Đặc trưng truyện ngắn việt nam 1975 – 1995

Chủ trương đổi mới của Đại hội Đảng VI tác động tới nhiều cây viết đang có sẵn nội lực, hàng loạt truyện ngắn xuất hiện cùng nhiều cách cảm nhận khác nhau về hiện thực - con người đã tạo

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học Phó giáo sư - tiến sĩ: PHÙNG QUÝ NHÂM

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - 2001

LỜI CAM ĐOAN

1.1.2 Nguyên nhân nào tạo cho truyện ngắn có được một vị trí như vậy ?70T 2370T

1.2 Hai khuynh hướng trong quá trình chuyển đổi cảm hứng nghệ thuật.70T 25

70T

1.2.1 Sự nhạt dần chất sử thi và cảm hứng ngợi ca ( 1975 -1985 )70T 2670T

1.2.2 Cảm hứng đời tư thế sự và những trăn trở tìm tòi (1986 -1995 )70T 3070T

1.3 Một số cây viết truyện ngắn giữ vai trò dò đường, nhận hướng trong cuộc

chuyển đổi cảm hứng nghê thuật.70T 37

Chủ trương đổi mới từ đại hội Đảng lần thứ VI (1986) làm chuyển động một cách mạnh mẽ mọi hoạt động trong đời sống tinh thần – xã hội Cùng với sự đổi mới trên lĩnh vực chính trị, kinh tế, khoa học kỹ thuật… văn học cũng chuyển biến để đáp ứng nhu cầu phát triển văn hóa, tinh thần của đất nước Thể loại truyện ngắn với ưu thế riêng biệt đã vào trận mau lẹ trở thành mũi nhọn xung kích trong sự nghiệp đổi mới văn học

51T

Với số lượng tác phẩm nhiều, đề cập đến những vấn đề bức xúc, mang tính thời sự nóng hổi, truyện ngắn đã thu hút được sự quan tâm của giới phê bình và bạn đọc văn Nhiều ý kiến đồng tình với quan điểm đánh giá: Dù còn hạn chế ở mặt này hay mặt khác, song nhìn chung, truyện ngắn đã đạt được 51T53Tnhững thành tựu nhất định, tạo nên một nền truyện ngắn Việt Nam sau chiến tranh

53T

Đặc điểm của truyện ngắn Việt Nam sau chiến tranh là gì? Truyện ngắn đã có những chuyển biến, đổi mới gì về nội dung tư tưởng cũng như hình thức thể hiện để đáp ứng kịp yêu cầu của con người - thời đại? Quá trình thay đổi giọng điệu, bút pháp thể hiện để tạo nên sự linh hoạt, phong phú, đa dạng cho thể loại ở một số cây viết truyện ngắn ? Đó là

những băn khoăn, cũng là lý do thôi thúc người viết đến với đề tài 52T53TĐặc trưng truyện ngắn

Việt Nam từ 1975 đến đầu thập kỷ 90

- 53TTruyện ngắn sau chiến tranh sôi động, chuyển biến mạnh từ thời điểm 1986 Chủ trương đổi mới của Đại hội Đảng VI tác động tới nhiều cây viết đang có sẵn nội lực, hàng loạt truyện ngắn xuất hiện cùng nhiều cách cảm nhận khác nhau về hiện thực - con người

đã tạo nên sóng gió thác ghềnh trong đời sống văn học khoảng thời gian cuối những năm

80 đầu thập niên 90 Từ giữa những năm 90, dòng chảy truyện ngắn dường như đằm xuống Rất cần thiết nhìn trở lại để đánh giá những sáng tác đã tạo sự chuyển biến, sôi động trong đời sống văn học hai mươi năm; chủ lưu của dòng chảy - nội dung tư tưởng và đặc điểm nghệ thuật chứa đựng trong dòng chủ lưu đó Từ điểm đứng 95 nhìn lại, chúng ta sẽ thấy rõ quá trình trăn trở chuyển biến để tạo dựng một quan niệm nghệ thuật mới về con người Thời gian hai mươi năm cũng tạm đủ để chúng ta nhận biết những sáng tạo nghệ thuật nào đã đi vào lòng bạn đọc, giọng điệu nghệ thuật nào cất lên tiếng nói khơi gợi được lòng hướng thiện và thức tỉnh lương tri con người

trò tiên phong trong sự nghiệp đổi mới văn học và trở thành đối tượng quan tâm hàng đầu của các nhà văn, nhà nghiên cứu phê bình cũng như người đọc (Có khoảng hơn 100 bài viết đăng trên 53T66TTạp chí Văn học, Tuần báo Văn nghệ , Văn nghệ quân đội; 53T66Tmột số bài in trong những tập 53T66TTiểu luận - phê bình 53T66Tcủa các nhà nghiên cứu văn học; một công trình nghiên cứu cấp phó tiến sỹ đã bảo vệ năm 1995) Chúng tôi xin nêu những nhận xét đánh giá đáng chú

ý của các nhà nghiên cứu phê bình tập trung vào một số vấn đề sau:

- Nhận xét về sự chuyển biến của văn xuôi hơn mười năm sau chiến tranh, Nguyễn

Kiên nêu ý kiến: 53T66T" Một nét nổi bật là những năm gần đây văn xuôi của ta đã chú ý đến con người, đặt con người vào trong tác phẩm Con người với tư cách cá nhân, đồng thời là thành viên của xã hội.Số phận con người đã được đặt ra Con người bình thường, con người của đời thường được mô tả khá sâu sắc " [ A.32.2]

Trần Đình Sử53T 53Tvới bài:38T53T‘‘38T66TCon người trong văn học Việt nam hiện đại’’ 53T66Tđã xác định thời điểm đánh dấu bước ngoặt của sự chuyển đổi quan niệm nghệ thuật về con người: "53T66TChỉ từ SGU năm 1986, với công cuộc đổi mới toàn diện của đất nước, con người trong văn học mới thật sự trải qua một bước ngoặt mới Chất sử thi nhạt dần và quan niệm thế sự đời tư, triết lý văn hoá về con người nổi lên trở thành nét chủ đạo, làm thay đổi cả diện mạo văn học" 53T66T [A 24.2 53T66Ttr 95 ].53T66TQuan tâm đến con người cá nhân, mô tả con người từ nhiều góc độ bình diện khác nhau, nhận thức, thể hiện số phận riêng tư con người trong cuộc đời thường đó là sự đổi mới của nhận thức nghệ thuật-về con người, tạo nên những chuyển biến trong văn học

53T

Cùng lúc với sự đổi mới này, khuynh hướng thái quá đã xuất hiện ở một số sáng tác Phan Cự Đệ trong 53T66TĐổi mới và quy luật 53T66Tthẳng thắn nêu ý kiến: “ 53T66TVăn học sau 1975 quan tâm hơn đến số phận cá nhân, hạnh phúc cá nhân, sự hoàn thiện nhân cách XHCN Các nhà văn không chỉ miêu tả con người công dân mà còn chú ý đến con người xã hội, con người

tự nhiên Đó là một biểu hiện của sự đổi mới Nhưng trong một số tác phẩm đã có hiện tượng con người tự nhiên, con người bản năng lấn át con người xã hội”53T66T Nhà nghiên cứu lập luận: "53T66TTuyệt đối hóa con người tự nhiên, con người bệnh lý của phân tâm học Frớt tức

là hạ thấp con người xã hội, con người đang chiến đấu cho một lý tưởng Mác có quan tâm đến con người tự nhiên, con người sinh vật66T 66Thọc, nhưng luôn luôn nhấn mạnh đến bản chất

xã hội của con người Con người là một tổng hòa của những quan hệ xã hội"53T66T Nhà nghiên cứu phê bình văn học nêu một hiện tượng, hậu quả tất yếu của một thái độ thái quá; "53T66TMột

số truyện ngắn gần đây rơi vào tình trạng bế tắc, tuyệt vọng vì đã đặt vấn đề số phận cá nhân, bi kịch cá nhân, giải phóng cá nhân tách khỏi cộng đồng xã hội 53T66TPhan Cự Đệ chỉ ra đặc điểm trong cách nghĩ, nếp sống của con người Việt Nam: 53T66T"Lịch sử dân tộc ta là lịch sử của một đất nước trường kỳ chống ngoại xâm , xã hội Việt Nam lại nhảy qua những bước gián cách lịch sử, những đặc điểm đó đã làm nổi lên vai trò của cộng đồng và những quan

hệ cộng đồng, sự gắn bó của cá nhân với cộng đồng bộ lục, cộng đồng làng xóm và lớn hơn là cộng đồng Tổ quốc Ở nước ta, "thương nước, thương nhà, thương người, thương mình" là một cấu trúc hoàn chỉnh 53T66T[53T66TA.8, tr.53, 54]

Như vậy, qua nhiều ý kiến, nhận xét, các nhà văn, nhà nghiên cứu phê bình cùng thống nhất: đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về con người là cần thiết để tạo nên sự chuyển biến cho văn học, song, những đổi mới trong quan niệm về con người cần gắn với bản tính cốt cách của con người Việt Nam, phù hợp với nếp cảm, cách nghĩ, quan niệm sống được chi phối bởi điều kiện tự nhiên và hoàn cảnh lịch sử riêng biệt của dân tộc Việt

53T

- Nhận thức hiện thực trong dạng thái đời thường , cảm nhận và phản ánh sự thật về hiện thực, đó là biểu hiện của đổi mới trong văn học sau 75 Nguyễn Văn Hạnh trong 53T66TVăn học trên con đường đổi mới 53T66Tnêu ý kiến: " 53T66TTư tưởng quan trọng bậc nhất mà Đại hội Đảng lần thứ VI đã trang bị cho nhận thức xã hội trong thời kỳ đổi mới, cũng là tư tưởng đã tạo nên bước ngoặt thật sự trong tư duy nghệ thuật mấy năm qua, chính là tư tưởng tôn trọng

sự thật, nhìn thẳng vào sự thật Bởi vì sự thật luôn luôn là linh hồn của nghệ thuật chân chính, nghệ thuật tiến bộ." 53T66TNhà lý luận văn học nhận xét: " 53T66TNhững nhà văn nhạy cảm với cuộc sống , thiết tha với công cuộc đổi mới do Đảng đề ra đã nhìn thấy phải bắt đầu quá trình đổi mới văn học đúng ngay từ chỗ phải bắt đầu : nói sự thật Mà người đọc từng trải, thống minh chân tình của chúng ta cũng hiểu như vậy Họ chú ý đến tác phẩm mới, hoan nghênh nhà văn trước hết ở sự trung thực , ở lời nói thật Cái nhìn mới mẻ , trước hết bắt nguồn từ thái độ trung thực và tỉnh thần trách nhiệm đối với cuộc sống , từ niềm tin vào chính nghĩa và sức mạnh của cách mạng , do vậy mà có đủ ý thức và dũng câm để nói lên

sự thật 53T66T, 53T66Tdù đó là một sự thật không đơn giản , thậm chí phũ phàng".[ A.8,tr 88,89]

53T

Nhiều nhà văn, nhà nghiên cứu phê bình khi phân tích tìm hiểu tình hình văn học sau

1975 đã ghi nhận thái độ tôn trọng sự thật trong phản ánh hiện thực là biểu hiện của sự đổi mới

Bùi Hiên: 53T66T"Với công cuộc đổi mới trên toàn xã hội, văn học ta, đặc biệt là văn xuôi những năm gần đây chuyển mình khá mạnh mẽ Không xuôi chiều kiểu êm dầm mát mái nữa, nó mạnh dạn phanh phui các mặt trái của xã hội, các uẩn khúc hoặc tráo trở của lòng người Nó bắt người đọc phải tự vấn lương tâm , nó có tham vọng đánh thức dậy lòng nhân

ái giữa một cuộc sống cộng đồng đang xuống cấp nghiêm trọng bởi những tính toán vụ lợi, những mưu đồ hèn hạ Nó cũng không tránh né những tâm trạng cá nhân, không chỉ "buồn

bã ” , "cô đơn", mà còn là công phẫn, xót xa, gay gắt [A.32.2]

53T

Nguyễn Kiên: " 53T66T Văn xuôi ta những năm gần đây cũng giàu chất thực hơn Nó đang

cố gắng như thế và cuộc sống hôm nay cũng buộc nó phải như thế Có những bút ký, truyện ngắn và truyện dài miêu tả cuộc sống trần trụi, phơi bày sự băng hoại đạo đức, những quan hệ dị dạng, con người què quặt về tinh thần [A32.2 ]

53T

Ghi nhận mặt tích cực của thái độ tôn trọng sự thật trong phản ánh cuộc sống, đồng thời một số nhà nghiên cứu phê bình cũng cảnh báo: 53T66T"Đúng là văn chương thời kỳ đổi mới rất cần chống lại cái xấu Nhưng văn chương chân chính phải là văn chương cao hơn - đó

là văn chương không lấy việc chống cái xấu làm cứu cánh 53T66T " ( Đỗ Văn Khang [ A.8, tr.128] ) 53T66TĐào sâu hơn vào những vấn đề xã hội không có nghĩa là văn học chỉ viết về những chuyện tiêu cực, về mặt trái của tấm huân chương…" 53T66T( Phan Cự Đệ [A.8,tr.52] 53T66TBên cạnh những thành tựu to lớn, văn học của ta hiện nay cũng " không tránh khỏi sự thái quá

t hiên lệch chẳng hạn thái quá trong sự tố cáo cái giả mà vô tình xúc phạm cái thật, hoặc thiên lệch, có mới nới cũ" 53T66T( Hoàng Ngọc Hiến [ A.8 tr.125]) Theo ý kiến của các nhà nghiên cứu phê bình: vấn đề cảm nhận và phản ánh sự thật về hiện thực không giản đơn là việc biết gì nói đấy, những gì có trong hiện thực đưa vào tác phẩm càng nhiều càng tốt điều quan trọng hơn là sự trải nghiệm và tri thức về cái hiện thực bộn bề phức tạp đương đại của mỗi nhà văn Nhiệt tình xã hội phải đi đôi với một sự hiểu biết và phân tích tỉnh táo, thấu đáo, đầy đủ trách nhiệm

53T

Cùng tập trung vào phân tích lý giải sự chuyển biến của văn xuôi thời kỳ đổi mới, những yếu tố cốt lõi tạo nên sự chuyển biến trong cảm hứng nghệ thuật, sự linh hoạt trong hình thức thể hiện còn có nhiều ý kiến nhận xét, phê bình ( Vũ Tuấn Anh , Lại Nguyên

An, Lê Huy Bắc, Trần Thanh Đạm, Trần Độ, Đinh Gia Khánh, Nguyễn Khải, Nguyên Ngọc, Lã Nguyên, Nguyễn Văn Long, Ngọc Oanh, Huỳnh Như Phương, Huy Phương, Đào Thản, Bùi Việt Thắng, Bích Thu, Đỗ Lai Thúy, Hà Xuân Trường, Nguyễn Xuân Trường,

Lê Kim Vinh ) Hướng sự chú ý vào những góc cạnh khác nhau của văn học, các bài viết đưa ra nhiều nhận định, nhiều ý kiến trao đổi Có những đánh giá tương đồng, có những nhận xét khác biệt, song phần đông các ý kiến đều thống nhất nhìn nhận: Văn học giai đoạn này đang biến chuyển trong quan niệm về con người, trong việc tiếp nhận và phản ánh hiện thực, trong cách thể hiện và sử dụng các biện pháp nghệ thuật và đã đạt được những thành tựu đáng kể Trong dòng văn xuôi sau 1975, truyện ngắn với những ưu thế riêng về thể loại

53T

Bùi Việt Thắng bày tỏ sự hy vọng sau khi đọc 45 truyện ngắn 1975-1985: 53T66TMười năm văn học văn xuôi nói chung và truyện ngắn nói riêng đã là bạn đường tâm đắc của chúng ta Đặc biệt với truyện ngắn, những thành công liên tục của nó đã làm hiển hiện một chân trời rộng lớn của thể loại " [53T66TA.26,tr.117]

53T

Bài viết tiếp theo: " 53T66TTro ng tấm gương của thể loại nhỏ" [ 53T66TA.26tr.118 ] Bùi Việt Thắng

đi sâu lý giải những yếu tố tạo nên sự hấp dẫn của truyện ngắn: " 53T66TTruyện ngắn hôm nay

đọc thú vị, đó là một điều khó bác bỏ Sự hưng thịnh của truyện ngắn hôm nay trước hết nhờ ở những tìm tòi trong chính hình thức thể hiện của nó

40T

- Những đặc điểm cơ bản của truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1975 -1995 qua công trình nghiên cứu của Lê Thị Hường

53T

Công trình nghiên cứu 53T66TNhững đặc điểm cơ bản của truyện ngắn Việt nam giai đoạn

1975 -1995 53T66Tcủa Lê Thị Hường khảo sát những đặc điểm truyện ngắn thể hiện qua : cốt truyện và kết cấu; hệ thống nhân vật ; thời gian - không gian nghệ thuật và ngôn ngữ.[ A 49.3] Theo Lê Thị Hường:

- 53TCốt truyện và kết cấu, truyện ngắn 75-95 có những đặc điểm: xây dựng cốt truyện theo dòng tâm trạng nhân vật, vai trò của biến cố trở nên ít quan trọng, vận dụng các môtíp folklore để xây dựng cốt truyện, đoạn kết trong kết cấu - cốt truyện truyện ngắn hiện nay thường kết thúc mở

- 53THệ thống nhân vật: truyện ngắn sau 1975 đã xây dựng được một hệ thống quan niệm mới mẻ về con người: con người tự nhiên, con người tâm linh, con người tự nhận thức và

nêu ra ba dạng nhân vật phổ biến: nhân vật lưỡng diện, nhân vật ảo, nhân vật dị dạng ứng với các thủ pháp đặc thù: biện pháp lưỡng hoá, thủ pháp huyền ảo và thủ pháp grotesque

53T

Thời gian - không gian của truyện ngắn sau 75: các tác giả truyện ngắn không lấy chiều vận động của thời gian làm chiều vận động cốt truyện Sự phát triển của truyện là theo dòng chảy tâm trạng chứ không theo thời gian thông thường; quy tắc 53T66Tmomemt, lát cắt

53T

+ Ngôn ngữ người kể chuyện: trong truyện ngắn hiện nay giọng điệu, ngôn ngữ người

kể chuyện phong phú hơn, hòa vào ngôn ngữ nhân vật, các nhà văn rất quan tâm đến việc thể hiện giọng điệu cái tôi của mình

53T

Sự chuyển biến trong cách cảm nhận và thể hiện về hiện thực - con người đòi hỏi phải

có hình thức biểu đạt phù hợp Công trình nghiên cứu của Lê Thị Hường đã đi sâu làm rõ những đặc điểm trong cách thức thể hiện của truyện ngắn 1975-1995

52TU

2.2 UMột số đóng góp của những cây viết truyện ngắn trong bước ngoặt chuyển đổi cám hứng nghệ thuật

Trong bài viết 53T66T"Những thành tựu của truyện ngắn sau 1975" 53T66T, Bích Thu miêu tả sự

tiếp nối của nhiều thế hệ trong đội ngữ những người viết truyện ngắn:

66T

" Truyện ngắn đã và đang là trung tâm thu hút sức sáng tạo của các thế hệ cầm bút,

là thể loại sở trường của nhiều nhà văn , người đến trước, kẻ đến sau tập hợp thành một lực lượng hùng hậu Đó là những cây bút lão thành Tô Hoài, Bùi Hiển , Trần Kim Trắc vẫn dẻo dai sức viết, thâm trầm mà hóm hỉnh trong các tác phẩm Là Vũ Tú Nam , Nguyễn Khải, Nguyễn Quang Sáng với cái nhìn từng trải vẫn đều đặn ra sách Là Nguyễn Minh

Quang Thân , vẫn không ngừng bộc lộ năng lực phát hiện mới trong quá trình sáng tạo Rồi tiếp đó là các cây bút gây ấn tượng với người đọc như: Lê Minh Khuê, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Hoa, Dạ Ngân, Bảo Ninh, Chu Lai Là sự xuất hiện của lớp trẻ dồi dào bút lực”.Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo, Phan Thị Vàng Anh, Y Ban, Nguyễn Thị Ẩm, Trần Thị Trường, Ngô Tự Lập, Từ Nguyên Tĩnh Đội ngũ tác giả, sự tiếp nối các thế hệ cầm bút này đã góp phần không nhỏ trong việc kế thừa và cách tân thể loại, làm cho truyện ngắn ngày càng mới mẻ và phong phú hơn.Truyện ngắn của họ thật sự đã phát huy được

ưu thế vốn có của thể loại "[A.74.3]

53T

Cảm nhận về nét riêng của truyện ngắn hôm nay, Phạm Xuân Nguyên nêu nhận xét:

" 53T66TMột nét đặc biệt của mùa truyện ngắn hôm nay là sự xuất hiện đông đảo 41T66Ttự 41T66Ttin của đội66T

66T

ngũ viết trẻ và nhất là66T 66Tcác cây bút66T 66Tnữ 53T66T số53T 66Tlượng nhiều các tác giả nữ, lại tỏ ra khá chắc tay trong cái dàn chung , đem đến cho văn học nói chung , truyện ngắn nói riêng một sinh khí mới cần thiết để thể hiện bề sâu của cuộc sống con người hôm nay Thử kể ra mấy tên tuổi gần đây: Nguyễn Thị Thu Huệ , Võ Thị Hảo , Nguyễn Thị Ấm , Hồ Thị Hải Âu, Phan

Th ị Vàng Anh , Phạm Sông Hồng Trên các trang viết của họ , nỗi buồn , nỗi đau nhân thế luôn được nhìn ở khía cạnh tinh tế rất "phụ nữ" , có lúc cũng hùng hổ gắt gao nhưng

thường là đằm sâu Đặc biệt họ thường dự cảm mong manh về hạnh phúc nên cảm xúc văn

họ đưa lại cho người đọc là niềm tha thiết sốngR Rtha thiết yêu, dù quá khứ có nặng nề, dù hiện tại còn đau khổ vẫn mong mỏi cuộc sống ngày mai tốt đẹp hơn cho người và cho mình [ A58 ]

53T

Ưu điểm trên của những cây viết trẻ lại tiềm ẩn những hạn chế, " 53T66Tnếu ai chịu theo dõi sáng tác của họ sẽ thấy tình hình không mấy lạc quan: độ mấy năm, đọc lại họ đã thấy khó đọc lại Điều này có thể cắt nghĩa - ở thế hệ này còn chưa đủ lắng đọng, chưa đủ bản lĩnh nghệ thuật "[ A26, tr.214]53T66T Tích lũy vốn sống, thẩm định, trải nghiệm để tạo thêm bề dầy,

độ chín trong sáng tạo nghệ thuật, quá trình này cần có thời gian và sự nỗ lực, tu dưỡng không ngừng trong mỗi cá nhân Song, một số cây viết trẻ ( có cả một vài nhà văn không

còn trẻ ) dường như quá nôn nóng, đã cho ra những tác phẩm nhạt nhòa, hoặc ở một số tác phẩm 53T66T"người viết chưa đủ từng trải và tri thức về cái hiện thực cực kỹ phức tạp này, mà vì những lý do khác nhau , đã vội nói những điều quả quyết về nó Chẳng hạn như khi nói về cải cách ruộng đất, hay về sự tha hóa trong xã hội Cũng có khi đây đó còn lẫn những cay cú hằn học riêng chưa giải tỏa được do đó những sự thật được phát hiện dễ trở thành vụn vặt hay phiến diện " 53T66T( Nguyên Ngọc [A.8, tr 110] ) Hạn chế này ở một số cây viết đã được nhiều nhà nghiên cứu phê bình đề cập đến

Qua những bài đánh giá phê bình, một vài cây viết truyện ngắn đã thu hút được sự chú

ý của nhiều nhà nghiên cứu, gây niềm quan tâm trong giới sáng tác và tạo ra nhiều luồng tiếp nhận nơi bạn đọc Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài là những tác giả có nhiều truyện ngắn gây sóng gió trong dư luận

53T

Trong 52T53TĐọc Phạm Thị Hoài 52T53T, Đỗ Đức Hiểu nêu nhận xét: " 53T66TVăn bản của nhà văn nữ phát trên nhiều kênh ; nó hấp dẫn một số người đọc vì tiếng nói nhiều giọng của nó Không phải thông tin một chiều hoặc thông tin đường thẳng Suy nghĩ của nhà văn thoát ra ngoài những "băng từ" muốn quấn chặt lấy nó , áp đảo nó Nó tự do bay bổng ,'nó dằn vặt, nó đánh nhau , vật lộn với ngôn từ Truyện của Phạm Thị Hoài, về một phương diện ( phương

di ện rất quan trọng ) là cuộc đánh vật của nhà văn với ngôn ngữ" 53T66T[A.48.2]

53T

Tiếng nói nhiều giọng tạo nên sự hấp dẫn trong văn bản Phạm Thị Hoài , song chính xuất phát từ đây , truyện ngắn của nhà văn nữ này tạo ra nhiều luồng tiếp nhận khác nhau, nhiều ý kiến đánh giá khác nhau : " 53T66TNgười đọc Phạm Thị Hoài có thể ngạc nhiên : lại một nhà văn đi chệch quỹ đạo của truyện truyền thống Việt Nam trong gần nửa thế kỷ nay ! Lại một nhà văn tiếp tục cuộc hành trình vô cùng tận của loài người đi tìm cái đẹp ! Lại một nhà văn “ tổn thờ” ngôn ngữ văn chương ! Người đọc có thể đặt nhiều câu hỏi Nhà xã hội học : đâu là ý nghĩa giai cấp - chính trị của tác phẩm ? Nhà triết học : có phải chủ nghĩa hoài nghi ? Tác giả là một học trò của Frớt ra đời muộn màng ở Việt Nam cuối thế kỷ XX này ? Tác phẩm dành riêng cho những người được lựa chọn ? "[A.48.2]

53T

Truyện Phạm Thị Hoài không dành riêng cho những người được lựa chọn, song đúng

là cần phải dò đúng "kênh" mới giải mã 42T53Tđược 42T53Tvăn bản 53T66TPhạm 53T66TThị Hoài.52T53T Có 52T53Tmột thời nhiều ý

kiến ồn ã xung quanh một số truyện ngắn của nhà văn nữ , ý kiến phản đối nêu: truyện lai căng, quá dung tục, nhiều yếu tố sex; ý kiến đồng tình nói: dưới lớp ngữ nghĩa bề mặt, đằng sau những chi tiết sex là thông điệp nhân bản của nhà văn Qua những ý kiến trao đổi, luận bàn, một điều ghi nhận: truyện ngắn Phạm Thị Hoài đã tạo được dư âm, gợi nhiều suy

ngẫm cho người tiếp nhận

53TU

Về UNguyễn Huy ThiệpU 40T53T- Lời mở đầu cuốn sách: 53T66T"Nguyễn Huy Thiệp - tác phẩm và

dư luận'" 53T66T[A.89] có nhận định : 53T66T" Trong sinh hoạt văn học gần 52T66Tđây52T66T, chưa từng có một hiện tượng như Nguyễn Huy Thiệp Xuất hiện trên văn đàn mới có vài ba năm , Nguyễn Huy

Thiệp sớm được sự chú ý của đông đảo bạn đọc Đặc biệt sau 52T66TTướng về hưu52T53T, 53T66Thầu như mỗi truyện mới của anh lại gây bàn tán, tranh luận khắp nơi từ Nam chí Bắc

53T

Với 52T53TNhững ngọn gió Hua Tát, Chảy đi sông ơi, Con gái thủy thần , Muối của rừng52T53T và nhất là 52T53TTướng về hưu 52T53T, Nguyễn Huy Thiệp được bạn đọc hồ hởi đón nhận ; đến 52T53T

Những người thợ xẻ , Không có vua 52T53T dư luận không chỉ thuần nhất đồng tình ; đặc biệt khi 52T53TKiếm sắc, Vàng lửa, Phẩm tiết 52T53Txuất hiện , tiếp nhận truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp phân rõ thành hai cực đối lập " 53T66TCó những người ca ngợi hết lời, có những người chê bai và lên án, thậm chí có người còn đòi khởi tố, đòi bỏ tù Nguyễn Huy Thiệp "[A.89, tr.5]

53T

Ở một 51T53Tsố 51T53Ttruyện, hiện thực 51T53TNguyễn Huy 51T53TThiệp trình bày có quá nhiều những điều nhếch nhác", điều xấu , cái ác lộng hành trơ tráo ý kiến phản đối băn khoăn về "cái tâm" của người viết Ý kiến đồng tình lý giải: 53T66T" Ngòi bút trào p húng của Nguyễn Huy Thiệp vừa tàn nhẫn, vừa xót xa Tàn nhẫn có nghĩa là không được thương con người, đấy là mệnh lệnh của lương tâm và tác giả đã đi đến cùng, phơi bày sự đốn mạt của con người Nhưng cuối cùng thì vẫn xót xa, không thể không thương con người Ngay ở nhưng nhân vật đốn mạt nhất43T66T, 43T66TNguyễn Huy Thiệp không tuyệt vọng ở họ [A.89, tr.107]

kiến còn " băn khoăn", có những phân tích để đi tới khẳng định , có những nhận định đánh giá cao

53T

Những ý kiến " băn khoăn" về truyện ngắn Nguyễn Minh Châu nhận xét: Tư tưởng còn ngập ngừng không rõ , còn 53T66T"mung lung"53T66T, niềm tin phần nào 53T66T"bị hụt hẫng" 53T66T( Bùi Hiển [A.13a,tr.l74] ); tác giả 53T66T"đang bối rối trước hiện thực xã hội, rất khó nắm bắt điều ông muốn nói" 53T66T(Xuân Thiều [A.13a,tr.180]); 53T66T" chủ đích còn mờ mờ nhân ảnh'' 53T66T( Lê Thành Nghị[A.13a, tr.187] ); nhân vật lão Khúng "53T66Tkhá cản ngại cho lối sống tập thể, nhưng lại gây được ấn tượng mạnh53T66T" (Triều Dương [A.13a,tr 181])

53T

Những phân tích để đi đến khẳng định: " 53T66TCó những cái bình thường nhưng dưới ngòi bút của ông đều có tầm triết lý" , “Quỳ rất đời”, là con người ngày hôm nay" 53T66T( Tô Hoài [A.13a,tr.l86]); Truyện Nguyễn Minh Châu 53T66Tkhông dể hiểu" 53T66Tnhưng là " 53T66Tđang đi tìm, 53T66Tđã đi sâu vào các tầng tâm ( Phong Lê[A.13a,tr183]); 53T66T"Nhà văn đang tạo ra thế giới nghệ thuật riêng, có được cái đa giọng điệu, nhiều lớp nhiều tầng rất quý" 53T66T( Nguyễn Kiên [A.13a,trl85] ), 53T66Tngày càng hiện đại đi sâu vào tâm lý tiềm thức" 53T66T(Phan Cự Đệ [A.13a,tr.175])

53T

Ý kiến đánh giá cao những tìm tòi nghệ thuật trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu khẳng định: " 53T66TPhiên chợ Giát là một tuyệt tác của văn học thời hiện đại và Nguyễn Minh Châu được coi như "một tấm gương sáng thuộc số nhà văn mở đường tinh anh và tài năng nhất của văn học ta hiện nay" 53T66T( Nguyên Ngọc [A.55.2]) ; " 53T66TĐọc Nguyễn Minh Châu càng thấy tin vào khả năng của văn xuôi hiện đại " 53T66T( Huỳnh Như Phương [A.67.3]); " 53T66T

Chúng ta trân trọng di sản văn học của anh , đặc biệt đánh giá cao phần đóng góp của anh vào bước ngoặt quyết định của văn học thời kỳ đổi mới " 53T66T(Nguyễn Văn Hạnh [A.45.3])

53T

Sự biện giải tranh luận tương tự như đối với 51T53TNguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp51T53T, Phạm 51T53TThị 51T53THoài còn hướng vào sáng tác của một số cây viết: 51T53TDương Thu Hương, 51T53TTạ Duy 51T53T

Anh, 51T66TLại Văn 66T 53TLong có ý kiến chưa đồng tình, có ý kiến còn băn khoăn, song phần đông

đã ghi nhận những đóng góp tích cực của họ trong quá trình đổi mới văn học

53T

Nhìn chung lại, qua các công trình, bài viết của các nhà nghiên cứu phê bình, quá trình đổi mới văn học đã được tiếp cận từ nhiều góc độ, bình diện Thể loại truyện ngắn đã đáp ứng kịp thời tạo nên sự sôi động trong bước ngoặt chuyển đổi cảm hứng nghệ thuật

Các bài viết của các nhà nghiên cứu phê bình tập trung vào những vấn đề bức xúc: cách cảm nhận và phản ánh hiện thực, sự chuyển biến trong quan niệm về con người, một số cách tân trong nghệ thuật thể hiện; tranh luận biện giải xung quanh sáng tác của một số cây viết đã tạo ra nhiều luồng tiếp nhận khác nhau Có những ý kiến tương đồng , có những nhận định khác biệt, đôi khi có những đánh giá tương phản, đối lập Để có được những nhận định xác đáng về thể loại truyện ngắn nói riêng và văn học hôm nay nói chung, chúng

ta cần sự thẩm định của thời gian Song, cũng rất cần có ngay những công trình nghiên cứu, khảo sát cụ thể, có hệ thống những sáng tác tiêu biểu để tổng kết những đặc điểm cơ bản,

sự đóng góp của từng thể loại vào tiến trình đổi mới văn học

3 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

Dựa vào những đặc điểm thể loại, chúng tôi khảo sát tìm ra những yếu tố truyền thống

- cách tân trong cách thể hiện của truyện ngắn hai thập niên sau chiến tranh Cố gắng chỉ ra những đặc điểm, những ưu thế riêng biệt khiến thể loại truyện ngắn giữ được vai trò tiên phong trong quá trình chuyển đổi quan niệm nghệ thuật về con người và tạo dựng một khuôn mặt mới cho văn học

53T

Truyện ngắn hai thập niên sau chiến tranh có những biến thể: truyện ngắn 100 chữ, truyện cực ngắn Chúng tôi chưa có điều kiện để khảo sát, tìm hiểu những nét đặc trưng của những biến thể này Chỉ xin giới hạn được 40T53Ttìm 40T53Thiểu đặc trưng của thể loại truyện ngắn lưu giữ những yếu tố hạt nhân theo quan niệm truyền thống

53TU

3.2-Về tư liệuU: Chúng tôi lựa chọn khoảng 50 tác giả với hơn 100 truyện ngắn để khảo sát, minh chứng cho những nhận xét, đánh giá, kết luận

53T

Mạch liên kết, xâu chuỗi các truyện ngắn được lựa chọn khảo sát là giá 40T53Ttrị 40T53Tnhân bản

và ý tưởng nhân văn Những tác giả và những truyện ngắn được lựa chọn là những cây bút gây nhiều sự chú ý nơi độc giả - những truyện ngắn đoạt giải trong các đợt thi truyện ngắn

trên 53T66TTuần báo Văn nghệ , Văn nghệ Quân đội 53T66Tvà những truyện ngắn thể hiện rõ một phong cách, một giọng điệu nghệ thuật theo nhận định của chúng tôi

4 Ph ương pháp nghiên cứu

53T

Xuất phát từ yêu cầu của đối tượng nghiên cứu và mục đích cần hướng đến của luận

án, chúng tôi đã vận dụng một số phương pháp nghiên cứu:

40T

Phương pháp lịch sử - so sánh: 40T53Tđược sử dụng để làm rõ : sự tác động 40T53Tcủa 40T53Thoàn cảnh lịch sử xã hội đến đời sống văn học ; sự chuyển biến đổi mới của văn học gắn với quá trình vận động đổi mới đang diễn ra đều khắp trên 40T53Ttoàn 40T53Txã hội; cảm hứng nghệ thuật trong truyện ngắn sau 1975 có sự khác biệt 40T53Tso 40T53Tvới giai đoạn 1945-1975 song lại có một số điểm tương đồng với giai đoạn 1930-1945 Trên quan điểm lịch sử cụ thể, luận án xem xét sự vận động, phát triển của quan niệm nghệ thuật về con người - yếu tố then chốt tạo nên sự đổi mới trong văn học

40T

Phương pháp loại hình - hệ thống40T53T: Để tìm hiểu, thẩm định số lượng không nhỏ truyện ngắn xuất bản trong hai thập niên, chúng tôi sử dụng phương pháp loại hình để lựa chọn khảo sát, định ra nét bản chất nhất của những mảng đề tài, những nhóm tác phẩm Phương pháp hệ thống được sử dụng như một phương pháp công cụ hỗ trợ đắc lực cho phương pháp loại hình Trong quá trình nghiên cứu 40T53Tthao tác phân tích 40T53Tđược vận đụng thường xuyên 40T53Tđể 40T53Tkhảo sát tác phẩm theo hướng chiều sâu

53T

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi có ý thức vận dụng những hiểu biết 40T53Tvề thi pháp

học hiện đại kết hợp với cảm thụ truyền thông để khảo 40T53Tsát và nhận định tác phẩm theo quan niệm của mình Thẩm định quan niệm đã cảm nhận qua tham khảo những nhận xét, nghiên cứu của những người đi trước để có một cái nhìn thấu đáo hơn Như vậy, ngoài những khảo sát có tính chất cảm thụ truyền thống nhằm khám phá ra mạch cảm hứng của tác phẩm, chúng tôi nghiên cứu những liên kết nội tại của tác phẩm, những motiv, những kiểu nhân vật, những thủ pháp, phương thức nghệ thuật mà tác giả sử dụng để tạo nên tác phẩm nhằm chuyển tải cách cảm nhận hiện thực và gửi gắm quan niệm nghệ thuật về con người Mỗi tác phẩm là một thông điệp của nhà văn gửi đến xã hội loài người, chúng tôi sẽ cố gắng cảm nhận, trình bày những thông điệp đó theo ý nghĩa bản thân nó

5 Đóng góp của luận án

5.1- 53TBằng cách phân tích, lý giải kết hợp với sự cảm thụ, trải nghiệm thẩm định, so sánh luận án cố gắng chỉ ra sự đa diện, nhiều chiều trong cách cảm nhận hiện thực và nhận thức về con người Từ đó làm nổi rõ diện mạo và bản sắc của truyện ngắn hai thập niên sau chiến tranh

5.2- 53TTrong quá trình phân tích, lý giải, khái quát luận án có ý thức tìm nhận và nêu lên những đặc điểm cơ bản, ưu thế riêng của thể loại; những cách tân sáng tạo trong bút pháp thể hiện của nhiều cây viết truyện ngắn

53T

5.3- Luận án chú ý phân tích hiệu ứng thẩm mỹ mà mỗi trang truyện ngắn tác động đến bạn đọc, từ đó nhằm khẳng định vị thế tương hỗ trong quan hệ: nhà văn - tác phẩm - bạn đọc của văn học hôm nay

6 Kết cấu của luận án

2.1 53TUSự quan tâm tới yếu tố con người trong đời sống chính trị, xã hội Việt Nam sau

1975

2.2 53TUSự nhận thức nghệ thuật về con người trong truyện ngắn 75 -95

2.2.1 53T- Dấu ấn chiến tranh trong ký ức con người

2.2.2 53T- Khát vọng hạnh phúc của con người

2.2.3 53T- Con người bị tha hoá

2.2.4 53T- Con người đang tự vấn

2.2.5 53T- Con người chứng nhân lịch sử

3.1 53T- Điểm nhìn trần thuật của truyện ngắn 75-95

3.2 53T- Không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn 75-95

3.3 53T- Kết cấu của truyện ngắn 75-95

3.4 53T- Chi tiết nghệ thuật trong truyện ngắn 75-95

C HƯƠNG 1: DIỆN MẠO TRUYỆN NGẮN 1975-1995

1.1 Vị trí truyền ngắn trong văn học sau 1975

1.1.1- Xã hội Việt Nam sau chiến tranh có những thay đổi sâu sắc, là bộ phận nhạy cảm nhất, văn học thu nhận những biến động trong đời sống xã hội và phát ra những tín hiệu chuyển tải nhiều thông điệp mới Thể loại truyện ngắn có một vị trí nổi bật trong quá trình thu phát này , giữ vai trò tiên phong trong sự nghiệp đổi mới văn học

53T

Theo Đàm Mỹ Hạnh, " 53T66Ttruyện ngắn là một thể loại đắc lực có nhiều thành tựu , nhiều

t riển vọng trong văn học ta" 53T66T[A.46.2] Nói một cách hình tượng như Phạm Xuân Nguyên :

" 53T66TCu ộc sống luôn vỗ sóng vào văn học Mỗi thể loại như một con thuyền vượt sóng Con thuyền truyện ngắn hôm nay có những tay chèo lái khá không bị chìm dưới lớp sóng mà biết khai mở những luồng lạch riêng vượt lên nhìn bao quát và xuyên sâu khắp biển cả 53T66T " [A.58]

1.1.2 Nguyên nhân nào tạo cho truyện ngắn có được một vị trí như vậy ?

53T

Trước hết phải kể đến tính năng động, khả năng ứng chiến, độ nhạy của truyện ngắn trước những biến đổi mạnh mẽ và phức tạp của đời sống ( đặc biệt trong tư tưởng tình cảm con người và tâm lý xã hội ) Có dung lượng "ngắn", tập trung lý giải một hiện tượng để bật lên điều gì đó, truyện ngắn tỏ ra thích ứng nhanh với nhịp sống và lối sống của con người hiện đại Dòng đời hai thập niên sau chiến tranh không ít khúc quanh co, ở những chỗ sâu kín nhất của tình người cũng đang có những xung đột thầm kín, tinh vi, không phải lúc nào cũng dễ nhận ra và gọi tên cho thật đúng Truyện ngắn nhanh nhậy nắm bắt, len lỏi vào những ngõ ngách sâu nhất của đời sống để khám phá và phát hiện Những thông điệp nóng hổi tính thời sự của truyện ngắn mang giá trị tức thời Qua những trang truyện, người đọc tìm nhận lời giải đáp cho những điều đang băn khoăn, giải tỏa nỗi trăn trở bức xúc, suy ngẫm thêm về một điều gì truyện ngắn có nhanh một số lượng đông đảo bạn đọc Yêu cầu đáp ứng niềm mong mỏi của công chúng làm nhà văn ý thức hơn trách nhiệm, sứ mạng lịch

sử của mình Đây chính là động lực thúc đẩy sáng tạo nghệ thuật 51T53TNguyễn 51T53TMinh 51T53TChâu51T53T, một trong số những cây viết truyện ngắn giữ vai trò mở đường, tâm sự: " những biểu hiện của

lối sống, đạo đức, và thậm chí là cả quan niệm sống của những con người xung quanh - nhất là thanh niên - khiến chúng ta không thể không quan tâm và lo lắng thế là tôi quyết định xông vào cái mặt trận đạo đức này tôi muốn dùng ngòi bút tham gia trợ lực vào cuộc giao tranh không có gì ồn ào nhưng xẩy ra từng giờ từng ngày và khắp mọi lĩnh vực đời sống 53T66T "[ A.26, tr 452,453.]

53T

Những nhà văn tâm huyết với cuộc đời, với con người như 51T53TNguyễn Minh 51T53TChâu có rất nhiều trong đội ngũ các nhà văn Họ chọn thể tài truyện ngắn để nói được ngay những điều đang bức xúc, để chuyển nhanh những cảm nhận về thời cuộc đến bạn đọc Không chỉ dừng

ở tính thời sự, nhanh nhậy, truyện ngắn còn là sự dồn nén, cô đọng, 53T66T"là một thứ giọt nước

mà không có nó không thể có đại dương toàn bộ truyện ngắn là một tấm khảm lớn lao về

cả thời đại Với những mảng tưởng như rất bé nhỏ , nó góp phần tạo nên cả tấm chân dung hoàn chỉnh” 53T66T( Aitmatốp - [A.18, tr.137 ] ) “53T66TCái bé nhỏ ngắn gọn đó cũng có sức chứa nội tại lớn lao , cũng có thể bao quát được toàn bộ đời sống có thể đạt tới kích thước anh hùng

ca và có được tác dụng nghệ thuật chẵng khác gì mọi sáng tác đồ sộ khác" 53T66T(T.Man - [A.18, tr.81] ) 53T66T"Trong truyện ngắn, tất cả như trong lòng bàn tay 53T66T 53T66TAnh phải thông minh , như anh phải hiểu biết Bởi lẽ , hình thức nhỏ không có nghĩa là nội dung không lớn lao"53T66T

(A.Tônxtôi - [ A.18,tr.l 16 ])

51T

Nguyễn Minh Châu đã viết 51T53Tnhiều truyện ngắn, vẫn ngạc nhiên về 51T53Tsự 51T53Tkhám phá của mỗi nhà văn ở thể tài này: " 53T66THình như đó là những người cầm bút có cái biệt tài có thể chọn trong cái dòng đời xuôi chảy một khoảnh khắc thời gian mà ở đó cuộc sống đậm đặc nhất chứa đựng nhiều ý nghĩa nhất, một khoảnh khắc cuộc sống với một vài sự việc diễn biến sơ sài và cũng bình thường thôi ( hoặc có thể dồn dập không bình thường ) nhưng bắt buộc con người ở một tình thế phải bộc lộ ra cái phần tâm can nhất, cái phần ẩn náu sâu kín nhất, thậm chí có khi đó là khoảng khắc chứa cả một đời người, một đời nhân loại"

thể làm nổ tung trong tình cảm và ý nghĩ người đọc những điều rất sâu sa và da diết của con người, khiến người đọc phải nhớ mãi, suy nghĩ mãi, đọc đi đọc lại mãi vẫn không chán

53T66T

" ( Nguyễn Minh Châu [A.37] ) 53T66TNgười ta có thể đọc đi đọc lại Sêkhốp hàng chục lần , mỗi lần lại mở ra một thứ chiều sâu mới của các tác phẩm, mỗi lần lại có dịp vui buồn cười khóc theo kiểu khác 53T66T 53T66T 53T66T(Bônđarép -[A.18,tr.l61]) Các nhà văn tâm huyết với nghề, đều mong muốn có được những trang viết in dấu ấn cuộc đời , lay động xúc cảm con tim , thức

tỉnh khơi gợi điều gì đó trong lòng bạn đọc Truyện ngắn với những ưu thế riêng được nhiều nhà văn chọn để thể hiện nỗi niềm trăn trở, những cảm nhận về con người, cuộc đời

53T

Sự tiến triển nhanh mạnh của truyện ngắn còn nhờ sự tác động hỗ trợ của cơ chế quản

lý , các cơ quan báo chí , nhà xuất bản Những cuộc thi truyện ngắn được tổ chức đều đặn , liên tục trên 53T66TTuần báo Văn nghệ, Văn nghệ quân đội, Thế giới mới.53T66T có tác dụng động viên sáng tác, thu hút sự chú ý của công chúng Những truyện ngắn hay, được giải trong các cuộc thi được tập hợp thành nhiều tuyển tập, phát hành rộng khắp; nhiều cây viết truyện ngắn cho ra những tập truyện riêng Sự quan tâm đúng mức đối với hoạt động văn nghệ góp phần thúc đẩy nhanh quá trình chuyển biến đổi mới văn học, tạo điều kiện cho thể loại truyện ngắn bứt lên giữ vị trí tiên phong trong công cuộc đổi mới

1.2 Hai khuynh hướng trong quá trình chuyển đổi cảm hứng nghệ thuật

53T

Sau 1975, đời sống chính trị xã hội nước ta có nhiều biến động, hiện thực bộn bề đặt chúng ta trước muôn ngàn điều phải giải quyết Vừa bước ra khỏi cuộc chiến tranh dai dẳng khốc liệt, dân tộc ta lại đối mặt với cuộc đấu tranh phức tạp, khó khăn, diễn ra trên nhiều trận tuyến Văn học vào trận, bám sát cuộc sống , xới lạc từng mảnh nhỏ hiện thực hôm

nay, chiêm nghiệm, suy ngẫm nhiều điều về quá khứ Con người xuất hiện trong văn học hôm nay không thuần nhất là những con người mang nét đẹp cộng đồng, con người của đời thường mang tâm sự đời tư thế sự xuất hiện nhiều trên những trang văn Cảm hứng ngợi ca không còn giữ vai trò chủ âm, giọng đối thoại tâm tình nặng chất suy tư và cảm hứng phê phán xuất hiện đã tạo nên sắc thái mới trong văn học

53T

Qua trình diễn tiến của văn học hai thập niên sau chiến tranh có thể chia thành hai bước : thập niên đầu ( 1975 -1985 ) là thời gian văn học chuẩn bị cho sự chuyển đổi; thập niên sau ( 1985-1995 ) là bước sôi động thể hiện cảm hứng nghệ thuật mới Khảo sát qua

đề tài, cách tiếp cận hiện thực - con người, tư tưởng chủ đạo thể hiện qua các sáng tác, chúng ta sẽ thấy rõ quá trình biến chuyển, đổi mới của văn học

1.2.1 Sự nhạt dần chất sử thi và cảm hứng ngợi ca ( 1975 -1985 )

53T

Có thể nhận diện truyện ngắn mười năm đầu sau chiến tranh qua các cuộc thi do 52T53TTuần báo Văn nghệ 51T52Ttổ 51T53Tchức (1978-1979 và 1983-1984), do 52T53TTạp chí Văn nghệ Quân đội 52T53Ttổ chức (1982 và 1983-1984)

và 52T53TBến quê 52T53T(1985) của 51T53TNguyễn Minh Châu 51T53Tthu hút nhiều 51T53Tsự 51T53Tchú ý nơi bạn đọc và giới phê bình

trình sát là những truyện ngắn mà các nhà văn chiến sỹ: Nguyễn Trí Hán, Thái Bá Lợi,

Chu 51T53TLai, 52T53TMiết 52T53TQuang Thụy đã dồn hết tâm lực cùng sự trải nghiệm của chính mình để

nói lên một điều: tình yêu quê hương, ý thức trách nhiệm với đồng đội, sự khát khao được

xả thân vì nghĩa lớn, vì lý tưởng cao đẹp là những yếu tố tạo nên sức mạnh tinh thần, hoàn thiện những hành động anh hùng, tạo ra vẻ đẹp kỳ lạ nơi người chiến sỹ Những hình ảnh như đã rất quen trong những trang truyện ngắn thời chống Mỹ vẫn làm bạn đọc hôm nay xúc động Có được điều đó bởi cách nhìn đa diện, lời lý giải tâm tình được nói qua chính 51T53Tsự 51T53Tthể nghiệm của người trong cuộc Sự rung động của tác giả trước đối tượng được đánh đổi bằng máu và nước mắt đã đem lại những tình cảm mới mẻ ở người đọc

53T

Không chỉ là hình bóng của ngày hôm qua, cuộc chiến tranh đang diễn ra trên biên giới phía Bắc, dưới biên giới phía Nam, giữa chiến trường Campuchia vẫn đang có nhiều thêm những chiến sỹ dũng cảm , những người lính tình nguyện quên mình Ma Văn 53T66TKháng

53T66T

trong 52T53TChuyến xe đêm 52T53Tlàm bạn đọc thêm một lần nữa cảm phục hành động anh hùng, xả thân

vì người khác của 42T53Tngười 42T53Tlính Bị ba viên đạn xuyên qua lồng ngực , máu tuôn xối xả , ngã gục xuồng vô lăng, anh lính lái xe vẫn dận chân ga, vượt qua làn đạn của quân pônpốt, chạy thêm hơn chục cây số đường rừng đến trạm gác, cứu sống người phóng viên phương Tây Hành động quả cảm của người lính lái xe làm anh phóng viên thốt lên xúc động: " 53T66TThật kỳ diệu!Vì sao có thế như thế được, anh người Việt ơi?!

53T

Sẵn sàng xả thân, trung thực, vị tha những phẩm chất tốt đẹp này trở thành bản tính của những người lính, chi phối cách ứng xử và hành động của họ trong mọi hoàn cảnh 52T53TTrái cam trong lòng tay 51T52T( Nguyễn Kiên ), 51T52TĐêm nguyệt thực 52T53T(Trung Trung 51T53TĐĩnh ), 51T52TMiền sóng vỗ

51T52T

(Anh 51T66TĐức 53T66T), 52T53TChuyện tình trên Cù lao Xanh 51T52T( Nguyễn Thành 51T53TLong ), 52T53TBông Huệ trắng 51T52T( Hoài Vu), 51T52TĐiều không dễ thấy 52T53T( Phong 51T53TLai 51T53T) là những truyện ngắn tiếp tục cảm hứng ngợi ca nét đẹp của người cầm súng 53T66Ttrong 53T66Tcuộc sống đời thường Người lính trong 52T53TĐiều không 52T66Td ễ

52T66T

thấy 52T53Ttừ chiến trường trở về, đối mặt với hoàn cảnh trớ trêu : giấy báo tử anh đã về làng từ" mấy năm trước, người vợ ngoan hiền sau hơn chục năm mòn mỏi ngóng chờ anh, tuyệt vọng sau tin báo tử, giờ đây đã có một đứa " con hoang" đau khổ, hờn ghen làm anh có những hành xử không sáng suốt Lời 42T53Tnói 42T53Tchân tình của người bí thư chi bộ : “ 53T66TNgười ta nhìn

vào người Đảng viên , 52T66Tngười 52T66Tchiến sỹ chúng mình không phải ở những lúc xông lên trận địa, mà cả ở 52T66Tnhững 52T66Tlúc như thế này nữa " 53T66T[B.33, tr.275] , đã đụng đến lòng vị tha vốn có trong anh Với bản tính nhân hậu và tình yêu thương vợ vẫn còn sâu đậm , người lính đã

gạt được những ý nghĩ hẹp hòi Anh tâm sự " 53T66TTrong cuộc sống, kết tội thì dễ , hiểu được và tha thứ mới thật là khó 53T66T " [B.33, tr.276] Những người lính đã dành trọn tuổi trẻ, sức thanh xuân cho cách mạng, hôm nay họ 51T53Tlại 51T53Tlặng lẽ nhịn nhường, muốn nhận về mình những thiệt thua, chỉ mong sao những người thân được hạnh phúc

53T

Cảm hứng ngợi ca phẩm chất cao đẹp của người lính trong văn học sau 51T53T75 51T53Tbớt đi âm hưởng hào hùng, dường như đằm lại, sâu lắng hơn Hình tượng người chiến sỹ không vời vợi chói chang để cả nhà văn và bạn đọc đều ngưỡng vọng, thán phục Họ gần hơn với cuộc sống đời thường, bên cạnh những hành động quả cảm anh hùng, trong đời sống riêng tư họ cũng có những lúc yếu lòng, làm ra lầm lỗi 52T53TGió từ miền cát 52T53Tcủa Xuân Thiều là một trong những truyện ngắn viết chắc tay khi đề cập đến khía cạnh này Dương, người chiến sỹ đã

hy sinh, vừa được cảm nhận ở những hành động anh hùng, vừa được biết đến là một người đàn ông yếu đuối Dương rất yêu vợ song đã mềm lòng trước Thắm - cô du kích cùng tổ chiến đấu với anh - trong một hoàn cảnh đặc biệt Cách lý giải thấu tình, đạt lý, đặt nhân vật vào hoàn cảnh cụ thể của 51T53TXuân Thiều 51T53Tđã thuyết phục được bạn đọc Người đọc vẫn khâm phục kính 53T66TMọng 53T66TDương và thông cảm với anh

Hạnh Nhơn 51T52T(Nguyễn Thành Long) 51T52TChuyện hai mươi năm 51T52T( Lê Văn Thảo), 51T52THai người trở lại trung đoàn 51T52T( Thái 51T52TBá 52T53TLợi) cùng chung một chủ đề như vậy

những trang văn, bằng cách này cách khác vẻ đẹp của con người trong quá trình lao động được thể hiện, nhân cách mới gắn với lao động cải tạo đời sống Ngòi bút 51T53TDưong Thu

Hương 51T53Tcó một độ nhậy và sự xông xáo đáng quý trước những sự kiện nóng hổi của đời sống chính trị 52T53TChân dung của một người hàng xóm52T53T, ra mắt bạn đọc kịp thời và đúng lúc

Đó là một trong những truyện ngắn hay viết về đề tài chống quân Trung Quốc xâm lược Trong 52T53TChân dung của một người hàng xóm52T53T, tác giả không đơn thuần miêu tả sự kiện hoặc kết quả của nó mà đã khắc họa được sinh động chân dung một con người với 49T53Tcả 49T53Tmột quá trình biến đổi vừa âm u vừa khủng khiếp ở nó: từ một con người hiền lành chất phác, trở thành một công cụ giết người Truyện đã dựng được không khí của một thời điểm lịch 51T53Tsử51T53T, với kết cấu chặt chẽ, có tính khái quát sâu, gây được ấn tượng mạnh trong người đọc

53T

Mảnh đất miền Nam vừa giải phóng xuất hiện khá nhiều trong sáng tác Dương Thu Hương Hơn một nửa số truyện của chị dành cho đề tài này Một số truyện ngắn về mảng sống này đã thu hút sự chú ý của độc giả: 52T53TMiền cỏ tơ, Lâu đài, Loài hoa biến sắc, Cô gái bên kia hàng rào, Thợ làm móng tay 52T53Tchủ đề nổi bật trong các truyện ngắn là cách mạng

thực sự đổi đời cho con người và vùng đất vừa được giải phóng

53T

Những năm đầu của thập kỷ 80 xuất hiện nhiều truyện ngắn viết về những con người bình thường: 52T53TBạn già 51T52T- Lưu Quang Vũ, 51T52TNgười về hưu - 51T52TAnh 51T66TĐức , 52T66TDì Út - 51T52TThanh Quế, 51T52T

Những quả trứng vỡ - 51T52TĐinh 51T66TQuang 51T66TNhã , 51T52TAnh bạn Kỉnh của tôi -52T53TBùi 51T53THiển , 51T52TNgười gặp hàng ngày - 51T52TNguyễn Khải, 51T52TĐi đón cơn mưa - 51T52TVũ Tú Nam51T53T Mỗi con người trong truyện có những cảnh đời và khúc quanh riêng, qua trang viết các nhà văn gởi gắm điều nhắn nhủ: để hiểu hết một con người phải theo sát nó trong nhiều khúc ngoặt cuộc đời, lại phải nhìn nó

từ nhiều phía , nhìn từ xa đến gần và ngược lại Đọc những trang viết này, không khỏi có người băn khoăn , vì các truyện ít trực tiếp miêu tả các sự kiện lớn của đời sống trong lĩnh vực chiến đấu và sản xuất, và có vẻ như hơi thiên về chuyện " đời thường" Nhìn sâu hơn,

đa số các truyện đã tập trung nói về công cuộc xây đựng chủ nghĩa xã hội mà mặt trận hàng đầu là xây dựng con người mới Cái nhìn nghệ thuật của nhà văn đã có sự đổi mới - biểu hiện trước hết trong cách nhìn con người như một tổng hòa các quan hệ xã hội, trong sự chú ý đến hoàn cảnh

53T

Cảm hứng phê phán hầu như thiếu vắng trong văn học chiến tranh 52T53Ttrở 52T53Tlại trong những trang truyện ngắn hôm nay Dương Thu Hương với nhiều truyện trong hai tập Những bông

bần ly - Một bờ cây đỏ thắm51T52T; Nguyễn Minh Châu với 51T53Tmột loạt truyện trong 52T53TBến quê -

Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành 52T53Tđã trình bày những cách tiếp cận và cảm nhận hiện thực rất " khác" : tự phê phán mình , phê phán người, muốn nhận thức lại nhiều điều Nhiều ý bàn luận về truyện 52T53TNhững bông bần ly 52T53Tcủa 51T53TDương Thu Hương 51T53T Báo 52T53TVăn nghệ 52T53Tđã

tổ chức một cuộc thảo luận về truyện ngắn của 51T53TNguyễn 51TMinh 51TChâu51T53T, ý kiến khen chê rất khác nhau nhưng thống nhất ở chỗ khẳng định và ghi nhận những tìm tòi của nhà văn trong thể tài này

53T

Nhìn bao quát truyện ngắn thập niên đầu, chúng ta có nhận xét: nửa cuối của thập niên 70 ( 1975 - 1980 ) văn học vẫn " hát" lời ca ngợi người chiến sỹ, người công dân hăng hái nhiệt tình trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, song âm điệu lời ca trầm lắng, thiên về tự sự, suy ngẫm, không hào hùng ngưỡng vọng như giai đoan trước ; nửa đầu thập niên 80 ( 1981 -1985 ) truyện ngắn đa dạng hơn trong đề tài phản ánh, nhiều diện hơn trong cách tiếp cận hiện thực - con người và phong phú, linh hoạt trong giọng điệu thể hiện Sự chuyển biến có tính chất tự thân này dồn góp sức mạnh, để khi có sự tác động của chủ trương đổi mới văn học, truyện ngắn đột phá tạo thành một dòng chảy sôi động trong thập niên sau ( 86 - 95 )

1.2.2 Cảm hứng đời tư thế sự và những trăn trở tìm tòi (1986 -1995 )

53T

Đang có sẵn nội lực, được tiếp thêm sức đẩy từ chủ trương đổi mới của Đại hội Đảng VI, văn học nói chung và truyện ngắn nói riêng chuyển mình mạnh mẽ Năm 1986 có thể coi là năm bản lề, văn học sang trang, thể loại truyện ngắn dường như được " lên ngôi"

53TRất nhiều truyện ngắn, tập truyện ngắn được ra mắt bạn đọc : Nơi in nhiều tập truyện ngắn nhất trong năm là nhà xuất bản Tác phẩm mời : 52T53TĐáy nước 51T52T(Nguyễn Kiên ) , 51T52TMột chiều xa thành phối 51T52TLê Minh Khuê ), 51T52TĐối thoại sau bức tường 51T52T(Dương Thu Hương ),

51T52T

Đêm nguyệt thực 51T52T( Trung Trung Đĩnh ), 51T52TTrái chín 51T52T( Phạm 51T53TKhắc Vinh51T53T), 51T52TDòng sông mùa

lũ qua 51T52T( Văn Chinh ) , 50T51TV ề 50T52Tnơi ấy 52T53T( 50T53TDạ 50T51TNgân, Chu Hồng Hải, Văn Định,51T 51TNg uyễn Khoa Đăng ) 51T52TLà bóng hay là hình 51T52T( Hà Khánh Linh51T 53T) , 52T53TChuyện từ cái cối xay 51T52T(Nguyễn Phúc

51T53T

Lai ) Trong 51T53Tsố 51T53Tnày các tập của 51T53TNguyễn Kiên51T53T, Lê Minh Khuê, 52T53TDương 52T53TThu H ương được

nhiều người thích

Nhà xuất bản 40T53TLao động 40T51Tcó: 51T52TNgày đẹp trời 51T52T( Ma Văn Kháng 51T53T), 40T53TNước40T 52Tcường 52T53T( Bút Ngữ), 52T53TCô gái tì m đến đảo 51T52T( Ngô Văn Phú ), Sự đòi hỏi 51T52Tđáng yêu 51T52T( Xuân 49T51TLục49T51T, Thái 51T53TBá

51T53T

Tân 51T53T) 40T53TNgày 40T53Tđẹp 52T53Ttrời 52T53Tcủa 51T53TMa Văn 51T53TK51T53Tháng 51T53Tlà tác phẩm vào loại tốt của Nhà xuất 40T53Tbản Lao

động 40T53Tnăm 1986 , được dư luận bạn đọc đánh giá cao

Đêm 40T52Tpháo hoa51T52T), Võ Hoàng Minh và 51T53TMai 51T53TSơn ( 51T52TThị trấn ven biển )

Qua các truyện ngắn, các nhà văn tỏ rõ thái độ của mình đối với đời sống hôm nay -

quan tâm đến mọi chuyện, đến từng con người trong những số phận 51T53Thết 51T53Tsức khác nhau Mỗi con người đều có vị trí và giá trị nhất định trước cộng đồng và lịch sử; mỗi cá nhân là độc đáo thú vị trong sự khám phá liên tục của nhà văn Cuộc sống vốn " đa sự" như cách nói của 51T53TNgu yễn Minh Châu - 51T53Ttác động hết sức khác nhau đến từng người tạo nên số phận, cảnh ngộ riêng của 51T53Thọ51T53T Những con người bình thường nhiều khi ít được để ý nhưng ẩn chứa nhiều giá trị và giữa họ có mối quan hệ tác động qua lại hết sức phức tạp nhiều khi khó

nhìn rõ Dường như nhà văn muốn khám phá ra điều thú vị ở từng con người, soi sáng cái độc đáo, không lặp lại ở mỗi cá nhân như một chỉnh 51T53Tthể51T53T Truyện ngắn 1986 có mặt khắp mọi nơi trong cuộc sống để phát hiện, dọi sâu vào từng ngõ ngách trong tâm hồn con người

để nhận biết kiếm tìm Quan niệm nghệ thuật mới về con người được khơi nguồn từ sáng

tác của Nguyễn Minh 51T53TChâu , Dương Thu Hương, Xuân Thiều 51T53T trong thập niên trước nay càng lan rộng Những truyện ngắn: 52T53TMẹ và con 51T52T(Ma Văn Kháng ), 51T52TNgày đi trên đường

53T

Truyện ngắn 1986 cũng đã có những tìm tòi trong hình thức thể hiện Những người viết truyện ngắn hôm nay dường như thiên về lối viết theo sự gợi ý của trực giác, linh cảm Theo hướng này, nhà văn cảm nhận đời sống không phải do sự sai khiến của lý tính, mà theo " mệnh lệnh của trái tim" Cuộc sống diễn tiến thật tự nhiên, có quy luật, nhưng luôn hàm chứa những bất ngờ ngẫu nhiên và thậm chí có khi bí ẩn Nhà văn hôm nay cho căng hết giác quan của mình để đón bắt những rung động âm thầm đang diễn ra trong đời sống tâm hồn con người Theo hướng này sự tinh tế nhạy cảm của nhà văn là cực kỳ quan trọng

53T

Trong truyện ngắn 52T53TChiếc thuyền ở ngoài xa 51T52T( Nguyễn Minh Châu 51T53T), chính linh cảm

đã giúp cho nghệ sỹ " chộp" đúng được cái thần đời sống Ma 51T53TV ăn Kháng, Lê51T 51TMinh Khuê, Nguyễn Quang Lập, Nguyễn Kiên 51T53Ttrong nhiều truyện mới viết thường phảng phất những điều gì đó khó giải thích cặn kẽ bằng lý trí Cách viết này có ưu thế riêng, nó làm cho tác phẩm mang màu sắc của đời sống, làm cho người đọc như tham gia vào những " khoảnh khắc" cụ thể và có cảm giác về sự sinh thành mà chưa cần biết đến kết cục Hiệu quả gây ấn tượng 51T53Tcủa 51T53Ttruyện ngắn được gia tầng

53T

Sẽ còn có thêm những nhận xét đòi hỏi sự gọt giũa về ngôn từ, sự tinh tế nhuần

nhuyễn trong cảm hứng nghệ thuật, sự đa diện nhiều chiều trong những vấn đề phản ánh Song nhìn tổng thể, với một số lượng lớn tác phẩm, tập trung những khám phá tìm tòi của nhiều nhà văn với những giọng điệu và cách thể hiện linh hoạt, có thể nói, truyện ngắn

1986 đã tạo đà cho dòng chảy truyện ngắn Việt Nam thập niên thứ hai sau chiến tranh

Những năm 40T53TU1987, 1988U 40T53Tdiễn đàn văn học sôi động với những tập truyện ngắn: 52T53TC ỏ lau

40T52T

( 40T51TNguyễn Minh Châu ), 51T52TTướng về hưu 51T52T(Nguyễn Huy Thiệp), 51T52TMê lộ 51T52T( Phạm Thị Hoài51T53T)

Có những nhận xét rất khác nhau về cùng một tác giả, cùng một truyện ngắn Sự cách tân nghệ thuật, sự chuyển đổi quan niệm nghệ thuật về con người trong những sáng tác này sẽ được khảo sát kỹ ở những chương sau

T iến, Nguyễn Quang Thiều, Trần Văn 51T66TThước, 51T66TTrần Đức51T66T 51T66TTiến, Tạ Duy Anh, 51T66TĐàm

53T66T

Quỳnh Ngọc mỗi người một cách tiếp cận, một cách thể hiện đời sống, nhưng đều giống

nhau ở cái nhiệt huyết cố gắng áp thật sát đời sống và số phận con người

53T

Con người là gì ? Bản chất của nó ra sao ? Đáng tin cậy hay thất vọng về nó ? Những câu hỏi ấy xoáy sâu , lóe sáng trên từng trang sách dòng chữ Có thể còn chưa hết những nỗi đau, bi kịch, nhiều sự trái khoáy đến phi 51T53Tlý51T53T, nhưng niềm tin của nhà văn vào sự hướng thiện, hoàn lương của con người thật rạng rỡ Những truyện ngắn của 51T53TDương Hướng, Kiều Phương, Phạm Thanh Khương, 51T53THồ Thị 51T53THải 51T53TÂu, 53T56TCao 51T56TLinh Quân , Hồ Thủy Giang 51T53Tđều viết về khát vọng hướng thiện của con người ở những truyện ngắn này , chất thơ dấy lên cả khi tác giả miêu tả những số phận hẩm hiu , những cảnh ngộ trớ trêu

53T

Năm U1991U 52T53TTuần báo Văn nghệ 52T53Ttổ chức cuộc thi truyện ngắn, có 1626 tácphẩm của

1334 tác giả tham dự Qua sự sàng lọc, lựa chọn của Ban giám khảo 12 truyện ngắn được trao giải thưởng Giải nhất: 52T53TKẻ sát nhân lương thiện 51T52T(Lại Văn Long )51T53T; giải nhì: 52T53TNhân sứ

51T52T

(Hoà Vang 51T53T), Vũ điệu53T 52Tcủa cái 52T53T( Nguyễn 51T53TQuang Thân ); giải ba: Ánh Trăng ( Nguyễn Bản ), Mùi cọp ( Quy Thế ), Người hùng trường làng ( Tạ Nguyên Thọ ), Đùa của tạo

hoa ( Phạm Hoa ) , Hạnh (Nguyễn Minh Dậu), Chị Thìn ( Nguyễn Quang Huy), Lời nguyền thuở ấy ( Trần Tài), Người vãi linh hển (Vũ Bão ), Thợ may ( Phạm Hải Vân )

53T

Chúng ta mượn lời của 51T53THữu Thính 51T53T- Tổng biên tập báo Văn nghệ, trưởng ban chung khảo cuộc thi, thay cho nhận xét về truyện ngắn trong năm 1991:53T66T 53T66TSự nghiệp đổi mới đất nước cùng những cởi mở ương đời sống văn học đem đến cho cuộc thi truyện ngắn lần này những cảm hứng và một sức chứa lớn Các tác giả không còn phải quá băn khoăn, ngập ngừng khi lựa chọn nhân vật và vấn đề, giọng điệu và bút pháp, chính vì thế mà có thể gửi gắm được nhiều hơn, tâm đắc cũng nhiều hơn Nhưng dẫu thực hay ảo, xung sát dữ dằn hay đằm thắm xót thương, ngậm ngùi chia xẻ hay lên án phơi bày thì tình cảm lớn nhất của các tác giả vẫn là tình yêu không mệt mỏi với con người, những vấn đề của con người ngày hôm nay Mối quan tâm khắc khoải về sự hoàn thiện nhân cách, về những xói mòn trong lối sống, trong đạo lý, trong ngõ ngách tận cùng của 51T53Tđời 51T53Tsống cá nhân, cả những băn khoăn không dứt về môi trường nhân tính đang có chiều giảm sút, hay lên tiếng báo động về những thảm họa có thể đến với con người, tất cả những cung bậc ấy đều toát lên từ một chủ nghĩa nhân văn đầy trách nhiệm của nhà văn trước những vấn đề không thể lảng tránh "[ A.5, tr5]

53T

Có thể nhìn vào cuộc thi 52T53Tthứ 52T53Thai của Tạp chí 52T53TVăn nghệ quân đội 52T53Tđể nhận diện truyện ngắn U1992-1994U Hơn hai ngàn truyện ngắn của 800 tác giả trong và ngoài quân đội đã tham gia dự thi Gần hai trăm truyện đã được giới thiệu trên tạp chí, 18 tác giả được xét tặng giải thưởng Giải nhất thuộc về 51T53TN guyễn Thị Thu Huệ51T53Tvới hai truyện ngắn 52T53THậu thiên đường 52T53Tvà 52T53TMùa đông ấm áp ; 51T52Tgiải nhì : Phạm Trung Khâu - 51T52TTiếng vạc sành 51T52T, Nguyễn Thế Tường - 51T52THồi ức của một binh nhì, Một truyện đau lòng 51T52T, Hồng Nhu 51T62T— 51T62TVịt trời 51T52Tlông tía bay về, 51T52Tgiải ba : Hoàng Dân - 51T52TChiều vô danh 51T52T, Lương Hậu Vú 51T53T– G ặp 52T53Tgỡ51T52T, Nguyễn Quang Huy - 51T52TCon Gấu, 51T52TLưu Sơn Minh 51T53T- Bến trần 52T53Tgian , Duyên nghiệp51T52T, Trần Tấn Quang Huy 51T53T– Tuổi thơ vạn dặm; giải tư : 51T53THoàng Đình Quang - 51T52TNhững người thọ nạn51T52T, Phạm Thanh Phong 51T53T- Đêm trăng 52T53Tsuông51T52T, Phạm Văn Khôi - 51T52TDòng đời vô tận51T52T, Nguyễn Hoàng Huy 51T53T- Mùa hoa loa kèn, 51T53TLê Ngọc Minh 51T53T- Bác 52T53TTrượng51T52T, Phạm Duy Tương 51T53T- Mọi

52T53T

quãng đời và cả cuộc đời51T52T, Trầm Hương 51T53T– Chỗ dựa, 51T53TNguyễn Quang Thiểu – Hai 51T52Tngười đàn bà xóm Trại 52T53T, 52T53TĐỗ Thu52T53T 51T53THà - 51T52TTrăng gầy

Cuộc thi nằm trong khuôn khổ cuộc vận động sáng tác về đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng nên rất nhiều truyện ngắn trở lại với đề tài chiến tranh Song khác với những truyện ngắn viết về chiến tranh ở thập niên đầu , truyện ngắn những năm này viết về những con người sống trong hiện tại mà cảm nhận nghĩ suy vẫn bị chi phối bởi ký

ức chiến tranh Không chỉ những người lính từ chiến trận trở về , những người mẹ đặc biệt

là những người vợ chiến sỹ với nỗi trông chờ mòn mỏi , những mất mát , dằn vặt, đớn đau trong thầm lặng Truyện ngắn viết về chiến tranh những năm này nói về sự khắc nghiệt tàn phá của chiến tranh, không chỉ ở nơi chiến trường, trong lúc bom rơi đạn nổ, mà có ở khắp làng quê Việt Nam, nhiều năm sau di hại của chiến tranh vẫn theo đuổi những số phận, những con người Những trang viết này làm cho người đọc thấu hiểu cái giá mà chúng ta phải trả để có được những ngày yên bình hôm nay, những số phận những cuộc đời hằn dấu tàn phá của chiến tranh âm thầm, nhẫn nhịn chịu đựng, như những dấu hỏi làm day dứt lương tri con người

53T

Đề tài tình yêu và khát vọng hạnh phúc chiếm một phần không nhỏ trong số các truyện ngắn dự thi và ngay trong số các truyện ngắn được trao giải Tùy theo giọng điệu và cách cảm nhận của từng nhà văn mà khuôn mặt tình yêu, khát vọng hạnh phúc xuất hiện với những gam màu và cung bậc khác nhau Giai điệu buồn, da diết giữ chủ âm trong đa số các truyện viết về đề tài này, bởi lẽ các tác giả dường như nhận thức rõ cái vô định rất khó nắm bắt của hạnh phúc Và cũng chính bởi vậy mà khát vọng về hạnh phúc càng khát khao hơn, chính trong niềm khát khao này tâm hồn con người được thanh lọc, chất nhân văn lan tỏa trong từng cảm xúc, suy ngẫm

53T

Phải tính đến 51T53Tsự 51T53Tgóp mặt của 51T53TPhan Thị Vàng Anh 51T53Ttrong năm 1994 52T53THoa muộn 52T53Tcủa

Vàng Anh đoạt giải nhất Tạp chí 52T53TThế Giới Mới 52T53T1994 Cùng với tập truyện 52T53TKhi người ta trẻ51T52T, Vàng Anh 51T53Tđã tạo ra được một thế giới nghệ thuật của riêng mình

53T

Năm 40T53TU1995U 40T52TTuần báo Văn nghệ 52T53Ttiếp tục tổ chức cuộc thi truyện ngắn trên báo, 14 truyện được chọn để trao giải Giải nhất: không có ; giải nhì : 52T53TNgày cuối cùng của chiến tranh 51T52T( 51T66TVũ Cao 51T66TPhan ), 51T52TTiếng rừng 51T52T( H iền Phương 40T51T); 40T51Tgiải ba : 51T52TRước chữ 51T52T( Dương Duy

Phương), 52T53THoa gạo 51T52T(Trịnh Đình Khôi) 51T53Tlà những tiếc nuối, nhớ quay quắt về một tình yêu đẹp được sinh thành khi khát vọng hạnh phúc cá nhân của mỗi người gắn kết với quyền sống, quyền được hạnh phúc của cả cộng đồng Nhiều truyện ngắn: 52T53TTìm trầm 52T53T, 52T53TMùa săn, Tiếp thị 52T53T đã bày tỏ thái độ phê phán gay gắt lòng tham, sự nhẫn tâm trong con người bị bả

vinh hoa và cách sống thụ hưởng vật chất làm mờ nhân tâm Những truyện: 52T53TNgày cuối cùng của chiến tranh, Dốc chiều hôm, Dấu vết của biển 52T53Tca ngợi lòng nhân ái, sự thiện tâm trong mỗi con người

51T52T

, Ngu yễn Thị Minh Ngọc - 51T52TTrinh tiên 51T52T Nguyễn 51T66TQuang Sáng 51T66Ttrong 51T53Tlễ trao giải thưởng đã nhận xét: Đặc điểm của 53T66TCuộc vận động sáng tác văn học Tuổi Hai Mươi 53T66Tlần này , tác giả được giải phần lớn là trẻ , trẻ về tuổi đời, trẻ về tuổi nghề Chính tác giả đã nói về mình và bạn bè cùng một thế hệ, một thế hệ đứng trước đổi thay của một đất nước qua hai cuộc chiến tranh Một thế hệ bước vào đời với bao ngỡ ngàng , vừa tin yêu cuộc sống , vừa muốn hiến dâng nhưng không khỏi băn khoăn lo lắng , và cũng đúng là cái tuổi hai mươi, rất dễ vấp ngã, nhưng mỗi lần vấp ngã là mỗi lần trưởng thành - vừa xuýt xoa đau, vừa nhìn

về phía trước Song không phải vì trẻ mà truyện viết của họ thiếu thuyết phục Tất cả các tác phẩm được giải, từ giải chính thức đến giải khuyến khích đều hấp dẫn Không phải là sự hấp dẫn bằng những điều lạ, ít thấy, hoặc những sự kiện dữ dội, mà hấp dẫn bằng chất văn,

bằng những chi tiết quan sát, ghi nhận rất đời thường, qua cách thể hiện từ tấm lòng của tác giả " [ A.84, tr5,6]

53T

Theo dòng chảy của truyện ngắn, ta nhận thấy những năm cuối của thập niên 80 ( 86 - 90) tiếp sang những năm đầu của thập niên 90 ( 91,92, 93 ) là quãng thác ghềnh sôi động nhất , chính trong khoảng thời gian này diện mạo truyện ngắn Việt nam sau chiến tranh được phác họa , tạo dựng : Đề tài chiến tranh vẫn xuất hiện , chiếm một lượng không nhỏ trong sáng tác của nhiều nhà văn Chiến tranh được tái hiện ở nhiều bình diện, góc độ nhằm tới một mục đích: giúp người đọc có thêm sức mạnh tinh thần, nhờ vào bài học quá khứ để vươn lên trong hiện tại Cuộc sống và con người hiện đại với tất cả sự đa dạng, phong phú phức tạp của nó vẫn luôn là sức hút mạnh mẽ đối với các nhà văn Đặc biệt, đời sống tâm hồn tình cảm, tầng sâu vô thức - tâm linh của con người đang là " vỉa ngầm" bí ẩn, thách thức nhiều cây viết tìm tòi, khám phá Các nhà văn tiếp cận con người từ những điểm nhìn nghệ thuật khác nhau, trình bày những cảm nhận về con người qua nhiều cách thể hiện và nói lên những trải nghiệm, suy ngẫm bằng giọng điệu của riêng mình Chính những yếu tố trên đã tạo nên sự phong phú, đa dạng, giàu màu sắc của bức tranh truyện ngắn Việt Nam hai mươi năm sau chiến tranh

1.3 Một số cây viết truyện ngắn giữ vai trò dò đường, nhận hướng trong cuộc chuyển đổi cảm hứng nghê thuật

53T

Truyện ngắn Việt Nam hai thập niên sau chiến tranh sinh sắc, đa âm Có được sắc diện đó phải kể đến sự đóng góp của những cây viết khơi nguồn, linh hoạt trong cách thể hiện một cảm nhận khác về hiện thực - con người

53T

Những năm đầu thập niên 80, người đọc chú ý nhiều đến cây viết truyện ngắn 51T53TDương Thu H ương51T53T Năm 1981, cùng một lúc hai tập truyện của Dương Thu Hương ra đời - 52T53T

Những bông bần ly 52T53T( Nhà xuất bản Tác phẩm mới) và 52T53TMệt bờ cây đỏ thắm 52T53T( Nhà xuất bản

Hà nội) Với hai tập sách mỏng người đọc bước đầu có thể nhận ra bản sắc khá riêng của cây viết truyện ngắn này

53T

Có lẽ, trong số nhiều truyện ngắn Dương 51T53TThu 51T53THương được dư luận chú ý, truyện

Những bông bần ly có dáng vẻ "lạ" hơn cả Đề tài truyện ngắn đề cập đến là cuộc sống gia

đình của đôi vợ chồng, vấn đề trình bày là những trăn trở day dứt của người vợ về chồng mình Chuyện dường như chẳng liên quan gì tới ai, vậy mà lại có sức lôi cuốn với nhiều người đọc 52T53TDương 52T53TThu Hương đã tỏ ra thẳng thắn và mạnh bạo trong việc xử lý đề tài và tính cách nhân vật Chị đã bộc lộ khá độc đáo, sắc sảo khả năng quan sát tính cách con người Vẻ bề ngoài của Khang, với cái dáng chăm chú đánh số từng quả trứng gà mỗi sáng cùng với động tác quen thuộc mỗi chiều lau chùi và khởi động chiếc xe Hon-đa bóng nhoáng của mình Ngày lại ngày , anh ta lặp lại những chu kỳ say mê ấy đều đặn như một thứ đồng hồ Dưới ngòi bút Dương Thu Hương, Khang là một mẫu người hờ hững , lạnh nhạt với đời sống xã hội, chỉ biết chú mục vào những ham thích riêng và thản nhiên để cho

nó chi phối toàn bộ tâm 51T53Ttư 51T53Tmình Những người như Khang không ít trong cuộc sống chúng

ta , nhưng đâu phải bỗng chốc ta nhận ra " chân tướng" của họ, và đâu dễ lên án họ ngay được Những trăn trở day dứt của Ngân đâu có nhỏ nhoi, riêng tư, đó là niềm khát khao được chia sẻ giãi bày, được cảm thông, đồng cảm Tiếp nối "mạch" viết này của 51T53TDương Thu H ương 51T53Tcó một loạt truyện ngắn của các nhà văn nữ : 51T53TLê Minh Khuê , Phạm Thị Hoài, Nguyễn Thị Thu Huệ , Nguyễn 51T56TBảo 51T56TChân, Ngô Thi Kim Cúc51T53T Các 51T53Tnhà 51T53Tvăn nữ họp thành đội ngũ đông đảo trong cuộc kiếm tìm tình yêu, hạnh phúc, tạo ra nét riêng cho truyện ngắn hôm nay

53T

Trong cuộc chuyển đổi cảm hứng nghệ thuật, 51T53TPhạm Thị Hoài 51T53Tđược coi là một trong những nhà văn xông xáo Cây viết nữ này lật xới nhiều ở mảng đề tài tình yêu - hạnh phúc riêng tư : 52T53THoa sữa 52T53T, 52T53TNgười đàn bà và hai con chó nhỏ 52T58T, 52T58TNăm ngày, Hai mươi năm sau, Chín bỏ làm mười 52T53TCái 51T53T"lạ51T53T" của 51T53TPhạm 51T53TThị Hoài là sự táo bạo trong cách tiếp cận, thể hiện vấn đề, cách sử dụng chi tiết và ngôn từ nghệ thuật Có người nói, xem một vài truyện 51T53T

Phạm Thị Hoài 51T53Tcó cảm giác như tiếp xúc với một người đàn bà không mặc xiêm y , cây viết này đem chuyện phòng the ra nói giữa thanh thiên bạch nhật, đem chuyện riêng tư của hai người ra nói với nhiều người Đọc 51T53TPhạm Thị Hoài 51T53Tcứ có cảm giác như tiếp xúc với một 51T53THồ Xuân Hương 51T53Thiện đại 52T53Ttrong 52T53Tvăn xuôi Người xưa từng có nhiều lời khen, tiếng chê về thơ của nữ sỹ 51T53TXuân Hương51T53T Dư luận cũng khen chê khác nhau về truyện ngắn 51T53T

Phạm Thị Hoài51T53T Đúng 51T53Tlà 51T53Tcần phải phân tích cân nhắc thêm về một vài điểm trong sáng tác của nhà văn nữ này, song nhiều người đọc cùng có chung nhận xét: cây viết truyện ngắn này đã xáo động nếp nghĩ, cách cảm, khơi gợi nhu cầu nhận thức lại nhiều điều trong mỗi người bằng một lối viết " không giống ai" , gây ấn tượng mạnh

Một cây viết thu hút nhiều sự chú ý trong làng truyện ngắn đương đại là Nguyễn Huy Thiệp Bạn đọc yêu mến 51T53TNgu yễn Huy 51T53TThiệp qua những truyện ngắn: 52T53TNhững ngọn gió Hua tát, Muối của rừng, Con gái thủy thần , Chảy 52T66Tđi 52T66Tsông ơi52T53T Sức thuyết phục của những trang truyện là giọng kể buồn về những khát khao chưa khi nào đạt tới được của con người, về những lầm lẫn, về hiện thực trần trụi phía bên kia bờ ảo vọng 52T53TTướng về hưu

52T53T

xuất hiện như một sự khẳng định vai trò đột phá của nhà văn vào mảng hiện thực còn ít người xới lật: lối sống thực dụng chạy theo đồng tiền, sự băng hoại về đạo đức, sự đối nghịch giữa những quan niệm sống, cách sống - cảm hứng phê phán vừa công phẫn vừa xót

xa mang ý nghĩa cảnh tỉnh Người đọc nhận biết qua truyện ngắn một lối viết sắc sảo, cách tiếp cận hiện thực đa điện, ánh nhìn rọi sâu vào tầng tâm con người Đã có sự phân luồng tiếp nhận đối với 52T53TNhững người thợ xẻ,52T58T 52T58TKhông có vua 52T53Tnhất là với 52T53TKiếm sắc, Vàng lửa, Phẩm tiết52T53T, ý kiến bình giá đối lập nhau Có người tiếc cho 51T53TNguyễn Huy 51T53TThiệp có tài mà ít tâm, có người biện giải: " 53T66TNgòi bút trà o phúng của 51T66TNguyễn Huy Thiệp 51T66Tvừa tàn nhẫn, vừa xót xa Tàn 52T66Tnhẫn 52T66Tcó nghĩa là P

u

Pkhông được thương con người" nhưng cuối cùng thì vẫn

cứ xót xa , " không thể không thương con người" 53T66T[A.89,tr.l07] , có người la lối 52T53TPhẩm tiết 52T53Tđã

" 53T66Txúc phạm đến lòng thờ phụng của mọi người đối với tổ tiên" 53T66T[A51T53T.89, 51T53Ttr51T53T.203]51T53T Có nhà nghiên cứu theo dõi cuộc tranh luận về 51T53TNgu yễn Huy Thiệp 51T53Tđã phát biểu: 51T53T" Nguyễn Huy Thiệp 51T66Tđã gây một cái hẫng giữa phát và nhận Lối viết đa âm đụng phải lối đọc thánh thư

53T66T

" [A.89, tr.203] Có lẽ cần nghĩ tới sự điều chỉnh sao cho phát và nhận có cùng tần số, quá trình điều chỉnh này , phụ thuộc cả hai phía nhà văn và bạn đọc

53T

Cảm hứng phê phán nổi rõ từ những truyện ngắn của 51T53TNguyễn 51T53THuy Th iệp đã bị lạm

dụng trong một loạt truyện ngắn cuối thập niên 80 ( 1986-1991) 51T53TMột 51T53Tnhà nghiên cứu nêu ý kiến53T66T:"Văn chương thời kỳ đổi mới rất cần chống lại cái xấu Nhưng văn chương chân chính phải là văn chương cao hơn - đó là văn chương không lấy việc chống lại cái xấu làm cứu cánh" 53T66T[A.8, tr.128] Ở một thời điểm nhất định, chúng ta cần có những cây bút sắc nhọn lậc gẩy hết mặt trái, điểm xấu của hiện thực để nhận rõ thực trạng xã hội, tìm ra những ung

nhọt hủy hoại tâm hồn người Song, nhiệm vụ cốt yếu dài lâu của văn học là giúp con người hoàn thiện nhân cách , văn học cần có nhiều hơn những bàn tay biết chữa lành vết thương , cần có nhiều truyện ngắn khơi gợi lòng hướng thiện, tạo dựng niềm tin, nâng đỡ

con người đi đến tương lai

Ngay những năm đầu sau chiến tranh, cây 51T53Tviết Nguyễn Minh Châu 51T53Tlần lượt lật xới hết từ bề mặt đến vỉa ngầm hiện thực xã hội - đời sống tâm linh con người Bạn đọc quen thuộc với 51T53TNguyễn Minh Châu 51T53Tqua các truyện : 52T53TNguồn suối, Nhành mai, Mảnh trăng cuối rừng 52T53T dường như ngạc nhiên khi đọc những truyện : 52T53TMùa hè năm ấy, Mẹ con chị Hằng, Hai con nhóc, Đứa ấn cắp 52T58T, 52T58THạng52T53T, 52T53TCơn giông, Dấu vết nghề nghiệp, Bến quê, Chiếc thuyền ở ngoài xa 52T53Tđặc biệt là 52T53TBức tranh52T53T, 53T55TNgười 52T55Tđàn bà trên chuyến tàu tốc hành52T53T Những chuyện vặt vãnh đời thường đi vào trang truyện của 51T53TNguyễn Minh Châu 51T53T Để mắt vào những cảnh đời thường nhà văn muốn nhắc nhở tới những chuyện không bình thường : làm một người cao thượng trong đời thường là điều không dễ Sự vô tâm, vô trách nhiệm,

dửng dưng với số phận người khác, thói ích kỷ dù được hợp pháp hóa đều có thể dẫn tới những hậu quả nghiêm trọng Đưa nhân vật cũng như người đọc đối diện với cuộc sống trần thế đang là một xu hướng trong các truyện ngắn của 51T53TNguyễn Minh Châu51T53T Dường như nhà văn muốn đi sâu vào những con người bình thường với những yếu kém hoặc suy thoái đạo đức, tình cảm, qua những khiếm khuyết phổ biến hàng ngày, mà vì chúng phổ biến quá nên ta dễ dàng chặc lưỡi " cho qua" , không mấy khi dừng lại để tự vấn lương tâm Thái độ lặng lẽ một cách cao cả, độ lượng của người chiến sỹ bây giờ là một anh thợ cắt tóc bình thường trong 52T53TBức tranh 52T53Tnhư một lời đề nghị khiêm nhường : 53T66T Xin mọi người hãy tạm ngừng một phút cái nhịp sống bận bịu 52T66Tchen 52T66Tlấn, để tự suy nghĩ về chính mình'

51T

Nguyễn Minh51T56T Châu 53T56Tđã có những đóng góp xứng đáng trong việc khám phá thể hiện

sự hình thành nhân cách của con người hiện đại Nhà văn không đơn giản ca ngợi con người mới mà nghiên cứu sự trưởng thành của nó trong sự phức tạp của các mâu thuẫn, các mối quan hệ xã hội Đặc điểm nổi bật của nhân cách con người mới là khả năng tự nhận thức, tự giáo dục Trong ý nghĩa đó 52T53TBức tranh, 52T55TNgười 52T55Tđàn bà trên chuyến tàu tốc hành 52T53Tlà một thành công nghệ thuật của nhà văn Nhân vật người họa sỹ , cô thanh niên xung phong

ở Trường Sơn năm xưa đối diện với chính mình , phê phán mình , tự nhận thức mình trước khi nhận thức thế giới xung quanh Từ hành động dũng cảm đó , lương tri của con người được thức tỉnh

53T

Cách tiếp cận con người với sự thay đổi điểm nhìn trần thuật, rọi sâu vào đời sống tâm linh trong sáng tác của 51T53TNguyễn Minh Châu51T53T, được các nhà văn sử dụng nhiều trong những sáng tác ở thập niên sau ( 86-95 ), tạo thành một dòng "sám hối", tự vấn trong văn