Thế giới nhân vật trong văn học tuổi 20 lần v

Từ đó, đánh giá chung về quan niệm nghệ thuật về cuộc sống và con người của thế hệ trẻ hiện nay đồng thời nêu lên đóng góp của Văn học Tuổi 20 lần V nói riêng và cuộc vận động sáng tác V

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS NGUYỄN HOÀI THANH

Thành ph ố Hồ Chí Minh – 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công

bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận văn

Huỳnh Thị Thúy Hằng

LỜI CẢM ƠN

Luận văn này là lời cảm ơn sâu sắc tôi muốn gửi đến tất cả thầy cô, bạn bè, người thân đã luôn bên cạnh tôi trong suốt thời gian tôi theo học chương trình cao học và thực hiện đề tài

Chân thành cảm ơn TS Nguyễn Hoài Thanh, người thầy đã tận tình chỉ bảo, định hướng và giúp đỡ tôi từ những bước đi đầu tiên cho đến khi hoàn thành luận văn

Xin cảm ơn Ban giám hiệu trường THPT Lương Thế Vinh, các thầy cô khoa Ngữ văn và phòng sau đại học trường Đại học Sư phạm TP HCM đã tạo điều kiện tốt nhất cho tôi được học tập và nghiên cứu

Tp HCM, ngày 29 tháng 9, năm 2015

Huỳnh Thị Thúy Hằng

M ỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Mục lục

M Ở ĐẦU 1

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ NHÂN VẬT VÀ NHÂN VẬT TRONG VĂN H ỌC TUỔI 20 13

1.1 Khái quát về nhân vật văn học 13

1.2 Vai trò của nhân vật trong truyện 20

1.3 Nhân vật trong Văn học tuổi 20 27

Ti ểu kết chương 1 40

Chương 2 CÁC KIỂU NHÂN VẬT TRONG VĂN HỌC TUỔI 20 LẦN V 41

2.1 Nhân vật cô đơn 42

2.1.1 Con người tự cô đơn 43

2.1.2 Con người bị cô đơn 49

2.2 Nhân vật “bị đánh cắp” 53

2.2.1 Cuộc đánh cắp mang tên công nghiệp hóa 53

2.2.2 Sự lãng quên những ước mơ bình dị chốn thôn quê 56

2.3 Nhân vật tự ý thức 62

2.3.1 Tự ý thức để trưởng thành 63

2.3.2 Tự ý thức để hòa nhập 66

2.4 Nhân vật “kiếm tìm” 70

2.4.1 Tìm đến tương lai 72

2.4.2 Tìm về với chính mình 77

Ti ểu kết chương 2 81

Chương 3 NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN NHÂN VẬT TRONG VĂN HỌC TU ỔI 20 LẦN V 82

3.1 Xây dựng nhân vật theo lối “ẩn danh” 83

3.1.1 “Mờ hóa” tên gọi, ngoại hình, tính cách 84

3.1.2 Huyền ảo hóa nhân vật 88

3.2 Nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật 92

3.2.1 Giấc mơ – bí ẩn chiều sâu tâm lý 94

3.2.2 Dòng hồi ức và những mảnh ghép tâm lý 98

3.3 Nghệ thuật miêu tả ngôn ngữ nhân vật 105

3.1.1 Ngôn ngữ đối thoại 106

3.1.2 Ngôn ngữ độc thoại nội tâm 113

Ti ểu kết chương 3 121

K ẾT LUẬN 122

TÀI LI ỆU THAM KHẢO 129

M Ở ĐẦU

Từ sau năm 1986, đất nước ta bước vào thời kỳ đổi mới, lịch sử dân tộc sang trang Đời sống văn học cũng có nhiều thay đổi Văn xuôi từng bước khởi sắc và được xem là thể loại phát triển năng động, linh hoạt nhất Với tính chất tổng hợp cao, văn xuôi vừa có khả năng bao quát hiện thực rộng lớn, vừa có khả năng đi sâu khám phá đời tư, tâm hồn con người một cách toàn diện Nhờ những ưu điểm đó, văn xuôi ngày càng có vị trí quan trọng trong nền văn học hiện đại

Mặt khác, thế kỷ XXI đặt nước ta trước nhiều cơ hội nhưng cũng không ít những thách thức, khó khăn Với sự phát triển như vũ bão của khoa học kỹ thuật, con người

phải đối mặt với nhiều vấn đề mà trước đây do điều kiện lịch sử xã hội họ chưa quan tâm Chính thời điểm này, văn xuôi với tính năng động của nó trở thành thể loại đáp ứng nhu cầu được thể hiện, được bày tỏ của con người Vì thế, hơn lúc nào hết văn xuôi chiếm lĩnh diễn đàn văn học nước nhà và trở thành thể loại được độc giả đón

nhận nhiều nhất Từ đó, nhu cầu tìm kiếm những cây bút văn xuôi trẻ trở thành vấn đề được xã hội quan tâm

Nằm trong hệ thống những cuộc thi tìm kiếm tài năng trẻ, cuộc vận động sáng tác mang tên Văn học Tuổi 20 ra đời dựa trên nhu cầu thực tế của nền văn học nước ta

lúc bấy giờ Đó là nơi ươm mầm cho những cây bút văn xuôi đồng thời cũng đáp ứng nhu cầu được có những tác phẩm gần gũi với nhịp sống hiện đại của những độc giả trẻ

Bắt đầu từ năm 1995, đến nay cuộc thi đã phát hiện và ươm mầm cho những tên tuổi đáng chú ý như Nguyên Hương, Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn Ngọc Thuần, Phan Việt,

Vũ Đình Giang, Trương Anh Quốc… Họ được xem là những cây bút trẻ có nhiều đóng góp cho nền văn học nước ta những năm đầu thế kỷ XXI

Năm 2014, cuộc vận động sáng tác Văn học Tuổi 20 lần V (từ đây viết tắt là Văn

những năm đầu thế kỷ XXI bằng sự xuất hiện của nhiều cây bút trẻ đầy triển vọng như

Nhật Phi, Lê Minh Nhật, Minh Moon… Sự mới mẻ trong phong cách sáng tác cùng

những nội dung gần gũi, thiết thực với đời sống hiện tại đã làm nên sức hút mạnh mẽ

của cuộc thi lần này Những tác phẩm được chọn xuất bản giới thiệu với độc giả trước

khi công bố giải thưởng được đông đảo bạn đọc đón nhận Và Văn học Tuổi 20 lần V

đã thực sự trở thành cuộc thi sáng tác có tác động tích cực đến giới trẻ hiện nay

Bên cạnh đó, cùng với với công cuộc đổi mới xã hội từ sau 1986, các nhà văn

Việt Nam có sự thay đổi về tư duy nghệ thuật trong việc tiếp cận với hiện thực đời

sống, con người Trước năm 1975, việc xây dựng nhân vật trong văn xuôi bị chi phối

bởi cái nhìn sử thi và theo nguyên tắc phân tuyến Thời kỳ đổi mới đã mang lại cho nhân vật một diện mạo hoàn toàn khác Con người trong văn học thời kỳ đổi mới, đặc

biệt là trong những năm đầu thế kỷ XXI, được các nhà văn quan niệm không còn đơn

giản, xuôi chiều như trước Thay vào đó, nhà văn nhìn con người ở nhiều chiều kích, chân thực và toàn diện hơn Vì thế mà thế giới nhân vật trong tác phẩm cũng đa diện

và trở thành một trong những vấn đề cần được quan tâm tìm hiểu Nếu trước đây, nhân

vật là một đề tài quá quen thuộc trong các công trình nghiên cứu, thì ngày nay các nhà

lí luận lại quay lại nghiên cứu nó như là tìm hiểu sự “lạ hóa” của yếu tố chưa bao giờ tách khỏi tác phẩm, chừng nào văn học còn là sáng tạo của con người Theo quan sát

của chúng tôi, các công trình nghiên cứu về nhân vật thường tập trung tìm hiểu đặc điểm chung của nhân vật trong tiểu thuyết của những giai đoạn văn học lớn hoặc ở

những tác phẩm của cùng một tác giả mà tên tuổi đã được khẳng định qua thời gian

Trong khi đó, nhân vật là yếu tố cơ bản để văn học miêu tả thế giới một cách hình tượng Không chỉ ở thể loại tiểu thuyết mà các thể loại khác như truyện ngắn, truyện dài nhân vật cũng giữ vai trò quan trọng trong việc thể hiện bức tranh cuộc sống, đặc

biệt là khi khoảng cách giữa các thể loại ngày càng được rút ngắn

Trong lúc giới trẻ ngày nay đang từng ngày bị cuốn theo những trang blog,

những tiểu thuyết ngôn tình thì cuộc vận động sáng tác Văn học Tuổi 20 lần V chắt

chiu từng vẻ đẹp của văn chương truyền thống, nhằm níu giữ những giá trị của văn hóa đọc Với chủ đề viết về những con người trẻ thời hiện đại, cuộc thi thu hút nhiều cây bút ở các vùng miền khác nhau, ở trong và ngoài nước Tác phẩm của họ thể hiện một cái nhìn mới mẻ về cuộc sống và con người, mang hơi thở của nhịp sống hiện đại qua lăng kính của thế hệ 8X và 9X Với thể loại được quy định là truyện dài và truyện

ngắn, Văn học Tuổi 20 lần V bắt nhịp nhanh chóng với cuộc sống hiện đại Sự kết hợp

giữa lực lượng sáng tác, chủ đề và thể loại quy định của cuộc thi vừa đưa sự tươi mới trong cuộc sống vào tác phẩm vừa tạo ra sự phong phú, đa dạng cho thế giới nhân vật Chúng tôi tiếp cận với Văn học Tuổi 20 lần V như một cơ hội để hiểu hơn về

quan niệm sống của giới trẻ hiện nay Thông qua việc nghiên cứu thế giới nhân vật, chúng tôi muốn khái quát bức tranh cuộc sống của con người, khám phá những ước ao,

kì vọng về con người trong thời hiện đại để hiểu, cảm thông và trân trọng họ Từ đó, khái quát quan niệm nghệ thuật về con người cũng như những đóng góp về mặt nội dung, những cách tân nghệ thuật của Văn học Tuổi 20 lần V trong những năm đầu của

thế kỷ XXI

Vì những lý do trên, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài Thế giới nhân vật trong

Văn học Tuổi 20 lần V Thực hiện đề tài này, chúng tôi hướng đến hai mục đích Thứ

nhất, chúng tôi muốn khái quát những kiểu nhân vật trong Văn học Tuổi 20 lần V để

thấy được bức tranh đời sống hiện đại qua cái nhìn của những cây bút trẻ Thứ hai, tìm

hiểu sự kế thừa và cách tân trong nghệ thuật xây dựng nhân vật Từ đó, đánh giá chung

về quan niệm nghệ thuật về cuộc sống và con người của thế hệ trẻ hiện nay đồng thời

nêu lên đóng góp của Văn học Tuổi 20 lần V nói riêng và cuộc vận động sáng tác Văn

Nhân vật văn học có chức năng khái quát những tính cách, hiện thực cuộc sống

và thể hiện quan niệm của nhà văn về cuộc đời Với vị trí quan trọng như vậy, vấn đề nhân vật trong tác phẩm luôn được các nhà nghiên cứu, phê bình văn học quan tâm, đặc biệt là nhân vật trong văn học từ thời đổi mới

Đầu những năm 90 của thế kỷ XX, yêu cầu đổi mới con người trong văn học

được đặt ra một cách cấp bách Lê Ngọc Trà viết Vấn đề con người trong văn học, trong đó ông nhấn mạnh sự cần thiết của việc đổi mới nhân vật: “Không nên tiếp tục

con người, là hạnh phúc, tình yêu, nỗi cay đắng hay sự hèn hạ của con người, là

đưa vào trong tác phẩm như một giá trị bền vững của văn học bởi lẽ “văn học là buồn

vui đời người, là sự chiêm nghiệm về những gì được mất, là hồi ức về quá khứ, sự

người trong mối quan hệ với xã hội, tự nhiên và vũ trụ Đó là những chủ đề cơ bản và

động cho sự cần phải thay đổi quan niệm về nhân vật trong tác phẩm của người cầm bút khi đất nước ta bước sang ngưỡng cửa thế kỷ XXI

Trong Văn xuôi những năm 80 và vấn đề dân chủ hóa nền văn học, Huỳnh Như

Phương cho rằng “Văn xuôi những năm 80 cũng đã khắc phục sự đối lập một cách

đã xây dựng những nhân vật tự mình phán xét hành động của mình, tự mình tra vấn, đối diện với lương tâm mình, ngay cả trong điều kiện không có áp lực của xã hội Đó

đó, tác giả cũng nêu ra vấn đề dân chủ hóa nền văn học Dân chủ hóa nghệ thuật không

chỉ tập trung ở việc giải phóng con người cá nhân trong tác phẩm mà còn phải làm trỗi

dậy những cách thức sáng tác mới đáp ứng được nhu cầu đa dạng của người đọc: “dân

hơn, phong phú hơn Trên ý nghĩa đó, dân chủ hóa về nghệ thuật bao hàm khả năng

của nhà phê bình Huỳnh Như Phương đã mở ra một hướng mới trong cách xây dựng nhân vật, nhân vật không chỉ nói lên được khát vọng cá nhân mà phải làm sao để mỗi người đọc đều tìm thấy tiếng nói của mình trong đó bằng sự đổi mới nghệ thuật xây

dựng nhân vật trong tác phẩm Cả hai bài viết của Lê Ngọc Trà và Huỳnh Như Phương

đã tạo nên một tiền đề cho sự đổi mới văn học một cách sâu rộng những năm sau đó

Những năm cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI, văn xuôi đã có những bước tiến đáng kể trong việc bám sát đời sống con người và có nhiều cách tân nghệ thuật cùng

với sự phát triển nhanh chóng của lực lượng sáng tác trẻ Nhiều công trình nghiên cứu

đã khái quát những thành tựu nổi bật trong việc đổi mới hình tượng nhân vật con người, trong đó phải kể đến các công trình nghiên cứu của Nguyễn Thị Bình (2007)

với Văn xuôi Việt Nam 1975 - 1995 những đổi mới cơ bản, Mai Hải Oanh (2007) với

đề tài Những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1986 – 2006,

Trần Thị Mai Nhân (2008) nghiên cứu Những đổi mới trong tiểu thuyết Việt Nam từ

những tác phẩm nổi bật đã khẳng định sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người

của các nhà văn đã tạo nên sự thay đổi rõ nét của thế giới nhân vật trong tác phẩm văn xuôi, làm bật lên hình ảnh con người cá nhân trong thời kỳ đổi mới Đó là con người được khám phá ở bề sâu tâm lý, trong những ngóc ngách thầm kín của tâm hồn để khơi dậy những khát vọng cá nhân, là con người đa chiều, đa nhân cách và đầy trăn

trở… Tất cả được thể hiện bằng những thủ pháp nghệ thuật mới lạ và độc đáo

Theo Nguyễn Bích Thu, nhà văn Việt Nam những năm đổi mới không chỉ “đi

Chuyên luận Văn xuôi Việt Nam 1975 - 1995 những đổi mới cơ bản khẳng định: “Văn

thường phàm tục” [14, tr.46] Mai Hải Oanh cho rằng: “Ý thức cá nhân thể hiện thái

độ và bản lĩnh dám sống cho mình, theo quan điểm của mình […], là sự hiện diện của

người dưới góc độ xã hội học và góc nhìn loại hình văn học đã đưa ra nhận định khái quát: “con người trong văn học thời kỳ đổi mới không còn đơn giản, xuôi chiều, thay vào đó, nhà văn nhìn con người ở nhiều thang bậc giá trị, ở những tọa độ ứng xử khác

Gần đây, Đoàn Ánh Dương (2014) ra mắt công trình nghiên cứu với tên gọi

Không gian văn học đương đại, đưa ra một cách nhìn khái quát về truyện ngắn và tiểu

thuyết, từ những nhà văn đầu đổi mới như Nguyễn Huy Thiệp cho đến những nhà văn

trẻ như Nguyễn Ngọc Tư dưới góc nhìn lý thuyết hậu thuộc địa Qua đó, tác giả phân tích những nét nổi bật trong nghệ thuật xây dựng nhân vật trong văn học đương đại, trong đó có đề cập đến nhân vật mang tính biểu tượng, phương thức huyền ảo trong xây dựng nhân vật và mô hình tự sự

Hoàng Cẩm Giang (2014) nghiên cứu về Vấn đề nhân vật trong tiểu thuyết thế kỷ

tác giả nêu ra luận điểm tiếp cận nhân vật từ nhiều cấp độ như cấp độ tâm lý – tính

nhận định “nhân vật không còn là một thứ “quân cờ”hoàn toàn bị động trong tay tác

Cẩm Giang đã mở ra thêm một hướng nghiên cứu nhân vật mới cho vấn đề nhân vật ở

thế kỷ XXI

Tham luận Phác họa con người thời đại và nhân vật trong văn xuôi Việt Nam

hiện đại của Nguyễn Ngọc Thiện tại Hội thảo khoa học Con người Việt Nam hôm nay

và trách nhiệm của văn học nghệ thuật, do Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt

Nam tổ chức tại Hà Nội, ngày 20.8.2014 đã tổng kết hình ảnh con người trong văn học

trong gần 30 năm đổi mới Tác giả nhấn mạnh văn xuôi đã nhận diện được con người hôm nay và có nhiều cách tân nghệ thuật: “Văn xuôi đã cố gắng bắt kịp để nhận diện

những con người Việt Nam hôm nay ở những phương diện khả thủ cũng như còn bất cập của họ… Bút pháp, kỹ thuật tự sự cũng đã được mở rộng, biến ảo theo tư duy và

sở trường của mỗi người cầm bút” [79]

Như vậy, các công trình nghiên cứu đều thống nhất rằng nhân vật từ sau năm

1986 đã phản ánh được nhu cầu thiết thân của con người trong xã hội hiện đại Đồng

thời cũng có những cách tân nghệ thuật đáng kể

Theo quan sát của chúng tôi, các nhà nghiên cứu đều gặp nhau ở chỗ khẳng định văn xuôi thời đổi mới thể hiện cái nhìn nhiều chiều về con người, trong sự đa dạng và

phức tạp của nó mà biểu hiện là sự phong phú của các kiểu nhân vật con người trong tác phẩm

Theo Nguyễn Thị Bình, các nhà văn thời kỳ đổi mới đặc biệt quan tâm “hành

nhân vật: nhân vật tự ý thức, nhân vật bi kịch, nhân vật tha hóa, nhân vật dị biệt, Mai

Hải Oanh cho rằng “thế giới nhân vật trong tiểu thuyết đương đại thực sự là thế giới

con người đích thực với nhiều kiểu dáng nhận vật, biểu hiện phong phú và đa dạng

người xã hội” [47, tr.106]

Con người cô đơn thu hút nhiều nhà nghiên cứu Khi điểm qua dấu hiệu đổi mới

của văn xuôi, Bích Thu khẳng định: “cô đơn trở thành một chủ đề thu hút sự chú ý của

Lê Thị Hường nhận xét: “cô đơn là nỗi ám ảnh thường xuyên của nhân vật” [40] Trần

Hạnh Mai và Ngô Thị Thu Hiền thì đề cập đến “nỗi cô đơn, đau đớn của con người

Ngoài ra nhân vật con người bản năng, con người kì ảo cũng được nhắc đến trong một số công trình nghiên cứu Võ Thị Thanh Hà nói đến sự thay đổi quan niệm nghệ thuật về con người trong văn xuôi giai đoạn mới đã nhìn nhận: “con người được

định: “nhiều nhà văn đã xây dựng những nhân vật huyền thoại hoặc mang dáng dấp

trong văn xuôi có yếu tố kỳ ảo hôm nay khá đa dạng, phong phú” [89]

Nhìn chung, các công trình nêu trên đã đưa ra một số kiểu loại nhân vật nổi bật, đồng thời khẳng định con người đa ngã, nhiều chiều là nhân vật trung tâm của những sáng tác văn học thời đổi mới Mặt khác, qua nhiều bài viết, các tác giả đều cho rằng,

sự thay đổi về tư duy văn học gắn với kinh tế xã hội, văn hóa tư tưởng đã có những tác động, đòi hỏi nhà văn có một cái nhìn mới trong việc mô tả con người sau 1986

Điều này sẽ giúp cho giới nghiên cứu có điều kiện khai thác nhiều góc độ, nhiều chiều hướng, nhiều cách hiểu khác nhau trong văn học để đi đến tận cùng con người với chiều sâu phức tạp của đời sống hiện đại

Cuộc Vận động sáng tác Văn học Tuổi 20 bắt đầu từ năm 1995, nhưng chỉ đến

lần thứ ba thì cuộc thi mới thực sự tạo được sự quan tâm chú ý của dư luận xã hội Điều này có thể xuất phát từ thành công sau cuộc thi của nữ tác giả Nguyễn Ngọc Tư,

giải nhất Văn học Tuổi 20 lần II Năm 2005, Văn học Tuổi 20 lần III được đánh giá là

có sự phát triển vượt bậc về số lượng cũng như chất lượng tác phẩm Nhận xét về kết

quả Văn học Tuổi 20 lần III, nhà văn Lê Văn Thảo - Chủ tịch Hội đồng chung

khảo cho rằng: “Sự đa dạng phong phú về đề tài chủ đề, về các thủ pháp nghệ thuật là

Huỳnh Như Phương nhận xét: “Cũng như hai cuộc thi trước, cuộc thi Văn học

ra 2 xu hướng chính: một xu hướng cũng khai thác vấn đề quen thuộc của tuổi trẻ khi bước vào đời theo bút pháp truyền thống nhưng dày dặn hơn về chất sống… xu hướng

hơn như cuộc sống của những người trẻ từng đi du học và làm việc ở nước ngoài, nhân viên văn phòng, tình yêu thời @ [25]”

Văn học Tuổi 20 lần IV được cho là áp sát thực tế đời sống bằng cái nhìn đa

dạng, phong phú của các cây bút trẻ Nhà báo Linh Thoại trong bài Cuộc thi Văn học

giả cũng tổng hợp ý kiến của nhà văn Lê Văn Thảo, Nguyên Ngọc và Phan Thị Vàng Anh về cuộc thi này Lê Văn Thảo nhận định: “Ðiều đáng quý nhất là đa số truyện là

m ới” [80] Nhà văn Nguyên Ngọc nhận xét: “Cuộc thi lần này đã thật sự tìm được

Những nhận xét về Văn học Tuổi 20 lần IV cho thấy các cây bút trẻ đã thoát ra

khỏi lối mòn của hệ hình văn học truyền thống để bắt kịp nhịp phát triển của xã hội

hiện đại bằng hệ thống nhân vật gắn liền với đời sống thực tại Còn có một “dấu ấn” khác mà các cuộc thi trước đây chưa đóng dấu rõ: viết về mất mát Phan Thị Vàng Anh cho rằng các nhà văn trẻ đã nói “cái khác lớn nhất của tuổi trẻ mỗi thời, chính là

Điểm qua nét nổi bật của những tác phẩm tiêu biểu, Ban giám khảo cuộc thi nhận

xét: “Ở đó, có “một thứ văn trẻ trung nóng hổi bốc khói, xốc xới, hồ hởi”; “văn chương đẹp đẽ, lãng mạn có sức cuốn hút, mời gọi tuổi trẻ ở vị ngọt ngào”; có “lối văn hàm súc, thuần thục, tự nhiên mà khá lôi cuốn, hấp dẫn và ít nhiều có dư âm, có

[80]

Bài viết Văn học tuổi 20 - Tín hiệu đáng mừng cho văn học trẻ đưa ra một nhận định mang tính khái quát: “nhiều cây bút được phát hiện từ VHT20 đã có những bước

đi dài trên con đường sáng tác, trở thành tác giả quen thuộc của công chúng” [34]

Những thành quả đạt được của Văn học Tuổi 20 sau chặng đường 15 năm đã tạo

tiền đề phát triển cho Văn học Tuổi 20 lần V Cuộc thi Văn học tuổi 20 lần V vừa khép

lại vào tháng 07 năm 2014, qua cuộc thi này nhiều gương mặt nhà văn trẻ được phát

hiện

Nhận định về các tác phẩm Văn học Tuổi 20 lần V, Nguyễn Thành Thi - thành

viên Hội đồng chung khảo cho rằng: “Đó là những suy tưởng về tuổi trẻ, thời gian và

tưởng về thân phận, duyên số và môi trường sống đầy thách thức mà con người

Do Văn học Tuổi 20 lần V vừa ra mắt độc giả trong thời gian ngắn nên chỉ mới

có một vài bài báo đánh giá sơ bộ về các tác phẩm như: Người ngủ thuê: giải nhất Văn

của tác giả Kim Tuyến Những bài báo này chủ yếu giới thiệu tên của những tác phẩm

đạt giải Văn học tuổi 20 lần V và nêu lên một số nhận xét về những tác phẩm được

giới thiệu Kim Tuyến cho rằng các tác phẩm đã làm nên “một diện mạo của tuổi 20

nhưng vẫn chưa bao giờ lãng quên những hoài bão, chưa bao giờ từ bỏ ước mơ” [91]

Ngoài ra, Lam Điền trên Văn nghệ trẻ online ngày 14.8.2014 có bài Tuổi 20 trăn

người trẻ Và, có vẻ hơi thở của thời kỳ đất nước hội nhập sau ngần ấy năm mở cửa đã bắt đầu hiện diện trong văn học tuổi 20” [27] “Văn học tuổi 20 lần thứ V làm phát lộ một mảng văn chương mang dấu ấn huyền ảo (fantasy), bên cạnh đó là mảng truyện theo bút pháp hiện thực chuyển tải nhiều trăn trở của giới trẻ ” [27]

Trải qua 20 năm, Văn học Tuổi 20 đã tìm kiếm, phát hiện và bổ sung cho văn học

thế kỷ XXI ở nước ta những cây bút trẻ tài năng, giàu nhiệt huyết Trong thời buổi văn hóa đọc bị lấn lướt bởi mạng xã hội, tác phẩm văn học trong nước đang bị chèn ép bởi

vô số những tác phẩm văn học nước ngoài, cuộc thi Văn học Tuổi 20 lần V thu hút

nhiều cây bút trẻ với những tác phẩm có giá trị, phản ánh nhiều khía cạnh của cuộc

sống hiện tại và được bạn trẻ đón nhận chính là một thành công

Quan tâm đến cảm nhận và quan niệm sống của giới trẻ trong thời hội nhập, chúng tôi lựa chọn đề tài Thế giới nhân vật trong Văn học Tuổi 20 lần V nhằm đánh

giá rõ ràng hơn “mối bận tâm” của văn học về con người qua những tác phẩm dự thi Qua đó, làm rõ hơn cách nhìn đa diện nhiều chiều về con người được thể hiện qua thế

giới nhân vật trong tác phẩm dưới góc nhìn của những cây bút trẻ Đồng thời, chúng

tôi cũng muốn có một cái nhìn khái quát về Văn học tuổi 20 lần V dưới góc độ của một

lớp độc giả cùng thế hệ

3 Đối tượng, phạm vi, nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu về nhân vật trong những tác phẩm Văn học Tuổi 20 lần V

3.2 Ph ạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là các kiểu dạng con người – nhân vật chính trong Văn học Tuổi 20 lần V Để làm nổi bật được đặc điểm nhân vật và những đổi

mới nghệ thuật trong cách xây dựng nhân vật trong Văn học Tuổi 20 lần V, chúng tôi

tập trung vào những tác phẩm đạt giải và những tác phẩm được hội đồng giám khảo

chọn để giới thiệu với độc giả

Trong quá trình triển khai đề tài chúng tôi cũng tìm hiểu thêm những tác phẩm

đạt giải Văn học Tuổi 20 các lần trước đó và cập nhật thêm một số tác phẩm mới của

những nhà văn trẻ có ảnh hưởng nhất định đến độc giả để có cái nhìn vấn đề một cách toàn diện hơn

- Phân tích các dạng nhân vật cơ bản trong những tác phẩm Văn học tuổi 20 lần V

- Phân tích thuật xây dựng nhân vật trong những tác phẩm Văn học tuổi 20 lần V

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp lịch sử:

Trong quá trình nghiên cứu những kiểu nhân vật trong Văn học tuổi 20 lần V,

chúng tôi đặt nó trong hoàn cảnh xã hội hiện tại để khái quát các kiểu nhân vật trong tác phẩm Đồng thời chúng tôi cũng đặt Văn học Tuổi 20 lần V vào hệ thống tác phẩm văn học đương đại đặc biệt là trong Văn học tuổi 20 từ lần I đến lần IV và những thành

tựu văn học trước đó để tìm ra những kế thừa và cách tân

- Phương pháp loại hình:

Phạm vi khảo sát của luận văn chủ yếu là truyện ngắn, truyện vừa Do đó khi nghiên cứu thế giới nhân vật phương pháp này giúp cho sự phân tích bám sát đặc trưng

thể loại tự sự

- Phương pháp tiếp cận thi pháp học:

Chúng tôi sử dụng “công cụ” của thi pháp học để tiếp cận đối tượng trong quá trình thực hiện đề tài Cụ thể là việc đổi mới cách xây dựng nhân vật trong thể loại tiểu thuyết và truyện ngắn, từ đó tìm hiểu tác động của nó đến những đổi mới nghệ thuật xây dựng nhân vật trong Văn học Tuổi 20 lần V

Các phương pháp này sẽ được chúng tôi thực hiện trong thao tác so sánh, phân tích, tổng hợp, thống kê để tiến hành nghiên cứu, xử lý và viết đề tài Đặc biệt việc sử

dụng phương pháp loại hình kết hợp với thi pháp học cho phép người viết có thể tiếp

cận hình tượng con người trong văn học dựa theo lý thuyết hiện đại có tính chất đổi

mới tương xứng với nền văn học Việt Nam ở thời kỳ hội nhập trong cái nhìn tương quan với văn học giai đoạn

5 Đóng góp của luận văn

- Luận văn là bài nghiên cứu đầu tiên đối với Văn học Tuổi 20 lần V, góp phần

khẳng định giá trị nội dung và nghệ thuật của những tác phẩm mới

- Qua việc tìm hiểu thế giới nhân vật, chúng tôi cũng nêu lên quan niệm nghệ thuật về con người của những cây bút trẻ trong nền văn học những năm đầu TK XXI

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn được triển khai thành ba chương:

Chương 1: Khái quát về nhân vật và nhân vật trong Văn học Tuổi 20

Từ khái niệm về nhân vật trong tác phẩm văn học, người viết làm rõ vai trò của nhân vật đối với tác phẩm truyện và điểm qua một số cách phân loại nhân vật trong truyện và khái quát những đặc điểm nổi bật của nhân vật trong Văn học Tuổi 20

Chương 2: Các kiểu nhân vật trong Văn học tuổi 20 lần V

Vận dụng phương pháp lịch sử, phương pháp loại hình, chúng tôi khảo sát các

kiểu nhân vật cơ bản trong truyện ngắn, truyện dài của cuộc thi Văn học Tuổi 20 lần V

như con người cô đơn, con người “bị đánh cắp”, con người tự ý thức, con người kiếm tìm

Chương 3: Nghệ thuật thể hiện nhân vật trong Văn học tuổi 20 lần V

Luận văn tập trung làm rõ nghệ thuật thể hiện nhân vật trong Văn học Tuổi 20

Lần V trên các nét lớn như thủ pháp “ẩn danh” trong xây dựng nhân vật, nghệ thuật miêu tả tâm lí qua dòng ý thức, ngôn ngữ mang hơi thở nhịp sống hiện đại của nhân

vật

Chương 1

Nhân vật là yếu tố quan trọng trong một tác phẩm văn học Những câu chuyện văn chương đều lấy mạch nguồn từ đời sống, lấy con người thực mà nhào nặn lên nhân vật trong tác phẩm để thay nhà văn nói ra những suy nghĩ, tình cảm của mình Nhân vật vì vậy không chỉ là con người trên trang giấy còn là phương tiện để phản ánh đời sống, khái quát hiện thực Chức năng của nhân vật là khái quát những quy luật của cuộc sống và của con người, thể hiện những hiểu biết, những ước mơ, kì vọng của con người về đời sống

Sức sống của tác phẩm văn học phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó nhân vật là

yếu tố cơ bản không thể thiếu Dù ở thời đại nào, thể loại nào thì văn học cũng ghi dấu

ấn bằng nhân vật Cô Tấm bước ra từ quả thị, chàng Thạch Sanh dũng cảm diệt chằn tinh, bắn đại bàng cứu công chúa hay nàng Út trong ống tre đã sống trong ký ức của bao thế hệ tuổi thơ Nàng Kiều của Nguyễn Du trải qua bao năm tháng vẫn làm chạnh lòng người đọc bởi vẻ đẹp tạo hóa phải ghen hờn mà lênh đênh phận bạc Nhà văn J

K Rowling được cả thế giới biết đến qua nhân vật phù thủy nhỏ Harry Potter với

những cuộc hành trình đầy thú vị Có thể nói, nhân vật không chỉ tạo nên giá trị lâu dài cho tác phẩm mà còn làm nên tên tuổi cho tác giả, nhà văn đến với độc giả trước hết thông qua hình tượng nhân vật trong tác phẩm

Thông thường khi nói đến nhân vật trong tác phẩm văn học người ta thường đồng

nhất đó là những con người trong tác phẩm Bởi vì nghiên cứu nhân vật chính là nghiên cứu cách nhà văn nhìn nhận, cắt nghĩa về con người như thế nào trong văn chương của họ Thực ra phạm vi của nhân vật rộng hơn Nhân vật không chỉ là những con người được miêu tả trong tác phẩm mà có khi chỉ hiện ra qua một đại từ nhân xưng như “tôi”, “chàng”, “mình”, “ta” Cũng có trường hợp nhân vật không phải là con người mà là đồ vật, loài vật như “miếng da lừa”, Dế Mèn… thậm chí cả ma quỷ,

thánh thần, dĩ nhiên những đối tượng này phải được gắn cho phẩm chất người và ẩn dụ cho một hiện tượng nào đó trong cuộc sống

con người [59, tr.1254] Chính vì vậy, “khái niệm nhân vật văn học có khi được sử

thuật đầy tính ước lệ và không thể đồng nhất nó với con người thật trong đời sống Bởi

vì nhân vật có thể là người, có thể là một loài vật, một đồ vật hoặc một hiện tượng nào

đó của thế giới tự nhiên, mang ý nghĩa biểu trưng cho số phận, cho tư tưởng, tình cảm

của con người

Nhân vật xuất thân từ cuộc sống nhưng nhân vật không thể là hình ảnh được

chụp lại một cách trần trụi Nhân vật trong tác phẩm phải vừa chân thực và có tầm khái quát và thể hiện phong cách nghệ thuật của nhà văn Để tạo nên sự hấp dẫn cho nhân

vật, các nhà văn thường tập trung vào nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tác phẩm

Có nhiều thủ pháp nghệ thuật khác nhau trong việc xây dựng nhân vật Nhưng nhìn chung, mỗi nhân vật thường được tập trung xây dựng ở lai lịch, ngoại hình, hành động, ngôn ngữ và diễn biến tâm trạng

Lai lịch là phương diện đầu tiên góp phần chi phối đặc điểm tính cách cũng như

cuộc đời nhân vật Lai lịch có quan hệ khá trực tiếp và quan trọng với đường đời của

một người (nhân vật) Tính cách, số phận nhân vật được lí giải một phần bởi thành

phần xuất thân, hoàn cảnh gia đình và điều kiện sinh hoạt Cũng có khi thành phần gia đình, xuất thân gần như quyết định số phận và tính cách nhân vật Chí Phèo mới sinh

ra đã bị bỏ rơi trong cái lò gạch cũ, không cha không mẹ cũng chẳng họ hàng, lớn lên làm canh điền cho Lí Kiến rồi lâm vào bi kịch bị tha hóa, bị tước đoạt quyền làm người Dường như, lai lịch của Chí đã định sẵn cho hắn phải lâm vào bi kịch Còn chị

em Chiến và Việt xuất thân từ gia đình nông dân Nam Bộ có truyền thống cách mạng,

lớn lên chị em giành nhau đi bộ đội và lập nhiều chiến công chống Mỹ Lai lịch vì thế

cũng có thể tạo nên tính cách Văn học Việt Nam sau đổi mới, do tập trung vào những

biến thái tâm lý và chiều sâu đa ngã nên lai lịch nhân vật ít được chú ý hơn trước Ngoại hình là một trong những điểm then chốt trong quá trình xây dựng nhân vật, đặc biệt là nhân vật trong truyện Ngoại hình là yếu tố quan trọng góp phần cá tính hóa nhân vật Đồng thời cũng là một trong những cơ sở quan trọng góp phần thể hiện nội tâm nhân vật Những nhân vật thành công trong văn học từ xưa đến nay đều là những nhân vật được tác giả dụng công khắc họa ngoại hình Làn da “nhờn nhợt”, thân hình

người Nhắc đến nhân vật Chí Phèo, người đọc nhớ ngay đến một thằng “cái đầu trọc

lóc, cái răng cạo trắng hớn, cái mặt thì đen mà lại rất cơng cơng, hai mắt gườm gườm

sự tha hóa của hắn sau sau khi ra tù, ngoại hình ấy rất phù hợp cho sự trượt dài của con

quỹ dữ làng Vũ Đại trong chuỗi đời tha hóa của Chí Ngược lại, hình ảnh “người ngồi

đấy, đầu đã điểm hoa râm, râu đã ngả màu Những đường nét nhăn nheo của bộ mặt

tư lự, bây giờ đã biến mất hẳn Ở đấy, giờ chỉ còn là mặt nước ao xuân bằng lặng, kín đáo và êm nhẹ” [48, tr.107] khi Nguyễn Tuân miêu tả viên quản ngục (Chữ người tử

của tác giả “là một thanh âm trong trẻo trong một bản đàn mà nhạc luật đều hỗn độn

gắn với những chi tiết ước lệ, tượng trưng thì văn học hiện đại đòi hỏi những chi tiết chân thật và cụ thể sinh động Cùng với sự thay đổi quan niệm về con người của các nhà văn, yếu tố ngoại hình nhân vật ngày càng trở nên mờ nhạt Tuy vậy, nó vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành nên những hiểu biết của độc giả về nhân vật cũng như ý đồ sáng tác của mỗi nhà văn

Bên cạnh ngoại hình, ngôn ngữ cũng là một phương tiện biểu hiện tính cách, nội tâm nhân vật Khái niệm ngôn ngữ nhân vật nhằm chỉ những lời nói của nhân vật trong tác phẩm.Việc xây dựng ngôn ngữ nhân vật cũng là một trong những vấn đề phức tạp đòi hỏi nhà văn phải dụng công Cho nên, một nhân vật được xây dựng thành công khi nhà văn lựa chọn được ngôn ngữ phù hợp với tính cách của nhân vật, qua ngôn ngữ mà

tạo nên một thế giới nội tâm phong phú đầy bất ngờ cho nhân vật trong tác phẩm Một

nghệ sĩ tài năng bao giờ cũng là một bậc thầy trong việc nắm bắt và diễn tả tâm lí con người Miêu tả chân thực, tinh tế đời sống nội tâm nhân vật là chỗ thử thách tài nghệ nhà văn

Trong tác phẩm tự sự nói chung, lời nói của nhân vật thường chiếm tỉ lệ ít hơn ngôn ngữ người kể chuyện nhưng lại có khả năng thể hiện sinh động và khơi gợi cho người đọc hình dung về bản chất, tính cách của nhân vật Ngôn ngữ của nhân vật gắn

liền với giọng điệu Sự lựa chọn giọng điệu vô cùng quan trọng đối với việc xây dựng nhân vật Giọng điệu không chỉ bộc lộ những nét tính cách mà còn hơn thế nữa, nó gắn

liền với hành động của nhân vật Nói cách khác, giọng điệu chính là chìa khóa mở ra tính cách của nhân vật Thông qua ngôn ngữ của nhân vật, nhà văn sẽ dễ dàng khắc

họa tính cách

Trong văn tự sự ngôi thứ nhất, hiệu quả của giọng điệu nhân vật dễ thấy nhất Ở

đó, sự lựa chọn ngôn từ, cú pháp, nhịp điệu cũng như cách nhấn giọng đều tạo nên nhân vật người kể chuyện Trong cuốn tiểu thuyết đầu tiên gây ấn tượng nhất của hai

nhà văn Mary Ann Taylor – Hall tên là Come and go, Molly Snow, người kể chuyện

Carrie Marie Mullins, một cô gái trẻ rất mạnh mẽ đã quyết định trở thành một nghệ sĩ

vĩ cầm Cô mở đầu cuốn sách bằng những dòng sau:

điều tôi nói: trở về vào dịp giáng sinh, trở về vào ngày sum họp gia đình Nếu muốn

[93, tr.50]

Trong bài giảng Icebergs, Glaciers, and Arictic Dreams: Developing Charaters

của Kim Edwards, tác giả nhận xét về Come and go, Molly Snow và nhân vật Carrie Marie Mullins: “M ặc dù tính cách của Marie đã được miêu tả ngay từ đoạn đầu của

người đọc rằng Carie Marie vượt qua tất cả những mất mát trong cuộc sống như thế

c ủa cô đều biết rằng cô ấy sẽ làm được; sự gan góc, niềm đam mê và cả óc hài hước

tr.50] Điều này cho thấy, đi liền với ngôn ngữ, giọng điệu của nhân vật cũng như người kể chuyện cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện tính cách nhân vật Ngoài ngôn ngữ, hành động nhân vật cũng là một trong những phương diện quan

trọng để thể hiện tính cách Bản chất con người bộc lộ chân xác, đầy đủ qua cử chỉ, hành động Nhân vật dù đóng vai trò chính hay phụ trong tác phẩm cũng đều gắn liền

với một nét tính cách nhất định nên việc miêu tả hành động nhân vật là khâu then chốt trong việc xây dựng nhân vật Hành động của nhân vật là khái niệm nhằm chỉ việc làm

của nhân vật Đó là căn cứ quan trọng có ý nghĩa quyết định nói lên tư cách, lí tưởng,

phẩm chất của nhân vật Hơn nữa, trong tác phẩm tự sự, tính cách của nhân vật không

phải được bộc lộ ngay từ đầu nên chính hành động của nhân vật góp phần phát triển tính cách và thúc đẩy diễn biến của cốt truyện

Có lẽ, khắc họa nội tâm nhân vật là quan trọng và khó khăn nhất đối với việc xây

dựng nhân vật Và nói như L.Tolstoy thì mục đích chính của nghệ thuật là nói lên sự

thật về tâm hồn con người, nói lên những điều bí ẩn không thể diễn tả bằng ngôn ngữ thường được Trong quá trình phát triển của lịch sử văn học, việc khám phá nội tâm con người ngày càng có vai trò quan trọng trong quá trình xây dựng nhân vật Nhân

vật càng bị giản lược về ngoại hình và ngôn ngữ đối thoại nhưng thế giới nội tâm nhân

vật ngày càng phức tạp Nhân vật ngày nay không còn là những hình mẫu giản đơn được dựng lên từ ngòi bút toàn năng của nhà văn, là đứa con tinh thần của tác giả mà

hiện lên đúng với bản chất của chính nó Thế giới nội tâm của nhân vật trở thành nơi

để nhà văn thể hiện khả năng thâm nhập và khám phá để hiểu những suy tư trăn trở cùng với khát vọng của con người

Tuy nhiên, cũng cần phải lưu ý rằng, không phải bất cứ nhân vật nào cũng được nhà văn thể hiện đầy đủ các phương diện như: lai lịch, ngoại hình, ngôn ngữ, hành động Có chỗ nhiều, chỗ ít, chỗ đậm, chỗ nhạt và dĩ nhiên cũng không bao giờ sắp xếp theo tuần tự các phương diện như vậy và rạch ròi như thế

Trong thế giới nhân vật, con người bao giờ cũng là nhân vật quan trọng nhất bởi

bản chất của văn học là một quan hệ đối với đời sống, nó chỉ tái hiện được đời sống

qua những chủ thể nhất định, nói như W Goethe: “Con người là điều thú vị nhất đối

thế giới nhân vật được nhà văn sáng tạo ra cũng vô cùng phong phú Có bao nhiêu nhân vật là có bấy nhiêu đường nét, diện mạo, tính cách khác nhau Chỉ một nhà văn

Banzac thôi cũng đã tạo ra trên hai ngàn nhân vật Chỉ riêng một Chiến tranh và hòa

vật nào Mỗi nhân vật là một thế giới riêng, một cuộc đời riêng Tuy nhiên, nếu đặt trong cái nhìn hệ thống, ta cũng có thể thấy thế giới nhân vật muôn hình muôn vẻ ấy

nằm trong những kiểu loại nhất định Để tìm hiểu sự phong phú của thế giới nhân vật cũng như có thể lý giải nhân vật một cách cặn kẽ, thấu đáo, giới nghiên cứu thường phân chia nhân vật thành các kiểu loại nhất định Các phương diện loại hình của các nhân vật cũng vô cùng đa dạng Nhân vật trong truyện dân gian sẽ khác với nhân vật trong văn học viết Nhân vật trong thần thoại khác nhân vật trong truyện cổ tích Xét

về phương pháp sáng tác thì nhân vật lãng mạn khác với nhân vật hiện thực Xét về thể

loại, nhân vật tự sự khác nhân vật trữ tình Thông thường, các nhà lí luận thường đưa

ra các kiểu loại nhân vật chính dựa trên các bình diện nội dung tư tưởng, kết cấu – cốt truyện, thể loại và cấu trúc Từ góc độ nội dung tư tưởng (về quan hệ đối với lí tưởng

xã hội của nhà văn), nhân vật có thể được chia ra thành nhân vật chính diện (còn gọi là nhân vật tích cực và có thể nâng lên thành nhân vật lí tưởng); nhân vật phản diện (còn

gọi là nhân vật tiêu cực) và nhân vật trung gian Từ góc độ kết cấu – cốt truyện (vai trò

của nhân vật trong tác phẩm), có thể chia ra nhân vật chính, nhân vật trung tâm, nhân

vật phụ Xét từ góc độ thể loại, có nhân vật tự sự, nhân vật kịch và nhân vật trữ tình Xét từ góc độ chất lượng miêu tả (hay tư tưởng – nghệ thuật) có thể phân thành

các loại: nhân vật, tính cách, điển hình Ngoài ra, nếu căn cứ vào phương thức cấu trúc nhân vật, còn có nhân vật chức năng (còn gọi là nhân vật mặt nạ), nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân vật tư tưởng

Ngoài những loại nhân vật trên, cũng có một số khái niệm khác về nhân vật qua các trào lưu văn học khác nhau Chẳng hạn, khái niệm nhân vật bé nhỏ trong văn học hiện thực phê phán, khái niệm nhân vật - con vật người trong chủ nghĩa tự nhiên, nhân vật - phi nhân vật trong các trào lưu văn học hiện đại chủ nghĩa ở phương Tây…

Cách phân chia nhân vật dựa trên nhiều tiêu chí khác nhau cho thấy sự đa dạng của nhân vật đồng thời cũng thể hiện tính chất tương đối của các kiểu nhân vật trong tác phẩm Tuy nhiên, không bao giờ có sự rạch ròi tuyệt đối giữa các kiểu nhân vật, nhân vật có thể vừa thuộc kiểu này lại vừa thuộc kiểu kia Chẳng hạn nàng Kiều của Nguyễn Du vừa là nhân vật trung tâm lại vừa là nhân vật chính diện, điển hình Chính

vì vậy, tùy thuộc vào đối tượng và mục đích nghiên cứu sẽ quyết định việc lựa chọn cách phân loại phù hợp

Bên cạnh đó, thế giới nhân vật trong tác phẩm văn học cũng phức tạp muôn màu như chính cuộc sống con người nên chẳng những việc phân chia nhân vật chỉ mang tính tương đối mà việc xác định kiểu nhân vật cũng không phải là điều đơn giản, nhất

là khi văn học ngày càng bám sát đời sống như hiện nay Trong văn học hiện đại, nhân vật không đơn giản hiện lên là những con người tượng trưng cho lý tưởng, nhân cách

mà ở đó con người vừa cao thượng vừa thấp hèn, vừa chân thật vừa giả dối Chính sự phức tạp trong tính cách của nhân vật làm nên sức hút mạnh mẽ của nhân vật đối với độc giả và cả với các nhà nghiên cứu Điều này thể hiện rõ trong văn học nước ta thời đổi mới

Đối với văn xuôi nước ta từ sau 1975 đến nay, quan niệm nghệ thuật về con người đang dần hướng về con người cá nhân, con người với những số phận riêng tư trong mối quan hệ nhiều chiều của đời sống xã hội Nhờ đó các nhân vật tồn tại như một nhân cách chứ không còn là một ý niệm Và nó đã trở thành đối tượng thẩm mỹ quan trọng của văn xuôi Việt Nam đương đại Trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu,

đó là con người sám hối, con người thức tỉnh, con người nhận đường và đầy suy tư dằn vặt Trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp là con người cô đơn đầy cay đắng Trong truyện ngắn Nguyễn Quang Lập là con người vừa anh hùng vừa hèn hạ Trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng là con người vừa đáng ghét vừa đáng thương, v.v… Các diện mạo đa dạng ấy đã tạo cho văn xuôi từ sau 1975 những hình tượng nhân vật đa diện, sinh động chứ không “khô cứng”, “công thức” sơ lược như phần lớn nhân vật văn học trước đây Qua đó, ta nhận ra rằng nhân vật là một yếu tố khả biến và vô cùng “nhạy cảm” với thời cuộc, năng động trước chuyển biến của thời đại Thời đại nào, nhân vật

ấy và như thế các kiểu nhân vật mới cũng không ngừng ra đời

1.2 Vai trò c ủa nhân vật trong truyện

nghĩa thứ nhất, chỉ mọi tác phẩm tự sự có cốt truyện nói chung

Nhân vật trong truyện có vai trò vô cùng quan trọng Nói đến nhân vật là nói đến

những vấn đề căn cốt của truyện và rộng hơn là của một nền văn học Bởi nhân vật trong truyện là nhân vật được miêu tả đầy đặn nhất, phong phú nhất và cũng thể hiện tài năng của tác giả rõ nhất Thiếu nhân vật, truyện sẽ không còn là truyện Nhà văn Nam Cao không thể kể chuyện về cuộc đời của Chí Phèo để khái quát lên bi kịch của người nông dân trong xã hội thực dân nửa phong kiến ở nông thôn Bắc bộ nếu không

có nhân vật nào trong tác phẩm Nguyễn Tuân cũng không thể miêu tả vẻ đẹp vừa hung bạo vừa hiểm trở của sông Đà nếu thiếu hình tượng sông Đà Và Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp cũng không thể bộc lộ những triết lý nhân sinh khi không có

một mẫu hình để ông gửi gắm Về mặt kết cấu trong truyện, nhân vật là trái tim của tác

phẩm, là xương sống của câu chuyện Nhân vật là chủ thể của mọi hoạt động trong câu chuyện, chi phối cốt truyện và cũng là nhân tố thúc đẩy câu chuyện phát triển Hệ

thống nhân vật trong tác phẩm cùng với hệ thống các sự kiện, tình tiết… tạo thành cấp

độ hình tượng, một trong hai cấp độ cơ bản trong kết cấu tác phẩm “Hệ thống hình

tượng là toàn bộ mối quan hệ qua lại của các yếu tố cụ thể tạo nên hình tượng nghệ

qua lại giữa các nhân vật hay sự bổ sung cho nhau giữa chúng là cách thúc đẩy câu chuyện phát triển và làm cho đời sống nhân vật trở nên chân thật và sinh động

Nhân vật là những “cá thể bằng giấy được hư cấu” (chữ dùng của Nguyễn Thị Bình), nó còn được đồng nhất với khái niệm của “một sức mạnh tác động” (chữ

dùng của Schmit M.P trong Viala.A: Savoir – Lire).Nhà văn thông qua nhân vật để miêu tả cuộc sống Tùy vào đặc điểm riêng của từng thể loại mà khả năng khái quát của nhân vật cũng khác nhau Nhân vật trong truyện thường có số lượng lớn và đan

dệt trong mối quan hệ chồng chéo phức tạp nên thường được miêu tả tỉ mỉ và có khả

năng khái quát rộng lớn Để phản ánh thời kỳ lịch sử bi tráng của nước Nga, Lev

Tolstoy ph ải đưa số lượng nhân vật khổng lồ hơn năm trăm nhân vật vào Chiến tranh

nhân vật vào tác phẩm nhưng lại đặt chúng vào phả hệ vô cùng phức tạp để làm bật lên

sự cô đơn tột đỉnh của con người Dù số lượng nhân vật nhiều hay ít thì qua số phận

của họ người đọc có thể thấy hình ảnh cả một lớp người, một thời đại, một xã hội Thúy Kiều, Từ Hải, Sở Khanh, Tú Bà trong Truyện Kiều của Nguyễn Du đã khái quát

bức tranh xã hội phong kiến, nơi những giá trị tốt đẹp của con người bị chà đạp bởi thế

lực đồng tiền Những con người trong Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh như Kiên,

Phương là hiện thân của nỗi đau, sự mất mát trong chiến tranh của cả một lớp người Nguyễn Huy Thiệp lại dùng nhân vật của mình như một tiếng “kêu thảng thốt” của

những con người sống trong cuộc sống quá nhiều nỗi lo toan Nhân vật trong truyện

ngắn mặc dù không đầy đặn như nhân vật trong tiểu thuyết bởi truyện ngắn chỉ tập trung vào một “lát cắt” trong cuộc đời nhân vật nhưng nó cũng có khả năng khái quát

một mảng đời sống trong một giai đoạn lịch sử nhất định Chẳng hạn, nhân vật người nông dân trước cách mạng tháng Tám trong truyện ngắn của Nam Cao tiêu biểu cho sự

bế tắc khốn cùng của người nông dân trong xã hội thực dân phong kiến Hay nhân vật

“trong bao” của Chekov là tiêu biểu cho sự hèn nhát, ích kỷ của một bộ phận tri thức Nga thế kỷ XIX Vì thế, Nguyễn Tuân cho rằng “nhân vật là sứ giả truyền đi cái thế

Dù ở truyện ngắn, truyện dài hay tiểu thuyết thì nhân vật cũng trở thành yếu tố

hết sức quan trọng truyền tải tư tưởng của tác giả Qua nhân vật, tác giả gửi gắm

những tư tưởng, những thông điệp thẩm mỹ tới người đọc Ý nghĩa của nhân vật thể

hiện ở khả năng biểu đạt của nó trong tác phẩm Sáng tạo nhân vật, nhà văn không chỉ

nhằm miêu tả những cá nhân nhất định mà quan trọng hơn là để bộc lộ quan niệm về

cuộc sống và con người Có thể nói, nhân vật là nơi nhà văn thể hiện một triết lý sống,

một trạng thái nhân sinh Đó có thể là những quan điểm mang tầm triết lý vĩ mô như

sự cảnh báo về lối sống ích kỷ, nỗi cô đơn tột cùng của con người và những mầm

mống hủy diệt từ nó mà chỉ có tình yêu mới có thể cứu rỗi được trong Trăm năm cô

đơn của Mácquez hay con người có thể bị tiêu diệt chứ không thể bị khuất phục trong

Ông già và bi ển cả của Hemingway nhưng cũng có thể chỉ là những suy nghĩ về cách

nhìn cuộc sống đa diện, nhiều chiều trong Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh

Châu Dẫu nhà văn quan niệm về cuộc sống ra sao thì quan niệm ấy cũng thông qua nhân vật trong tác phẩm Một nhân vật văn học lớn bao giờ cũng thể hiện một số phận,

một quan niệm nhân sinh độc đáo và thường điển hình cho một tầng lớp xã hội, một giai cấp, thậm chí một thời đại nào đó Cho nên, mỗi nhân vật xuất hiện sẽ là một tiếng nói của nhà văn về con người, về cuộc đời Đọc một nhân vật không chỉ biết một cuộc đời, hiểu một số phận mà còn thấu hiểu được ý nghĩa sâu xa đằng sau mỗi số phận,

mỗi cuộc đời vì văn học và cuộc sống vốn là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người Sứ mệnh cao cả của văn chương là phản ánh sinh động và trung thực về

con người nên qua thế giới nhân vật trong tác phẩm người đọc sẽ có thể hiểu được cách nhìn, lối nghĩ của nhà văn về cuộc sống, hay rộng hơn là có thể khái quát được

bức tranh của toàn xã hội Vì thế, tìm hiểu và lý giải nhân vật trở thành con đường quan trọng nhất để xác định giá trị của tác phẩm, để nhận ra lí tưởng thẩm mĩ cùng tài năng, phong cách nghệ thuật của nhà văn

Xét mối quan hệ giữa tác phẩm và người đọc, nhân vật tạo nên tính thuyết phục cho tác phẩm, khiến người đọc có cảm giác tin cậy vào những điều nhà văn viết Một tác phẩm có chỗ đứng trong lòng độc giả phải là một tác phẩm khắc họa được hình tượng nhân vật độc đáo và thuyết phục Điều quan trọng của tính thuyết phục là tính chân thực của tác phẩm, tức là sự phù hợp giữa tác phẩm với những qui luật của đời

sống, mà xét đến cùng, tính chân thực của tác phẩm lại phụ thuộc vào tính chân thực

của nhân vật Tác phẩm khó có thể thành công nếu người đọc không tìm thấy trong đó hình ảnh của cuộc đời bởi suy cho cùng mối bận tâm lớn nhất của người đọc vẫn là

cuộc sống Lịch sử văn học trải qua quá trình lâu dài cũng khẳng định sức sống của tác

phẩm là thông qua nhân vật Vấn đề này cũng hết sức cần thiết trong hoạt động tiếp

nhận văn học Nói như John Garder, “nhân vật chính là lí do đầu tiên để người đọc

đến với tác phẩm” [93, tr.46] Và điều này ngày càng trở nên thuyết phục trong bối

cảnh toàn cầu hóa hiện nay, khi mà người viết văn không chỉ xem hoạt động sáng tác

của mình như con đường tải đạo mà như một kênh giao lưu với độc giả Vượt qua

những giới hạn về không gian lẫn thời gian, nhân vật là kênh tiếp xúc đầu tiên của

người đọc với tác phẩm trước khi nói đến giá trị nội dung nghệ thuật mà tác phẩm đó mang lại Có lẽ, điều quan trọng nhất khi nhà văn viết nên một tác phẩm là sự truyền

cảm xúc từ họ sang nhân vật của mình Kim Edward trong bài nói chuyện về cách xây

dựng nhân vật trong tiểu thuyết từng cho rằng: “Để một nhân vật thuyết phục được

người đọc, người viết phải làm cho nhân vật của mình có ý nghĩa vượt xa những điều

mà nhà văn miêu tả nhân vật trên mặt giấy… Khi đóng quyển sách hoặc khép lại một

Trên tất cả, vấn đề nhân vật là vấn đề hàng đầu quyết định diện mạo của một nền

văn học Nhà văn Tô Hoài cho rằng: “Nhân vật là nơi duy nhất tập trung hết thảy, giải

hình dung chính xác, đầy đủ về diện mạo và đặc điểm của một thời kì văn học Paven

một địa vị đặc biệt trong lịch sử văn học Nga Thép đã tôi thế đấy! cho ta thấy từng

con người trong một quần chúng rộng lớn nảy nở như thế nào, dưới sự lãnh đạo của

Đảng cộng sản Tác phẩm ghi lại cả một quá trình tôi thép, bước đường gian khổ

trưởng thành của thế hệ thanh niên Xô viết đầu tiên Xây dựng thành công nhân vật Paven, Nikolai Alekseyevich Ostrovsky cũng đã thành công trong việc thể hiện diện

mạo của nền văn học Cách mạng Xô Viết dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Liên

Xô, một nền văn học đậm chất sử thi Khi chiến tranh lùi xa, con người không còn đối

mặt với cái chết từ bom đạn mà đối diện với sự mất mát thậm chí là chết chóc từ chính

cuộc sống tự do lại hình thành nên các kiểu nhân vật mới Ở quán cà phê của tuổi trẻ

nhân vật thường loay hoay định vị mình Các nhân vật luôn băn khoăn, day dứt về bản thể và hiện hữu bản thân Họ tìm về lịch sử, mong có thể cắt nghĩa được hiện tại”

[66] Văn học hiện đại mang diện mạo của con người cá nhân, đầy hoài nghi lạc lõng Hai tác phẩm, hai thời đại và diện mạo của hai nền văn học thể hiện rất rõ qua cách nhà văn xây dựng nhân vật trong tác phẩm

Sau năm 1986, đất nước ta đi vào thời kỳ đổi mới Những năm tháng chiến tranh

dần lùi vào quá khứ, con người của những cái ta chung cũng dần mất đi vị trí trung tâm của nó mà thay vào đó là sự trỗi dậy của ý thức cá nhân Văn học ngày càng đi tới

một quan niệm toàn vẹn và sâu sắc về con người mà hạt nhân cơ bản của quan niệm ấy

là tư tưởng nhân bản Con người vừa là điểm xuất phát, vừa là đối tượng phản ánh chủ

yếu, vừa là mục đích cuối cùng của văn học Đồng thời, đó cũng là điểm quy chiếu, là thước đo giá trị của mọi vấn đề xã hội, mọi sự kiện và biến cố lịch sử Con người trong văn học hôm nay được nhìn ở nhiều vị thế trong tính đa diện, nhiều chiều của mọi mối quan hệ: con người với tự nhiên, con người với lịch sử, xã hội, gia đình… để được khám phá ở nhiều tầng bậc

Truyện được xem là thể loại năng động nhất trong việc nắm bắt những đổi thay

của xã hội và con người Tiểu thuyết, truyện ngắn thời kỳ đổi mới gắn liền với những cách tân không chỉ về đề tài, nội dung tư tưởng mà còn ở sự thay đổi về nhân vật Cách tân nhiều nhất vẫn là nhân vật trong tiểu thuyết đương đại Nếu nhân vật như một

đề án mở là sự biến đổi về chất thì có thể xem việc tác giả giản lược nhân vật là một

biến đổi về lượng Đa phần tiểu thuyết hiện nay chỉ có một vài nhân vật trung tâm và

một số lượng hạn chế những nhân vật xoay quanh Chẳng những ít nhân vật hơn rất nhiều so với tiểu thuyết truyền thống, cách xây dựng nhân vật cũng có nhiều thay đổi Trong tiểu thuyết truyền thống nhân vật được thiết kế công phu với đáp án có sẵn về tính cách, nhân dạng Độc giả không cần suy nghĩ cũng có thể hiểu được nên tôn vinh,

ngợi ca hay phê phán đối tượng nào Với quan niệm nhà văn ở vị trí tối cao toàn tri, nhân vật trở thành công cụ để tác giả thể hiện tư tưởng, quy định tình cảm và hành động theo khuôn hình đã định sẵn Nhân vật không có quyền tự do mà bị trói buộc vào quan niệm của người cầm bút Nguyễn Trung Thành từng kể rằng ông đã hình dung ra câu chuyện về cuộc đời nhân vật Tnú và hình ảnh rừng xà nu rất lâu trước khi bắt tay vào xây dựng tác phẩm Không chỉ nhân vật Tnú trong Rừng xà nu, nhân vật Nguyệt

những con người tiêu biểu cho chủ nghĩa anh hùng cách mạng ra đời dựa trên “kịch

bản” của tác giả Đó là kiểu nhân vật một chiều Kiểu nhân vật này tồn tại một thời gian dài trong văn học Việt Nam, nhất là trong văn học kháng chiến

Sau đổi mới, cùng với sự thay đổi quan niệm về nhà văn, hiện thực và công chúng; nhân vật cũng có nhiều chuyển biến đáng kể Con người trong tác phẩm được xem xét một cách đa chiều, góc cạnh hơn và tồn tại như một cá thể độc lập với nhà văn Tính cách nhân vật đa dạng và phức tạp chứ không còn đơn tuyến một chiều như trước Con người hiện lên trong một trạng thái lưỡng hóa: thiện - ác, tốt - xấu, cao cả -

thấp hèn lẫn lộn Các nhà văn đặc biệt quan tâm đến nhân vật ở góc độ đời sống cá nhân với những khát khao thầm kín nhưng mãnh liệt, những dằn vặt, những cuộc đấu tranh nội tâm gay gắt Bến không chồng của Dương Hướng, Phiên chợ Giát của

Nguyễn Minh Châu hay Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh đã thể hiện khá sâu sắc

những chuyển đổi quan niệm về đối tượng văn học Nhân vật của họ là những con người đã cởi bỏ lớp áo lý tưởng của văn học truyền thống, văn học cách mạng để hiện nguyên hình là những con người bình thường với những trăn trở rất đỗi đời thường Không chỉ thay đổi quan niệm về nhân vật, các nhà văn còn nhìn nhận mối quan hệ

giữa tác giả và nhân vật trong một vị thế mới Nhà văn từ vị trí điểm nhìn toàn tri đã lùi về một bước để đứng ngang hàng, thậm chí thấp hơn nhân vật để nhân vật được tự

do lựa chọn con đường đi riêng của họ Trong bài viết bàn về nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam thế kỷ XXI, Hoàng Cẩm Giang cho rằng hiện tượng một nhân vật vừa đóng vai người kể chuyện, vừa là người trực tiếp tham gia cốt truyện, lại vừa là

người đọc của chính tác phẩm… xuất hiện với mức độ dày đặc; hoặc “từ nhân vật

chính của lớp truyện này bỗng trở thành nhân vật phụ của lớp truyện kia cũng khá phổ biến” [30, tr 125-126] Bằng cách xáo trộn vai trò nhân vật với tư cách một nhân tố tự

sự, các tiểu thuyết cách tân đầu thế kỷ XXI phần nào thể hiện nỗ lực “vượt qua truyền thống” bằng cách đổi thay một trong những phương diện cơ bản của tự sự truyền

thống Chẳng hạn như trong tiểu thuyết Khải huyền muộn, các nhân vật chính lần lượt

trở thành nhân vật song trùng, họ kể về chính họ như là một đối tượng mô tả đặc biệt trong một “cuốn tiểu thuyết”, nghĩa là họ đã tiểu thuyết hóa chính mình

Trong những năm gần đây, giới nghiên cứu bàn nhiều đến thuật ngữ văn học hậu

sách xuất bản năm 1917 của nhà triết học người Đức Rudolf Pannwitz Văn học hậu

hiện đại là trào lưu văn học phương Tây được bắt đầu từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai, nhưng đến đỉnh cao vào những năm 70, 80 của thế kỉ XX

Tiểu thuyết hậu hiện đại thế giới cũng đã ra những đề án xây dựng nhân vật mới Trong đó, các kiểu nhân vật mới thường được nhắc đến như nhân vật kí hiệu, nhân vật

ý niệm… được đưa ra như một gợi ý để nhà văn xây dựng Họ có ý định đưa nhân vật

vào trò chơi tiểu thuyết, phá vỡ mọi lớp lang của tiểu thuyết truyền thống “Nếu như ở

văn học hiện đại, nhân vật thường là con người với một khuôn mặt rõ nét, tính cách cụ

khuôn mặt, tính cách ra sao Điểm nhìn miêu tả nhân vật thường xuyên di chuyển Vì

thế, chân dung, tâm trạng các nhân vật bị tán thành những mảnh vỡ Muốn nắm được nhân vật, người đọc phải tự lắp ráp rất nhiều mảnh ghép nằm rải rác ngẫu nhiên đâu đó trong cả tác phẩm Hầu như người đọc khó có thể bắt gặp những đoạn văn phân tích tâm lí, tâm trạng của nhân vật một cách liền mạch, tập trung Nhân vật “thản nhiên” trước những biến cố của cuộc sống, khác hẳn với sự bộc lộ thái độ của các nhân vật văn học hiện đại Có lẽ, vì thế mà nhân vật hầu như chẳng có tính cách, khiến người đọc nhầm lẫn nhân vật này với nhân vật khác

Ở Việt Nam, có hay chưa một nền văn học hậu hiện đại đang là một trong những

tranh luận của các nhà nghiên cứu Mặc dù vậy, giới phê bình không ít người cho rằng

một số tác phẩm văn xuôi ra đời vào những năm cuối thế kỉ XX đầu thế kỉ XXI đã có

những dấu ấn của chủ nghĩa hậu hiện đại Dấu ấn hậu hiện đại được thể hiện ở một vài phương diện như nhân vật giả tưởng và những mảnh đoạn hiện thực cuộc sống được ghép nối qua sự cảm nhận của nhân vật giả tưởng Tiểu thuyết Thiên thần sám hối của

Tạ Duy Anh là một ví dụ khá rõ Nhân vật chính, một thai nhi vẫn còn trong bụng mẹ

là một nhân vật giả tưởng Thai nhi có thể nghe được, hiểu được rất nhiều những câu chuyện khác nhau của người lớn Người đọc cũng có thể bắt gặp dấu ấn hậu hiện đại trong một số tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương Biểu hiện rõ nhất, đó là sự di chuyển thường xuyên của các điểm nhìn trong tác phẩm Bên cạnh đó, còn có thể tìm

thấy dấu ấn hậu hiện đại trong rải rác một số tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp, Phạm

Thị Hoài

Có thể nói, những tác phẩm ảnh hưởng của văn học hậu hiện đại đang tham gia vào một cuộc chơi về nhân vật, mà biểu hiện của nó là sự đa dạng của hình tượng nhân

vật – người kể chuyện và điểm nhìn; nhân vật là những phức thể tâm lý và tính cách

hoặc làm cho mờ hóa, bị xóa tên hay làm cho vắng mặt cũng có nghĩa là hư vô hóa con

người Trong đó có diễn ra loại nhân vật phân thân hoặc kiểu đa nhân vật (tức nó vừa

là chứng nhân, nạn nhân, chủ thể của hoàn cảnh lịch sử); kiểu nhân vật chức năng tự

sự (tức nhân vật vừa đóng vai người kể chuyện, vừa trực tiếp tham gia vào cốt truyện);

kiểu nhân vật “biến mất” hay “không nhân vật”

Như vậy, ra đời cùng tác phẩm, nhân vật cũng thay đổi theo tiến trình văn học

Muốn tìm hiểu sự vận động, phát triển của văn học nói chung hay của một thời kỳ văn

học nói riêng, người ta cũng dựa vào cách nhà văn xây dựng nhân vật trong tác phẩm Chính vì vậy mà việc xây dựng thành công một nhân vật tưởng chừng là vấn đề cơ bản nhưng lại là việc vô cùng khó khăn đối với công việc sáng tác của một nhà văn, bất kể

đó là nhà văn dày dạn kinh nghiệm hay nhà văn mới vào nghề Nếu nhà văn giàu kinh nghiệm dễ sa vào lối xây dựng nhân vật rập khuôn thì các nhà văn trẻ lại rơi vào tình

trạng nhân vật quá mỏng, chưa có chiều sâu vì có lẽ nghệ thuật không bắt chước cuộc

sống mà là sự phát triển từ cuộc sống Để xây dựng thành công một nhân vật văn học, nhà văn ngoài việc phải hiểu đời, hiểu người còn phải miêu tả, khắc họa nhân vật sao cho thuyết phục, có tác động mạnh mẽ đến người đọc, làm người đọc tin vào sự hợp lí

của nhân vật Thông qua hệ thống nhân vật, nhà văn phải mang đến cho người đọc

những hiểu biết về thế giới và con người của một thời đại sống

Cuộc vận động sáng tác Văn học tuổi 20 bắt đầu từ năm 1995 Cuộc thi do Nhà

xuất bản Trẻ phối hợp với Hội Nhà văn và báo Tuổi trẻ đồng tổ chức Đây là cuộc thi

trẻ từ lực lượng sáng tác, nội dung đến đối tượng tiếp nhận Trải qua 20 năm, Văn học

thích Cuộc thi Văn học tuổi 20 lần I phát hiện ra nữ tác giả Nguyên Hương Nguyễn

Ngọc Thuần, Nguyễn Ngọc Tư, hai cây bút mang lại nhiều thành tựu cho văn trẻ là

phát hiện độc đáo của Văn học tuổi 20 lần II Văn học tuổi 20 lần III ghi dấu những tác

giả có nhiều triển vọng như Trần Thị Hồng Hạnh, Phan Việt Đến lần thứ IV, nổi bật là

Trương Anh Quốc với Biển, Võ Diệu Thanh với Cô con gái ngỗ ngược, Hải Miên với

phát hiện từ Văn học tuổi 20 đều có những bước phát triển đáng ghi nhận cho những năm tiếp theo trong con đường nghệ thuật của họ Văn học tuổi 20 lần thứ V (tổng kết vào tháng 8 năm 2014) được xem là thành công đáng ghi nhận của Văn học tuổi 20 sau

chặng đường dài 20 năm tìm kiếm và phát hiện những cây bút trẻ Nhật Phi, sinh viên

đại học Ngoại thương Hà Nội lần đầu dự thi và mang về cho Người ngủ thuê của mình

giải thưởng cao nhất, Nguyễn Ngọc Thuần già dặn mà mới mẻ trong Cơ bản là buồn

(Giải nhì), Nguyễn Minh Nhựt chân chất, mộc mạc qua Gia tộc ăn đất (Giải ba) Và

còn nhiều tên tuổi khác lần đầu đến với cuộc thi cũng để lại dấu ấn trong lòng độc giả

Trải qua năm lần tổ chức, cuộc thi Văn học Tuổi 20 ngày càng khẳng định tên tuổi và

những tác phẩm được đánh giá cao từng bước chinh phục người đọc bằng những ý tưởng mới, lối viết lạ phù hợp với giới độc giả trẻ

Xuất hiện bên cạnh những cuộc thi văn chương khác, Văn học tuổi 20 mang dáng

dấp của con người hiện đại, mà tâm điểm của nó là những con người thời hội nhập của

thế kỷ XXI Đặc điểm cơ bản này đã quyết định nội dung và hình thức nghệ thuật của tác phẩm đồng thời cũng chi phối đặc điểm của nhân vật trong tác phẩm

Từ góc độ lực lượng sáng tác, nhân vật Văn học Tuổi 20 hiện lên qua lăng kính

của các nhà văn trẻ Các tác giả đa phần là những cây bút trẻ lần đầu tham gia cuộc thi sáng tác Tuổi trung bình của các thí sinh qua năm lần thi tuy có khác nhau nhưng tập trung nhiều ở thế hệ 8X, họ là lớp người sau chiến tranh, không phải hứng chịu bom đạn của kẻ thù, đang chứng kiến đất nước từng ngày thay da đổi thịt Tuy họ không

trực tiếp trải qua hai cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc nhưng cũng đang đối diện với

một cuộc chiến khác không kém phần khốc liệt, đó là cuộc chiến chống lại mặt trái của

nền kinh tế thị trường Vững vàng trước cám dỗ, chống lại tha hóa để giữ tâm hồn toàn

vẹn trở thành mối bận tâm của những cây bút trẻ hơn là quá khứ hào hùng, bi tráng Vì

lẽ đó, đối tượng phản ánh của họ chủ yếu là những con người cá nhân trong cuộc sống

hiện đại chứ không là phải là những con người mang tính sử thi cũng không phải là

hình tượng đại diện cho bất kỳ tầng lớp nào trong xã hội Ngoài ra, do nhân vật được

khắc họa từ những nhà văn trẻ nên người đọc khó tìm thấy những con người từng trải

có thế giới nội dằn vặt, đau đớn cho quá khứ hay sống vật vờ giằng xé trong hiện tại Nhân vật Văn học Tuổi 20 là những mảng màu tươi sáng, trẻ trung dẫu cuộc sống còn

nhiều vất vả

Đồng thời, do sống trong thế kỷ toàn cầu hóa nên lực lượng sáng tác trẻ có nhiều

lợi thế trong việc giao lưu và dễ dàng tiếp thu những nền văn hóa mới trên thế giới

Điều này làm cho nhân vật Văn học Tuổi 20 có sự giao thoa văn hóa rõ nét Sự giao

thao văn hóa giữa các quốc gia in dấu rõ nét qua đối tượng miêu tả của các nhà văn cũng như ngôn ngữ của nhân vật trong tác phẩm

Nhân vật Văn học Tuổi 20 từng bước vượt ra khỏi biên giới lãnh thổ, không còn

chỉ là những con người trên đất nước Việt Nam hình chữ S mà đã nới rộng ra nhiều

nước trên thế giới Chẳng hạn như Văn học tuổi 20 lần III có sự góp mặt của những

con người trên đất Mỹ, kể cả người da đỏ (trong Phù phiếm truyện của Phan Việt)

Văn học tuổi 20 lần IV, một đoàn thuỷ thủ đa quốc tịch gồm Ấn Độ, Trung Quốc, Việt

Nam, trên chuyến tàu viễn dương trong Biển của Trương Anh Quốc mang lại sự thú vị cho người đọc Văn học tuổi 20 lần V, nhân vật trong Cơ bản là buồn của Nguyễn

Ngọc Thuần, Chộn rộn xứ người của Mai Thanh Nga hay Những đêm không ngủ ở

Thông thường, các tác giả sử dụng chính trải nghiệm thực tế để xây dựng bối cảnh cho nhân vật Người đọc có thể dễ dàng tìm thấy đặc điểm của nhiều nền văn hóa khác nhau qua những nhân vật của Phan Việt, Trương Anh Quốc, Nguyễn Ngọc Thuần, Mai Thanh Nga… Đặc biệt với Biển, Trương Anh Quốc đã đưa người đọc theo con tàu

viễn dương của đoàn thủy thủ nước ngoài lênh đênh qua nhiều quốc gia, gặp gỡ nhiều

nền văn hóa trên thế giới Còn Phan Việt thì lại thu hút người đọc bằng những chuyến

dã ngoại nhỏ về các bộ tộc ở Châu Mỹ xa xôi Dù với tên gọi là Phù phiếm truyện

nhưng người đọc không chỉ được tiếp xúc với nhiều luồng văn hóa khác nhau ở Mỹ

mà còn được nghe chính tác giả bình phẩm về những nền văn hóa đó

Bên cạnh sự mở rộng phạm vi và đối tượng miêu tả, ngôn ngữ nhân vật cũng

chịu nhiều ảnh hưởng của phương Tây Các nhân vật thường sử dụng những khái niệm

tiếng nước ngoài hoặc chen ngôn ngữ ngoại quốc vào quá trình kể chuyện hay đối thoại Điều này giúp tác giả thông qua ngôn ngữ nhân vật mà cung cấp cho người đọc

những kiến thức mới, những thông tin cần cập nhật nhưng mặt khác nó cũng làm cho tác phẩm trở nên “kén” độc giả Việc làm cho tác phẩm “kén” độc giả thoạt tiên làm chúng tôi trăn trở Nhưng qua quan sát chúng tôi nhận ra đây lại là một tín hiệu đáng

mừng vì nó khẳng định chất lượng tác phẩm ngày càng được nâng lên Đọc Văn học

Rowling… là những nhà văn được giới trẻ hiện nay yêu thích Điều này cho thấy, thế

giới nhân vật nhìn qua lăng kính tuổi trẻ nên vô cùng tươi mới và năng động Tuy nhiên, mọi sự giao lưu văn hóa đều cần có sự chọn lọc để tạo nên những giá trị bền

vững

Từ góc độ nội dung sáng tác, nhân vật Văn học Tuổi 20 chịu sự chi phối từ chủ

đề quy định của cuộc thi Bởi đây là cuộc vận động sáng tác viết về cuộc sống, con người hiện tại nên đối tượng hướng tới chủ yếu của cuộc thi là những con người trẻ trong cuộc sống hiện đại hôm nay Văn học tuổi 20 từ lần I đến lần V đều xoay quanh

đề tài về những con người trẻ Nếu như 10 năm đầu, Văn học Tuổi 20 chưa tạo được

dấu ấn sâu đậm cho độc giả về hình ảnh những con người trẻ do số lượng tác phẩm dự thi chưa nhiều và chủ yếu tập trung ở thể loại truyện ngắn thì từ năm 2005 hình tượng

con người trẻ trở thành trung tâm chú ý của người đọc Văn học Tuổi 20 lần III, hướng

tác giả “viết về con người, cuộc sống của lứa tuổi 20 trong cái nhìn của những người

chủ đề của Văn học Tuổi 20 lần IV Văn học tuổi 20 lần V còn đậm nét hơn nữa khi

trăn trở và nhiều thử thách nhất, tuổi hai mươi hôm nay” [11] Xuất phát từ chủ đề

của cuộc thi, nhân vật trong Văn học tuổi 20 trước hết phải là những con người gần

gũi, quen thuộc, mang hơi thở cuộc sống hiện đại Nhân vật đó phải nằm trong xu thế phát triển của thời đại, phải vừa quen vừa lạ để thu hút sự quan tâm của giới trẻ, bởi độc giả ngày nay gần như đã quá nhàm chán với những nhân vật lý tưởng một thời của văn học Việt Nam Giới trẻ đòi hỏi nhân vật phải vừa mang tính thời sự vừa giàu cá

tính Như vậy, chủ đề cuộc thi đã hướng ngòi bút tác giả về những chân dung của cuộc

sống hôm nay, ở đó nhân vật mang hơi thở hiện đại về cả nội dung tư tưởng lẫn hình

thức thể hiện

Nếu ở văn học Việt Nam trước năm 1945, hình tượng người nông dân nghèo, người trí thức tiểu tư sản, tầng lớp thị dân đời thường được các tác giả trẻ quan tâm; ở văn học cách mạng 1945 -1975, người lính là nhân vật trung tâm trong sáng tác của người cầm bút thì đến nay văn học văn học trẻ không còn bó gọn ngòi bút của họ quanh những kiểu nhân vật quen thuộc nữa Một phần vì cuộc sống thay đổi, chiến tranh đã đi qua, những kiểu người mới xuất hiện Một phần vì các nhà văn trẻ ngại

phải lặp lại những hình tượng nhân vật đã quá thành công của những tác giả bậc thầy

của văn học Việt Nam như Chí Phèo của Nam Cao, chị Dậu của Ngô Tất Tố hay Xuân Tóc Đỏ của Vũ Trọng Phụng Nếu có sự kế thừa những kiểu nhân vật truyền thống như hình ảnh người nông dân hay người lính thì các tác giả trẻ cũng khai thác ở một

góc độ mới mang tính thời sự Gia tộc ăn đất của Lê Minh Nhựt là một ví dụ điển

hình Chàng trai đất miền Tây Nam Bộ gắn bó thân thiết với mảnh đất quê hương này

đã đưa vào tập truyện ngắn hình ảnh những người nông dân phải đối mặt với mặt trái

của công nghiệp hóa Họ khắc khoải trước sự nhạt nhòa của truyền thống khi khoa học

kỹ thuật đang ăn dần từng mảnh đất, từng mái đình quen thuộc để thay vào đó là

những tòa cao ốc sang trọng vô hồn Hạt hòa bình của nữ tác giả Minh Moon là một

cách tiếp cận mới hình ảnh người lính trong chiến tranh Từ câu chuyện về một chàng trai vô tình lạc vào quá khứ, tác giả đã tái hiện không gian chiến trường ác liệt với hình ảnh người lính quả cảm, kiên cường và một cõi tâm tư đầy mâu thuẫn giằng xé của

một chàng trai trẻ hiện đại

Qua quan sát Văn học Tuổi 20, chúng tôi nhận thấy những nhân vật được yêu

thích thường là đại diện cho tiếng nói của giới trẻ về một khía cạnh nào đó trong cuộc

sống Bài học đầu tiên của Trần Thị Hồng Hạnh là nỗi lòng của một cô giáo trẻ mới

vào nghề với “những tâm tư tình cảm chia sẻ với bạn đồng sự, chuyện đời trắng đen

cách khác, đều buộc phải đi ra thế giới, đối mặt với những thách thức của cái thế giới

Người ngủ thuê, Nhật Phi đã chạm được trái tim người đọc bằng câu chuyện xoay

quanh những con người vật lộn với cuộc sống, chạy đua với thời gian để tồn tại trong

một xã hội hối hả nhịp thở của đồng tiền Văn học Tuổi 20 đã thổi một luồng gió mới

vào nhân vật để nhân vật sống cùng độc giả và cũng để chính độc giả sống cùng nhân

vật khi họ tìm thấy một phần cuộc sống của mình trong đó

Bên cạnh đó, hình ảnh những con người trẻ trên bước đường lập nghiệp trở thành nhân vật trung tâm của Văn học Tuổi 20 Qua khảo sát những tác phẩm đạt giải

và được chọn giới thiệu qua năm lần thi, đây là hình ảnh xuất hiện xuyên suốt trong tác phẩm Nhân vật trong Quà muộn thuộc nhiều tầng lớp khác nhau, có bộ đội biên

phòng, có sinh viên, có cả thanh niên hư hỏng mới được cải tạo… nhưng tất cả họ có điểm chung là đều đang phải chật vật để bắt đầu cuộc sống mới Cô giáo trẻ mới ra

trường là nhân vật chính của Trần Thị Hồng Hạnh trong Bài học đầu tiên Những thủy

thủ trẻ trên con tàu viễn dương ngày đêm vật lộn với sống gió để mong được đổi đời là

đối tượng miêu tả trong Biển của Trương Anh Quốc Người ngủ thuê, Phù phiếm

viên đang tìm kiếm cho mình một hướng đi Tất cả họ đã mang lại cho Văn học Tuổi

20 một thế giới nhân vật phong phú, đa dạng và dễ đi vào lòng người đọc trẻ

Nhân vật “tuổi 20” là thành quả của một nền văn học dân chủ, thể hiện tính chiến đấu mạnh mẽ Họ sẵn sàng đấu tranh cho lẽ phải, phê phán những tiêu cực trong xã

hội Họ dám dấn thân cho những ước mơ và bộc lộ quan điểm, suy nghĩ của mình trước những vấn đề mang tính thời sự, những vấn đề có ý nghĩa nhân sinh trong cuộc

sống Nhân vật cô giáo trẻ trong Bài học đầu tiên của Trần Thị Hồng Hạnh đã phơi

bày những tiêu cực trong môi trường giáo dục bằng hình thức ghi cảm nghĩ của mình trong nhật kí Qua câu chuyện, nhân vật “tôi” thể hiện rõ sự phê phán với chế độ họp

hành, thi cử và lên án sự giả dối trong môi trường sư phạm với một thái độ không thể dung hòa Cuối cùng, cô giáo trẻ yêu nghề đã phải từ bỏ công việc mình yêu thích như

một sự phản kháng: “Tôi chợt nhận ra, có rất nhiều nỗi cô đơn, nhiều sự bực dọc

trong đời sống công sở và tôi cũng tìm thấy những niềm vui nhỏ nhỏ với nghề dạy học

Nhưng thú thực là tôi không yêu nghề Sau những gì xảy đến, tôi thấy mình mệt mỏi và

đức” [99, tr.133] Và cô sẵn sàng dấn thân vào nghề nghiệp mới “thành lập một công

cô đơn nhưng đầy chiều sâu Kiểu như những câu hỏi của nhân vật “tôi” trong Mười

mình về tình yêu một cách rất sâu sắc: “Tôi hiểu rằng tình yêu con người phải là tình

đùm bọc, che chở, ban phát của cải vật chất cho họ Đem cho một người một số tiền,

vượt qua giới hạn của tình yêu truyền thống của dân tộc, mang màu sắc phương Tây

Ở đó, tình yêu đi cùng với sự khẳng định giá trị của con người chứ không phải là sự che chở thường thấy ở các nước phương Đông Đó là một quan niệm rất mới của giới

trẻ trong thời hội nhập

Ngoài ra, nhân vật Văn học tuổi 20 còn là những con người luôn hướng đến

những điều tốt đẹp bằng sự hoàn thiện chính mình Nhà văn Nguyễn Quang Sáng cho

rằng ông bị lôi cuốn theo từng số phận của con người trong Quà muộn - tập truyện

ngắn đạt giải nhất Văn học tuổi 20 lần I của Nguyên Hương Các nhân vật trong tập

truyện ngắn này là những con người trẻ trong hành trình hoàn thiện chính mình Linh

(Quà mu ộn) luôn mang trong lòng nỗi ám ảnh về sự mất mát khi ba mẹ ly hôn Cô

phải ở với ba và người vợ kế của ba trong nỗi hờn trách mẹ Nhưng qua thời gian, Linh

đã nhận ra sự ích kỷ của mình, nhận ra món quà trong cuộc sống chính là tình thương yêu của con người và “những ai biết yêu thương sẽ sống tốt đẹp hơn” [101; tr.11]

Nhân vật người cha trong Mẹ con Đậu Đũa một mình vất vả nuôi con, vừa làm cha

vừa làm mẹ trong cảnh nhà cơ cực nhưng anh luôn cố gắng để con mình cảm nhận

được hạnh phúc gia đình như bao bạn bè cùng trang lứa Công (Cội nguồn lênh đênh)

vượt qua quá khứ là một thanh niên lang thang, bị đuổi việc vì ăn cắp vặt để trở thành

một người làm công trung thực được mọi người quý mến… Đó là những con người giàu ý chí và nghị lực Ngọn đèn không tắt của Nguyễn Ngọc Tư là sự trăn trở của

những kiếp người nhỏ bé trong con tạo xoay vần Không còn nhiều những nhân vật

mạnh mẽ vượt lên số phận, Ngọn đèn không tắt xoáy vào nỗi đau của con người, day

dứt trước sự tác động tiêu cực của xã hội hiện đại mà con người đang phải cựa quậy trong đó Thông qua các vật trong tác phẩm, Nguyễn Ngọc Tư mang đến người đọc

những cảm nhận sâu sắc về sự mất mát vô hình mà con người hiện đại đang gánh chịu

Để rồi từ đó, nhà văn đưa người đọc đến với một niềm tin mạnh mẽ rằng con người

dẫu có mất mát, khổ đau hằn học với cuộc đời thì vẫn cố giữ lại cho mình lòng tự

trọng và nhân phẩm Con Miên trong Cỏ Xanh nổi tiếng là hay đánh người, “lạnh lùng,

lì lì như cục đá”, thường xuyên bị lao động công ích mà cứ bảo “mần chi cho kỹ, mơi

rồi tự nhiên dọn nhà đi nơi khác Phải chăng nó không muốn hình ảnh con Miên bây

giờ làm xấu đi nét ngây thơ hiền lành mà bé Hai ngày xưa đã có? Út Thà và Phi (Lý

nhau và cầu chúc cho nhau hạnh phúc Nhân vật người ba trong Nỗi buồn rất lạ thì

một mực tin rằng người bạn từng vào sanh ra tử với mình không bao giờ tha hóa dù sự

thật đã rành rành

Trong Charao mùa trăng, nhân vật chính là một cô bé có cả hai dòng máu Raglai

và Kinh bị bố bỏ rơi, lớn lên trong đơn độc và buồn tẻ Nhưng cô gái vẫn âm thầm

nuôi ước mơ làm một nhà văn và đã biến ước mơ thành sự thật Trong Urem người

đang mơ, cuộc du hành xuyên không gian - thời gian thông qua những giấc ngủ của

chàng trai trẻ tên Kiên đã xóa nhòa ranh giới thực và ảo, cuộc đời thật và những giấc

mơ Trong một sự tình cờ của số phận, “người đang mơ” đã vượt qua nỗi đau cá nhân

để gánh trọng trách bảo vệ loài người Gia tộc ăn đất, tập truyện đậm đặc chất Nam