu sắc hơn, vận dụng có hiệu quả hơn những nguyên lý triết học Mác- Lênin vào cuộc sống cũng như vào sự nghiệp đổi mới hiện nay

II TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

Tư tưởng Hồ Chí Minh là một di sản đồ sộ, có nội dung hết sức phong phú và càng ngày chúng ta càng thấy rõ ý nghĩa, tầm quan trọng của nó không chỉ đối với quá khứ mà cả với sự nghiệp đổi mới đất nước hiện nay Chính vì vậy mà ngày càng có nhiều người, nhiều công trình quan tâm nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh Tuy vậy, từ trước đến nay khi đề cập đến tư tưởng Hồ Chí Minh, các nhà nghiên cứu thường tập trung quan tâm đến tư tưởng đạo đức, tư tưởng về dân

tộc và Cách mạng giải phóng dân tộc, tư tưởng về Cách mạng Xã hội chủ nghĩa ở

Việt Nam, tư tưởng về xây dựng Đảng, tư tưởng về liên minh công-nông, tư tưởng về đoàn kết quốc tế, tư tưởng quân sự và chiến tranh nhân dân; tư tưởng Đại đoàn kết; tư tưởng văn hóa- nghệ thuật, tư tưởng về giáo dục, v.v… nhưng rất

ít khi và ít công trình nói đến tư tưởng về nhận thức và vận dụng phép biện chứng duy vật

Thực ra, cho đến nay đã có một số cuốn sách, một số bài viết của các học

giả trong nước viết về những khía cạnh khác nhau của tư tưởng triết học Hồ Chí Minh liên quan đến đề tài này Trong số đó phải kể đến các cuốn: Phương pháp

6

và phong cách H ồ Chí Minh (NXB lý luận chính trị, 2004) của tập thể tác giả do

Đặng Xuân Kỳ chủ biên, cuốn Minh triết Hồ Chí Minh (NXB Thanh niên, 2007)

của Vũ Ngọc Khánh và các bài viết: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về thống nhất giữa

lý lu ận và thực tiễn nhằm khắc phục bệnh kinh nghiệm và bệnh giáo điều” của tác

giả Trần Văn Phòng, bài “Tư tưởng triết học Hồ Chí Minh” của tác giả Song

Thành và bài viết của phó giáo sư tiến sĩ Nguyễn Hùng Hậu “Vấn đề phát triển

sáng t ạo chủ nghĩa Mác- Lênin và nâng lên tầm cao mới trong điều kiện cụ thể ở

Vi ệt Nam của Hồ Chí Minh”… Nhìn chung các công trình cũng như bài viết của

những tác giả trên đây đã ít nhiều nêu lên và phân tích được một số tư tưởng triết

học Hồ Chí Minh như tư tưởng về sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, tư tưởng về giải quyết mâu thuẫn, tư tưởng về dĩ bất biến ứng vạn biến,…Tuy vậy,

có thể nói, từ trước đến nay chưa hề có một công trình nào nghiên cứu một cách đầy đủ, tập trung và có hệ thống tư tưởng về nhận thức và vận dụng phép biện

chứng duy vật của Hồ Chí Minh Bởi thế, nghiên cứu đề tài “Tư tưởng Hồ Chí

Minh v ề nhận thức và vận dụng phép biện chứng duy vật” là công trình hoàn toàn

mới mẻ, không bị trùng lặp

III MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

- Mục đích nghiên cứu: Làm rõ quan điểm, tư tưởng của Hồ Chí Minh về nhận

thức và vận dụng phép biện chứng duy vật

- Nhiệm vụ nghiên cứu:

1 Khảo sát, tập hợp tư liệu về nhận thức và vận dụng phép biện chứng duy

vật của Hồ Chí Minh

2 Phân tích, xử lý, hệ thống hóa tư liệu về nhận thức và vận dụng phép biện

chứng duy vật của Hồ Chí Minh

IV CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Trên cơ sở lý luận triết học Mác- Lênin và phương pháp luận biện chứng duy vật, tác giả đã sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu: Lịch sử và logic, phân tích và tổng hợp…

7

V PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Tư tưởng Hồ Chí Minh là di sản hết sức đồ sộ, phong phú, bao gồm nhiều mảng, nhiều lĩnh vực khác nhau, do yêu cầu về mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu, công trình chỉ tập trung khai thác di sản tư tưởng Hồ Chí Minh về nhận thức và vận

dụng phép biện chứng duy vật qua các bài nói, bài viết của Người được tập hợp,

thể hiện trong Hồ Chí Minh toàn tập, gồm 12 tập

Ch ương 1: NGUỒN GỐC, ĐẶC ĐIỂM CỦA

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHẬN THỨC VÀ VẬN DỤNG

1.1 Ngu ồn gốc của tư tưởng Hồ Chí Minh về nhận thức và vận dụng phép biện

ch ứng duy vật

8

Cũng như tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhận thức và

vận dụng phép biện chứng duy vật, một bộ phận quan trọng của tư tưởng Hồ Chí Minh xuất

hiện từ các nguồn gốc: tư tưởng và văn hóa truyền thống Việt Nam, tinh hoa văn hóa của nhân loại, chủ nghĩa Mác- Lênin, những phẩm chất cá nhân Hồ Chí Minh

Cũng như bao nhiêu lĩnh vực khác, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhận thức và vận dụng phép biện chứng duy vật không phải là sản phẩm thuần túy tư biện được hình thành một cách ngẫu nhiên Sẽ không thể xác định đúng nguồn gốc của tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung cũng như tư tưởng Hồ Chí Minh về nhận thức và vận dụng phép biện chứng duy vật nói riêng nếu không nghiên cứu đầy đủ, nghiêm túc con người Hồ Chí Minh và những điều

kiện, hoàn cảnh mà Hồ Chí Minh từng sinh ra, lớn lên và chịu ảnh hưởng Với cách đặt vấn

đề như thế, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhận thức và vận dụng phép biện chứng duy vật là kết

quả tổng hợp từ một loạt những yếu tố khách quan và chủ quan, trước hết là sự kế thừa

những giá trị truyền thống dân tộc Việt Nam và những tinh hoa văn hóa nhân loại ‘

Việt Nam là một quốc gia giàu truyền thống, trước hết là chủ nghĩa yêu nước và ý chí bất khuất, tự lực tự cường được hun đúc qua hàng ngàn năm giữ nước và dựng nước Không như các quốc gia dân tộc khác, dân tộc Việt Nam được hình thành từ rất sớm không

phải chỉ từ sự phân hóa giai cấp sâu sắc mà chủ yếu là do nhu cầu của cuộc đấu tranh chống ngoại xâm và yêu cầu chống chọi với thiên tai nghiệt ngã trong suốt chiều dài lịch sử Trải qua hàng ngàn năm bồi đắp, tôi luyện, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam trở thành giá trị tinh

thần và là tinh hoa văn hóa của dân tộc

Cùng với chủ nghĩa yêu nước và ý chí bất khuất, tự lực tự cường thì tinh thần đoàn

kết, ý thức cộng đồng được hình thành và củng cố trong quá trình dựng nước và giữ nước cũng trở thành giá trị truyền thống tốt đẹp Bên cạnh đó, những phẩm chất dũng cảm, cần

cù, thông minh, sáng tạo trong lao động, sản xuất, chiến đấu luôn tiếp biến những giá trị văn minh của nhân loại đề bảo tồn dân tộc và phát triển đất nước

Chính chủ nghĩa yêu nước, ý chí bất khuất, tự lực tự cường, tinh thần đoàn kết, ý

thức cộng đồng, đức tính dũng cảm, thông minh, cần cù, sáng tạo - những tinh hoa văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc là cơ sở và cũng là bộ lọc để Hồ Chí Minh đến với chủ

9

nghĩa Mác- Lênin trong đó có phép biện chứng duy vật Bởi thế, Hồ Chí Minh từng nói:

“Lúc đầu chính chủ nghĩa yêu nước chứ chưa phải chủ nghĩa cộng sản đã đưa tôi theo Lênin

và Quốc tế thứ ba”

Những tinh hoa văn hóa truyền thống dân tộc mới chỉ là cơ sở, chứ chưa phải là động

lực, cái tạo nên động lực mạnh mẽ thôi thúc Hồ Chí Minh sớm rời bỏ quê hương, bôn ba nơi

trời Tây để tìm đường cứu nước, từ đó Người đến với chủ nghĩa Lênin, đến với phép biện

chứng duy vật chính là thực tiễn cách mạng Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX

Hồ Chí Minh sinh ra và lớn lên trong hoàn cảnh đất nước vẫn là một quốc gia lạc

hậu, trì trệ Chế độ phong kiến đã đến thời kỳ mục ruỗng, suy tàn, triều đình nhà Nguyễn ra tay áp bức, bóc lột ngày một nặng nề Song song với việc tăng cường áp bức, bóc lột, triều đình nhà Nguyễn cũng thực thi một chính sách bảo thủ, cực đoan, cự tuyệt với mọi cải cách, đóng cửa với bên ngoài Chính chính sách bảo thủ, cực đoan của triều đình nhà Nguyễn đã làm cho đất nước vốn đã lạc hậu, trì trệ lại càng trở nên lạc hậu, trì trệ hơn Cự tuyệt đối với

cải cách, với mở cửa làm cho quốc gia càng thêm nghèo đói, thiếu tiềm lực vật chất để có

thể đối phó với địch họa, thiên tai vẫn thường xuyên rình rập Tăng cường áp bức, bóc lột nhân dân làm cho quần chúng nhân dân càng thêm bất bình, phẫn nộ, nên không tạo ra được

sức mạnh đoàn kết để đương đầu với hiểm họa ngoại xâm, trong khi đoàn kết vốn là một truyền thống cực kỳ quý báu của dân tộc ta, nhờ đoàn kết mà chúng ta đã tạo nên sức mạnh

thần kỳ, đưa quốc gia vượt qua bao khó khăn, thử thách, đánh thắng kẻ thù, đuổi sạch quân xâm lược, giữ vững độc lập dân tộc Trước tình đó, triều đình nhà Nguyễn bạc nhược, lúc đầu thì chống cự yếu ớt, sau đó là từng bước nhân nhượng, cầu hòa và cuối cùng là chấp

nhận đầu hàng, thừa nhận nền bảo hộ của Pháp trên đất nước ta để giữ lấy ngai vàng và lợi ích riêng của hoàng tộc

Từ năm 1858 đến cuối thế kỷ XIX, phong trào vũ trang chống Pháp phát triển và lan

rộng trong cả nước Các cuộc khởi nghĩa vũ trang do các sĩ phu, văn thân như Trương Định, Nguyễn Trung Trực, Nguyễn Xuân Ôn, Phan Đình Phùng, Nguyễn Thiện Thuật, Nguyễn Quang Bích,…nổ ra khắp nơi cho thấy tinh thần yêu nước và lòng căm thù giặc sôi sục của nhân dân ta Tuy vậy những cuộc khởi nghĩa vũ trang ấy rốt cuộc đều thất bại Sự thất bại

10

của các cuộc khởi nghĩa vũ trang chống thực dân Pháp cuối thế kỷ XIX cho thấy sự lỗi thời,

bất lực của hệ tư tưởng phong kiến trước yêu cầu của lịch sử

Đầu thế kỷ XX, chính sách khai thác thuộc địa của thực dân Pháp đã làm cho xã hội

Việt Nam bắt đầu có sự chuyển biến và phân hóa, các tầng lớp tiểu tư sản và mầm mống của giai cấp tư sản đã bắt đầu xuất hiện Phong trào yêu nước, chống thực dân Pháp của các tầng

lớp nhân dân ta chuyển dần sang xu hướng dân chủ tư sản Một loạt phong trào yêu nước

chống Pháp của các nhà nho yêu nước như phong trào Đông Du (1904- 1908) do Phan Bội Châu khởi xướng, phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục ( 1907) do Lương Văn Can, Nguyễn Quyền lãnh đạo, phong trào Duy Tân ( 1906- 1908) do Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp lãnh đạo, liên tiếp xuất hiện nhưng cũng lần lượt thất bại Vừa lớn lên, Nguyễn Tất Thành đã phải xót xa chứng kiến nỗi thống khổ trong thân phận nô lệ của người dân mất nước cũng như sự thất bại của các phong trào yêu nước chống Pháp của các nhà Nho đương thời Trong bối cảnh đó, Hồ Chí Minh sớm nhận ra rằng con đường cứu nước, giải phóng dân tộc sẽ rơi vào bế tắc nếu tiếp tục tiến hành theo cách cũ Muốn cứu nước và giải phóng dân tộc thì cần phải tìm ra con đường mới, với phương pháp tiến hành cách mạng mới Đó chính là động lực quan trọng thôi thúc Hồ Chí Minh tìm đến nước Pháp

và sau đó tìm đến với chủ nghĩa Lênin Người nói: “Lúc đầu, chính là chủ nghĩa yêu nước, chứ chưa phải chủ nghĩa cộng sản đã đưa tôi theo Lênin, tin theo Quốc tế thứ ba Từng bước một, trong cuộc đấu tranh, vừa nghiên cứu lý luận Mác - Lênin, vừa làm công tác thực tế, dần tôi hiểu được rằng chỉ có chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản mới giải phóng được các dân tộc bị áp bức và những người lao động trên thế giới khỏi ách nô lệ” [10,128] Bởi vì Hồ Chí Minh nhận thấy: “Chủ nghĩa Mác có ưu điểm là phương pháp làm việc biện chứng” Chính yêu cầu của thực tiễn cách mạng Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX đã thôi thúc Hồ Chí Minh đi tìm con đường cứu nước, từ đó Người đã đến với chủ nghĩa Lênin và đến với phép biện chứng duy vật

Ăng ghen và V.I Lênin

Khi Hồ Chí Minh rời bỏ quê hương ra đi tìm đường cứu nước thì ở châu Âu, chủ nghĩa Mác- Lênin nói chung và phép biện chứng duy vật nói riêng đã định hình Phép biện

11

chứng duy vật do Mác- Ăng ghen xây dựng từ nửa cuối thế kỷ XIX trên cơ sở kế thừa một cách có phê phán phép biện chứng duy tâm của Hê ghen và được Lênin bổ sung, phát triển vào đầu thế kỷ XX Phép biện chứng duy vật là học thuyết về sự vận động và phát triển của

tự nhiên, xã hội và tư duy, là phương pháp luận phổ biến của nhận thức và thực tiễn Bởi

thế, đến với phép biện chứng duy vật, Người tìm thấy ở đó một “cẩm nang thần kỳ”, một

“kim chỉ nam” cho hoạt động cách mạng

Đầu thế kỷ XX, khi mới lớn, chàng thanh niên đã được thừa hưởng vốn hiểu biết sâu

rộng từ bố, mẹ, từ gia đình khoa bảng, thừa hưởng nét văn hóa của vùng quê nổi tiếng “địa linh nhân kiệt”, đặc biệt, Người đã tiếp thu được những tinh hoa văn hóa của một dân tộc giàu truyền thống Trong những tinh hoa văn hóa của vùng quê xứ Nghệ, của dân tộc Việt Nam mà Hồ Chí Minh kế thừa có những tư tưởng biện chứng tự phát Chỉ đến khi sang châu Âu, tiếp xúc với chủ nghĩa Mác- Lênin, làm quen với phép biện chứng duy vật thì Hồ Chí Minh mới bắt đầu hình thành tư tưởng về phép biện chứng duy vật Có thể nói không có phép biện chứng duy vật, không tiếp xúc với chủ nghĩa Mác- Lênin thì cũng không có tư tưởng Hồ Chí Minh về nhận thức và vận dụng phép biện chứng duy vật

Phép biện chứng duy vật là sự thống nhất hữu cơ giữa lý luận và phương pháp, giữa

thế giới quan duy vật biện chứng và phương pháp luận biện chứng duy vật Hệ thống các nguyên lý, các quy luật, phạm trù của nó không chỉ phản ánh đúng đắn thế giới khách quan

mà còn vạch ra những nguyên tắc định hướng cho con người trong việc nhận thức và hoạt động thực tiễn

Phép biện chứng duy vật không chỉ là kết quả của sự kế thừa một cách có chọn lọc

những tinh hoa trong trong lịch sử phát triển tư tưởng triết học nhân loại mà còn là sự đúc

kết những thành tựu khoa học cụ thể và sự khái quát thực tiễn cách mạng phong phú, sinh động của giai cấp công nhân nửa cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX Bao gồm hai nguyên lý

cơ bản, các cặp phạm trù và những quy luật cơ bản, phép biện chứng duy vật vừa là học thuyết duy vật biện chứng vừa là lý luận nhận thức và logic học, nó trình bày một cách chân

thực, đúng đắn và có hệ thống tính chất biện chứng của thế giới khách quan Trong khi vạch

ra tính chất biện chứng của thế giới khách quan, thông qua những nguyên lý, những phạm trù, những quy luật chung nhất của sự vận động, phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy,

12

phép biện chứng duy vật vạch ra những quan điểm, những nguyên tắc xuất phát chỉ đạo con người trong việc hoạch định chủ trương, chính sách, phương pháp cho mọi hoạt động nhận

thức và thực tiễn

Phép biện chứng duy vật của triết học Mác – Lênin có nội dung hết sức phong phú,

là một hệ thống tương đối hoàn chỉnh, bao gồm hai nguyên lý có tính chất bao trùm Đó là nguyên lý về mối liên hệ phổ biến của các sự vật, hiện tượng và nguyên lý về sự phát triển Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến của các sự vật, hiện tượng khẳng định rằng mọi sự vật,

hiện tượng trong thế giới không tồn tại một cách cô lập, tách rời, trái lại giữa chúng luôn có

mối liên hệ, có sự ràng buộc, tác động qua lại và chuyển hóa lẫn nhau Mối liên hệ giữa các

sự vật, hiện tượng không phải là sự gán ghép chủ quan nào đó của con người, mà là những

mối liên hệ khách quan, vốn có của sự vật, hiện tượng, bắt nguồn từ tính thống nhất vật chất

của thế giới Mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng chẳng những có tính khách quan mà còn có tính phổ biến và tính đa dạng, phức tạp, nghĩa là mối liên hệ tồn tại khắp mọi lúc,

mọi nơi, mọi sự vật, đồng thời mối liên hệ cũng muôn hình, muôn vẻ, chúng khác nhau không chỉ ở vị trí, về đặc điểm, về bản chất, chức năng… Chính vì mọi sự vật, hiện tượng đều tồn tại trong mối liên hệ phổ biến cho nên quán triệt quan điểm toàn diện là nguyên tắc phương pháp luận chung nhất chỉ đạo hoạt động nhận thức và thực tiễn của con người Quan điểm toàn diện đối lập với cách nhìn thiển cận, lối xem xét một chiều, phiến diện

Khác với nguyên lý về mối liên hệ phổ biến, nguyên lý về sự phát triển cho rằng mọi

sự vật, hiện tượng trong thế giới luôn luôn vận động, biến đổi không ngừng, trong quá trình

đó, phát triển là khuynh hướng chung của mọi sự vật, hiện tượng Vì vậy quán triệt quan điểm phát triển là nguyên tắc phương pháp luận chung nhất của nhận thức và thực tiễn Nguyên tắc này đòi hỏi trong nhận thức và thực tiễn phải xem xét sự vật trong sự vận động,

biến đổi và phát triển của nó, phải nhận thức đúng cái mới và ủng hộ cái mới, đồng thời tư duy phải mềm dẻo, linh hoạt, năng động

Ngoài hai nguyên lý cơ bản, phép biện chứng duy vật còn bao gồm các quy luật cơ

bản và các quy luật không cơ bản Trong đó, quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập ( còn gọi là quy luật mâu thuẫn) là hạt nhân của phép biện chứng V.I Lênin viết:

“Có thể định nghĩa vắn tắt phép biện chứng là học thuyết về sự thống nhất của các mặt đối

13

lập Như thế là nắm được hạt nhân của phép biện chứng, nhưng điều đó đòi hỏi phải có

những sự giải thích và sự phát triển thêm” [13,240] Thông qua việc phản ánh quá trình đấu tranh giải quyết mâu thuẫn ở bên trong sự vật, quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập vạch ra nguồn gốc, động lực của sự phát triển Chính vì vậy, quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập đòi hỏi chúng ta phải nắm vững nguyên tắc mâu thuẫn trong

nhận thức và thực tiễn mà yêu cầu cơ bản của nguyên tắc này là phải nhận thức đúng đắn mâu thuẫn đồng thời phải có phương pháp phân tích và giải quyết mâu thuẫn một cách khoa

học, đúng đắn, linh hoạt và sáng tạo, gắn liền với những mâu thuẫn cụ thể trong một tình hình cụ thể

Quy luật chuyển hóa từ những thay đổi về lượng dẫn tới những thay đổi về chất và ngược lại (còn gọi là quy luật lượng đổi- chất đổi) là một trong ba quy luật cơ bản của phép

biện chứng duy vật Thông qua việc phản ánh quá trình thay đổi dần dần về lượng khi vượt qua độ và đạt tới điểm nút thì tạo ra bước nhảy làm thay đổi cơ bản về chất, quy luật lượng đổi- chất đổi vạch ra cách thức của sự phát triển Chính vì vậy, quy luật lượng đổi- chất đổi

là cơ sở phương pháp luận chung nhất cho quá trình thúc đẩy sự phát triển, tránh thái độ

bảo thủ trì trệ cũng như chủ quan, nóng vội, muốn đốt cháy giai đoạn, đồng thời trong nhận

thức cũng như trong thực tiễn cần vận dụng linh hoạt các hình thức bước nhảy để đẩy nhanh quá trình phát triển

Quy luật phủ định của phủ định khái quát khuynh hướng phát triển đi lên theo hình

thức xoáy ốc, phản ánh tính kế thừa, tính chu kỳ và tính tiến lên của quá trình phát triển Quy luật phủ định của phủ định là cơ sở phương pháp luận của nguyên tắc phủ định biện

chứng, chỉ đạo mọi hoạt động nhận thức và thực tiễn Nguyên tắc phủ định biện chứng đòi

hỏi chúng ta trong nhận thức và thực tiễn, để bảo đảm sự phát triển cần phải biết kế thừa

một cách có phê phán, có chọn lọc, tránh thái độ tả khuynh- phủ định sạch trơn cũng như

hữu khuynh- kế thừa tất cả

Ngoài các nguyên lý và những quy luật cơ bản, phép biện chứng duy vật còn bao

gồm các cặp phạm trù hay còn gọi là các quy luật không cơ bản Cũng như các quy luật cơ

bản, các cặp phạm trù là sự cụ thể hóa của hai nguyên lý Nếu như hai nguyên lý của phép

biện chứng duy vật phản ánh một cách bao quát tính chất biện chứng chung nhất của thế

14

giới thì các cặp phạm trù và quy luật là lý luận nghiên cứu các mối liên hệ phổ biến và sự phát triển trong thế giới các sự vật, hiện tượng, quá trình cụ thể Chính vì vậy, các cặp phạm trù và các quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật là là sự cụ thể hóa quan điểm toàn

diện, quan điểm phát triển và quan điểm lịch sử- cụ thể trong các lĩnh vực hoạt động nhận

thức và thực tiễn

Như vậy, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhận thức và vận dụng phép biện chứng duy vật bắt nguồn chủ yếu từ chủ nghĩa Mác - Lênin mà cụ thể là phép biện chứng duy vật của triết học Mác- Lênin nhưng không hoàn toàn đồng nhất với phép biện chứng duy vật, mà là sự tổng hòa, sự kết hợp giữa giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam, tinh hoa văn hóa nhân loại với phép biện chứng duy vật và những phẩm chất, tài năng của Hồ Chí Minh, trên nền tảng của phép biện chứng duy vật

Như trên đã phân tích, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhận thức và vận dụng phép biện

chứng duy vật là kết quả tất nhiên của lịch sử cách mạng Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu

thế kỷ XX đồng thời là sản phẩm của tài năng, của tư chất thông minh Hồ Chí Minh

Như trên đã nói, phép biện chứng duy vật được C Mác và Ph Ăngghen xây dựng từ

giữa thế kỷ XIX và trước Hồ Chí Minh đã có nhiều người ra đi tìm đường cứu nước, nhưng

tại sao chỉ có Hồ Chí Minh mới tiếp cận được với chủ nghĩa Mác- Lênin, mới nhận thức và

vận dụng phép biện chứng duy vật một cách có hệ thống? Có thể nói, ngoài những yếu tố,

những điều kiện khách quan như vừa trình bày ở trên (tinh hoa văn hóa dân tộc, hoàn cảnh

Việt Nam đầu thế kỷ XX, sự xuất hiện của chủ nghĩa Mác- Lênin, của phép biện chứng duy

vật), tư tưởng về nhận thức và vận dụng phép biện chứng duy vật còn là kết quả tất yếu của

những phẩm chất cá nhân, của tài năng Hồ Chí Minh Không có những phẩm chất cá nhân đặc biệt, không có tài năng vượt trội của Hồ Chí Minh thì cũng không thể có tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung cũng như tư tưởng Hồ Chí Minh về nhận thức và vận dụng phép biện

chứng duy vật nói riêng

Hồ Chí Minh ra đời trong một gia đình nhà Nho yêu nước, nơi một vùng quê nổi

tiếng, có truyền thống hiếu học Thân phụ của ông là người người học rộng, đỗ đến phó

15

bảng Những người đứng hàng phụ chấp của Hồ Chí Minh cũng đều là những chí sĩ uyên thâm về Nho học Bản thân Hồ Chí Minh hồi nhỏ được theo học chữ Hán, tuy không đỗ đạt cao nhưng cũng đạt đến sự thuần thục nhất định Người đến với Nho giáo nhưng không tự

biến mình thành nhà Nho, không phụ thuộc vào Nho giáo Những cái gì hay của Nho giáo

đã được lịch sử và thực tiễn Việt Nam gạn lọc thì Hồ Chí Minh tiếp nhận và nâng cao, như

tư tưởng dân là gốc nước (“dân vi bang bản”), vấn đề chăm lo đời sống cho dân (“túc thực, túc binh, dân ái, dân tín, chí hĩ”), vấn đề khắc kỷ, tu thân, vấn đề trung, hiếu…, còn những

gì hạn chế của Nho giáo, như vấn đề coi thường phụ nữ, vấn đề hạ thấp, coi khinh lao động chân tay, vấn đề phân biệt đẳng cấp,… thì Người không nhắc đến hoặc phê phán rõ ràng Không chỉ có Nho giáo, Hồ Chí Minh cũng quan tâm đến Phật giáo Phật giáo du nhập vào

Việt Nam từ đầu thiên niên kỷ thứ nhất và có ảnh hưởng lớn đến văn hóa Việt Nam, đặc biệt vào thời đầu xây dựng nhà nước độc lập của nhà Lý- Trần Phật giáo được coi như quốc giáo và đã có nhiều đóng góp vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, hình thành nên

những nét văn hóa đặc sắc trong giai đoạn này Những tư tưởng từ bi, vị tha, cứu khổ, cứu

nạn, thương người như thể thương thân, cũng đã được Hồ Chí Minh gạn lọc, tiếp thu

Khi trưởng thành, Người vẫn tiếp tục tìm hiểu văn hóa phương Đông, đặc biệt là

những trào lưu tư tưởng mới ở Ấn Độ và Trung Hoa mà điển hình là tư tưởng của M Găng

đi và chủ nghĩa tam dân của Tôn Trung Sơn Người tìm thấy ở chủ nghĩa tam dân “những điều thích hợp với điều kiện nước ta” đó là tư tưởng về dân tộc độc lập, dân quyền tự do, dân sinh hạnh phúc

Từ đó cho thấy, ngay từ bé, Hồ Chí Minh đã thể hiện những phẩm chất và tài năng

của một vị lãnh tụ sau này, Người thật sự cầu thị, luôn chịu khó học hỏi nhưng vẫn có tư duy độc lập khi đánh giá và tiếp thu các giá trị văn hóa dân tộc cũng như tinh hoa văn hóa nhân loại Người nói: "Học thuyết Khổng Tử có ưu điểm là sự tu dưỡng đạo đức cá nhân Tôn giáo Giê-su có ưu điểm là lòng nhân ái cao cả Chủ nghĩa Mác có ưu điểm là phương pháp làm việc biện chứng Chủ nghĩa Tôn Dật Tiên có ưu điểm là chính sách của nó phù hợp với điều kiện nước ta Khổng Tử, Giê-su, C Mác, Tôn Dật Tiên chẳng phải đã có những điểm chung đó sao? Họ đều muốn "mưu hạnh phúc cho loài người, mưu hạnh phúc cho xã hội "

16

Tôi cố gắng làm người học trò nhỏ của các vị ấy"

Sau này, khi bôn ba tìm đường cứu nước chính là thời gian Người được tiếp xúc với văn hóa và khoa học phương Tây Với sự nỗ lực rèn luyện và học tập, tham gia không biết

mệt mỏi vào phong trào công nhân, tham gia thành lập Đảng cộng sản Pháp, Người đến nhiều nước, tiếp xúc với nhiều nền văn minh, nói và viết thông thạo nhiều thứ ngôn ngữ

Nhờ vậy, Người chiếm lĩnh được những tri thức tiên tiến của thời đại, những kinh nghiệm phong phú của nhân loại, đặc biệt là những kinh nghiệm đấu tranh trong phong trào công nhân quốc tế và phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới Chính điều đó đã hun đúc nên

một Hồ Chí Minh có tư duy độc lập, tự chủ, sáng tạo cùng với óc phê phán tinh tường làm cho Người trở nên hết sức sáng suốt khi tiếp nhận tinh hoa văn hóa của bốn phương, nhân

loại

Cùng với tư duy độc lập, sáng tạo, óc phê phán tinh tường, ở Hồ Chí Minh còn có

một trái tim nhân hậu, một tâm hồn nhạy cảm, một tình yêu bao la, yêu quê hương, yêu đất nước, yêu con người

Tất cả những điều đó đã làm nên một minh triết Hồ Chí Minh- cội nguồn của tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung trong đó có tư tưởng về nhận thức và vận dụng phép biện

ta khi nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh không được tách rời với cuộc sống và hoạt động

của Người Phép biện chứng duy vật qua lăng kính của Người không chỉ được bộc lộ qua lời nói mà còn qua hành động, không chỉ thể hiện ở các bài viết, bài huấn luyện mà cả ở trong quá trình lãnh đạo cách mạng, trong cuộc sống của Hồ Chí Minh Với cách đặt vấn đề như

vậy, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhận thức và vận dụng phép biện chứng duy vật có các đặc điểm cơ bản: tính sáng tạo, tính thiết thực và tính giản dị

17

1.2.1 Tính sáng t ạo

Trong di sản tư tưởng của mình, Hồ Chí Minh nói rất nhiều, rất sâu sắc và đấu tranh không khoan nhượng với bệnh máy móc, giáo điều Là người lãnh đạo, Hồ Chí Minh nhận

thấy bệnh máy móc, giáo điều đã ảnh hưởng đến cách nghĩ, cách làm, đến năng lực nhận

thức và hành động, đến sự tiến bộ của một bộ phận cán bộ, đảng viên Người nói: “Từ trước

tới nay, Đảng ta đã cố gắng liên hệ chặt chẽ chủ nghĩa Mác- Lênin với thực tế cách mạng

Việt Nam Cán bộ và đảng viên ta nói chung đều có phẩm chất cách mạng tốt đẹp Nhưng chúng ta còn nhiều khuyết điểm như: bệnh chủ quan, chủ nghĩa giáo điều và chủ nghĩa kinh nghiệm, tác phong quan liêu, chủ nghĩa cá nhân… Những khuyết điểm ấy ngăn trở sự tiến

bộ của các đồng chí chúng ta Chúng ta phải ra sức học tập chủ nghĩa Mác- Lênin… Chúng

ta phải ra sức học tập có sáng tạo kinh nghiệm của các đảng anh em” [10,201]

Người không chấp nhận cách nghĩ, cách làm việc máy móc, giáo điều, thiếu sáng tạo Người coi cách nghĩ, cách làm việc máy móc, giáo điều là một thứ bệnh có hại cho công

việc cách mạng cần phải khắc phục, loại bỏ Đáng tiếc rằng, không ít cán bộ ta, trong nhiều lĩnh vực công tác thường mắc phải căn bệnh này Chẳng hạn, trong công tác tuyên truyền,

vận động quần chúng nhiều cán bộ, đảng viên ta vẫn chưa thoát ra khỏi bệnh giáo điều sách

vở Bác chỉ ra và nhắc nhở: “Cán bộ khu về tỉnh, cán bộ tỉnh về huyện, cán bộ huyện về làng thì khệnh khạng như “ ông quan” Lúc khai hội thì trăm lần như một: “ Tình hình thế

giới, tình hình Đông Dương, thảo luận, phê bình, giải tán”

“Ông cán” làm cho một “tua” hai, ba giờ đồng hồ Nói gì đâu đâu Còn công việc thiết thực trong khu, trong tỉnh, trong huyện, trong xã đó thì không động đến” [5,247]

Máy móc đến mức: “ Có cán bộ đem “ kinh tế học” huấn luyện cho chị em phụ nữ thôn quê

ở thượng du” [5,248]

Bởi thế, trong công tác tuyên truyền, vận động quần chúng, muốn làm cho quần chúng hiểu được đường lối chủ trương của Đảng, từ đó mà làm theo thì cán bộ làm công tác tuyên truyền không thể giáo điều, máy móc Để tránh bệnh máy móc, giáo điều, cán bộ làm

18

công tác huấn luyện phải luôn luôn đi sâu, đi sát, tìm hiểu tâm tư, nguyên vọng, tìm hiểu tình hình thực tế của địa phương, trình độ hiểu biết của nhân dân, từ đó suy nghĩ tìm tòi, sáng tạo những hình thức, những cách làm phù hợp, thiết thực Tại hội nghị tuyên giáo miền núi, khi nói chuyện với các cán bộ tuyên truyền, Bác tỏ ra rất am hiểu những thiếu sót của cán bộ, trong đó, thiếu sót nặng nề nhất là bệnh giáo điều, không chịu suy nghĩ, thiếu sáng

tạo Vì vậy, Bác dặn: “ Công tác tuyên truyền phải cụ thể, thiết thực Tuyên truyền cái gì? Tuyên truyền cho ai? Tuyên truyền để làm gì? Tuyên truyền cách thế nào? Đó là những vấn

đề các chú phải tự hỏi, tự trả lời… Ví dụ: Một tỉnh có đồng bào Thái, đồng bào Mèo, thì tuyên truyền huấn luyện đối với đồng bào Thái khác, đồng bào Mèo khác, phải có sự thay đổi cho thích hợp Bởi vì đời sống, trình độ đồng bào Mèo và Thái khác nhau cho nên tuyên truyền huấn luyện phải khác”.[11,128]

Người phê phán một số cán bộ đảng viên được học phép biện chứng duy vật, tiếp thu chủ nghĩa Mác, nhân danh chủ nghĩa Mác nhưng khi tiếp thu kinh nghiệm của người khác, của nước khác thì lại giáo điều, máy móc đến mù quáng: “ Thấy người ta làm thế nào mình cũng một mực bắt chước làm theo thế ấy Thí dụ: nghe người ta nói giai cấp đấu tranh, mình cũng ra khẩu hiệu giai cấp đấu tranh, mà không xét hoàn cảnh nước mình như thế nào

để làm cho đúng” Bác khuyên cán bộ, đảng viên “phải biết khéo léo lợi dụng kinh nghiệm”.[5,272]

“Có hợp tác xã thì học Đại Phong một cách máy móc như thấy Đại Phong nuôi vịt có lãi, thì

hợp tác xã mình dù không có điều kiện cũng muốn nuôi vịt…” [10,343]

Người cũng nhắc nhở rằng “ học Đại Phong phải học một cách sáng tạo”.[10,343]

Ngày 26 tháng 1 năm 1965 nhân cuộc nói chuyện với các cán bộ tại Hội nghị bồi dưỡng chỉnh huấn do Trung ương triệu tập, mừng kỷ niệm đảng ta 35 tuổi, khi nói về sự

thắng lợi của Đảng và nhân dân ta, Hồ Chủ tịch khẳng định: “ Có thắng lợi vĩ đại ấy là vì:… Đảng ta đã biết vận dụng chủ nghĩa Mác- Lênin vào hoàn cảnh nước ta một cách sáng tạo để nêu ra đường lối chính sách đúng đắn, bảo đảm cho cách mạng phát triển thắng lợi” [11,372]

đã trở nên gay gắt Bởi thế, theo chủ nghĩa Mác- Lênin, vô sản toàn thế giới liên hiệp lại, đứng lên làm cách mạng vô sản là tất yếu nhằm giải quyết mâu thuẫn giữa giai cấp tư sản và giai cấp vô sản, cho nên chủ nghĩa Mác- Lênin đề cao vấn đề giai cấp Đối với Việt Nam, không giống như các nước châu Âu, bước sang đầu thế kỷ XX, Việt Nam vẫn là quốc gia thuộc địa nửa phong kiến Xuất phát từ đặc điểm cơ bản đó, Hồ Chí Minh cho rằng, ở Việt Nam, vấn đề giai cấp gắn bó mật thiết với vấn đề dân tộc, không có giai cấp chung chung đứng ngoài dân tộc, giai cấp và dân tộc liên hệ với nhau một cách uyển chuyển và biện chứng Trong hoàn cảnh mất nước thì quyền lợi dân tộc được đặt lên trên quyền lợi giai cấp,

vì có giải phóng dân tộc mới giải phóng được giai cấp, giải phóng dân tộc đã bao hàm một phần giải phóng giai cấp, tạo tiền đề, điều kiện thuận lợi để giải phóng giai cấp Theo Hồ Chí Minh, nếu không giải quyết được vấn đề giải phóng dân tộc, không đòi được tự do cho dân tộc thì chẳng những quốc gia dân tộc còn chịu mãi kiếp ngựa trâu, mà quyền lợi của bộ phận giai cấp đến vạn năm cũng không đòi lại được Chính vì thế, Hồ Chí Minh cho rằng, không nên áp dụng chủ nghĩa Mác một cách máy móc, thấy người ta làm thế nào mình cũng làm như thế, người ta nói giai cấp đấu tranh, mình cũng ra khẩu hiệu giai cấp đấu tranh:

“Thấy người ta làm thế nào mình cũng một mực bắt chước làm theo thế ấy Thí dụ: nghe người ta nói giai cấp đấu tranh, mình cũng ra khẩu hiệu giai cấp đấu tranh, mà không xét hoàn cảnh nước mình như thế nào để làm cho đúng”.[5, 272] Với phương pháp tư duy sáng

tạo đó, Người đã vạch ra Chánh cương vắn tắt và Sách lược vắn tắt hết sức tài tình, cái mà

Luận cương chính trị đã không nhận ra và nắm vững những đặc điểm của xã hội thuộc địa,

nửa phong kiến Việt Nam Thứ hai, do nhận thức giáo điều, máy móc về vấn đề dân tộc và

giai cấp trong cách mạng ở thuộc địa, và lại chịu ảnh hưởng trực tiếp khuynh hướng “tả”

của Quốc tế Cộng sản và một số đảng cộng sản trong thời gian đó

Không chỉ chống máy móc, Hồ Chí Minh là bậc thầy về việc vận dụng phép biện

chứng duy vật một cách hết sức nhuần nhuyễn trong quá trình lãnh đạo và chỉ đạo cách

mạng Phép biện chứng duy vật thông qua lăng kính Hồ Chí Minh không còn là những

20

nguyên lý trừu tượng mà đã được Người cụ thể hóa thành phương pháp luận, thành những nguyên tắc chỉ đạo cách mạng Đối với Hồ Chí Minh, phép biện chứng duy vật được thể

hiện thành suy nghĩ, thành hành động của người lãnh tụ, thành công việc lãnh đạo cách

mạng hàng ngày của mình Chẳng hạn, sau Cách mạng tháng Tám, khi chính quyền Cách

mạng còn hết sức non trẻ, chúng ta đã phải đối phó với “thù trong giặc ngoài”, nền độc lập

của dân tộc bị đe dọa nghiêm trọng Trong tình hình đó, để đánh đuổi ngoại xâm, giữ gìn độc lập dân tộc và toàn vẹn lãnh thổ, Người vạch ra sách lược về ngoại giao hết sức đúng đắn nhưng lại vô cùng linh hoạt, mềm dẻo, phù hợp với tình hình cụ thể, với từng thời điểm

lịch sử, nhằm lợi dụng mâu thuẫn, phân hóa kẻ thù, loại trừ từng bước các thế lực thù địch, tranh thủ thời gian, tranh thủ sự đồng tình ủng hộ của các tầng lớp nhân dân để củng cố và phát triển lực lượng Người chấp nhận nhân nhượng một phần yêu sách của quân Tưởng để

tập trung đối phó với thực dân Pháp hiếu chiến, bằng cách mở rộng thêm 70 ghế cho Việt Nam Quốc dân đảng và Việt Nam cách mạng đồng minh hội vào quốc hội, không thông qua

bầu cử Ngay sau đó, Người lại tỏ ra quyết đoán khi ký Hiệp định sơ bộ với Pháp 1946), tạm thời nhân nhượng với chúng để tập trung lực lượng, nhanh chóng tống cổ quân Tưởng về nước Chính sách lược sáng suốt, mềm dẻo, linh hoạt, quyết đoán, tài tình của Hồ Chí Minh đã góp phần đưa cách mạng Việt Nam vượt qua thử thách hiểm nguy trong thời điểm “nghìn cân treo sợi tóc” ấy Những sách lược mềm dẻo, linh hoạt, sáng suốt trên đây là

(6-3-biểu hiện cụ thể nhất, sinh động nhất của một bậc thầy về tính sáng tạo trong việc nhận thức

và vận dụng phép biện chứng duy vật Ở Hồ Chí Minh, hai nguyên lý của phép biện chứng duy vật đã được thể hiện thành những nguyên tắc phương pháp luận, ở quan điểm phát triển, quan điểm lịch sử- cụ thể và được Người vận dụng một cách nhuần nhuyễn, có hiệu

quả trong thực tiễn cách mạng

Người chống “bệnh cận thị”, đồng thời Người cũng chống biểu hiện tả khuynh và hữu khuynh, Người yêu cầu phải toàn diện trong nhận thức và xử lý mọi công việc

Người không coi mọi thứ là nhất thành bất biến, vì vậy Người luôn đấu tranh chống bệnh

bảo thủ, trì trệ, đồng thời luôn nhìn nhận và xử lý mọi việc theo quan điểm phát triển

21

Phép biện chứng duy vật là hệ thống lý luận và phương pháp luận phổ biến của chủ nghĩa Mác- Lênin, tuy nhiên đây không phải là một hệ thống đóng kín, hoàn chỉnh, xong xuôi và bất khả xâm phạm C Mác, Ph Ăngghen, V I Lênin đã nhiều lần cản báo: “Chúng

ta không hề coi lý luận của Mác như là một cái gì xong xuôi hẳn và bất khả xâm phạm; trái

lại, chúng ta tin rằng lý luận đó chỉ đặt nền móng cho môn khoa học mà những nghười xã

hội chủ nghĩa cần phải phát triển hơn nữa về mọi mặt, nếu họ không muốn trở thành lạc hậu đối với cuộc sống.” [13, 232]

Hồ Chí Minh thấm nhuần sâu sắc tư tưởng đó của V.I Lênin, Người phê phán một số cán bộ, đảng viên do nhận thức thấp kém, coi chủ nghĩa Mác như những giáo điều chết

cứng, chỉ việc học thuộc: “Họ không hiểu rằng: chủ nghĩa Mác- Lênin là kim chỉ nam cho hành động, chứ không phải là kinh thánh”.[6, 247]

Phê phán bệnh giáo điều khi học tập và vận dụng chủ nghĩa Mác- Lênin của một bộ

phận cán bộ, đảng viên, Người nhắc nhở:“Học tập chủ nghĩa Mác- Lênin là học tập cái tinh

thần xử trí mọi việc, đối với mọi người và đối với bản thân mình; là học tập những chân lý

phổ biến của chủ nghĩa Mác- Lênin để áp dụng một cách sáng tạo vào hoàn cảnh thực tế của nước ta Học để mà làm Lý luận đi đôi với thực tiễn

Nhưng có đồng chí học thuộc lòng một số sách vở về chủ nghĩa Mác- Lênin Họ tự cho mình là hiểu biết chủ nghĩa Mác- Lênin hơn ai hết Song khi gặp việc thực tế thì họ

hoặc là máy móc, hoặc là lúng túng Lới nói và việc làm của họ không nhất trí Họ học sách

vở Mác- Lênin nhưng không học tinh thần Mác- Lênin Học để trang sức, chứ không phải

để vận dụng vào công việc cách mạng”[9, 292]

Bác lưu ý cán bộ, đảng viên học tập và vận dụng chủ nghĩa Mác nhưng không được coi lý luận của Mác như một thứ giáo điều chết cứng:“Mác đã xây dựng học thuyết của mình trên một triết lý nhất định của lịch sử, nhưng lịch sử nào? Lịch sử châu Âu Mà châu

Âu là gì? Đó chưa phải là toàn thể nhân loại” [1, 465]

Bác lưu ý những kẻ coi lý luận của Mác như một hệ thống xong xuôi hẳn và bất khả xâm phạm, đồng thời nêu một tấm gương về tư duy phê phán: “Mác cho ta biết rằng sự tiến

triển của các xã hội trải qua ba giai đoạn: chế độ nô lệ, chế độ nông nô, chế độ tư bản; và

22

trong mỗi giai đoạn ấy, đấu tranh giai cấp có khác nhau Chúng ta phải coi chừng! Các dân

tộc Viễn Đông có trải qua hai giai đoạn đầu không?” [1, 465]

Người coi chủ nghĩa Mác là một hệ thống mở và luôn đòi hỏi cán bộ, đảng viên phải

thấy rõ điều đó, đồng thời Người lưu ý rằng “Dù sao thì cũng không thể cấm bổ sung “cơ

sở lịch sử” của chủ nghĩa Mác bằng cách đưa thêm vào đó những tư liệu mà Mác ở thời mình không thể có được”.[1,467] Những “tư liệu mà Mác ở thời của mình không thể có được” đó là thực tiễn lịch sử của các nước phương Đông, do vậy, Người yêu cầu “Xem xét

lại chủ nghĩa Mác về cơ sở lịch sử của nó, củng cố nó bằng dân tộc học phương Đông”.[1,467]

1.2.2 Tính thi ết thực

d ụng

Hồ Chí Minh đến với chủ nghĩa Mác- Lênin nói chung và phép biện chứng duy vật nói riêng không phải chỉ để giải quyết vấn đề nhận thức, càng không phải nhằm mục đích

trở thành nhà triết học, tiếp nối các nhà kinh điển của triết học Mác- Lênin Mục đích cao

nhất, quan trọng nhất của Hồ Chí Minh khi đến với chủ nghĩa Mác- Lênin, không phải là

do tính xốc nổi, bồng bột của một chàng thanh niên mới lớn hay vì một lý do cá nhân nào khác mà chính là khát khao tìm ra con đường cứu nước, giải phóng dân tộc ra khỏi ách nô

lệ, áp bức của thực dân phong kiến đã thôi thúc Người rời bỏ quê hương, bôn ba khắp các nước phương Tây để cuối cùng tìm đến với chủ nghĩa Mác- Lênin

Tính thiết thực trong tư tưởng Hồ Chí Minh về nhận thức và vận dụng phép biện

chứng duy vật thể hiện rõ nhất là ở chỗ, nhận thức một cách hết sức sâu sắc phép biện

chứng của Mác, của Lênin nhưng thật hiếm khi Người trích dẫn nguyên văn các câu kinh điển Mác- Lênin theo kiểu tầm chương trích cú của các nhà Nho trước đây Hầu như khó có

thể tìm được trong các bài nói, bài viết của Hồ Chí Minh những tài liệu xuất xứ như các nhà nghiên cứu triết học ngày nay vẫn làm Người chỉ nói là Mác hay Lênin dạy rằng…, nhưng

dạy ở đâu, trang mấy, dòng mấy, sách nào thì Người có vẻ như không quan tâm lắm Bởi

lẽ, đối với Người, nhận thức phép biện chứng duy vật đâu phải để trở thành một nhà triết

23

học thuần túy mà là để phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhân dân, để giải phóng dân tộc thoát

khỏi ách thực dân Chính vì thế, Người phê bình một số cán bộ, đảng viên tiếp thu chủ

nghĩa Mác- Lênin một cách giáo điều, coi chủ nghĩa Mác- Lênin, coi phép biện chứng duy

vật như một thứ kinh thánh: “Có một số đồng chí không chịu nghiên cứu kinh nghiệm thực

tế của cách mạng Việt Nam Họ không hiểu rằng: chủ nghĩa Mác- Lênin là kim chỉ nam cho hành động, chứ không phải là kinh thánh Vì vậy, họ chỉ học thuộc ít câu của Mác, Lênin,

để loè người ta”.[6,247]

Năm 1950, bàn về công tác huấn luyện cho cán bộ và hội viên các đoàn thể, khi đề

cập tới nội dung huấn luyện, tức huấn luyện cái gì, Hồ Chí Minh đã nhắc nhở: “Phải dạy lý

luận Mác- Lênin cho mọi người Người biết lý luận mà không thực hành thì cũng vô ích

Học lý luận không phải để nói mép, nhưng học lý luận mà không thực hành là lý luận suông Học là để áp dụng vào việc làm Làm mà không có lý luận thì không khác gì đi mò trong đêm tối, vừa chậm chạp vừa hay vấp váp Có lý luận thì mới hiểu được mọi việc trong

xã hội, trong phong trào để chủ trương cho đúng, làm cho đúng” [6, 46-47]

Bởi thế, Người cảm nhận sâu sắc lời chỉ dạy của Lênin đối với các nhà cách mạng phương Đông: “…trước mắt các bạn đang có một nhiệm vụ mà trước kia những người cộng

sản toàn thế giới không có: dựa vào lý luận và thực tiễn chung của chủ nghĩa cộng sản, áp

dụng vào những điều kiện đặc biệt, không có ở các nước châu Âu, các bạn phải biết vận

dụng lý luận và thực tiễn ấy vào điều kiện, khi nông dân là quần chúng cơ bản, khi cần phải quyết nhiệm vụ đấu tranh không phải chống tư bản, mà chống những tàn tích của thời trung

cổ” [7,516] Người viết: “Đó là những chỉ thị đặc biết quý báu đối với một nước như nước chúng tôi, là nơi 90% dân số sống bằng nghề nông, là nơi còn tồn tại rất nhiều những tàn tích của chế độ phong kiến quan lại thối nát” [7,516] Chính vì vậy, đối với Hồ Chí Minh đến với chủ nghĩa Mác- Lênin là để tìm con đường cứu nước; tìm hiểu, nhận thức phép biện

chứng duy vật là để vận dụng vào thực tiễn cách mạng Việt Nam, để lựa chọn phương pháp cách mạng phù hợp nhằm giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp; học lý luận, khoa học là

để thực hành cho đúng, cho tốt, cho hiệu quả

Ngày 21 tháng 10 năm 1964, nhân đến thăm trường ĐHSP Hà Nội, Người căn dặn các bạn sinh viên rằng: “ Các cháu học sinh không nên học gạo, không nên học vẹt Bác

24

không cần giải thích học gạo, học vẹt là thế nào vì các cháu biết cả rồi Học phải suy nghĩ,

học phải liên hệ với thực tế, phải có thí nghiệm và thực hành Học với hành phải kết hợp

với nhau”.[11,331]

Trong bài nói tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ nhất của Hội phổ biến khoa học,

kỹ thuật toàn quốc lần thứ nhất, HCM yêu cầu: “ Khoa học phải từ sản xuất mà ra và phải

trở lại phục vụ sản xuất, phục vụ quần chúng, nhằm nâng cao năng suất lao động và không

ngừng cải thiện đời sống nhân dân, bảo đảm cho chủ nghĩa xã hội thắng lợi”.[11,78]

“Lý luận cốt để áp dụng vào thực tế Chỉ học thuộc lòng, để đem loè thiên hạ thì lý luận ấy cũng vô ích” [5,235]

Năm 1950, bàn về công tác huấn luyện cho cán bộ và hội viên các đoàn thể, khi đề

cập tới nội dung huấn luyện, tức huấn luyện cái gì, Hồ Chí Minh đã nhắc nhở: “Phải dạy lý

luận Mác- Lênin cho mọi người Người biết lý luận mà không thực hành thì cũng vô ích

Học lý luận không phải để nói mép, nhưng học lý luận mà không thực hành là lý luận suông Học là để áp dụng vào việc làm Làm mà không có lý luận thì không khác gì đi mò trong đêm tối, vừa chậm chạp vừa hay vấp váp Có lý luận thì mới hiểu được mọi việc trong

xã hội, trong phong trào để chủ trương cho đúng, làm cho đúng”.[6,46-47]

“ Lý luận sở dĩ quan trọng là vì nó dạy ta hành động Nếu đưa một lý luận rất đúng ra nói, rồi xếp nó lại một xó, không đưa ra thực hành, thì lý luận ấy thành lý luận suông”.[6,254]

“ Đại học thì cần kết hợp lý luận khoa học với thực hành, ra sức học tập lý luận và khoa học tiến tiến của các nước bạn, kết hợp với thực tiễn của nước ta, để thiết thực giúp ích cho công cuộc xây dựng nước nhà”.[8,81]

Trong diễn văn khai mạc lớp học lý luận khoá I trường Nguyễn Ái Quốc, Bác nhắc

nhở: “ Vì sao phải học lý luận?” “ Đảng ta tổ chức trường học lý luận cho cán bộ là để nâng cao trình độ lý luận của Đảng ta đặng giải quyết sự đòi hỏi của nhiệm vụ cách mạng và tình hình thực tế của Đảng ta, để Đảng ta có thể làm tốt hơn công tác của mình, hoàn thành tốt hơn nhiệm vụ cách mạng vĩ đại của mình” [8,492]

“ Lý luận rất cần thiết, nhưng nếu cách học tập không đúng thì sẽ không có kết quả

Do đó, trong lúc học tập lý luận, chúng ta cần nhấn mạnh: lý luận phải liên hệ với thực tế” [8,496]

25

“ Thực tiễn không có lý luận hướng dẫn thì thành thực tiễn mù quáng Lý luận mà không liên hệ với thực tiễn là lý luận suông”.[8,496]

phương pháp biện chứng duy vật để giải quyết tốt những vấn đề thực tiễn cách mạng của đất nước đặt ra

“Việc học tập lý luận của các đồng chí không phải nhằm biến các đồng chí thành

những người lý luận suông, mà nhằm làm thế nào cho công tác của các đồng chí tốt hơn, nghĩa là các đồng chí phải học tập tinh thần của chủ nghĩa Mác- Lênin; học tập lập trường, quan điểm và phương pháp của chủ nghĩa Mác- Lênin để áp dụng lập trường, quan điểm và phương pháp ấy mà giải quyết cho tốt những vấn đề thực tế trong công tác cách mạng của chúng ta Như thế chúng ta học tập lý luận là cốt để áp dụng vào thực tế” [8,497] Người nói:“ khi học tập lý luận thì nhằm mục đích học để vận dụng chứ không phải học lý luận vì

lý luận, hoặc vì tạo cho mình một cái vốn lý luận để sau này đưa ra mặc cả với Đảng”.[8,497] “ Không phải học để thuộc lòng từng câu từng chữ, đem kinh nghiệm của các nước anh em áp dụng một cách máy móc Nhưng chúng ta phải học chủ nghĩa Mác- Lênin

để phân tích và giải quyết các vấn đề cụ thể của cách mạng nước ta, cho hợp với điều kiện đặc biệt của nước ta” [8,497] “ Học tập chủ nghĩa Mác- Lênin là học tập cái tinh thần xử trí

mọi việc, đối với mọi người và đối với bản thân mình; là học tập những chân lý phổ biến

của chủ nghĩa Mác- Lênin để áp dụng một cách sáng tạo vào hoàn cảnh thực tế của nước ta

Học để mà làm Lý luận đi đôi với thực tiễn [9,292]

“ Việc học tập lý luận của các đồng chí không phải nhằm biến các đồng chí thành những người lý luận suông, mà nhằm làm thế nào cho công tác của các đồng chí tốt hơn, nghĩa là các đồng chí phải học tập tinh thần của chủ nghĩa Mác- Lênin; học tập lập trường, quan điểm và phương pháp của chủ nghĩa Mác- Lênin để áp dụng lập trường, quan điểm và phương pháp ấy mà giải quyết cho tốt những vấn đề thực tế trong công tác cách mạng của chúng ta Như thế chúng ta học tập lý luận là cốt để áp dụng vào thực tế”.[8,497]

Người nói rất rõ quan niệm của mình, quan niệm đó thể hiện đầy đủ và hết sức đúng đắn phép biện chứng duy vật về mối quan hệ giữa lý luận và thực tiễn đồng thời nói lên tính

26

thiết thực của tư tưởng Hồ Chí Minh trong việc nhận thức và vận dụng phép biện chứng duy

vật: “Học tập chủ nghĩa Mác- Lênin là học tập cái tinh thần xử trí mọi việc, đối với mọi người và đối với bản thân mình; là học tập những chân lý phổ biến của chủ nghĩa Mác- Lênin để áp dụng một cách sáng tạo vào hoàn cảnh thực tế của nước ta Học để mà làm Lý

luận đi đôi với thực tiễn [9,292]

“Nhưng có đồng chí học thuộc lòng một số sách vở về chủ nghĩa Mác- Lênin Họ tự cho mình là hiểu biết chủ nghĩa Mác- Lênin hơn ai hết Song khi gặp việc thực tế thì họ hoặc là máy móc, hoặc là lúng túng Lới nói và việc làm của họ không nhất trí Họ học sách vở Mác- Lênin nhưng không học tinh thần Mác- Lênin Học để trang sức, chứ không phải để

vận dụng vào công việc cách mạng” [9,292]

Tại hội nghị tuyên giáo miền núi, khi nói chuyện với các cán bộ tuyên truyền, Bác tỏ

ra rất hiểu những thiếu sót của cán bộ đó là bệnh giáo điều, máy móc Vì vậy, Bác dặn: “ Công tác tuyên truyền phải cụ thể, thiết thực Tuyên truyền cái gì? Tuyên truyền cho ai? Tuyên truyền để làm gì? Tuyên truyền cách thế nào? Đó là những vấn đề các chú phải tự

hỏi, tự trả lời… Ví dụ: Một tỉnh có đồng bào Thái, đồng bào Mèo, thì tuyên truyền huấn luyện đối với đồng bào Thái khác, đồng bào Mèo khác, phải có sự thay đổi cho thích hợp

Bởi vì đời sống, trình độ đồng bào Mèo và Thái khác nhau cho nên tuyên truyền huấn luyện

phải khác”.[11,128]

“ Huấn luyện lý luận có hai cách:

Một cách là chỉ đem lý luận khô khan nhét cho đầy óc họ Rồi bày cho họ viết những chương trình, những hiệu triệu rất kêu Nhưng đối với việc thực tế, tuyên truyền, vận động

tổ chức, kinh nghiệm chỉ nói qua loa mà thôi Thế là lý luận suông vô ích

Một cách là trong lúc học lý luận, phải nghiên cứu công việc thực tế, kinh nghiệm thực tế Lúc học rồi, họ có thể tự mình tìm ra phương hướng chính trị có thể làm những công việc

thực tế, có thể trở nên người tổ chức lãnh đạo Thế là lý luận thiết thực có ích [5,272]

1.2.3 Tính gi ản dị

27

Phép biện chứng duy vật- một bộ phận quan trọng của triết học Mác- Lênin, là học thuyết về sự phát triển dưới hình thức hoàn bị nhất, triệt để nhất và không phiến diện, là khoa học về những quy luật chung nhất của sự vận động và phát triển của tự nhiên, xã hội

và tư duy Vì phép biện chứng về bản chất là khoa học về những quy luật chung nhất của

thế giới, hiển nhiên nó có mức độ khái quát cao nhất, phạm vi khái quát là vô cùng rộng lớn,

cả tự nhiên, xã hội và tư duy Bởi vậy, phép biện chứng duy vật được xây dựng trên một hệ

thống thuật ngữ chuyên môn, hệ thống phạm trù hết sức trừu tượng, khó hiểu Thật khó có

thể diễn đạt các nguyên lý triết học trừu tượng, cao siêu mà lại không dùng các phạm trù có tính trừu tượng, khái quát Việc dùng những lời lẽ cụ thể, những khái niệm thông thường không những khó chuyển tải được nội dung khoa học của phép biện chứng duy vật mà đôi khi còn làm tầm thường hóa, thậm chí xuyên tạc bản chất khoa học và cách mạng của phép

biện chứng Chỉ có người nào đã thấm nhuần một cách sâu sắc, có đầu óc thông minh đặc

biệt đồng thời có vốn kinh nghiệm thực tiễn phong phú mới có thể trình bày các nguyên lý

trừu tượng, các quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật bằng một thứ ngôn ngữ giản

dị, cụ thể Hồ Chí Minh là một con người đặc biệt, một trường hợp ngoại lệ Người luôn sử

dụng những ngôn từ của cuôc sống, giản dị, dễ hiểu, tránh dùng những thuật ngữ triết học

trừu tượng, rắc rối, khó hiểu

Người nói đến bệnh giáo điều nhưng không dùng chữ “giáo điều”, Người phê bình

bệnh bảo thủ nhưng lại không dùng chữ “bảo thủ” Người nhắc nhở số cán bộ, đảng viên thiếu quan điểm toàn diện trong công tác, trong thực hiện nhiệm vụ cách mạng, nhưng Người lại gọi đó là “bệnh cận thị” Bàn về nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, Người không nói rông dài, không trình bày rối rắm, Người trình bày vấn đề hết sức ngắn

gọn, giàu hình tượng, dễ hiểu mà vẫn chính xác: “ Lý luận cũng như cái tên (hoặc viên đạn)

Thực hành cũng như cái đích để bắn Có tên mà không bắn, hoặc bắn lung tung, cũng như không có tên” [5,235]

Đối với những vấn đề rắc rối, cao xa, trừu tượng cũng được Hồ Chí Minh lý giải một cách rõ ràng, cụ thể, không hề cầu kỳ, khó hiểu Chẳng hạn, khi cắt nghĩa chủ nghĩa Mác- Lênin cho cán bộ hiểu, Bác nói: “ Nghe nói có một vài vị lo ngại rằng chủ nghĩa Mác- Lênin

bó buộc tư tưởng, bó buộc giáo dục Lo ngại như vậy không đúng Chủ nghĩa Mác- Lênin soi phương hướng, đường lối cho chúng ta đi Có phương hướng đúng thì làm việc mới

28

đúng Hết lòng hết sức phụng sự nhân dân, phụng sự Tổ quốc; bất kỳ việc to việc nhỏ cũng

nhằm mục đích ấy; đó là chủ nghĩa Mác- Lênin Nếu không hết lòng hết sức phụng sự nhân dân, tự kiêu, tự đại, tự tư tự lợi, như thế là trái với chủ nghĩa Mác- Lênin….Đại ý chủ nghĩa Mác- Lênin là phải đi đúng đường, phải phụng sự lợi ích chung, chứ không có gì cao xa”.[8,138]

Hồ Chí Minh hết sức tránh bệnh kinh viện khi trình bày các nguyên lý các quy luật

của phép biện chứng duy vật Người phê phán những người làm công tác tuyên truyền nhưng lại nói hoặc viết cầu kỳ làm cho nhiều người xem không ra, đọc không được, họ cho

thế là hay, kỳ thực, họ viết để họ xem thôi Người căn dặn: “Không có gì cần nói, không có

gì cần viết, chớ nói, chớ viết càn” “Không nên lúc nào cũng trích Các Mác, cũng trích Lênin, làm cho đồng bào khó hiểu Nói thế nào cho đồng bào hiểu được, đồng bào làm được, đó là nói được chủ nghĩa Mác- Lênin Nói thiết thực, nói đúng lúc, đúng chỗ, mới là

hiểu chủ nghĩa Mác- Lênin Nếu nói không đúng chỗ không phải là chủ nghĩa Mác- Lênin” [11,130]

Hồ Chí Minh hết sức thận trọng trong việc trích dẫn, ngay cả kinh điển của chủ nghĩa Mác- Lênin Chúng ta thấy thật hiếm khi Hồ Chí Minh trích dẫn nguyên văn những câu kinh điển theo kiểu“tràng giang đại hải” của các nhà triết học Biều hiện của nhiều người làm triết học ngày nay là phải trích dẫn càng nhiều càng tốt, càng đưa được vào bài viết của mình “thiên kinh vạn quyển” càng hay Làm như thế để lòe thiên hạ, để khoe khoang vốn

hiểu biết cao siêu của mình

Không chỉ trong công việc thường ngày mà cả trong việc truyên truyền chủ nghĩa Mác- Lênin, trong công tác vận động quần chúng, cần phải làm cho quần chúng dễ hiểu để

làm theo, Người cũng đòi hỏi phải hết sức giản dị, dễ hiểu Người yêu cầu: “Không nên lúc nào cũng trích Các Mác, cũng trích Lênin, làm cho đồng bào khó hiểu.”.[11,130]

29

Người phê phán kiểu nhận thức phép biện chứng duy vật, nhận thức chủ nghĩa Mác- Lênin mà mới chỉ dừng lại ở câu chữ, theo kiểu học vẹt, học thuộc lòng, không nắm được tinh thần Mác- Lênin, không nắm được thực chất cách mạng và khoa học của chủ nghĩa Mác- Lênin Người nói: “…chỉ học thuộc lòng, để đem loè thiên hạ thì lý luận ấy cũng vô ích”.[5,235]

Hồ Chí Minh trình bày những nguyên lý triết học, những quy luật của phép biện

chứng duy vật trừu tượng nhưng lại hết sức cụ thể, dễ hiểu Không chỉ các cán bộ, đảng viên

mà ngay cả các tầng lớp nhân dân, ai nghe, đọc Hồ Chí Minh cũng đều hiểu được, bởi Người không dừng lại ở những nguyên lý, những quy luật triết học trừu tượng Đối với Hồ Chí Minh, các nguyên lý, các quy luật triết học trừu tượng bao giờ cũng được Người trình bày, hướng dẫn thông qua các ví dụ cụ thể trong đời sống, trong công việc

Như vậy, bằng tài năng và sự hiểu biết sâu sắc của mình, thông qua Hồ Chí Minh, các nguyên lý, các quy luật triết học không còn dừng lại ở những câu chữ trừu tượng trong các sách vở, trong giáo trình mà đã được cụ thể hóa bằng thực tiễn sinh động hết sức gần gũi của quần chúng nhân dân Phương châm của Người là: “ Phải đưa chính trị vào giữa dân gian”.[6,298]

“ Lý luận sở dĩ quan trọng là vì nó dạy ta hành động Nếu đưa một lý luận rất đúng ra nói, rồi xếp nó lại một xó, không đưa ra thực hành, thì lý luận ấy thành lý luận suông”.[6,254]

Khi cắt nghĩa chủ nghĩa Mác- Lênin cho cán bộ, đảng viên, Bác nói một cách giản dị,

dễ hiểu nhưng cũng hết sức chính xác: “ Nghe nói có một vài vị lo ngại rằng chủ nghĩa Mác- Lênin bó buộc tư tưởng, bó buộc giáo dục Lo ngại như vậy không đúng Chủ nghĩa Mác- Lênin soi phương hướng, đường lối cho chúng ta đi Có phương hướng đúng thì làm

việc mới đúng Hết lòng hết sức phụng sự nhân dân, phụng sự Tổ quốc; bất kỳ việc to việc

nhỏ cũng nhằm mục đích ấy; đó là chủ nghĩa Mác- Lênin Nếu không hết lòng hết sức

phụng sự nhân dân, tự kiêu, tự đại, tự tư tự lợi, như thế là trái với chủ nghĩa Mác- Lênin….Đại ý chủ nghĩa Mác- Lênin là phải đi đúng đường, phải phụng sự lợi ích chung,

chứ không có gì cao xa”.[8,138]

Bác nói: “ Dốt thì dại, dại thì hèn” [8,64]

30

Bác phê bình: “Ở Tân Trào lúc đó (đầu năm 1945) mới làm xong cái nhà văn hoá Hôm khánh thành, có hai đồng chí cán bộ, một nam một nữ, đến nói chuyện Mỗi đồng chí

diễn thuyết mất một giờ Diễn thuyết xong, đồng bào vỗ tay hoan hô Lúc đó Bác ở trong

quần chúng Bác mới hỏi một cô: Có hiểu gì không? Cô ta trả lời: Không Bác lại hỏi một

cụ Cụ ấy trả lời: Các đồng chí nói rất hay, nhưng tôi không hiểu gì cả”.[11,128-129] Tiếp xúc, học hỏi lý luận Mác- Lênin nhưng có nhiều người chưa hiểu lý luận là gì, lý luận có vai trò gì và tại sao phải học lý luận, Bác giải thích rất cụ thể, sát thực: “Trước hết ta phải hiểu

Không có lý luận thì lúng túng như nhắm mắt mà đi

Hiện nay, phong trào cách mạng rất cao Nhưng thử hỏi cán bộ và đảng viên ta đã

mấy người biết rõ lý luận và biết áp dụng vào chính trị, quân sự, kinh tế và văn hoá? Đã

mấy người hiểu “ biện chứng” là cái gì?

Vì kém lý luận, cho nên gặp mọi việc không biết xem xét cho rõ, cân nhắc cho đúng,

xử trí cho khéo Không biết nhận rõ điều kiện hoàn cảnh khách quan, ý mình nghĩ thế nào làm thế ấy Kết quả thường thất bại

Đó là chứng kém lý luận trong bệnh chủ quan

Có những cán bộ, những đảng viên cũ, làm được việc, có kinh nghiệm Cố nhiên,

những anh em đó rất quý báu cho Đảng Nhưng họ lại mắc phải cái bệnh khinh lý luận Họ quên rằng: nếu họ đã có kinh nghiệm mà lại biết thêm lý luận thì công việc tốt hơn nhiều

Họ quên rằng: kinh nghiệm họ tuy tốt, nhưng cũng chẳng qua là từng bộ phận mà thôi, chỉ thiên về một mặt mà thôi

Có kinh nghiệm mà không có lý luận, cũng như một mắt sáng, một mắt mờ

31

Những anh em đó, cần phải nghiên cứu thêm lý luận, mới thành người cán bộ hoàn toàn

Có những người xem được sách, xem nhiều sách Siêng xem sách và xem nhiều sách

là một việc đáng quý Nhưng thế không phải là đã biết lý luận

Lý luận cốt để áp dụng vào công việc thực tế Lý luận mà không áp dụng vào thực tế

là lý luận suông Dù xem được hàng ngàn hàng vạn quyển lý luận, nếu không biết đem ra

thực hành, thì khác nào một cái hòm đựng sách…

Nói tóm lại, mỗi cán bộ, mỗi đảng viên phải học lý luận, phải đem lý luận áp dụng vào công việc thực tế Phải chữa cái bệnh kém lý luận, khinh lý luận và lý luận suông” [5,234-235-236]

Ch ương 2 NỘI DUNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ

32

2.1 Tư tưởng về nhận thức và vận dụng nguyên lý về mối liên hệ phổ biến

2.1.1 V ề mối liên hệ phổ biến

Mặc dù không có trang nào, dòng nào nói đến khái niệm mối liên hệ phổ biến nhưng Hồ Chí Minh đề cập rất nhiều, bàn rất sâu về mối liên hệ phổ biến và ý nghĩa của nó đối với đời sống nói chung cũng như đối với hoạt động cách mạng nói riêng Tư tưởng Hồ Chí Minh về mối liên hệ phổ biến không còn dừng lại dưới dạng nguyên lý trừu tượng, chung chung mà đã được Người thể hiện hết sức phong phú, cụ thể, sinh động trong mọi

hoạt động cách mạng, mọi lĩnh vực của cuộc sống Hầu như lĩnh vực hoạt động nào Người cũng vận dụng phép biện chứng về mối liên hệ phổ biến một cách linh hoạt, nhuần nhuyễn,

hết sức tự nhiên và bình dị như cuộc sống, như hơi thở vậy

Nước ta là một nước nông nghiệp, đại đa số bà con là nông dân Để đáp ứng nhu cầu lương thực, chi viện cho cách mạng miền Nam thì cần phải đẩy mạnh sản xuất nông nghiệp Nói chuyện với những người nông dân, tháng 4 năm 1961, nguyên lý về mối liên hệ phổ

biến đã được Bác Hồ nói một cách dễ hiểu, rõ ràng nhưng cũng hết sức đúng đắn sự liên hệ

giữa các khâu, các bước trong quá trình sản xuất nông nghiệp như sau: “Đủ nước Nhiều phân Giống tốt Cày sâu bừa kỹ Cấy dày đúng mức Phòng chuột, trừ sâu Chăm nom

ruộng đất, cải tiến nông cụ Đó là tám bộ phận chính trong guồng máy nông nghiệp, nó quan

hệ chặt chẽ với nhau, thúc đẩy lẫn nhau, cho nên, thiếu một bộ phận nào cũng không được”.[10,352]

Cuộc kháng chiến chống Pháp trường kỳ, gian khổ cũng được Hồ Chí Minh xem xét dưới góc độ nguyên lý về mối liên hệ phổ biến nhưng không phải dưới dạng câu chữ kinh

viện, hàm lâm mà bằng lối diễn đạt hết sức giản dị, dễ hiểu Khi nói về ba giai đoạn của

cuộc kháng chiến chống Pháp, giai đoạn chuẩn bị lực lượng, giai đoạn cầm cự và giai đoạn

tổng phản công, có nhiều cán bộ, chiến sĩ thắc mắc, không hiểu ngày nào giờ nào sẽ tổng

phản công, có người lại băn khoăn cho rằng khẩu hiệu chuẩn bị tổng tấn công nêu ra sớm quá, Hồ Chí Minh đã phân tích mối quan hệ giữa ba giai đoạn của cuộc kháng chiến không

chỉ theo nhãn quan của một nhà quân sự tài tình mà còn thể hiện phương pháp tư duy của

một nhà khoa học và thấm đẫm tinh thần biện chứng: “Chúng ta lại phải hiểu rằng: giai

33

đoạn này có dính líu tới giai đoạn khác, nó kế tiếp giai đoạn trước và nó gây những mầm

mống cho giai đoạn sau

Có nhiều sự biến đổi mới sinh ra từ một giai đoạn này đến một giai đoạn khác Trong

một giai đoạn cũng có những sự biến đổi của nó

Có thể xét tình hình chung mà định ra từng giai đoạn lớn, nhưng không thể tách hẳn

từng giai đoạn một cách dứt khoát như người ta cắt cái bánh Một giai đoạn dài hay ngắn

phải tuỳ theo tình hình trong nước và thế giới, tuỳ theo sự biến đổi trong lực lượng địch và

lực lượng ta

Chúng ta phải hiểu rằng: trường kỳ kháng chiến có liên hệ mật thiết đến việc chuẩn

bị tổng phản công Kháng chiến trường kỳ nên chuẩn bị tổng phản công cũng phải trường

kỳ Một mặt tuỳ theo sự biến đổi của lực lượng địch và lực lượng ta, một mặt cũng tuỳ theo

sự biến đổi của tình hình quốc tế, mà tổng phản công có thể đến mau hay chậm”.[6,165]

Phải thừa nhận rằng, trong kháng chiến, bộ đội ta hết sức dũng cảm, không sợ hy sinh, một lòng quyết tâm đánh đuổi quân xâm lược Tuy nhiên, nhiều bộ đội suy nghĩ giản đơn, do đó tỏ ra nôn nóng, muốn đánh ngay, đánh lớn mà thiếu suy xét cho rộng, để thấy sự

gắn bó hữu cơ giữa các mặt của đời sống, thấy tính chất phức tạp của chiến tranh Vẫn bằng

lối diễn đạt giản dị, dễ hiểu nhưng hết sức biện chứng, khoa học, Bác phân tích cặn kẽ và

nhắc nhở bộ đội chủ lực, bộ đội địa phương, du kích không nên chỉ biết đánh: “Biết đánh là cái tốt, nhưng chỉ biết đánh mà coi nhẹ chính trị, kinh tế, tuyên truyền giáo dục nhân dân tức

là chỉ biết có một mặt, vì đánh không thể tách rời được với chính trị và kinh tế Nếu chỉ biết đánh mà không nghĩ tới kinh tế thi khi hết gạo sẽ không đánh được Cho nên đánh là cố nhiên, nhưng không phải là chỉ đánh thôi mà phải lo cả các mặt khác nữa”.[6,253]

Kháng chiến trường kỳ và gian khổ, muốn giành được thắng lợi không thể không

tập hợp đông đảo quần chúng tham gia, bởi Hồ Chí Minh hiểu rõ chân lý: cách mạng là sự nghiệp của quần chúng Song, để làm tốt công tác vận động quần chúng, tìm ra phương pháp vận động phù hợp thì cần phải có cách nhìn toàn diện Nguyên lý về mối liên hệ phổ

biến và quan điểm toàn diện đã được Hồ Chí Minh sử dụng nhuần nhuyễn trong cách huấn luyện cho cán bộ lãnh đạo, tổ chức tập hợp quần chúng Người nói: “Bất cứ việc to việc

nhỏ, chúng ta phải xét rõ và làm cho hợp trình độ văn hoá, thói quen sinh hoạt, trình độ giác

34

ngộ, khinh nghiệm tranh đấu, lòng ham, ý muốn, tình hình thiết thực của quần chúng Do đó

mà định cách làm việc, cách tổ chức Có như thế mới có thể kéo được quần chúng” [5,248]

Trong công tác tổ chức, xem xét cán bộ, quan điểm toàn diện cũng được Hồ Chí Minh hết sức chú trọng: “ Xem xét cán bộ, không chỉ xem ngoài mặt mà còn phải xem tính chất của họ Không chỉ xem một việc, một lúc mà phải xem toàn cả lịch sử, toàn cả công việc của họ Có người lúc phong trào cách mạng cao, họ vào đảng, họ làm việc rất hăng Nhưng lúc phong trào hơi khó khăn thì đâm ra hoang mang Lúc gặp sự nguy hiểm

thậm chí hoá phản cách mạng, làm mật thám Muốn làm mật thám được việc, thì nó lại công tác hăng hơn ai hết Nếu ta không xem xét rõ ràng thì lầm nó là cán bộ tốt

Vì vậy, nhận xét cán bộ không nên chỉ xem xét ngoài mặt , chỉ xem xét một lúc,

một việc, mà phải xét kỹ cả toàn bộ công việc của cán bộ

Ai mà hay khoe công việc, hay a dua, tìm việc nhỏ mà làm, trước mặt thì theo

mệnh lệnh, sau lưng thì trái mệnh lệnh, hay công kích người khác, hay tự tâng bốc mình,

những người như thế, tuy họ làm được việc, cũng không phải là cán bộ tốt” [5,278]

Không chỉ trong xem xét, đánh giá cán bộ, việc cất nhắc, đề bạt cán bộ cũng có ý nghĩa hết sức quan trọng, đôi khi ảnh hưởng lớn đến sự thành bại của cách mạng Bởi vậy,

để tránh được sai lầm, công việc cất nhắc, đề bạt cán bộ không thể làm một cách tùy tiện,

cảm tính, trái lại, quan điểm toàn diện càng phải được quán triệt một cách nghiêm túc:

“Trước khi cất nhắc cán bộ, phải nhận xét rõ ràng Chẳng những xem xét công tác của họ,

mà còn phải xem xét cách sinh hoạt của họ chẳng những xem xét cách viết, cách nói của

họ, mà còn phải xem xét việc làm của họ có đúng với lời nói, bài viết của họ hay không

Chẳng những xem xét họ với ta thế nào, mà còn phải xem xét họ đối với người khác thế nào Ta nhận họ tốt, còn phải xét số nhiều đồng chí có nhận họ tốt hay không Phải biết ưu điểm của họ, mà cũng phải biết khuyết điểm của họ, không nên chỉ xem công việc của họ trong một lúc, mà còn phải xem công việc của họ cả từ trước đến nay

Biết rõ ràng cán bộ, mới có thể cất nhắc cán bộ một cách đúng mực” [5,282] Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ cách mạng, một số cán bộ đôi khi hiểu và vận

dụng không đúng quan điểm toàn diện Để sửa chữa, uốn nắn những sai lầm này, Hồ Chủ

tịch chỉ ra sự ấu trĩ, non kém của một bộ phận cán bộ, đảng viên hiểu và vận dụng quan