Hình ảnh người phụ nữ trong tiểu thuyết hồ biểu chánh 30 năm đầu thế kỉ xx

Cùng một quan điểm, chúng tôi tìm về với các sáng tác của nhà văn để khám phá con người đạo đức mà nhà văn đã gửi gắm trong đó, để hiểu hơn về con người cũng như lối sống của một giai đo

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Thành ph ố Hồ Chí Minh – 2016

L ỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành khoá luận này, tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy cô Khoa Ngữ Văn trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh đã tận tình giảng dạy, giúp đỡ chúng tôi hoàn thành chương trình học Quý thầy cô đã yêu thương và nhiệt tình tạo điều

kiện để tôi có thể học tập và nghiên cứu suốt bốn năm trên ghế giảng đường

Xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Th.S Lê Văn Lực, người đã cùng đồng hành với tôi suốt từ những năm đầu tiên bước chân vào chiếc ghế trường Đại học cho tới tận năm

cuối cùng Thầy đã giúp đỡ tôi thực hiện khoá luận với tất cả tình yêu thương, sự tận tình

và chu đáo

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến gia đình, người thân và bạn bè đã không ngừng giúp đỡ, hỗ trợ và động viên trong suốt quá trình tôi thực hiện công việc nghiên cứu nghiêm túc khoá luận này

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 5 năm 2016

Nguyễn Thị Yến

D ẪN NHẬP

1 Lí do ch ọn đề tài

Cuộc sống ngày càng hiện đại đã làm xuất hiện nhiều lối sống thực dụng, hưởng

thụ của con người Chính lối sống ấy đã làm lu mờ đi nhiều giá trị đạo đức và luân lí tốt đẹp của dân tộc Vào những năm 30 đầu thế kỉ XX, Hồ Biểu Chánh cũng đã thao thức trước những giá trị đẹp đẽ bị mai một Cùng một quan điểm, chúng tôi tìm về với các sáng tác của nhà văn để khám phá con người đạo đức mà nhà văn đã gửi gắm trong đó,

để hiểu hơn về con người cũng như lối sống của một giai đoạn lịch sử Chúng tôi nhận

thấy, dù có ngược dòng thời gian về quá khứ hay xuôi dòng tiến tới tương lai, các giá trị văn hoá, đạo đức vẫn luôn phải có chỗ đứng chắc chắn thì xã hội mới tốt đẹp Trong cuộc

sống mới hiện đại, người phụ nữ có vị thế ngày càng quan trọng trong xã hội cũng như gia đình Vì vậy việc dung hoà giữa lối sống mới và lối sống theo quan niệm xưa vẫn cần

phải được quan tâm để những giá trị văn hoá, truyền thống tốt đẹp của dân tộc không bị mai một

Qua những trang văn của Hồ Biểu Chánh, nhân vật người phụ nữ hiện lên đa dạng

và sinh động với những nét tính cách và số phận khác nhau đã mang lại sự sống động đầy thú vị Chúng tôi nhận thấy những người phụ nữ này vừa mang đậm nét văn hoá Nam Bộ nhưng cũng mang tính dân tộc, có những nét tính cách tốt đẹp mà nữ giới cần phải có cũng như những tính xấu cần phải tránh Bên cạnh đó là vô vàn các nhân vật với đa dạng hoàn cảnh, số phận, tính cách khác nhau Họ chính là tấm gương sáng mang đến nhiều bài học đạo đức sâu sắc cho mọi người Nhận thấy rằng việc khai thác và tìm hiểu về thế

giới nhân vật nữ trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh là cần thiết trong xã hội hiện đại ngày nay nên chúng tôi quyết định chọn đề tài: Hình ảnh người phụ nữ trong tiểu thuyết Hồ

Bi ểu Chánh 30 năm đầu thế kỉ XX

2 L ịch sử vấn đề

Hồ Biểu Chánh được xem là một trong những người mở đường cho tiểu thuyết

Việt Nam hiện đại nên đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về tác giả cũng như các tác

phẩm của nhà văn Đặc biệt tác giả được chú ý nhiều nhất là về thể loại tiểu thuyết Trong khoảng thời kỳ trước năm 1945 đã có hai công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Hồ Biểu

Chánh đó là công trình Phê bình và cảo luận (1933) của Thiếu Sơn và Nhà văn hiện đại

(1942) của Vũ Ngọc Phan Thiếu Sơn đã có những nhận xét tinh tế về cách xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, đánh giá cao những đóng góp của nhà văn trong công cuộc phát triển tiểu thuyết Việt Nam hiện đại Vũ Ngọc Phan cũng có nhiều

nhận xét chân xác về tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh Ông đưa ra nhận định rằng: “Tiểu thuy ết họ Hồ thiên về tả việc và lời văn mạnh mẽ, giản dị, nhiều chỗ như lời nói thường…

là nh ững tiểu thuyết đầy động tác, việc nọ việc kia dồn dập, gây cho người đọc những

c ảm tưởng kì thú” [29, 367] Tuy nhiên Vũ Ngọc Phan cũng chỉ mới đi sâu phân tích duy

nhất một tác phẩm Cha con nghĩa nặng trong kho tiểu thuyết đồ sộ của Hồ Biểu Chánh

Cũng trong thời kì những năm 1945, có khá nhiều bài viết của các tác giả như

Phạm Minh Kiên (Giải chỗ tưởng lầm), Phan Khôi (Cái cười của con rồng cháu tiên, một cái c ảm tưởng khi đọc “Cay đắng mùi đời”), Minh Quang (Bộ “Tỉnh mộng” của Hồ Biểu Chánh tiên sinh)… Tuy nhiên các bài viết này chỉ xoáy quanh vấn đề xã hội của tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh Các tác giả đưa cho người đọc những lý giải và nhận định vì sao

những bộ tiểu thuyết này có sứt hút lớn với độc giả khắp nơi trong miền Nam

Sau những năm 1945, văn đàn xuất hiện thêm nhiều công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh mà nổi bật nhất chính là công trình Việt Nam văn học sử giản ước tân biên (1965) của tác giả Phạm Thế Ngũ Trong bộ ba quyển, phần phân tích, nhận xét,

đánh giá về đóng góp của tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh nằm trong quyển thứ 3, phần Văn

h ọc Việt Nam hiện đại 1862 – 1945 Phạm Thế Ngũ đã nhận định rằng tiểu thuyết Hồ

Biểu Chánh có cốt truyện gay cấn, li kì, hấp dẫn; câu văn giản dị; cách viết chân thực,

gần gũi Thêm vào đó, tác giả cũng nhận định Hồ Biểu Chánh là nhà văn của đạo lý

Tiếp sau Phạm Thế Ngũ là công trình Bảng lược đồ Văn học Việt Nam (1967) của

tác giả Thanh Lãng Tác giả đã nhận định rằng Hồ Biểu Chánh “không phải là con người

c ủa các trào lưu mà là của truyền thống Mặc cho thiên hạ khen chê, ông cứ thẳng băng đường của ông, ông tiến” [21, 74] Từ đó Thanh Lãng khẳng định vị trí và ý hướng văn

của Hồ Biểu Chánh thông qua việc phân tích một số tác phẩm của nhà văn Trong mọi bộ

tiểu thuyết, Hồ Biểu Chánh luôn giữ vững lập trường và mục đích sáng tác của mình

Một công trình được xem là toàn diện và công phu nhất về tác giải Hồ Biểu Chánh

có thể kể tới Chân dung Hồ Biểu Chánh (1974) của tác giả Nguyễn Khuê Trong công trình Chân dung H ồ Biểu Chánh, tác giả Nguyễn Khuê cũng đã đưa ra những nhận xét

tổng quan về phương diện nội dung và nghệ thuật tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh Tác giả

tiến hành đưa ra nhận xét và dẫn chứng về nhân vật nói chung xét trên phương diện hình dáng, tâm lý, tính cách điển hình và cách đặt tên nhân vật Qua đó, người đọc cũng nhận

thấy được một vài đặc trưng đáng chú ý về các nhân vật của Hồ Biểu Chánh

Ngoài ra Phan Cự Đệ với công trình Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại (1978) đã đưa

ra những nhận xét có giá trị về đóng góp của tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, đồng thời cũng

chỉ ra hạn chế của nhà văn Tuy nhiên nhiều ý kiến có phần cực đoan, chưa có cái nhìn xác đáng với nhiều đóng góp của nhà văn với quá trình hiện đại hoá tiểu thuyết Việt Nam Theo Phan Cự Đệ, chỉ có Thầy Lazaro Phiền của Nguyễn Trọng Quản và Hoàng

T ố Anh hàm oan của Trần Chánh Chiếu mới là tác phẩm mở đường cho tiểu thuyết Việt

Nam hiện đại

Huỳnh Thị Lành cũng đã phát hiện thấy những tính cách và đặc điểm của con

người Nam Bộ trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh qua công trình Vị trí của Hồ Biểu Chánh trong văn xuôi quốc ngữ Việt Nam đầu thế kỉ XX (1900-1930) Tác giả cũng xem những

đặc điểm ấy là yếu tố nghệ thuật độc đáo trong các sáng tác của nhà văn

Cuốn sách Hồ Biểu Chánh, người mở đường cho tiểu thuyết Việt Nam hiện đại

(2006) của nhóm tác giả Trang Quang Sen, Phan Tấn Tài, Nguyễn Văn Nở đã tập hợp được nhiều bài viết của các tác giả khác nhau trong đó hướng người đọc tìm hiểu về đề tài, chủ đề, nhân vật, kết cấu, ngôn ngữ trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh

Phan Mạnh Hùng trong công trình Tiểu thuyết Nam Bộ từ 1930 đến 1945: Đặc điểm và thành tựu (2007) đã tìm hiểu về nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết

Hồ Biểu Chánh Qua việc tìm hiểu nghệ thuật xây dựng nhân vật, tác giả cũng chỉ ra được một số đặc trưng của nhân vật thông qua ngoại hình, hành động và ngôn ngữ

Tác giả Huỳnh Thị Lan Phương cũng có bài viết trên tạp chí Khoa học: Tính cách người nông dân Nam Bộ trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh (2009) bàn về những nhân vật

và tính cách đặc thù của con người Nam Bộ thông qua một số nhân vật nông dân trong

tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh

Những công trình trên rất công phu tuy nhiên chưa có công trình nào nghiên cứu các nhân vật trong thiểu thuyết Hồ Biểu Chánh một cách đầy đủ và hệ thống trong mối quan hệ biện chứng với quan niệm sáng tác của tác giả về giá trị luận lý, ý hướng đạo

Hầu hết các công trình nghiên cứu chỉ chú ý tới văn hoá Nam Bộ thể hiện qua các nhân

vật, tức là lấy điển hình một số nhân vật để chỉ ra cách ăn mặc, nói năng, suy nghĩ mang đậm chất Nam Bộ Một số bài nghiên cứu cũng đã đi vào tìm hiểu về thủ pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật của tác giả, chỉ ra đặc trưng của một số nhân vật về ngoại hình, hành động, ngôn ngữ nhưng chưa khái quát và hệ thống toàn bộ đặc điểm của nhân vật trong

tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh

Như vậy, có thể nói, thế giới nhân vật nữ trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh là một

vấn đề khá mới mẻ, chưa từng có công trình nghiên cứu nào trước đó bàn đến Đề tài

Hình ảnh người phụ nữ trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh 30 năm đầu thế kỉ XX sẽ tiếp tục

kế thừa những thành quả nghiên cứu giá trị trên, đồng thời đi sâu vào tìm hiểu nhân vật

nữ trong tiểu thuyết được tác giả viết trong 30 năm đầu thế kỉ XX

Về thực tiễn, tác phẩm của Hồ Biểu Chánh cũng được trích lược và giảng dạy

trong văn học ở Trung học phổ thông như Con nhà nghèo Vì vậy việc tìm hiểu nhóm

tiểu thuyết của tác giả trong cùng khoảng thời gian sáng tác giúp cho người dạy có thêm

kiến thức và cái nhìn bao quát, kĩ lưỡng hơn về cuộc đời cũng như quan niệm sáng tác

của nhà văn Việc đọc toàn văn một tác phẩm khiến người đọc có thể cảm thụ tốt hơn về tác phẩm đó Hơn nữa, trong xã hội ngày nay với nhiều biến chuyển, các giá trị đạo đức văn hoá ngày càng bị xem nhẹ, lối sống hiện đại càng lúc càng ảnh hưởng nhiều tới đời

sống người Việt nói chung và người phụ nữ nói riêng Việc nghiên cứu này giúp chúng tôi nhìn lại giá trị đạo đức, hiểu thêm về vùng đất và con người Nam Bộ để thêm yêu quý

và trân trọng mảnh đất nơi mình sinh sống Đồng thời, chúng ta có thể xem những nhân

vật nữ trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh cũng chính là tấm gương sáng hay bài học đạo đức quý giá cho cuộc sống hiện đại này

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là những tiểu thuyết của tác giả Hồ Biểu Chánh được viết trong thời gian 30 năm đầu thế kỉ XX

1 Ai làm được, 1912

2 Chúa tàu Kim Quy, 1922

3 Cay đắng mùi đời, 1923

5 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp phân tích, thống kê, phân loại

Đề tài nghiên cứu của chúng tôi chủ yếu đi vào tìm hiểu và chỉ ra những biểu hiện liên quan tới nhân vật người phụ nữ trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh 30 năm đầu thế kỉ

XX Để làm được điều đó, chúng tôi tiến hành phân tích các tiểu thuyết trên hai phương

diện Thứ nhất ở phương diện nội dung, chúng tôi sẽ tìm hiểu và thống kê phân loại về hoàn cảnh, số phận, ngoại hình và tính cách của các nhân vật nữ Thứ hai, về phương

diện nghệ thuật, chúng tôi sẽ tập trung tìm hiểu và làm rõ về nghệ thuật xây dựng nhân

vật nữ của Hồ Biểu Chánh qua các luận điểm chính trong nghệ thuật miêu tả nhân vật bao

gồm miêu tả ngoại hình, hành động, ngôn ngữ; cách đặt tên nhân vật của nhà văn

Phương pháp so sánh, đối chiếu

Khi phân tích các nhân vật nữ, để làm rõ hơn về ngoại hình, tính cách, chúng tôi

tiến hành so sánh, đối chiếu giữa các nhân vật nữ trong các tác phẩm để tìm ra điểm chung cũng như khác nhau đề làm rõ hơn cho những vấn đề đã đưa ra Đồng thời cũng đối chiếu những điểm tương đồng và khác biệt để tìm ra hình ảnh người phụ nữ mang đậm chất Nam Bộ nhưng cũng vẫn mang tính dân tộc sâu sắc

Phương pháp hệ thống

Chúng tôi tìm hiểu, phân tích về nhân vật nữ trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh trong 30 năm đầu thế kỉ XX trong chỉnh thể nội dung, hình thức của 17 tác phẩm Trong

những tác phẩm này đều có những điểm chung tạo thành các luận điểm cho khóa luận và

do đó phương pháp này được sử dụng trong toàn bộ khoá luận

6 Đóng góp của khóa luận

Trên cơ sở tìm hiểu về người phụ nữ trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh 30 năm đầu

thế kỉ XX, chúng ta hiểu rõ hơn về tâm lí cũng như vai trò và sự ảnh hưởng của người

phụ nữ trong bước chuyển của buổi giao thời Cùng với đó là cái nhìn bao quát hơn về

hiện thực xã hội, tính cách, hành động của người phụ nữ trong vùng đất mới Từ đó,

khẳng định những giá trị đạo đức là bất biến dù ở thời đại nào đi chăng nữa Việc gìn giữ

những giá trị đạo đức vô cùng quan trọng, cần được bảo tồn và phát huy Từ đó giá trị văn hoá và đạo đức, nền luân lí của cả dân tộc không bị mai một, phôi pha theo vòng xoáy phát triển của nền kinh tế thị trường và sự “đổ bộ” của lối sống mới từ bên ngoài vào nước ta

7 C ấu trúc của khóa luận

Ngoài phần dẫn nhập và kết luận, nội dung của khoá luận gồm có ba chương:

Chương I: Hồ Biểu Chánh và tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh 30 năm đầu thế kỉ XX

Ở chương này chúng tôi trình bày 2 vấn đề lớn trong 31 trang Thứ nhất là tìm hiểu chung

về tác giả Hồ Biểu Chánh ở phương diện thời đại và những nét chính về cuộc đời Sau đó đưa ra quan điểm sáng tác của tác giả để nêu ra những mối quan hệ biện chứng giữa tư

tưởng tác giả và các nhân vật trong tác phẩm, đặc biệt là nhân vật nữ Thứ hai là sẽ trình bày sơ nét về tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh 30 năm đầu của thế kỉ XX ở phương diện

nội dung và nghệ thuật, từ đó thấy được những đóng góp của nó cho văn học chữ quốc

ngữ nói chung và tiểu thuyết Việt Nam hiện đại nói riêng

Chương II: Nội dung của chương này là về nhân vật người phụ nữ trong tiểu

thuyết Hồ Biểu Chánh, được trình bày trong 45 trang với ba nội dung chính Thứ nhất chúng tôi nêu khái niệm về nhân vật Thứ hai, xem xét hình ảnh người phụ nữ trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh 30 năm đầu thế kỉ XX qua các mặt như ngoại hình, hoàn cảnh – số

phận, tính cách Thứ ba là rút ra đặc điểm người phụ nữ trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh

30 năm đầu thế kỉ XX vừa mang tính dân tộc, vừa đậm chất Nam Bộ

Chương III: Trình bày về nghệ thuật xây dựng nhân vật người phụ nữ trong tiểu

thuyết Hồ Biểu Chánh 30 năm đầu thế kỉ XX Trong chương này sẽ có hai vấn đề được trình bày trong 23 trang Thứ nhất là tìm hiểu về nghệ thuật miêu tả nhân vật nữ thông qua ngoại hình, hành động, ngôn ngữ của nhân vật Thứ hai là đi tìm hiểu về cách đặt tên

và gọi tên các nhân vật

Chương 1: Nhìn lại tác giả Hồ Biểu Chánh

và ti ểu thuyết Hồ Biểu Chánh 30 năm đầu thế kỉ XX

1.1 Tác gi ả Hồ Biểu Chánh

1.1.1 Th ời đại và con người - cuộc đời

Th ời đại

Dù ra đời muộn nhưng vùng đất Nam Bộ đã sớm trở thành một nơi nhộn nhịp,

cuộc sống tấp nập bởi thiên nhiên nơi đây trù phú, khí hậu thuận lợi, đất đai rộng lớn

Cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, nền văn hoá của vùng đất này đã có nhiều biến động

mạnh mẽ do sự xâm lược của thực dân Pháp Điều này tuy có ảnh hưởng tích cực tới

cuộc sống của nhân dân nhưng cũng mang lại rất nhiều ảnh hưởng tiêu cực Sự phân biệt giai cấp, phân biệt giàu nghèo diễn ra một cách nhanh chóng và mạnh mẽ Quyền lực lúc này không chỉ tập trung vào một giai cấp, tầng lớp nào nhất định Pháp đến xâm lược mang theo những manh nha của nền kinh tế tư bản, quyền lực dần rơi vào tay những kẻ

có nhiều tiền bạc Một loạt các tầng lớp mới ra đời trong xã hội thực dân nửa phong kiến

buổi đầu: hương chức trong làng xã, cai tổng, quan lại như quan phủ, quan huyện,… Bên

cạnh đó còn có một số tầng lớp những thầy thông ngôn, kí lục là những người được giáo

dục trong các trường học của Pháp, về làm việc trong các viện, sở hay thuyên chuyển về làm việc giấy tờ cho quan lại Ngoài ra, xã hội cũng xuất hiện nhiều người nghèo quanh năm sống trong cảnh nghèo đói, túng quẫn trải dài từ thành thị về thôn quê

Lúc này, văn hoá Tây phương du nhập vào vừa mang lại sự biến đổi tích cực cho người Việt, nhưng nó cũng là con dao hai lưỡi cắt đứt rất nhiều giá trị văn hoá truyền

thống đẹp đẽ Xã hội lâm vào tình trạng rối ren, cuộc đời bày ra nhiều lối sống vô đạo đức, mất luân lí Có những lúc con người vứt bỏ cả danh dự và nhân phẩm để chà đạp lên nhau mà giành lấy sự sống cho bản thân Giá trị đồng tiền lúc này cũng được đánh giá cao, có sức mạnh mua được hầu hết mọi thứ của con người Tuy nhiên, những tàn dư của

chế độ phong kiến lại vẫn còn tồn tại nên hình thành thế giằng co quyết liệt giữa những

con người có tư tưởng và lối sống cũ – mới, Tây – ta Trong đó, những tầng lớp bị ảnh hưởng nhiều nhất đó chính là những người trí thức

Con người - Cuộc đời

Hồ Biểu Chánh tên thật là Hồ Văn Trung Ông sinh gia trong một gia đình nghèo

tại làng Bình Thành, tỉnh Gò Công Thuở nhỏ, Hồ Biểu Chánh phải chịu nhiều thiếu thốn

và vất vả Trong “Lời di chúc” ông có kể về quãng đời khó khăn của mình khi còn đi học

Đó là khi chờ cha mang tiền về trong mỏi mòn, ông ước giá có một đồng bạc cũng đủ cho mình xuống thuyền đi học Nhưng nhà nghèo tới độ một đồng bạc cũng không có Mẹ ông đành dắt con đi xuống chợ cầm “một cặp áo hàng” để lấy ba đồng bạc cho con lên tàu đi học Có ba đồng bạc, người mẹ đưa hết cho con mang theo Trước tình cảm ấy của người mẹ, đứa con nhỏ chỉ biết nhìn mẹ mà khóc Có lẽ sống trong cảnh nghèo nhưng đầy tình cảm thương yêu của gia đình mà Hồ Biểu Chánh cũng có những trang văn ăm ắp

cảm xúc như vậy

Sau khi học hành đỗ đạt, Hồ Biểu Chánh định xin làm giáo viên Tuy nhiên một người thầy cũ khuyên ông nên thi vào Ngạch kí lục để sau này có tương lai hơn Nghe theo lời thầy, ông đã thi và năm 1906 thì đỗ chức Ký lục Soái phủ Nam Kỳ Lần bổ nhiệm năm ấy ông được phân làm việc ở Sài Gòn Năm năm sau, vì nghi Hồ Biểu Chánh

kết thân với Trần Chánh Chiếu nên thống đốc Nam Kỳ đã chuyển ông về Bạc Liêu Làm quan vùng đất này dễ vơ vét được nhiều tiền của dân nhưng ông vẫn quyết giữ cảnh và cách sống thanh bạch Hồ Biểu Chánh biết làm quan là làm tay sai cho thực dân Pháp, tuy nhiên ông nghĩ nếu bản thân người làm quan biết giữ lòng ngay thẳng, biết làm đúng bổn

phận “cha mẹ” dân thì cũng không có gì đáng hổ thẹn, thậm chí dân còn được nhờ Chính

vì cách nghĩ ấy mà ông luôn cố gắng sống công bằng, liêm chính trong suốt quãng đời “sĩ

hoạn” của mình Tới năm 1912, khi một người bạn phải chuyển về Cà Mau, ông đã tình nguyện đi thay Làm việc khoảng tám tháng, Hồ Biểu Chánh lại đổi đi Long Xuyên Tới năm 1920, lúc này ông được thuyên chuyển trở lại Gia Định làm việc Sau đó ông thi đỗ Tri Huyện, được thăng Tri Phủ và nhậm chức Chủ quận ở Vĩnh Bình năm 1927 Tới năm

1932, Hồ Biểu Chánh được chuyển tới làm Chủ quận Ô Môn ở Cần Thơ, rồi đổi tới quận

Phụng Hiệp Ông được thăng tới chức Đốc phủ sứ năm 1936 Ngoài những chức vị trên, sau khi về hưu, ông vẫn được chính phủ Pháp giữ lại để làm việc, được cử làm Nghị viên

Hội đồng Liên bang Đông Dương, Nghị viên Hội đồng Thành phố Sài Gòn, Phó Đốc lý, Nghị viên Hội đồng Quản trị Sài Gòn Chợ Lớn Hồ Biểu Chánh cũng được mời giữ chức trong Bộ Nội vụ hoặc Bộ Thông tin trong Chính phủ Nam Kì Cộng hòa Tự trị nhưng ông

từ chối và chỉ làm Cố vấn, Đổng lý văn phòng Có thể nói, Hồ Biểu Chánh suốt ba mươi năm làm việc cho chính quyền thực dân phong kiến đã đi nhiều nơi, được thăng chức cao, được ân thưởng nhiều huy chương quý giá Tuy nhiên có lẽ phần thưởng cao quý nhất mà ông nhận được đó là lòng kính mến của quần chúng nhân dân nơi ông tới sống và làm

việc bởi tấm lòng tận tụy, liêm chính giúp đỡ đồng bào

1.1.2 S ự nghiệp sáng tác

Hồ Biểu Chánh có một sức sáng tác dồi dào Có thể kể tới sáng tác đầu tiên được xem như bước “tập sự” viết văn, làm thơ là những bài báo, những truyện dịch, những bài thơ bằng chữ quốc ngữ làm cùng Đặng Thúc Liêng, Nguyễn Viên Kiều, Phạm Duy Thiệu Cái duyên đến với tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh là do một lần tình cờ xem Thầy Lazaro Phi ền của Nguyễn Trọng Quản, Phan Yên ngoại sử của Trương Duy Toản, Hoàng T ố Anh hàm oan của Trần Chánh Chiếu Ba cuốn tiểu thuyết này ảnh hưởng nhiều đến hướng sáng tác của ông về sau này Đặc biệt là tác phẩm Hoàng Tố Anh hàm oan

được viết bằng ngôn ngữ bình dị, cốt truyện li kì theo quan niệm nhân quả Chính cách

viết có hậu cho người lương thiện, quả báo cho kẻ gian ác của Hoàng Tố Anh hàm oan đã

cuốn hút Hồ Biểu Chánh, thúc đẩy ông viết theo hướng đó để có thể cảm hóa độc giả, thúc đẩy con người sống theo chính nghĩa, đưa người lầm lạc về lại con đường ngay

thẳng Có thể thấy sự ảnh hưởng này vô cùng to lớn, và Hồ Biểu Chánh cũng rất trung thành với cách viết ấy Nếu đọc tiểu thuyết của ông sẽ thấy mô típ này lặp đi lặp lại rất nhiều lần Hầu như kết thúc của tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh luôn là kết thúc có hậu, người

tốt được báo đáp, kẻ thủ ác phải chịu quả báo

Nhìn chung, sự nghiệp sáng tác của ông khá đồ sộ Hồ Biểu Chánh có sức viết dồi dào, mạnh mẽ, đặc biệt là ở thể loại tiểu thuyết Trong những năm từ 1925 – 1941 ông chỉ chuyên viết tiểu thuyết Trong 16 năm, ông để lại cho đời gần 40 tác phẩm Thời gian này chính là khoảng giời gian ông viết liên tục và đều đặn nhất Với ông, viết lách sẽ làm cho lòng ông thấy yên ổn và dễ chịu Điều đáng nói là trong thời gian này Hồ Biểu Chánh vẫn làm quan, nhưng cũng không hề xao nhãng chuyện cầm bút Cho tới tận khi về hưu, ông

mới chuyển sang viết báo và biên khảo Lí do vì ông muốn soạn sách để dạy con em cũng như bồi đắp nền luân lý đạo đức cổ truyền dân tộc Nhiều vở hài kịch, hát bội, cải lương,

tập hồi ức về cuộc đời của Hồ Biểu Chánh ra đời

Có thể nói, Hồ Biểu Chánh đã để lại một số lượng tác phẩm đồ sộ đủ thể loại nhưng nhiều nhất vẫn là tiểu thuyết Vào những năm 1952, khi ở miền Nam rộ lên phong trào đọc tiểu thuyết của Phú Đức và Hồ Biểu Chánh thì nhiều nhà báo đã tìm tới tận Gò Công để mua lại bản quyền tác phẩm của ông Lúc này, sức viết tiểu thuyết lại trở lại trong ông Có chuyện kể lại rằng, cho tới gần cuối đời, tác giả vẫn còn “ham” viết Vì tác

phẩm viết trước đó đều được mua bản quyền để in hết, nên dù sức khỏe không cho phép, nhà văn vẫn miệt mài sáng tác Con cháu trong nhà vừa phải xin nhà xuất bản đừng tìm

tới ông, vừa khuyên ông nên nghỉ ngơi để giữ sức Tuy nhiên trước sự đón nhận đông đảo

của độc giả, ông không thể ngưng công việc sáng tác Ngoài những lúc mệt quá ra thì chuyện viết lách là niềm vui lớn nhất, niềm hạnh phúc lớn nhất của Hồ Biểu Chánh Chính từ niềm hăng say lao động miệt mài đó mà nhà văn đã để lại một kho tàng văn học

lớn với nhiều thể loại bao gồm các bài báo; 3 tác phẩm văn vần; 12 tác phẩm tuồng hát bao gồm hài kịch, hát bội, cải lương; 23 công trình khảo cứu; 8 tác phẩm đoản thiên; 3 truyện ngắn; 2 tác phẩm dịch thuật; 5 công trình bao gồm tùy bút và phê bình; 8 bài diễn văn; 6 tập hồi kí và đặc biệt là 64 bộ tiểu thuyết

Có thể liệt kê các cuốn tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh theo các năm như sau:

1 Ai làm được (Cà Mau - 1912)

2 Tỉnh mộng (Sài Gòn – 1923)

3 Chúa tàu Kim Qui (Sài Gòn - 1923, phỏng theo Bá tước Monte Cristo của Alexandre Dumas)

4 Cay đắng mùi đời (Sài Gòn - 1923, phỏng theo Không gia đình của Hector Malot)

5 Một chữ tình (Sài Gòn – 1923)

6 Nam cực tinh huy (Sài Gòn – 1924)

7 Tiền bạc, bạc tiền (Sài Gòn – 1925)

8 Nhơn tình ấm lạnh (Sài Gòn – 1925)

9 Thầy Thông ngôn (Sài Gòn – 1926)

10 Ngọn cỏ gió đùa (Sài Gòn – 1926, phỏng theo “Những người khốn khổ” của Victor Hugo)

11 Chút phận linh đinh (Càng Long –1928)

12 Kẻ làm người chịu (Càng Long – 1928)

13 Cha con nghĩa nặng (Càng Long- 1929)

14 Khóc thầm (Càng Long – 1929)

15 Vì nghĩa vì tình (Càng Long – 1929)

16 Con nhà nghèo (Càng Long – 1930)

17 Nặng gánh cang thường (Càng Long-1930)

18 Con nhà giàu (Càng Long – 1931)

19 Cười gượng (Sài Gòn – 1935)

20 Dây oan (Sài Gòn –1935)

21 Thiệt giả, giả thiệt (Sài Gòn – 1935)

22 Một đời tài sắc (Sài Gòn – 1935)

23 Ở theo thời (Sài Gòn – 1935)

41 Mẹ ghẻ con ghẻ (Vĩnh Hội – 1943)

42 Bức thơ hối hận (Gò Công – 1953)

43 Trọn nghĩa vẹn tình (Gò Công – 1953)

44 Đỗ nương nương báo oán (SG 1954)

45 Nặng bầu ân oán (Gò Công – 1954)

46 Lá rung hoa rơi (1954 – 1955)

47 Đại nghĩa diệt thân (Sài Gòn – 1955)

48 Tơ hồng vương vấn (Sài Gòn - 1955)

49 Trả nợ cho cha (Sài Gòn – 1956)

50 Những điều nghe thấy (Sài Gòn – 1956)

51 Ông Cả Bình Lạc (Sài Gòn – 1956)

52 Một duyên hai nợ (Sài Gòn – 1956)

53 Trong đám cỏ hoang (Phú Nhuận – 1957)

54 Hạnh phúc lối nào (Phú Nhuận – 1957)

phẩm của Hồ Biểu Chánh cũng thể hiện rất rõ tư tưởng này Dù tiểu thuyết là những tác

phẩm nghệ thuật chứ không phải sách truyền dạy tư tưởng hay luân lý đạo đức nhưng khó

có thể phủ nhận được ảnh hưởng mà tiểu thuyết mang đến cho người đọc Nhận thấy điều

đó nên Hồ Biểu Chánh có chủ trương dùng văn chương để truyền tải đạo lí, tiếp nối tư tưởng “văn dĩ tải đạo” Hồ Biểu Chánh đã từng viết trong bức thi xin từ chức gửi Ban trị

sự Khổng tử tế tự hội của tình Gò Công như sau: “…Tôi…ôm ấp cái tham vọng duy trì luân lí Nho giáo Không n ệ ngòi viết yếu ớt, không nệ học thức hẹp hòi, tôi hăng hái gieo

r ắc hạt giống nhơn nghĩa của Khổng Mạnh trong xã hội, thầm mong hạt giống ấy phát

tr ồi đâm đọt rồi nảy sanh hoa tươi quả ngọt…” [20, 265] Khi viết, ông luôn chú trọng

đưa những luân lí của Khổng tử, Nho giáo vào trong các tác phẩm của mình Tuy nhiên cũng không hẳn tất cả đều theo quan điểm của Khổng tử một cách cứng nhắc Trước

những biến chuyển của xã hội, Hồ Biểu Chánh không chủ đích phơi bày hiện trạng gia đình và xã hội để hô hào người ta bỏ những thói tục cũ Những cái gì thuộc về phong tục

và đạo lí tốt đẹp thì giữ lại, những cái gì chưa tốt thì bỏ đi vì xã hội hay quan điểm nào cũng có cái hay dở riêng của nó Tóm lại, với Hồ Biểu Chánh, những vấn đề luân lý tốt đẹp thì ông bày tỏ sự tán thưởng và tha thiết ngợi ca để nó được duy trì, những thói bạc

ác, xấu xa thì cần bài trừ Thời nào cũng vậy, con người luôn phải sống hướng thiện Ví như những chuyện cha mẹ toan tính để dựng vợ gả chồng cho con, những thái độ cố

chấp, thành kiến, suy nghĩ hẹp hòi cần phải bỏ Tình yêu và lòng vị tha mới là thứ cao quý cần lên ngôi

Trong khi còn làm việc cho chính quyền Pháp, Hồ Biểu Chánh cũng đã chọn theo con đường làm báo Tuy nhiên chính quyền có thái độ muốn bóp nghẹt dư luận, không cho những người làm báo có thể đứng lên bênh vực lẽ phải, tìm công lý cho nhân dân nên ông đã từ bỏ việc viết báo Hồ Biểu Chánh trở lại với con đường viết tiểu thuyết Với ông, viết còn là để “tả nỗi uất ức, khóc hèn, than khổ, ngạo vật, khinh nhờn mà khỏi bị

k ềm tay, khớp miệng” [20, 265] Sau này tuổi có cao, sức khỏe có kém, nhà văn vẫn hăng

say viết Ông biết khi người ta càng đọc tiểu thuyết nhiều ông càng phải cho ra thêm

những bộ tiểu thuyết mới Có như thế thì đạo lý tốt đẹp mới được chuyển tải đến quần

chúng nhân dân để họ học hỏi Trong bài “Uống trà ngon nhắc chuyện cũ”, nhà văn lại

một lần nữa khẳng định: “Phải viết đặng ghi cái hay cái dở của nhơn tình thế thái về kho ảng đời trụy lạc mà để lại cho em cháu đời sau được biết chỗ thấp chỗ cao Phải viết đặng giải nỗi u sầu của mình và luôn dịp đặng chỉ đường vạch nẻo cho con cháu trong nhà ngó th ấy” [20, 28] Mục đích viết của Hồ Biểu Chánh chỉ có vậy Đầu tiên là tự bồi

dưỡng tư tưởng tình cảm cho con cháu trong gia đình, sau đó rộng hơn là quần chúng nhân dân khắp nơi Ông lên tiếng thay cho những người dân lương thiện để phê phán

những kẻ xấu xa, những tệ nạn của xã hội, những hành động đi trái với luân thường đạo

lý Vì lẽ đó mà khi chuyển từ làm báo qua viết tiểu thuyết, chủ ý của ông là “viết tiểu thuy ết để cảm hóa đặng lần lần dắt quần chúng trở về đường chánh đại quang minh”

[38, 127] Hồ Biểu Chánh khi trên cương vị một vị quan thì lo lắng cho dân, sống liêm chính; trên cương vị của một nhà văn ông lại cất ngòi bút bênh vực những người nghèo

khổ, lương thiện nên được nhiều người yêu mến

Không chỉ viết tiểu thuyết, thậm chí viết những thể loại khác Hồ Biểu Chánh cũng

cố gắng đưa tư tưởng đạo lý vào tác phẩm của mình Cũng lại trong đơn xin nghỉ chức

Hội trưởng gửi cho Ban quản sự Khổng tử tế tự hội, nhà văn đã viết: “Sản xuất cả mấy

ch ục pho tiểu thuyết, viết kịch bản, làm phú thi, hay lập báo chí, luôn luôn tôi vẫn đuổi theo cái m ục đích duy nhứt là: “thành thân với thủ nghĩa” Tôi cậm cụi cứ đi tới, đi với

m ột tâm hồn chơn thành, một đức tin mạnh mẽ” [20, 265] Xác định được mục đích sáng

tác, nhà văn theo đuổi con đường đó tới cùng

Chính vì hướng đến quần chúng nhân dân và nhận thấy được sự yêu thích của

quần chúng, ông đưa ý hướng phong tục và ý hướng luân lí vào trong tác phẩm Ông từng nói người thôn quê thích biết những điều về cuộc sống của dân thành thị và ngược lại, dân thành thị lại muốn biết những thứ sinh hoạt, biết đời sống nơi thôn quê Trong các tác

phẩm của ông vừa có phong tục cổ truyền mà lại vừa có những tư tưởng mới mẻ Chính điều ấy đã cuốn hút độc giả Những bài học về luân lí, đạo đức không hề bị truyền tải một cách khô cứng mà đầy hấp dẫn qua hệ thống nhân vật phong phú với mọi hạng người, đủ

mọi tầng lớp, giai cấp Không chỉ có vậy, những phong tục tập quán đậm chất Nam bộ được thể hiện tự nhiên không khiên cưỡng cũng làm nên sức hấp dẫn cho tác phẩm Đọc văn Hồ Biểu Chánh, người ta thấy được cuộc sống đầy sống động với nhiều con người và tính cách khác nhau trong khung cảnh thân quen gần gũi Từ đó, tư tưởng đạo lý đi vào

lòng người nhẹ nhàng mà thấm thía Theo như Nguyễn Khuê, “nếu cần phải xác định một

ý hướng làm nền tảng cho sự sáng tác của Hồ Biểu Chánh thì đó chính là ý hướng luân lý

và ông là m ột nhà văn đạo lý” [20, 260]

Tóm lại, Hồ Biểu Chánh sáng tác chính là để truyền tải những lí tưởng đạo đức

Với nhà văn, văn học là tiếng nói bênh vực những con người bần cùng, nghèo khó, bênh

vực những người thiện lương Văn học còn là công cụ để giáo dục, truyền tải những đạo

lý, văn hóa dân tộc tốt đẹp Như lời của tác giả Hoài Anh, Hồ Biểu Chánh “vẫn ung dung

v ới phong thái một nhà hiền triết đem những bài học luân lý của quá khứ để nhắc nhở

hi ện tại và tương lai, khuyên con người phải biết “Vì nghĩa vì tình”, nhớ đến “Cha con nghĩa nặng”, bởi mang “Nặng gánh cang thường”, khen người “Trọn nghĩa vẹn tình” vì

“Đại nghĩa diệt thân”, thương kẻ “Một đời tài sắc” mà “Chút phận linh đinh”, căm ghét

“Nhơn tình ấm lạnh” chạy theo “Tiền bạc, bạc tiền” để đến nỗi “Kẻ làm người chịu”,

th ấy thân phận con người trong xã hội kim tiền chẳng khác chi “Ngọn có gió đùa” ông càng “Cay đắng mùi đời” [38, 28]

1.1.4 S ự đổi mới về quan niệm con người trong tiểu thuyết Hồ

thực hiện lý tưởng Nhân vật Ba Cam trong Con nhà nghèo phải bỏ quê hương để đi làm

ăn vì cuộc sống quá cơ cực Ở Sài Gòn,anh có cuộc sống khá giả hơn Tuy nhiên khi nghe tin em gái bị làm nhục, Ba Cam đã trở về và trả thù cho em mình dù biết sau đó phải chịu

tù tội Sau khi ra tù, Ba Cam quyết tâm gây dựng cuộc sống mới cho vợ chồng em mình

Có thể nói, nhân vật Ba Cam luôn có ý thức trách nhiệm với gia đình mà ở đây là thành

viên út trong gia đình của mình đến nỗi quên cả bản thân Hay như trong Ngọn cỏ gió đùa, ngay từ đầu nhân vật Lê Văn Đó đã có ý thức trách nhiệm với gia đình Chính vì ý

thức đó mà Lê Văn Đó đi xin và vay gạo khắp mọi nơi, cuối cùng vì nghĩ tới những đứa cháu đang chết dần chết mòn vì đói, nghĩ tới chị dâu, nghĩ tới mẹ mà liều mình vào nhà giàu lấy trộm một nồi cám heo Sau đó khi vào tù, Lê Văn Đó cũng không nguôi nhớ thương và lo lắng cho những người thân ở nhà Cho tới khi đã là Thiên Hộ Chánh Tâm,

Lê Văn Đó vẫn còn ý thức về trách nhiệm của mình với xã hội nên thu nhận những người nghèo, người bệnh ở khắp mọi nơi về để chăm lo, chữa bệnh Lê Văn Đó luôn cố gắng để chu toàn bổn phận của mình trong phạm vi gia đình và ngoài xã hội

Trong mỗi gia đình, chức năng phận vị của mỗi người cũng khác nhau Đó là bổn

phận của kẻ làm cha làm mẹ, bổn phận của con cái, bổn phận của anh chị em với nhau,

Mỗi người làm tốt chức năng của mình thì gia đình mới hạnh phúc tốt đẹp, từ đó xã hội

mới tốt đẹp hơn Ví dụ như trong Tiền bạc, bạc tiền, Hiếu Liêm dù yêu Thanh Kiều

nhưng lại không thể đến được với nhau vì nhà Bá Vạn ham mê tiền bạc Buồn bã và không muốn vì tình yêu của mình mà khiến mẹ bị coi thường, Hiếu Liêm đã trở về với

mẹ, chăm chỉ làm lụng phụng dưỡng mẹ Người mẹ cũng hiểu và thương con nên chia sẻ

nỗi niềm với con mình Rồi khi Hiếu Liêm chấp nhận Thanh Kiều làm vợ mình, người

mẹ cũng bỏ qua chuyện cũ mà yêu thương Thanh Kiều Cả nhân vật Hiếu Liêm và người

mẹ đều đã thực hiện trách nhiệm, bổn phận của mình Con thì giữ chữ hiếu, yêu thương

thảo kính cha mẹ, không mang đến tủi nhục cho cha mẹ; người mẹ thì chăm lo, yêu thương con, khuyên nhủ và chia sẻ với con những lúc con đau buồn trong lòng Hay như

Trọng Quý trong Vì nghĩa vì tình khi biết đứa con của mình và Tố Nga là Phùng Sanh

sống nghèo khổ, không được Phùng Xuân là người chồng chính thức của Tố Nga chăm sóc cẩn thận, đã bằng mọi cách để có thể đón con mình về chăm lo cho dù có mất bao nhiêu tài sản đi chăng nữa Trách nhiệm của con cái với cha mẹ cũng được đề cao Thằng

Tí và con Quyên trong Cha con nghĩa nặng khi còn ở với ông ngoại thì hết lòng hiếu

thảo, chăm ngoan, không để ông buồn lòng Đối với Trần Văn Sửu là cha của mình, dù

xa cha nhiều năm nhưng lòng vẫn thương nhớ cha, điển hình là khi thằng Tí gặp lại cha trên cầu, nó đã khóc lóc đòi theo cha

Trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, trách nhiệm hiếu thảo với cha mẹ này không

phải chỉ có con ruột dành cho cha mẹ mà còn với cha mẹ nuôi – con nuôi Trong Con nhà nghèo, dù Hương sư Cu không phải là cha ruột thầy kinh lý Hai nhưng vẫn hết mực yêu thương con, giữ đúng tình yêu và trách nhiệm của một người làm cha Thầy kinh lý Hai cũng một lòng yêu thương cha mẹ, đặc biệt là Hương sư Cu Luôn cố gắng không làm

điều gì khiến cha mẹ buồn lòng Thằng Được trong Cay đắng mùi đời dù không phải là

con ruột của Ba Thời nhưng cũng hết mực yêu thương mẹ nuôi của mình Dù đi đâu, làm

gì nó vẫn nhớ về mẹ Thậm chí nó còn luôn nhớ tâm trạng buồn bã của mẹ nuôi khi bị

chồng bán mất con heo quắn Khi có được một chút tiền, nó đã nghĩ ngay tới việc mua lại con heo về làm quà cho mẹ nó vui lòng

Những nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh luôn ý thức trách nhiệm của mình với gia đình và xã hội Có những kẻ nếu không làm đúng bổn phận của mình sẽ bị

quả báo, trừng phạt thích đáng Như trong Cha con nghĩa nặng khi Thị Lựu không làm

tròn bổn phận của một người vợ đó là lừa dối chồng, ngoại tình với Hương Hào Hội, lại còn lên tiếng mạt sát khinh khi chồng mình; không làm tròn bổn phận của người mẹ vì không chăm sóc cho thằng Tí và con Quyên nên sau đó đã phải chịu cái chết thảm khốc

Hay trong Th ầy thông ngôn, nhân vật Hồng Như Hoa cũng không làm tròn bổn phận của

người mẹ, người vợ mà bỏ bê con, đi bài bạc thâu đêm suốt sáng, lại ngoại tình, lừa dối

chồng nên cũng phải nhận lấy cái chết

Con người phận vị trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh ngoài những hành động nghĩa

hiệp, trách nhiệm với xã hội như Thiên Hộ Chánh Tâm trong Ngọn cỏ gió đùa thì đơn

giản chỉ là sống theo luân thường đạo lý ở đời Lúc này, những con người chức năng

phận vị chỉ đơn thuần là những người đạo đức Những con người này là người sống hết mình vì chữ hiếu, chữ nhân, chữ tâm, chữ nghĩa, chữ tiết Tuy nhiên họ lai không hoàn toàn là con người sống theo Nho giáo mà đã có sự đổi mới khi nhà văn đặt lăng kính quan sát cuộc đời con người trong nhiều trường hợp và ngóc ngách cuộc sống hơn Cùng

là thất tiết nhưng cô Tư Lựu trong Con nhà nghèo là do bị hãm hại nên kết cục khác hẳn

với những kẻ chủ đích chiều theo ham muốn bản thân như Thị Lựu trong Cha con nghĩa

n ặng, Như Hoa trong Thầy thông ngôn Từ sự mềm dẻo, uyển chuyển trong cách nghĩ mà

nhà văn đã có cái nhìn và sự đánh giá khác nhau dành cho người cố tình vi phạm đạo đức

và người buộc phải vi phạm hay là nạn nhân bị biến thành kẻ vi phạm đạo đức

Trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, chính sự kết hợp mềm mại, uyển chuyển giữa con người chức năng phận vị xưa trong Nho giáo với con người có bổn phận với gia đình,

xã hội trong thời hiện đại đã mang đến sự chân thật và thú vị cho người đọc Từ các nhân

vật, người ta có thể nhìn thấy chính bản thân mình Con người dù có chịu nhiều khó khăn cũng không thể từ bỏ trách nhiệm của bản thân, luôn thấy mình có bổn phận với mọi người xung quanh, với cuộc đời Ngoài sự đổi mới về con người chức năng phận vị thì con người trong các tác phẩm của nhà văn còn có ý thức sống cho bản thân, ý thức nỗi đau và hạnh phúc đời thường và cuối cùng, họ là những người luôn có ý hướng rèn luyện

bản thân để có thể hiểu mình và hiểu cuộc đời hơn Quan niệm con người trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh thể hiện tầm quan sát, sự nhận thức về con người của nhà văn, tạo cho tác phẩm chiều sâu triết lí nhất định Tìm hiểu quan niệm con người trong tiểu thuyết

Hồ Biểu Chánh ta sẽ nhận ra được biểu hiện của sự thay đổi trong tư duy và quan niệm

thẩm mĩ về con người ở thời kì đầu của quá trình hiện đại hoá văn học

Con người có ý thức sống cho bản thân

Nhắc đến con người cá nhân văn học Trung đại cũng không phải ít Nhất là ở giai đoạn thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX Đến khi thực dân Pháp xâm chiếm nước ta mang theo văn hoá Tây phương, thì một lần nữa con người cá nhân lại có điều kiện để tự khẳng định

mình, để tự xót xa cho số phận mỏng manh nhỏ bé trước xã hội

Nàng Tố Nga trong Kẻ làm người chịu dù đã có chồng, nhưng người chồng này

không yêu thương mình Nàng tự ý thức về nỗi bất hạnh của bản thân, nỗi đau trong tình yêu nên dù biết sai trái, Tố Nga vẫn giữ mối quan hệ với Trọng Quí Hồ Biểu Chánh đã xây dựng một Trọng Quí hoàn toàn đối lập với người chồng của Tố Nga là Phùng Xuân

Và khi một người đang đau khổ trong tình yêu, lại gặp một người yêu mình hết lòng thì sao có thể chối từ Dù thời gian ngắn ngủi nhưng nhân vật này cũng đã một lần dám sống cho bản thân mình khi chọn sống với tình yêu đích thực là Trọng Quí Sau đó Tố Nga đã

tự vẫn vì ân hận, vì đau khổ, vì sợ cho hành động vẫn còn chồng nhưng lại đem lòng yêu thương một người đàn ông khác, vì tủi nhục khi sống trong hoàn cảnh chồng ngoài mặt yêu thương, tha thứ cho lỗi lầm của mình nhưng thực chất bên trong lại dùng đứa con riêng của mình với tình nhân để đòi tiền Với một người đề cao luân thường đạo lý, Hồ

Biểu Chánh để cho nhân vật Tố Nga chết như một sự trừng phạt với kẻ ngoại tình Nhưng

ẩn sau đó là sự thương cảm cho số phận người phụ nữ khi chẳng may gặp người người

chồng xấu xa, tệ bạc

Trong Ng ọn cỏ gió đùa, người đọc lại bắt gặp hình ảnh Lê Văn Đó vì muốn duy trì

sự sống cho bản thân và cả gia đình mà bất chấp thực hiện hành vi ăn cắp Ban đầu là một

nồi cám heo, sau đó chịu tù đày, rồi chạy trốn, vào nhà Chùa thì ăn trộm đồ đạc của trụ trì Miếng ăn và sự sống bị trả giá bằng tù đày, đòn roi, nỗi ám ảnh tinh thần Và lúc đó cũng là lúc Lê Văn Đó nhìn nhận thấy sự thua kém về kinh tế biến con người trở thành kẻ

thấp hèn, rách rưới, tội nghiệp, bị người đời khinh khi rẻ rúng Chính cái nghèo đói đã khiến một con người lương thiện biến thành một tội phạm trộm cắp Sau khi nhận ra, Lê Văn Đó quyết chí làm giàu bằng việc đi sâu vào khai phá rừng rẫy để làm ruộng, cần cù

lao động chẳng quản nắng mưa Chẳng bao lâu sau, Lê Văn Đó đã trở thành Thiên Hộ Chánh tâm được người dân trong vùng kính sợ, vua quan nể trọng

Ngoài Lê Văn Đó, trong Nhơn tình ấm lạnh còn có Duy Linh, cũng bởi vì gia cảnh

nghèo khó mà không dám hỏi cưới cô gái mình yêu, lại bị con trai của quan Phủ ức hiếp,

chủ làm thuê quở phạt nên đã bán hết ruộng lấy tiền lên thành phố làm ăn Duy Linh đã

từng trải qua nhiều công việc như làm trong toà soạn báo, làm trong tiệm cắt tóc Cuối cùng anh quyết tâm làm giàu bằng công việc buôn bán và thành công Rồi sau này, khi công việc kinh doanh vững vàng, Duy Linh còn là chỗ dựa cho cô gái Phi Phụng giàu có năm nào nay đang gặp cảnh khó khăn

Tiểu thuyết sau những năm 1930 của Hồ Biểu Chánh còn có những con người cá nhân là nữ giới, dám đứng lên với ý hướng xây dựng lại một xã hội tốt đẹp hơn qua các

việc như mở toà soạn báo, trường học, nhà bảo sanh… để giúp đỡ cũng như bảo vệ cho

phụ nữ của Tân Phong trong Tân Phong nữ sĩ hay cô Vân trong Đoạn tình Với những

năng lực cũng như sự quyết tâm, con người cá nhân có thể tự khẳng định bản thân đồng

thời còn có thể giúp ích cho xã hội

Con người biết ý thức nỗi đau và hạnh phúc đời thường

Cuộc sống của con người không phải lúc nào cũng hoàn hảo như mong muốn, và

sống ở trên đời mỗi người mỗi hoàn cảnh, ai cũng đều mang cái khổ của riêng mình Các nhân vật của Hồ Biểu Chánh ý thức được những điều đó, nhưng họ không hề tuyệt vọng hay bi quan, ngược lại, đứng trước nỗi bất hạnh của bản thân, con người đều tự vực dậy,

thậm chí còn làm chỗ dựa cho những người thân xung quanh mình, giúp ích cho xã hội

Con người cá nhân trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh cũng có những lúc

hiểu thấu nỗi khổ do chính mình tạo ra Nỗi khổ đó chính là tham vọng về quyền lực và

tiền của, tham vọng vì giàu sang mà phụ bạc lòng người khác Nhà văn đưa nhân vật vào

một hoàn cảnh éo le, ê chề, để nhân vật tự thức tỉnh và tự vấn lương tâm của mình Thầy

thông ngôn Phong trong Th ầy thông ngôn là một kẻ tham phú phụ bần, lại muốn mọi

người phải yêu kính, nể sợ mình Không những vậy, thầy Phong còn luôn mơ sẽ cưới

được người vợ giàu có Thậm chí khi xao lòng trước cô gái thôn quê cục mịch như cô Ba Điệp, thầy thông ngôn cũng tự kiềm lòng, tự trách bản thân có ý nghĩ không minh chánh Tuy nhiên, chàng tự trách bản thân vì sợ lỡ làm chuyện xằng bậy, cô Ba Điệp có nghén, chàng sẽ không thể tìm con gái nhà giàu mà hỏi cưới nữa Mà nếu cô ấy không có nghén

mà thiên hạ biết, chàng ta “mang xấu, rồi làm sao mà cưới con nhà giàu sang trọng cho được” [56, 8] Thầy thông ngôn này bộ lộ sự ham giàu thông qua chính suy nghĩ và hành

động của mình Chính vì sự ham giàu ấy mà thầy Phong đã chịu lấy Như Hoa Sau khi

chịu cảnh nhục nhã vì bị vợ chửi bới, ngoại tình, rồi vợ bị người ta giết chết, thầy Phong

trở về nhà Gặp lại cô Hai Liên ngày xưa nhưng cô giận không nhìn mặt thầy Cô nói hết suy nghĩ và sự khinh thường của cô với thầy vì biết những việc xấu xa đáng hổ thẹn của

thầy khiến thầy thông ngôn sinh đau buồn Chàng thông ngôn cảm thấy có lỗi, rồi vì ăn năn hối hận, mắc tâm bệnh mà qua đời Trong những ngày cuối đời, thầy thông ngôn Phong luôn đau đớn vì việc làm phụ bạc của mình với cô Hai nên luôn miệng cầu xin sự

ăn năn xin tha thứ Có thể nói, con người lúc này đã biết ý thức về lỗi lầm, đau đớn khi

thấy mình là kẻ phụ bạc, tham giàu có mà đánh mất danh dự và nhân phẩm

Con người cá nhân trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh cũng thường lí giải những sự thiếu may mắn trong cuộc đời mình là do số phận quy định như vậy Nhân vật Quảng

Giao trong M ột chữ tình tin ở số mạng của mình, dù có học giỏi cũng không thể nào thi

mà đỗ đạt cao nhất: “Tại cái mạng tôi không có, học thì học chớ không khi nào dành thứ

nh ứt được đâu” [52, 2] Nhân vật này còn thể hiện sự tin tưởng tuyệt đối vào số mạng khi

đưa ra những dẫn chứng về việc học và thi cử của bản thân:

“- V ậy chớ anh không thấy sao? Mấy năm học trong lớp có thua ai đâu, mà mấy

l ần thi có lần nào tôi đứng thứ nhứt đâu nào?

- T ại anh tin tưởng mạng vận quá nên xuôi xả như vậy đa Phải chi anh sốt sắng, trong trí c ứ tính tranh thứ nhứt hoài, thì ắt phải được chớ gì,

- H ứ! Anh nói hơi Tây hoài! Con người ta ai lại không có mạng, vậy chớ kỳ thi năm ngoái anh Hà Tấn Phát học giỏi, ai cũng chắc ảnh đậu đầu, mà ảnh lại rớt đi, còn anh Nguy ễn Văn Cảnh ảnh học dở mà lại cà lâm, ai cũng tưởng ảnh rớt, mà sao ảnh lại đậu?

Ấy là tại may rủi chớ mạng số gì Anh Phát ảnh rớt là vì lúc đi thi toán rủi ảnh tối tăm mày mặt, làm toán trật hết, nên ảnh mới rớt chớ

- À! Ảnh giỏi toán sao chừng thi môn ấy ảnh tối tăm mày mặt, làm không được,

v ậy không phải tại phần số ảnh hay sao?” [52, 2]

Và khi có kết quả thi chỉ đứng thứ 8, Bác Ái ấm ức vì Quảng Giao không được

nhất hay nhì giống mình, thì Quảng Giao lại vui vẻ trong lòng vì vẫn tin vào số mạng đã định sẵn của mình:

“- Tôi gi ữ danh tiếng cho trường Chasseloup Laubat được tôi mừng quá, song anh

l ọt xuống tới thứ tám, thiệt là ức

Qu ảng Giao chúm chím cười rồi đáp:

- Tôi thường nói với anh, tại cái mạng tôi như vậy, tôi chẳng ức chi hết.” [52, 7]

Do tin vào mệnh trời nên con người dễ dàng chấp nhận xảy đến với bản thân mình Cai

tuần Bưởi trong “Con nhà nghèo” tin vào phận số của nhà mình là nghèo, việc em út Tư

Lựu thất tiết với cậu Hai cũng là do phận số của cô gái: “Con nhà nghèo thiệt là dở quá! Thôi thì ph ận số nó như vậy, tôi cũng không biết làm sao được Tôi lo có một nổi là lo mợ Hai hay đây nó mang khốn.” [7, 13]

Cũng có khi, con người bất bình trước sự cư xử lạnh nhạt, bất công, nghiệt ngã của

cuộc đời nhưng cũng không biết nguyên do từ đâu mới hướng tới suy nghĩ thực tế hơn,

đó là do sự lạnh lùng vô cảm, suy đồi về giá trị đạo đức của mỗi người: “Tại lòng người nham hi ểm, độc ác, nên mới có việc uất ức” [9, 225] Chính thực tại cuộc sống cùng với

sự nghèo đói, túng quẫn, lạnh nhạt đã khiến con người biết ý thức về nỗi khổ khi nghèo đói, nỗi đau sống trong cảnh áp bức và chèn ép của kẻ giàu có Khi Cai tuần Bưởi đón đầu gặp cậu Hai Nghĩa để trình với cậu rằng em gái mình đã sinh con trai, cậu Hai lạnh lùng khước từ như không có chuyện gì xảy ra đã khiến Cai tuần Bưởi đau đớn trong lòng:

“Cái ti ếng nói “thương” của họ chẳng phải nghĩa nó là trọng hậu, yêu mến, nâng đỡ,

b ảo bọc Cái “thương” của họ chỉ là bóc lột, là lợi dụng, là vui chơi, dầu ai tan nhà nát

c ửa mặc ai, dầu ai khổ thân lao lực mặc ai, dầu ai ô danh thất tiết mặc ai Họ gạt đặng

l ấy hết điền thổ của người ta mà trả giá không đầy phân nửa, cũng gọi là “thương” Họ

b ắt người ta làm cháy da, xém thịt, phỏng trán trót năm, sinh lợi ba phần họ lấy hết hai, cũng gọi là “thương” Họ đưa ra một mà thâu về hai, cũng gọi là “thương” Họ sai khi ến người ta dầm mưa giãi nắng để cho họ ở nhà ăn no ngủ ấm, cũng gọi là “thương” Bây gi ờ họ muốn thỏa mãn tình dục thấp hèn của họ rồi làm cho con gái người ta mang nhơ nuốt nhục trọn đời, mà họ cũng mở miệng gọi là “thương” nữa, thiệt là quá lắm

r ồi” [9, 29-30] Tuy ấm ức nhận ra điều đó nhưng Cai tuần Bưởi không dám lên tiếng hay

hành độn chỉ bởi vì một chữ nghèo Vì nghèo mà họ phải đau đớn câm nín chịu đựng

những sự hà hiếp như vậy

Hình ảnh con người cá nhân cũng tự đau xót khi tình cảm và hạnh phúc đời thường bản thân khao khát mà không thể có được Đó là sự đau đớn đến tột cùng của nhân vật Cu khi nghĩ rằng cô Tư Lựu vì chê mình nghèo hèn nên không chịu lấy làm

chồng:

“- N ếu vậy thì cô Tư Lựu chê tôi chớ gì!

Th ằng Cu than mấy tiếng rồi nó đau đớn trong lòng quá, không biết sao mà nói

n ữa được, nên ngồi cúi mặt mà nước mắt rưng rưng, Cai tuần Bưởi thấy càng thêm buồn nên ng ồi day mặt qua phía bóng tối, không dám ngó mặt thằng Cu nữa Ba người ngồi im lìm m ột hồi rất lâu, rồi thằng Cu mới nói rằng:

- Tôi không cưới được cô Tư Lựu thì tôi không thèm cưới con ai hết, mà chắc là cũng bỏ xứ này tôi đi, còn ở đây nữa mà làm gì Xin anh Hai chị Hai làm ơn nói giùm lại

v ới cô Tư Lựu không biết duyên nợ trời khiến làm sao mà tôi thương cô lung lắm Mấy năm nay tuy tôi không nói ra, nhưng mà trong bụng tôi cứ tính làm vợ chồng với cô hoài

N ếu cô không ưng tôi thì tôi buồn rầu lắm, chắc chịu không nổi” [9, 18-19]

Gia đình mang lại hạnh phúc cho con người, nhưng với một số người, gia đình lại khiến cuộc đời họ thêm khổ sở Vì sự ghen tuông mùa quáng của Chánh Tâm trong Kẻ làm người chịu mà Thái Cẩm Vân bị chồng đánh đập, lăng mạ Đứa con trai độc nhất

cũng bị Chánh tâm đem cho một tên trộm, Anh còn dặn tên trộm này dạy con mình thành

kẻ du côn du đãng, trộm cắp Vì chồng làm mất con khiến Cẩm Vân như hoá điên dại,

phải vào chùa để tịnh tâm Tố Nga trong Kẻ làm người chịu cũng vì lấy chồng theo ý của

cha, gặp phải người chồng chỉ muốn cướp tiền từ gia đình vợ nên Tố Nga phải sống cuộc

sống gia đình tủi nhục, lạnh lùng Thậm chí bắt gặp chồng mình ngoại tình với gái điếm,

Tố Nga cũng chỉ biết im lặng mà sống trong nước mắt Không có được hạnh phúc gia đình, con người cá nhân trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh bắt đầu cất tiếng than vì cô

đơn, không người chia sẻ, thiếu bạn tri âm: “Tôi cũng là một người như các người khác, tôi cũng cần phải nói chuyện chơi cho giải trí, tôi cũng cần phải tỏ việc vui, than việc tôi

bu ồn Tôi bực mình là không biết nói chuyện với ai, không ai chung vui chia buồn với tôi

h ết” [11, 169]

Ở tác phẩm Kẻ làm người chịu, dù có thấp thỏm lo sợ hay trong lòng bứt rứt vì

mối tình vụng trộm với Trọng Quí, người đọc cũng không thể phủ nhận được niềm hạnh phúc của cô gái Tố Nga đáng thương mỗi khi được gặp người đàn ông tốt đẹp yêu thương mình Chính vì lẽ đó mà biết có khổ sở, người ta vẫn cứ cố yêu cho hết mình, nhiều khi tình yêu đó là một tình yêu bất chấp cả luân thường đạo lí Lập gia đình với người đàn ông có thể là gánh nặng vì phải chăm lo cho vợ và con nhưng họ vẫn tìm tới Con người

cá nhân sẵn sàng đánh đổi hết cả nhọc nhằn, vất vả, tủi nhục để có được niềm vui, niềm

hạnh phúc của tình yêu và gia đình mang lại Anh Cu dù biết Tư Lựu thất tiết với cậu Hai nghĩa nhưng vì thương mà quyết lấy cô, rồi không sinh thêm con, chỉ nuôi đứa con trai

của Tư Lựu và cậu Hai cho thành người Trong mỗi con người là một khát khao hạnh phúc, khát khao yêu và được yêu mãnh liệt Con người sẵn sàng sống chết với tình yêu

góp thêm tiếng nói để khẳng định cái tôi bản ngã đang phổ biến và bắt đầu được chấp

nhận trong xã hội tiến dần tới hiện đại

Con người hướng tới việc rèn luyện bản thân

Con người trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh nói chung hướng đến một phương

thức sống rèn luyện bản thân Không khó để bắt gặp trong các tác phẩm của nhà văn hình ảnh con người hăm hở đi vào đời, vào cuộc sống, hình ảnh con người chấp nhận đối mặt

với cuộc sống khó khăn đang đợi chờ Những người này chấp nhận sự khó khăn để rèn luyện bản thân và trưởng thành hơn

Có rất nhiều cách mà nhân vật của Hồ Biểu Chánh rèn luyện mình Có thể kể đến như việc đặt nhân vật vào hoàn cảnh thử thách phải chọn lựa Như nhân vật Bạch Tuyết trong Ai làm được đã chấp nhận từ bỏ cuộc sống gia đình giàu có để đi theo Chí Đại chỉ

vì lí do duy nhất là không muốn ở cùng mẹ kế Cô muốn tìm cách báo oán cho mẹ mình

Rồi khi Chí Đại gặp khó khăn, Bạch Tuyết cũng không chịu cảnh sống với ông ngoại mình Cô lại lặn lội lên thành phố, tìm đến với cuộc sống nghèo khó, tự thân vận động, tự

bàn tay lao động để nuôi sống bản thân Theo cách nói của cô thì đó là “cho xứng đáng

v ới những điều chồng tôi phải chịu đựng” Tuy nhiên đó có thể xem như hình thức nhân

vật rèn luyện bản thân, biến mình thành một con người tốt hơn, hoàn thiện hơn

Hoặc khi nhà văn để cho nhân vật thực hiện những chuyến phiêu lưu thì đó cũng là

một cách khác để nhân vật có cơ hội rèn luyện bản thân Qua những cuộc phiêu lưu, con người được thử sức, thử trí, mở mang thêm kiến thức qua những vùng đất họ đã đi qua

Họ hiểu thêm về văn hóa, phong tục, hiểu thêm về con người ở vùng đất đó Và qua chính những cuộc phiêu lưu ấy, con người tự đối mặt với những khó khăn, tự phải giải quyết khó khăn có khi không lường trước được Chính điều đó làm người ta trưởng thành hơn, từng trải và am hiểu hơn Những cuộc phiêu lưu có thể của người lớn nhưng cũng có

thể của trẻ nhỏ Đầu tiên, phải kể đến cuộc phiêu lưu của Thủ Nghĩa trong Chúa tàu Kim Quy Chính nhờ bị bắt giam trong ngục mà Thủ Nghĩa ngay thẳng, hiền lành ngày nào đã

hiểu đời hơn, lại thông thạo tiếng Quảng Đông Rồi sau khi liều mình trốn ngục nhờ một

vụ hoả hoạn mà Thủ Nghĩa thoát ra ngoài, về thăm lại gia đình mình ngày xưa nhưng cả

nhà đã mất không còn ai Thủ Nghĩa bắt đầu con đường đi tìm kho tang mà người “chệt”

đã chỉ cho mình Chính quãng đường gian lao, đi đến nhiều nơi, trải qua cuộc sống như

một ngư dân ở miền biển đã làm cho Thủ Nghĩa hiểu biết nhiều về đời sống, có kinh nghiệm sông nước Sau quá trình đi tìm kho báu gặp nhiều loại người thuộc mọi nghề nghiệp, giai cấp khác nhau mà Thủ Nghĩa trở nên thâm trầm, khôn khéo, tính toán thành

thạo mọi công việc Hơn thế nữa, Thủ Nghĩa biến thành người giàu có nhưng nhân đức,

sắp đặt công việc ổn thoả, trọng tình trọng nghĩa và hiểu thấu đáo sự đời hơn rất nhiều

Không chỉ có người lớn mới có chuyến phiêu lưu mà ngay cả trẻ nhỏ cũng phiêu

lưu Cả Hồi và Quì trong Vì nghĩa vì tình bắt đầu cuộc phiêu lưu nhỏ của mình khi Hồi rủ

Quì đi tìm ngôi nhà ngày xưa cậu bé ở Được ra đường, hai đứa trẻ hớn hở, gặp vườn Bách thú chúng cũng dừng lại mà xem các con vật trong đó Và cuộc phiêu lưu của chúng không dừng lại ở đấy “Ban đầu chúng nó đi gần, lần lần rồi đi xa” [11, 139] Rồi khi đi

loanh quanh, lại được gọi và nhặt banh cho những người đánh quần vợt, được trả tiền,

bọn trẻ sung sướng khi lần đầu tiên trong đời chúng có tiền Cuộc phiêu lưu của Hồi và Quì thực sự bắt đầu khi hai đứa nhỏ cùng nhau bỏ nhà ra đi Trên đường đi, chúng nó lạ lùng nhìn những cột dây thép gió, thắc mắc không biết làm sao có thể dựng những cây

cột cao như thế, không biết chúng được dùng để làm gì Rồi gặp hàng quán lớn thì chúng dòm ngó Tất cả những thứ đó mới lạ với hai đứa trẻ quanh năm bị đánh đập, chửi bới, bị

nhốt trong nhà Chính nhờ đến thăm chơi nhà ga xe lửa, bị đứa nhỏ bán sách chê là dốt vì không biết chữ đã nung nấu trong đầu thằng Hồi ý định phải học để không bị khinh khi,

học để biết chữ kẻo dốt nát Nó được thầy giáo Bình thương mà nhận nuôi trong nhà lại

dạy chữ, sau ba tháng cả hai đứa có thể đọc thông viết thạo Từ Sài Gòn chúng dời xuống

Mỹ Tho vì nghe nói ở đây vui lắm nên sau khi biết chữ, hai đứa bé quyết định xin nhận sách truyện để bán ở nhà ga xe lửa để có tiền mà sinh sống Vậy mà khi Chánh Tâm vì

chạnh lòng thương mà ngỏ lời cho hai đứa trẻ về với mình, chúng lại một lần nữa chấp

nhận bỏ Mỹ Tho mà xuống Trà Vinh bởi muốn được “mở trí khôn”:

“- Tao t ưởng mầy có ý gì khác, té ra mầy không chịu đi là tại ở đây bán sách kiếm tiền được, đi ra mầy sợ chết đói Mầy kể có cái ăn, chớ không kể khôn dại gì hết

- Ủa, có ăn mới sống, nếu không kể ăn thì làm sao mà sống được?

- Mình đi theo thầy đó, tự nhiên thầy phải cho mình ăn cơm chớ, lo cái gì Mầy đọc nhựt trình v ới tao hôm trước mầy quên rồi sao?

- Nh ựt trình gì?

- Nh ựt trình họ biểu phải đi du lịch đặng mở trí khôn, mầy nhớ hôn?” [11, 234]

Qua chuyến đi đấy, cả Quì và Hồi đều được mở mang tầm mắt, biết cảnh sắc đó đây, biết cuộc sống nơi đồng quê, biết những phong tục của người Chà-và ở trong sóc,

biết thú cưỡi trâu của đứa trẻ thôn quê, đặc biệt nhất chúng đã có thể đọc viết thành thạo

nhờ biết mặt chữ do người thầy giáo tốt bụng chỉ dạy Ngoài chuyến đi của Hồi và Quì thì trong tiểu thuyết Cay đắng mùi đời còn có cuộc phiêu lưu của thằng Được và Bĩ Sau

khi hai đứa trẻ gặp nhau, cùng nhau đàn ca kiếm sống, đến những ngày gần tết, thằng Được muốn về thăm mẹ nuôi Ba Thời ở chợ Mỹ Lợi và con Liên ở Cần Thơ nên đã rủ

thằng Bĩ đi chung với mình Hai đứa nhỏ đi qua Cần Giuộc, mua được quà tặng cho con Liên, lại mua được con heo quắn về làm quà cho mẹ nuôi của thằng Được Trên đường

đi, chúng thấy cảnh đồng ruộng mà bấy lâu thằng Bĩ cũng mong muốn được thấy cho mở mang tầm mắt: “Hai đứa hễ đi được một khúc xa xa, gặp bóng cây mát thì ngồi mà nghỉ chân Ngó chung quanh đồng thì lúa chín đỏ lòm, có chỗ gặt rồi, bụi ngã ngửa, bụi ngã nghiêng, có ch ỗ chưa gặt, bông lúa cong vòng gió thổi lung lay dường như đợi trông chủ

ru ộng Có chỗ lại lao nhao lố nhố kẻ gặt, người mót, dựa bờ có người che dù ngồi xem

ch ừng, tuồng như sợ người ta ăn tươi nuốt sống hết đám lúa của mình” [4, 124-125]

Nhưng cuộc phiêu lưu mới thật sự bắt đầu khi Được và Bĩ quyết định đi chơi lục tỉnh và tìm con Liên sau khi đi khỏi gia đình trộm cắp Hai đứa trẻ đi Mỹ Tho, rồi xuống Cần Thơ, ở Châu Thành, Cái Răng, Bình Thuỷ Ở đâu chúng cũng biết dùng tài đàn hát của mình mà kiếm tiền tự nuôi sống bản thân Có thể nói, chính sự lưu lạc khắp nơi, trải qua

hoạn nạn ở nhà trộm cắp gần mé kênh làm chúng lanh lợi hơn, suy nghĩ thấu đáo hơn,

biết suy luận phải trái hơn thể hiện qua lời thằng Bĩ:

“- À, m ầy nói tại má mầy thương tiếc mầy nên mới tìm mầy phải hôn?

- Ch ớ sao

- Ai cũng vậy, mất con đã mười bốn mười lăm năm nay, thương nhớ nó lắm nên tìm nó

mà nhìn N ếu gặp mặt con thì tự nhiên mừng rỡ, nhứt là bà mẹ ôm con mà khóc, chớ sao

h ồi hôm mầy bước vô nhà, tía má mầy bảng lảng bơ lơ, không mừng rỡ chút nào, không

r ờ tới mình mầy, mà cũng không hỏi thăm coi nhỏ lớn ai nuôi mầy, mầy ở chỗ nào, có

c ực khổ đau ốm gì hay không?

- T ại hồi hôm má tao mắc dỗ em ngủ, còn tía tao tánh lạt lẽo nên không mừng rỡ cho lắm

ch ớ

- M ầy còn cãi nữa chớ Tức quá! Dẫu thế nào đi nữa cũng phải tỏ dấu mừng một chút

ch ớ Nè, mà thình lình thầy Lợi dắt mầy tới, thầy nói mầy là con, nếu tía má mầy không

m ừng thì phải nghi rồi hỏi mầy coi hồi người ta xí được mầy đó mầy bận áo gì, chớ sao không m ừng mà cũng không nghi chút nào hết vậy Tao sợ họ lập mưu kế hại mầy, chớ không ph ải là cha mẹ đâu Mầy không tin tao để rồi mầy coi Hai người đó coi bộ kỳ quá mà!” [4, 157-158] Sự vấp ngã đã làm chúng lớn khôn hơn, biết suy nghĩ nhiều hơn

Thái độ của thằng Bĩ khi gặp người cha mẹ ruột giả mạo của thằng Được thì dứt khoát không chấp nhận như vậy Nó còn nhỏ nhưng sự từng trải vì phải lăn lộn kiếm sống khiến Bĩ nhìn từ hành động bên ngoài đến tâm tính đều không tỏ chút lòng thương yêu đứa con đã thất lạc mười mấy năm Cho tới khi thằng Được gặp bà Hội đồng Nhàn ở Cần Thơ, thấy tính ý bà, thấy cách bà hỏi han lo lắng cho thằng Được, thành Bĩ không nói gì

chỉ tủm tỉm cười: “Thằng Bĩ lại đứng dựa cửa sổ mà ngó bà Hội đồng rồi ngó con Liên, không nói chi h ết, cứ chúm chím cười hoài” [4, 176] Vi nó tin bà Hội đồng mới là mẹ

ruột của Được nên nó mới vui vẻ như thế

Con người luôn có thể đạt được những điều tốt đẹp, gặt hái thành công sau mỗi chuyến phiêu lưu Khi sống trong hoàn cảnh mới, môi trường mới, tầm nhìn mỗi người sẽ được mở rộng hơn, hiểu biết nhiều hơn Chính vì lẽ đó mà con người mới thực sự mong

muốn thay đổi sự hiểu biết bằng việc đi tìm những môi trường, điều kiện sống mới hơn,

rộng lớn hơn và không còn chấp nhận cuộc sống chật chội một chỗ làm hạn chế tầm nhìn

nữa Con người kể cả những đứa trẻ, người phụ nữ, người gặp hoàn cảnh bất hạnh cũng

đã dám sống cho những khát vọng lớn lao, tích cực vươn lên, hăm hở khám phá để tìm được điều mới mẻ đúng là tính cách của con người hiện đại!

1.2 Đặc điểm tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh 30 năm đầu thế kỉ XX

1.2.1 Đặc điểm nội dung

Về nội dung tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh có thể chia thành hai vấn đề lớn đó là nội dung có ý hướng đạo lý và phong tục Hầu hết các tiểu thuyết của ông đều có sử dụng chung một mô típ là diễm tình kết hợp với phiêu lưu, phong tục và đạo lý Ở mỗi truyện

sẽ có sự gia giảm của yếu tố diễm tình và phiêu lưu tuỳ theo chủ ý của tác giả Tuy nhiên nhìn chung thì đó là những nét chính để làm nên bức tranh nghệ thuật của nhà văn Đặc

biệt nhà văn muốn truyền tải tư tưởng đạo lý, nhưng lại không muốn biến tiểu thuyết của mình thành một cuốn sách dạy luân lí, dạy làm người khô khan cứng nhắc Để làm được điều đó, Hồ Biểu Chánh đã biết nắm bắt được tâm lý của người đọc Nhà văn dùng yếu tố

diễm tình và phiêu lưu để tạo cảm giác hào hứng hấp dẫn Bên cạnh đó nhà văn cũng sử

dụng những yếu tố văn hoá đặc trưng Nam Bộ, mang lại sự gần gũi, chân thực cho người đọc để những câu chuyện của ông chân thật như nó xảy ra gần ngay bên họ vậy Ví dụ

như trong tiểu thuyết Cay đắng mùi đời, người đọc thấy trong đó rất nhiều yếu tố của văn

hoá Nam Bộ Những nhân vật đều mang đặc trưng tính cách của nhân dân miền Nam như

thẳng thắn, thật thà, cần kiệm nhưng cũng lại rất hào phóng trong việc giúp đỡ người khác Bên cạnh đó, tính cách trọng nghĩa khinh tài, ước mơ cái thiện thắng cái ác, lòng tốt được đền bù, kẻ ác ắt phải bị trừng trị không chỉ là mong muốn của nhân dân Nam Bộ mà còn là mong ước của nhân dân khắp mọi nơi luôn khao khát công lí Từ khung cảnh tới con người không chỉ gần gũi, gắn bó với cuộc sống mà đó còn là con người và cuộc đời

Mỗi độc giả sẽ tự nhìn thấy chính mình và cuộc sống của mình trong những trang văn đó

Nói tóm lại, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh không phải để miêu tả phong tục, cũng không phải chỉ để truyền bá tư tưởng đạo lý mà qua việc miêu tả phong tục tập quán, văn hoá Nam Bộ kết hợp với thị hiếu của độc giả, nhà văn cho người đọc thấy toàn cảnh xã

hội miền Nam cũng như gửi gắm tâm tư, tình cảm, những bài học đạo lý Xã hội miền Nam được phản ánh hết sức chân thật với bức tranh khung cảnh mang đậm chất Nam Bộ

Ngoài ra, trong bức tranh người đọc còn thấy cuộc sống nghèo nàn thậm chí lạc hậu của người dân, thấy những tệ nạn của tầng lớp quan lại, địa chủ, thấy đồng tiền lên ngôi Vì

những điều đó mà trong mỗi người Nam Bộ lúc bấy giờ là sự giằng co giữa lối sống mới

và lối sống cũ Chính những tư tưởng đạo lý được nhà văn truyền tải qua từng câu chuyện

là câu trả lời chân xác nhất cho lối sống mỗi người nên hướng tới

Nhờ việc được đi nhiều nơi, gặp nhiều hạng người từ quan chức, trí thức, thượng lưu đến bình dân, cùng đinh khi còn làm quan và cả khi hoàn cảnh gia đình nghèo khó,

phải bôn ba tự lo liệu chăm sóc bản thân nên Hồ Biểu Chánh có vốn sống rất phong phú Chính vì vốn sống phong phú, vốn hiểu biết rộng mà ông đã miêu tả lại xã hội miền Nam

rất chân thực giai đoạn những năm đầu thế kỉ XX Các tiểu thuyết của nhà văn khiến người đọc như đang sống lại khoảng không gian và thời gian đó Bức tranh Nam Bộ được miêu tả ở những tỉnh thuộc vùng đồng bằng sông Cửu Long như: Gò Công, Mĩ Tho, Long An, Trà Vinh, Cần Thơ, Châu Đốc, Bạc Liêu, Cà Mau, Vĩnh Long… Trong các trang văn hiện lên khung cảnh đồng quê xinh xắn đậm chất miền Nam Đi đến đâu cũng

gặp cánh đồng dài đến bát ngát, những con đường, kênh rạch chằng chịt Hầu như người

ta đi đâu cũng bằng ghe thuyền; hay khung cảnh Sài Gòn với xe kéo, xe ô tô, những quán

ăn, những căn nhà cao tầng, những cung đường, cây cầu, công viên vừa lạ vừa quen với

mỗi độc giả Không những thế, Hồ Biểu Chánh còn có những tiểu thuyết đưa người đọc đến với nhiều vùng đất khác nhau, nhiều khung cảnh thú vị và xinh đẹp như vùng đất Trung Hoa, đảo Phú Quốc, những vùng đất ở Cao nguyên, miền Bắc, miền Trung Từ

việc quan sát khung cảnh và bối cảnh xã hội mà chủ yếu là ở miền Nam, tác giả đã cho người đọc thấy nhiều tấn tuồng đời phức tạp, rối ren, nhiều kiếp người đủ mọi tầng lớp trong xã hội

Miền Nam xưa nay vốn được biết là vùng đất trù phú, màu mỡ được thiên nhiên

ưu đãi Qua tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh, thiên nhiên hiện lên đúng như vậy Như nhân

vật Lê Văn Đó trong Ngọn cỏ gió đùa, sau khi trốn khỏi tù, tìm đến một vùng đất hoang

vu khai khẩn đất đai với hai bàn tay trắng mà sau vài năm, có thể xây dựng một cơ ngơi giàu có nổi tiếng cả vùng, thậm chí có thể cung cấp lúa gạo cho triều đình Thế nhưng

mảnh đất Nam Bộ không chỉ hiện lên dưới ngòi bút Hồ Biểu Chánh một cách xinh đẹp và bình yên Đằng sau đó còn là cuộc sống khổ cực của người dân, là các tệ nạn, là thói hư

tật xấu trong xã hội

Đầu tiên có thể kể đến cuộc sống nghèo khổ của người nông dân Trước khi thành

một Lê Văn Đó giàu có lớn, thì đã từng có Lê Văn Đó nhà nghèo tới nỗi không có tới

ngọn rau để ăn, những người trong gia đình chịu đói triền miên, khuôn mặt vàng vọt Đói

tới mức hắn phải trộm một nồi cháo heo của nhà địa chủ về cho gia đình Thế nhưng tới

nồi cháo heo cũng không thể trộm, đã vậy còn bị đánh, bị nộp quan, bị bắt giam, bị tống vào tù ngục Và cái đói, cái nghèo hiện diện không chỉ ở một nhân vật mà còn rất nhiều nhân vật trong các tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh Trong Ngọn cỏ gió đùa thì hai mẹ con

Ánh Nguyệt, Thanh Vân, ông lão giúp đỡ cho Ánh Nguyệt cũng nghèo đói chứ không hề

dư giả gì Cai tuần Bưởi trong Con nhà nghèo tuy ruộng làm thì được mùa nhưng họ vẫn

chịu cảnh đói khổ Vì Cai tuần Bưởi một năm làm được 320 giạ lúa những phải trả cho

chủ ruộng tới 300 giạ Trong cả năm vất vả cực khổ, chi phí cho mùa màng mà họ chỉ còn 20 giạ lúa trang trải cho cả năm tiếp theo Không chỉ người nông dân, những người dân thành thị cuộc sống cũng không hề dễ dàng Trong tác phẩm Ai làm được, người bạn

làm chung với Chí Đại cũng nghèo khó, chạy vạy từng đồng từng cắc, ăn uống nghèo khổ

chắt bóp Những đứa con của Chí Đại và Bạch Tuyết cũng vì bị bệnh nhưng không có

tiền chạy chữa, không có thứ gì bồi bổ nên cũng lần lượt mà chết Trong bức tranh toàn

cảnh Nam Bộ hiện thực cuộc sống hiện lên gần gũi, sinh động và hết sức chân thật Cuộc

sống khó khăn của con người kéo dài từ nông thôn ra tới thành thị Ở thành thị người ta cũng không khó để bắt gặp hình ảnh những đứa trẻ vô gia cư lang thang phiêu bạt như

thằng Được và Bĩ trong Cay đắng mùi đời Người ta không quên cảnh hai đứa nhỏ ngủ

ngoài công viên, lang thang chân đất từ nơi này qua nơi khác kiếm sống Cuộc sống

dường như quá cơ cực, thế giới quá rộng lớn với những đứa trẻ bé nhỏ Hay trong Vì nghĩa vì tình, người ta dễ dàng tìm thấy những đứa trẻ như Hồi, Châu, Quì với cuộc sống

nghèo đói, không có sự chăm sóc và quan tâm của người lớn Hình ảnh của con Châu chín tuổi rách rưới khổ sở: “Con Châu chín tuổi rồi mà mình mẩy ốm nhách, tóc xù xụ bít

m ặt bít tai, răng bị siết ăn, cặp mắt bét chẹt Nó bận một cái quần vải đen cũ, hai bắp vế rách hai đường dài trút ngang, còn áo thì nó bận một cái áo khỉ cũ của mẹ ghẻ nó cho

nó, nên tay thì v ắn chủn mà kích lại rộng thùng thình” [11, 111] Chúng phải tự lo liệu

cho bản thân và lo liệu cho nhau, phải tự vật lộn tìm cách mưu sinh, tự kiếm tiền, tự dè

xẻn tiêu dùng để có thể giữ bản thân không chết đói

Ngoài ra, nội dung của tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh còn đề cập tới sức mạnh của đồng tiền Đồng tiền có sức mạnh vạn năng thay đổi nhiều thứ, kể cả đạo đức luân lý truyền thống Có những con người sẵn sàng vì đồng tiền mà đánh đổi nhân cách, đạo đức

của mình Không chỉ dừng lại ở đó, bọn chúng còn có thể vì tiền mà tìm cách hãm hại

người khác, thậm chí giết người như vợ chồng Đỗ Cẩm trong Ngọn cỏ gió đùa hay như

mẹ kế của Bạch Tuyết trong Ai làm được

Một vấn đề nữa về nội dung của tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh được đề cập đó là sự mâu thuẫn giữa lối sống mới và cũ của con người Nam Bộ trong gia đình cũng như trong

xã hội Đầu thế kỉ XX, những quan niệm và tư tưởng phong kiến không còn thịnh hành nhưng cũng không hoàn toàn mất hẳn Văn hoá phương Tây du nhập miền Nam suốt quãng thời gian từ cuối thế kỉ XIX tới đầu thế kỉ XX đã sản sinh ra những con người có

tư tưởng mới Nếu như bậc làm cha mẹ vẫn giữ tập tục chọn vợ gả chồng cho con, vẫn còn mang suy nghĩ “cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy” thì lại có những người suy nghĩ hoàn toàn khác Những lớp trẻ chọn cho mình con đường tự do trong hôn nhân Như Bạch Tuyết trong Ai làm được quyết cãi lời cha, không lấy cháu trai của mẹ kế làm chồng

Không chỉ nữ giới, nam giới cũng không được quyền lấy vợ mà không có sự chấp thuận

của cha mẹ Trong Chút phận linh đinh, nhân vật Hiển Vinh cãi lời cha để lấy Thu Vân

làm vợ, kết quả khiến cha tức giận không nhận làm con nữa

Vì quan niệm, cách suy nghĩ theo lối cũ vẫn còn nên một số lối hành xử cũ vẫn còn Như chuyện gả cưới, ngoài việc phải tuân theo sự sắp xếp của cha mẹ thì còn phải

chọn làm sao cho được gia đình “môn đăng hộ đối” Chính vì cái lối nghĩ “môn đăng hộ

đối” nên trong Nhơn tình ấm lạnh, Duy Linh dù yêu Phi Phụng nhưng cũng không dám

hỏi cưới vì nghĩ mình mồ côi, gia đình lại khó nghèo không tương xứng

Không chỉ có những quan niệm, tư tưởng cũ mà trong xã hội còn có những con người là sản phẩm của chế độ cũ và mới Đó là tầng lớp những địa chủ, cường hào ác bá,

những người thuộc giới thượng lưu, trưởng giả Đầu tiên là tầng lớp thượng lưu giàu có

Họ đều mang những chức danh như hương chức, nghiệp chủ, ông/bà Phủ, huyện, Hội đồng… Những người này không hề phải lao động trên đồng ruộng mà chỉ cho thuê ruộng

và thu hoa lợi của tá điền mỗi năm Sự giàu có của họ là nhờ những người nông dân cả

năm làm việc cực khổ Trong Cay đắng mùi đời, có bà Hội đồng Cần Thơ giàu có hay

hàng loạt những ông Phủ, bà Phủ, ông Huyện, bà Huyện khác xuất hiện ở hầu hết các tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh Có người thu hoa lợi của người dân nhưng vẫn nghĩ tới dân,

có những kẻ lại không hề nghĩ tới đời sống của những người làm thuê cho mình Điển hình như bà Cai Hiếu trong Con nhà nghèo Bà ta sẵn sàng thu hết hoa lợi mà Cai tuần

Bưởi phải vất vả quanh năm mới làm ra được Thậm chí còn tỏ ra khinh miệt những

người lao động nghèo khổ ấy Còn tên Bá hộ Cao trong Cay đắng mùi đời không những

tham lam còn vô tâm, vô lương Hắn sẵn sàng đuổi đánh khi Lê Văn Đó xin gạo cứu đói cho cả gia đình Chỉ vì một nồi cám heo mà hắn sẵng tay đánh đập người, kiện quan đưa

Lê Văn Đó vào vòng tù tội

Những kẻ được xem là quan Huyện, quan Phủ lại chuyên quyền, ỷ thế mà hãm hại

người dân thay vì đòi công bằng cho họ Tiêu biểu như tên quan Huyện trong Chúa tàu Kim Quy, vì nhận tiền của Tấn Thân nên đã đẩy Thủ Nghĩa vào tù bằng một cái án oan dù

Thủ Nghĩa hoàn toàn lương thiện Hay như Từ Hải Yến trong Ngọn cỏ gió đùa là một tên

quan vô lại, háo sắc, phản bội, bạc tình Lý Ánh Nguyệt từng là người yêu, là vợ hắn nhưng tới khi làm quan hắn lại bỏ rơi hai mẹ con nàng Rồi tới lúc gặp lại nàng ở nhà của

Lê Văn Đó, hắn đã vô tâm nhìn nàng chết uất, bỏ mặc cái xác Lý Ánh Nguyệt thối rữa ngay chỗ hắn chiếm đóng Có thể nhận thấy, luật pháp lúc bấy giờ lỏng lẻo, nó chỉ được dùng để làm công cụ thống trị, bóc lột nhân dân mà thôi Tuy nhiên nếu đọc tiểu thuyết

Hồ Biểu Chánh người đọc thấy nhà văn không hề có ý muốn loại bỏ chế độ ấy Nhà văn