Tìm hiểu đặc trưng truyện ngắn nguyễn quang sáng

Trong UVăn học giải phóng miền NamU, Phạm Văn Sĩ ghi nhận: "Nguyễn Sáng có thể là người được chú ý hơn hết với những truyện ngắn của anh viết về cuộc sống của người Nam Bộ trong chiến tr

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HÔ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

Người hướng dẫn : PGS.PTS PHÙNG QUÍ NHÂM

Người thực hiện : PHAN DUY QUAN

Thành ph ố Hồ Chí Minh - 1996

3.2.KHÔNG GIAN - THỜI GIAN NGHỆ THUẬT :2T 61

2T Chương 4 NGÔN TỪ TRONG TRUYỆN MGẮN NGUYỄN QUANG SÁNG2T 65

2T 3.1 NGÔN NGỮ NHÂN VẬT :2T 65

2T 3.2.NGÔN NGỮ NGƯỜI KỂ CHUYỆN:2T 73

2T 3.3 GIỌNG - TÌNH ĐIỆU :2T 79

2T KẾT LUẬN2T 84

2T THƯ MỤC2T 87

2T TÁC PHẨM CỦA NGUYỄN QUANG SÁNG2T 87

2T Sáng tác văn học:2T 87

2T Các bài báo, bài viết:2T 87

2T TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU VÀ PHÊ BÌNH VĂN HỌC:2T 87

2TI SÁCH LÍ LUẬN:2T 87

2TI TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU PHÊ BÌNH :2T 88

2TIII TẠP CHÍ - BÁO :2T 89

PH ẦN MỞ ĐẦU

1.LÍ DO CH ỌN ĐỀ TÀI:

Kể từ tập truyện ngắn Con chim vàng (1958) cho đến nay, Nguyễn Quang Sáng

đã có đến gần bốn năm cầm bút;Trong suốt thời gian cầm bút ấy, Nguyễn Quang Sáng

đã thử ngòi bút trong nhiều thể loại: truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch bản phim Trong

mỗi thể loại, ông đều đạt được những thành công nhất định.Từ lâu, các tác phẩm của nhà văn Nguyễn Quang Sáng được bạn đọc khắp nơi trong cả nước yêu thích

Truyện dài Mùa gió chướng (1976) được dư luận bạn đọc trong và ngoài nước đánh giá cao, Nhà xuất bản cầu vồng (Liên xô) ấn hành với số lượng lớn trong danh

mục “Tủ sách văn học Việt Nam (1985)” Tác phẩm Dòng sông thơ ấu (1984) được

tặng giải A văn học phục vụ thiếu nhi năm 1985 của Hội nhà văn Việt Nam Mấy năm

gần đây, một số kịch bản phim truyện của nhà văn được dựng thành phim và có tiếng vang lớn : ' Cánh đồng hoang đoạt giải Bông sen vàng liên hoan phim Việt Nam 1980, Huy chương vàng liên hoan! phim Matxcơva 1981, Mùa gió chướng giải Bông sen

bạc liên hoan phim Việt Nam 1980, Dòng sông thơ ấu Giữa dòng (1) (chuyến thể từ truyện ngấn ‘Tên của đứa cọn’) được dựng thành phim được dư luận dành giá cao Tuy nhiên, thành công lớn nhất của ông có lẽ vẫn là trên lĩnh vực truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng là cây bút truyện ngắn được quen thuộc từ giữa những năm sáu mươi cho đến nay với lối viết giản dị hồn nhiên, phóng khoáng, giàu chất thơ, đôi khi

dí dỏm và rất hồn nhiên Các sự kiện trong truyện ngắn của Nguyễn Quang Sáng không rườm rà rắc rối, hay giản đơn công thức mà rất sinh động Tình tiết diễn biến

lắm éo le, bất ngờ nhưng phát triển khá tự nhiên, lô gích, cách giải quyết vấn đề linh

hoạt và đậm đà tình người

Bản thân nhà văn cũng tâm đắc với thể loại này: “Trước nhất, tôi thích truyện

ngắn.Tôi không xem nhẹ thể loại ngắn Về truyện ngắn tôi hiểu, tuy ngắn nhưng nó có

sức chứa đưng một thực tế vừa lớn lao,vừa bén nhọn.” )

Sau những thành tựu trong lĩnh vực tiểu thuyết và kịch bản "phim, có người đã

hỏi Nguyễn Quang Sáng, sẽ còn trở lại với truyện ngắn nữa hay không? Nhà văn đã

khẳng định: "Trở lại chứ ! Tôi vẫn mê truyện ngắn Viết truyện ngắn tức là chơi bố

cục, thú lắm !" (2) Có lẽ vì vậy mà trong ba mươi năm ấy, Nguyễn Quang Sáng đã góp với đời 7 tập truyện ngắn ?

Hai tập truyện đầu viết khi tập kết ra Bắc Con chim vàng và Người quê hương

có thể xem là một dịp thử bút của Nguyễn Ọuang Sáng Trở lại với chiến trường miền Nam Không khí ác liệt của những năm chống chống Mỹ và tinh thần của người Nam

Bộ đã tạo nêu sức sống cho ngòi bút của nhà văn Chỉ trong một thời gian ngắn hai tập truyện ra đời: Chiếc lược ngà (1968) Bông cẩm thạch (1969) Không gian và con người Nam Bộ được thâu tóm lại trong hai tập truyện này với một sắc thái độc đáo, mang: đậm chất Nam Bộ, Bước ra khỏi cuộc chiến, Nguyễn Quang Sáng lại có Người con đi xa (1977) Bàn thờ tở cu3a một cô đào (1985) và rồi trong cơn lốc của thời đại con mèo của Fujita ra đời (1992)

Gắn liền với những biến thiên lịch sử, phản ánh chân thật con người-và thời đại

bằng một cách cảm nhận riêng biệt trong ý thức công dân – nghệ sĩ, nghệ sĩ - công dân, các tập truyện củaa Nguyễn Quang Sáng đã khẳng định được một chân giá trị cũng như một vi trí không nhỏ trong nền văn học Việt Nam hiện đại Nhìn chung, qua

những ý kiến đánh giá Truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng khá được đề cao.Tuy nhiên,

việc đề cao và đánh giá chưa thật thấu đáo, chưa làm nổi bật sức khái quát của ngòi bút cũng như nghệ thuật xây dựng nhân vật, và kiểu kết cấu tạo tình huống lôi cuốn người đọc vốn là thế mạnh của nhà văn Sau một loạt những ý kiến trái ngược nhau

về văn học thời chống Mỹ và rồi là những khác biệt trong cách cảm nhận về vấn đề văn học với phán ánh hiện thực, thiết nghĩ việc "tìm hiểu đặc trưng truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng" hẳn không phải là một việc làm vô bở "Tìm hiểu đặc trưng truyện ngắn Nguyễn Quang Sảng” định rõ giá trị những truyện ngắn của Nguyễn Quang Sáng, cũng như qua đó sẽ góp phần định rõ hơn nữa giá trị của văn học thời

chống Mĩ - Văn học chống Mĩ : có minh họa?

2.L ỊCH SỬ VẤN ĐỀ :

Trong nhang tài liệu mà chúng tôi tiếp cận, có khá nhiều ý kiến đánh giá của các nhà nghiên cứu, nhàvăn…, về Nguyễn Quang Sáng

Tác giả UTừ điển văn họcU nhận định (1): "Nguyễn Quang Sáng có một phong cách

viết truyện ngắn độc đáo, Truyện thường lắm những tình huống bất ngờ nhưng tự

nhiên, giàu chi tiết sống động và kì diệu nhưng hợp lí, tính kịch rất nổi nhưng cũng đậm chất trữ tình

Trong UVăn học giải phóng miền NamU, Phạm Văn Sĩ ghi nhận: "Nguyễn Sáng có

thể là người được chú ý hơn hết với những truyện ngắn của anh viết về cuộc sống của người Nam Bộ trong chiến tranh Đó là những bức tranh khác nhau thể hiện những vẻ đẹp khác nhau của người dân thường người cán bộ cơ sở, người chiến sĩ giải phóng Anh tỏ ra có tài năng, có tìm tòi trong thể loại truyện ngắn Truyện ngắn của anh có nhiều nhân tố tích cực đáng chú ý Anh vận dụng khéo những xung đột mang tính

thẩm mĩ như xung đột giữa người cha (anh Sáu) và đứa con gái (Thu) trong UChiếc lược ngàU- xung đột giữa người mẹ và cô gái trong chuyện UBông cẩm thạchU," (1)

Khi UĐọc Chiếc lược ngàU , Ngọc Trai cho rằng: "….UChiếc lược ngàUlàm xúc động người đọc, có tác dụng cở vũ và nâng cao tâm hồn con người Nguyễn Sáng là nhà văn ngợi ca, anh ngợi ca không chỉ bằng niềm tin cách mạng mà bằng sự hiểu biết,

bằng những suy nghĩ về cuộc sống và con người miền Nam quật cường, anh dũng (tr 319)., Chúng tôi vui mừng về những thành công của Nguyễn Sáng và chờ đợi những tác phẩm mới của anh về vẻ đẹp con người và đất nước miền Nam.(tr 326) (2)

Phong Lê đã viết về Nguyễn Quang Sáng: "ở các truyện ngắn của Nguyễn Sáng, bên cạnh cái đột ngột ngạc nhiên, chứa nhiều tính kịch khi anh giới thiệu với ta

về UQuán rượu người câmU, với hình ảnh một người "bốn năm rồi tôi không nói không

phải tôi câm Mà tôi im lặng! Khi anh dẫn ta vào những cuộc gặp gỡ tình cờ, rắc rối

mà xúc động giữa tình chà con, bạn bè, đồng chí như trongU Chiếc lược ngà U(1968), UBông cẩm thạchU (1969) , nhưng chất thơ niềm vui sống vẫn là nét nổi đậm trong sáng tác Nguyễn Sáng khi anh kể cho ta nghe chuyện UNgười đàn bà Tháp MườiUđể cho thấy: "Thời bây giờ đánh với Mĩ người mẹ muốn nuôi con phải có súng

? hoặc UMột chuyện vuiU với hình ảnh anh Bảy Ngàn, sau hai lần hút chết vì trực thăng địch, đến bên một gốc tràm ngồi hút thuốc thở khói phì phào Cũng xúc động là chuyện tình yêu của cô gái Khơmer Sarết bao năm trời gìn giữ chiếc áo của người yêu,

rồi từ chiếc áo cô gửi theo chồng, chuyển từ chiến trường này qua chiến trường kia,

mà dệt nên cả một câu chuyện đẹp như cở tích, khác nào câu chuyện cô gái làm ren Natchia trong một truyện ngắn của Pautốpxki (1)

TrongU Nhà văn Việt NamU (1945 - 1975) (2) một công trình có giá trị, những thành tưạ trong truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng được xếp ngang hàng với các "bậc đàn anh": Kim Lân, Tô Hoài, Hồ Phương "nhiều truyện ngắn tập trung cô đúc, chứa đựng một dung lượng lớn cuộc sống được dồn nén Với những tình huống điển hình,

những chi tiết sinh động, nhiều truyện ngắn có cốt truyện hấp dẫn, xây dựng được nhiều nhân vật và cuộc đời có số phận riêng, có tâm hồn và tình cảm tinh tế (ULàng Thư nhà, Vợ chồng A Phủ Mùa lạc,Khói Chiếc lược ngà Những đứa con trong gia đìnhU )"

Vân Thanh, trong UTác giả văn xuôi Việt Nam hiện đạiU, đánh giá về truyện ngắn Nguyễn Sáng: "Có thể nói nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Sáng là những con người được vươn lên trong ánh sáng của cách mạng Những nét u buồn không đọng lâu trong con người họ Khó khăn, mất mát, chết chóc là điều khó tránh khỏi trong

cuộc chiến đấu ác liệt này, nhưng điều đó không hề làm giảm lòng tin của họ vào chiến thắng ngày mai; Niềm lạc quan và lòng tin đó toát lên trong mọi truyện ngắn

của Nguyễn Sáng Đó là dụng ý của tác giả Anh muốn gieo vào lòng người đọc niềm tin, lòng yêu đời để sống và chiến đâu (1)

U

Những trang viết những nhịp cầuUđã nhắc đến những nhân vật được nhiều người ghi nhớ: "Hầu như chưa có nhân vật nào giữ được chỗ đứng lâu bền như ông Tám trong Đất, ông Năm Hạng trong truyện ngắn cùng tên, nhưng những truyện ngắn của anh vẫn là món ăn tinh thần được nhiều độc giả ưa chuộng với những ưu điểm vốn có trong nghệ thuật viết truyện ngắn." Tác giả cũng nhắc đến truyện ngắn ULinh ĐaU mang

chủ đề của cuộc đởi đời, thay đởi số phận của những con người dưới đáy xã hội miền Nam thời Mĩ Ngụy.(2)

Trên Tạp chí Văn học các số 4 - 1969 7 - 1969, 4 - 1974, Văn nghệ tp HCM

có một số bài viết về Nguyễn Quang Sáng hoặc bài của chính Nguyễn Quang Sáng ( Xem phần thư mục), xin được nêu ra đây một số bài viết tiêu biểu: Nguyễn Nghiệp trong bài viết UĐất nước và con người miền Nam trong Chiếc lược ngà của Nguyễn SángU nhận định: "Toàn truyện là một bài thơ, trong đó chất hùng ca quyện chặt với

chất trữ tình làm một, cái trữ tình riêng của tác giả lẫn kín trong không khí tình cảm

khách quan của câu chuyện Có thể nói UChiếc lược ngàU là một tác phẩm trong đó bản tính riêng của Nguyễn Sáng được bộc lộ trên khá nhiều mặt đặc sắc (3)

Đinh Thị Bích Ngọc trong bài UHiện thực mới ở các tỉnh phía Nam sau ngày giải Phóng qua mót số truyện ngắnU , có nhận định : "Có truyện như UCon đường đi tớiU của Hoàng Thị Diệu, ULinh ĐaU của Nguyễn Quang Sáng, UThị trấUn của Đinh Quang Nhã đã xây dụng một cốt truyện hoàn chỉnh với những mâu thuẫn, xung đột rõ nét, để qua

những diễn biến của sự kiện và qua hành động của nhân vật mà làm nổi rõ sự phát triển tâm lí của nhân vật."(1)

Hoàng Như Mai nhận xét cụ thể và chính xác hơn với UNguyễn Quang Sáng, nhà

văn của B2 U: "Chỗ đặc sắc nhất của Nguyễn Quang Sáng là tính cách nhân vật Tiểu thuyết và truyện của Nguyễn Quang Sáng về thời chống Mĩ và cả thời kì chống Pháp đến nay độc giã vẫn thích thú chính là vì giá trị nhân bản của nó Qua những nhân vật

"một thuở" của Nguyễn Quang Sáng, độc giả thấy được tính cách "muôn thuở" của người miền Nam, người Nam Bộ "(2)

Phùng Quí Nhâm trong UĐiều thấy thêm ở truyện ngắn Nguyễn Quang SángUđã có

những phát hiện về cách xây dựng nhân vật của Nguyễn Quang Sáng : "Khi xây dựng nhân vật anh ít chú khắc họa nội tâm, mà chủ yếu là phân tích tâm lí nhân vật, kiến

giải hành động nhân vật trước các biến cố, nhân vật thường được đặt trong các biến cố

có tính kịch, tăng tiến theo trôn ốc, để qui tụ về điểm cơ bản của tính cách." (3)

Trong một bài viết khác, UKhát vọng về tình yên Thương về cái đẹpUđánh giá về

tập truyện UCon mèo gia Foujita.U Phùng Qúi Nhâm đánh giá: "Điều nhận thấy trước tiên là trong nguồn cảm xúc và văn mạch truyện ngắn của anh vẫn tuôn chảy theo hướng chính của cảm hứng nghệ thuật: tình yêu mặn mà, sâu đậm đối với con người

và vùng đất Nam Bộ, là khát vọng về đạo lí, về nhân bản Đặc biệt là cách tạo những tính huống bất ngờ mà hợp lí, là tính kịch trong truyện Phải thừa nhận Nguyễn Quang Sáng là người viết truyện ngắn khá nhuần nhuyễn và có bản lĩnh nghề nghiệp Hay nói đúng hơn là anh có duyên với thể truyện ngắn Có người cho là anh viết truyện ngắn

thật dễ dàng Tôi không nghĩ như vậy Đối với người sáng tạo không có gì là dễ dàng

cả Ở anh, đó là một quá trình sống, là một sự nghiệm trải, là một luyện công nghệ thuật cả một đời văn Mỗi truyện của anh là kết đọng cả tâm huyết, là sự tìm tòi về ý

tưởng, về cách thể hiện nghệ thuật Sự định hình nghê thuật của Nguyễn Quang Sáng

chắc sẽ kết đọng ở thể truyện ngắn Tập truyện UCon mèo của Foujita Ulà một minh

chứng cho điền ấy Mới đọc lướt qua chắc có người chưa thích Song nếu đọc kĩ, và đặt nó trong văn mạch truyện ngắn của anh ta sẽ nhận ra nét độc đáo của tập truyện Ở

nhữg tập truyện trước, ngòi bút của anh tập trung khám phá những sức mạnh ẩn tàng

của lòng yêu nước, lí giải sự chuyển hóa của tính cách nhân vật theo chiều hướng tích

cực Ở tập Con mèo của Foujita nhà văn hướng sáng tạo của mình vào việc thể hiện khát vọng về tình yêu thương con người, về cái đẹp…Có đủ căn cứ để nói, với tập truyện này; Nguyễn Quang Sáng vẫn là cây bút viết truyện ngắn có bản lĩnh, bản sắc (1)

Nhìn chung, các tác giả của các bài viết đều nhất trí đánh giá cao truyện ngắn

của Nguyễn Quang Sáng : đặc sắc trong lựa chọn chi tiế, linh hoạt trong kiến tạo cốt truyện, nhiều rẽ ngoặt bất ngờ, lôi cuốn, kịch tính cao nhưng cũng rất đậm màu sắc trữ tình cũng như sự đặc sắc trong nghệ thuật xây dựng nhân vật Tuy được đánh giá cao, nhung vẫn chưa có một công trình "dài hơi" nào về Nguyễn Quang Sáng để tìm

hiểu cũng như đánh giá thỏa đáng về ông Một vài khóa luận tốt nghiệp của sinh viên

Ngữ văn ĐHSP TPHCM và ĐH cần Thơ chỉ dừng lại ở góc độ khao sát trên từng khía

cạnh một: phong cách Nam Bộ, nghệ thuật xây dựng nhân vật; Nguyễn Quang Sáng

vẫn chỉ mới được xem như là một tác giả, một người cầm bút có những tác phẩm gây được chú ý?

Nghiên cứu một cách hệ thống và mang tính lí luận về sức khái quát của ngòi bút Nguyễn Quang Sáng, và trọng tâm là nghiên cứu nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng thiết nghỉ là một công việc hết sức cần thiết trong giai đoạn hiện nay Một công việc không chỉ để chỉ rõ giá trị đích thực về những tác

phẩm của một tác giả mà còn là góp phần làm rõ thêm sự phong phu của văn học Việt Nam hiện đại

3 PH ẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:

Đề tài của luận văn này là " tìm hiểu đặc trưng truyện ngắn của Nguyễn Quang

Sáng", tìm hiểu những truyện ngắn của Nguyễn Quang Sáng viết trong thời chống Mĩ

cho đến tập truyện gần đây nhất: Con mèo của Foujita Các truyện vừa, kí, tiểu thuyết,

kịch bản phim của nhà văn được xem như tư liệu tham khảo

Trong một tác phẩm văn học: nội dung và hình thức là hai mặt của một chỉnh thể

thống nhất Không thể tách bạch chung một cách rõ ràng Sự hài hòa giữa nội dung và hình thức sẽ làm nên giá trị của một tác phẩm văn học, bởi nội dung là từ sự "chuyển hóa " (theo cách dùng của Hegel) của hình thức

Vậy việc nghiên cứu về Nguyễn Quang Sáng với cách nhìn mới cần được chú

trọng Luận văn này với công việc khảo sát thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng nhằm tìm ra sự hài hòa, hợp lí của hình thức nghệ thuật mà tác

giả đã tạo dựng nên đối với những nội dung và những tư tưởng tương ứng Như nhà nghiên cứu Trần Đình Sử đã viết: "Việc nghiên cứu thi pháp cho phép ta hiểu đúng,

hiểu sâu tác phẩm văn học và cho ta thấy được quá trình phát triển của tư duy nghệ thuật, đánh giá được ý nghĩa nghệ thuật của tác phẩm trong lịch sử tiến hoá của tư duy Đây là cách giúp ta tiếp cận tác phẩm văn học trong tính thống nhất giữa nội dung và hình thức và kết quả là tìm hiểu nội dung một cách đích thực, không phải là gán ghép

Có nhiều con đường để đi đến việc tiếp cặn chân lí khoa học, mỗi người có một cách đi riêng để tiếp cận chân lí, tuỳ theo sở trường của mình Do vậy, trong giới hạn

của khả năng bản thân còn nhiều bất cập, chúng tôi giới hạn đề tài nghiên cứu chỉ trong việc xem xét cách thể hiện của nhà văn ở các khía cạnh : nhân vật, kết câu, ngôn

từ Cho dù phạm vi đề tài đã được giới hạn, nhưng chắc chắn rằng việc trình bày

những suy nghĩ cùng cách lí giải vấn đề của chúng tôi, vẫn chưa thể nào tránh khỏi

những sai sót, cũng như chưa thật thấu đáo

Luận văn này được viết theo quan điểm Mác-Lênin về văn học nghệ thuật Do

vậy, luận văn sẽ dựa trên nền tảng của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy

vật lịch sử Trên cơ sở đó, chúng tôi vận dụng phương pháp hệ thống, theo đó các sự

vật, hiện tượng bao giờ cũng tồn tại tròog một hệ thống nhất định Nhiệm vụ của nghiên cứu hệ thống là tìm ra được những mối liên hệ, quan hệ và những tác động của các hiện tượng, sự phối thuộc giữa các bộ phận, các thành tố trong một hệ thống Nghiên cứu thế giới nghệ thuật phải chú ý trước hết đến hệ thống các yếu tố hình thức

của tác phẩm Nếu đem các yếu tố được xem xét một cách biệt lập tách rời khỏi hệ

thống là không phải nghiên cứu thi pháp, vì các yếu tố chỉ có giá trị khi nằm trong hệ

thống Điều cần lưu ý, hệ thống phải được đặt dưới sự chiếu rọi của một quan điểm nghệ thuật Ngoài ra luận văn cũng sử dụng phương pháp thống kê xem xét các yếu tố hình ảnh, chi tiết, kết cấu tìm xem sự "lặp lại" nghệ thuật của nhà văn với dụng ý nghệ thuật như thế nào?

Các truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng được viết vào hai thời kì: Thời kì chống

Mĩ mang đậm cảm hứng khẳng định lãng mạn, giàu chất nhân văn Thời kì sau giải phóng, cam hứng khẳng định vẫn tồn tại cùng cảm hứng phê phán Về cơ bản không

có nhiều thay đởi trong sáng tác của Nguyễn Quang Sáng Do đó, không nhất thiết tách thành các giai đoạn sáng tác để tìm hiểm mà chỉ nên vận dụng phương pháp lịch

sử miêu tả để tìm hiểu những dấu ấn thời đại tìm lại trong tác phẩm, một yếu tố đã tạo nên cảm hứng sáng tác cho nhà văn lí giải ảnh hưởng của tư tưởng thời đại tới cảm quan nghệ thuật của nhà văn, tới quá trình chuyển biến, tự vượt lên chính mình của tác

giả để hướng tới một cách thể hiện giàu tính nhân văn hơn trong sáng tạo nghệ thuật

Với mục đích và phương pháp nghiên cứu của luận văn như đã nêu, cấu trúc

luận văn bao gồm các phần sau:

Mở đầu

1.Lí do chọn đề tài

2.Lịch sử vấn đề

3.Phạm vi và phương pháp nghiên cứu

Nội dung : Gồm 4 chương

chương 1 : Cảm hứng thời đại

1.1.Truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng qua các thời kì sáng tác

1.2 Dấu ấn của thời đại

chương 2 : Con người trong truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng

2.1 Cảm nhận về con người

2.1.1 Hình tượng người nông dân Nam bộ

2.1.2.Hình tượng người phụ nữ

2.2.Sự thể hiện nghệ thuật về con người

2.2.1.Miêu tả ngoại hình nhân vật

2.2.2.Hành động của nhân vật

2.2.3.Biểu hiện nội tâm của nhân vật

2.3.Những thành công của Nguyễn Quang Sáng trong sự thể hiện về con người chương 3 : Kết cấu nghệ thuật trong truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng

3.1.Kết cấu tình huống truyện

3.2.Không gian và Thời gian nghệ thuật

chương 4 : Ngôn từ nghệ thuật

4.1.Ngôn ngữ người kể chuyện

4.2.Ngôn ngữ nhân vật

4.3.Giọng - tình điệu

Tìm hiểu đặc trưng-truyện ngan Ngm ẻn Quang Sóng

Kết luận

PH ẨN NỘI DUNG

Chương 1 : CẢM HỨNG THỜI ĐẠI

1.1 TRUYỆN NGẮN NGUYỄN QUANG SÁNG QUA CÁC THỜI KÌ SÁNG TÁC

Nguyễn Quang Sáng sinh ngày 12 - 01 - 1932 tại làng Mĩ Luông, Chợ Mới, Long Xuyên (An Giang) Sinh ra và lớn lên lại một làng quê bên bờ sông Tiền, miền sông nước mênh mông của đồng bằng sông Cửu Long đối với Nguyễn Quang Sáng là

"quê hương của tuổi thơ đầy kỉ niệm" Ông tham gia cách mạng rất sớm, khi mới 14

tuổi (1946), công tác ở Ban tuyên truyền Chợ Mới Sau đó vào bộ đội, công tác ở Ban

Ngụy vận Phòng chính trị Tây Nam Bộ (1950), rồi về Tòa soạn báo Văn nghệ quân đội miền Tây (1952)

Năm 1954 ra Bắc, ông công tác tại Đài phát thanh tiếng nói Việt Nam Hội nhà

văn và làm biên tập báo Văn học Các tác phẩm UCon chim vàngU (1958) UNgười quê hương U(1960), UNh ật kí người ở lạiU (1962), UĐất lửaU, tập 1 (1963), UCâu chuy ện trên trận địa pháoU (1966) lần lượt ra đời

Năm 1965, ông về Nam chiến đấu và sáng tác trong vùng đồng bằng sông Cửu Long, miền đất ông “quen thuộc từng cây cỏ, từ con nước ròng con nước lớn, từ mùa nước đến mùa khô” Lăn lộn trên chiến trường miền Tây Nam bộ, nhất là Đồng Tháp Mười, với vốn hiểu biết sẵn có, lại chịu khó tìm tòi, phát hiện Nguyễn Quang Sáng càng am hiểu hơn và thông thạo cuộc sống chiến đấu của người Nam Bộ trên địa hình

Ông luôn tâm niệm như vậy và tập chuyện UChi ếc lược ngàUra đời (1968) Sau lầu tham gia đợt tởng tiến công và nổi dậy xuân Mậu Thân "chiến lợi phẩm" ông thu lượm được trên đường chiến dịch là tập truyện UBông c ẩm thạchU (1969)

Năm 1975, đất nước thống nhất, những cảnh sum họp, gặp gỡ sau ngày giải phóng trở thành một đề tài, thời sự chủ yếu Nguyễn Quang Sáng góp vào đề tài trên

tập truyện UNgười con đi xaU (1977), mà theo ông: cảnh gặp gỡ ở các tỉnh phía Nam sau ngày giải phóng có nhiều khía cạnh và lắm màu sắc, chỉ dồn lại một chuyện không

thỏa, cứ thấy thèm thèm, nhưng không thể viết tiểu thuyết được, vì một cuốn tiểu thuyết không thể dòng lại ở một cảnh gặp gỡ Vì vậy ông làm hẳn một tập gồm 7 truyện mà "ở đây, có nhiều chuyện, tôi lấy từ đời thật, chuyện làng xóm, chuyện người thân

Với tư cách một ngươi đã đi qua hai cuộc chiến tranh, ông viết nhiều về những suy nghĩ, những kĩ niệm của thế hệ mình và qua đó nhắn gởi nỗi niềm, lẽ sống, bài

học đạo lí ở đời: "lớp anh chị em nhà văn đi trước, bằng sự từng trải về kinh nghiệm

của mình, vừa đến với đời sống hằng ngày, vừa có điều kiện và thời giờ để nhìn lại

những bước đường đã đi qua, nhìn lại cuộc chiến tranh chẳng những không bị mờ đi

mà hiện rõ hơn, sâu hơn và rộng hơn" Thuộc đề tài trên là tập truyện ngắn UBàn th ờ tở

c ủa một cô đàoU (1985), vài truyện ngắn trong tập truyện trên như: UK ỉ niệm một ca khúc,U UChuy ện nhỏ đất Củ ChiU tập trung phản ánh cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới Tây Nam, lao động xây dụng tở quốc xã hội chủ nghĩa

Con mèo của Foujita (1992) vẫn trong nguồn cảm hứng và văn mạch chảy theo hướng chính của cảm hứng nghệ thuật: tình yêu mặn mà, sâu đậm đối với con người

và vùng đất Nam Bộ, là khát vọng về đạo lí nhân bản Đọc các truyện : UBài h ọc tuổi

th ơ,U UNg ười bạn línhU, UCon ma daU, UCon kh ỉ mồ côiU, đặc biệt là hai truyện UN gười đàn bà đức hạnhU, UTím b ằng lăngU, ta bắt gặp ở đó những khát vọng của con người: con người

sống trong tình bạn, tình yên thương Bôric Pôlêvôi nói: "Truyện ngắn bao giờ cũng

chứa chất nhiều khát vọng lớn lao của nhân dân", nhận xét này có phần đúng với truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng

Có ý kiến cho rằng: "Đề tài tuy quan trọng nhưnog quan trọng hơn là việc xử lí

đề tài Dù thuộc đề tài gì, nhân vật cũng phải là những con người sống thật, câu

chuyện phải thật với câu chuyện thật Đã thế thì không thể có sự tích rời giữa con người anh hừng và con người bình thường, giữa lao động, chiến đấu và các mặt quan

hệ khác Có đề tài nào lại cho phép gạt bỏ những quá trình tâm lí, làm ngơ trước

những tính cách, những tâm tư khác nhau? Thực ra khó khăn không phải ở đề tài Nếu không viết về cuộc sống của nhân dân trong xây dựng chủ nghĩa xã hội và trong đấu tranh giải phóng dân tộc thì cũng chẳng còn gì đáng kể để mà viết…”

Cái riêng của Nguyễn Quang Sáng là ở đề tài nào, chủ đề nào, ông cũng khéo léo

đi vào từng mảng nhỏ của đời sống, ngòi bút của ông luôn phát hiện ra vẻ đẹp trong

cuộc sống và trong sức mạnh tinh thần của nhân vật mà sự trưởng thành, số phận của

mỗi người đều gắn với mối quan hệ riêng-chung, ngẫu nhiên và tất nhiên, giữa chất anh hùng ca cao cả và chất thơ trong trẻo Đối với Nguyễn Quang Sáng, cuộc sống đầy màu sắc luôn chuyển động và đang tiếp diễn Chính trên bối cảnh của cuộc sống

ấy nhà văn đã giúp ta đi tới khám phá một cách đúng đắn và sâu sắc về con người Nam bộ Đây là những con người sẵn sàng gạt bỏ những riêng tư trong cuộc đời chỉ

với mục đích cao quí nhất là được sống thanh bình tự do, sống làm sao vẫn giữ được truyền thống nhân nghĩa thủy chung nhưng không làm mất đi tính cách ngang tàng khí khái của người Nam bộ

Chính vì lẽ đó mà truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng không phải là thứ trang sức

mỏng mảnh mà thời gian dể làm phai mờ Đó là hiện thực cuộc sống tự biểu hiện trong cái phần sâu lắng nhưng trữ tình, mãnh liệt và kì diệu

Nhìn chung, bút pháp Nguyễn Quang Sáng thể hiện qua các truyện ngắn là một bút pháp giàu tính trữ tình và có một tầm khái quát cao Truyện của ông thường gợi cho người đọc những suy nghĩ sâu lắng về các vấn đề thiết thân trong cuộc sống Mỗi truyện của ông như một lá thư, một lời tâm sự ông muốn gửi đến người đọc về những suy ngẫm của ông đối với con người và cuộc sống ngày hôm qua và cả ngày hôm nay

1.2 D ẤU ẤN THỜI ĐẠI:

Tréc-nư-sép-xki có nói: “Cái đẹp chính là cuộc sống” văn học phản ánh cuộc

sống thông qua thế giới bên trong của nhà văn tức là chủ thể sáng tạo Bởi vậy, có thể xem tác phẩm là một thực thể mang tính chất hai nguồn : cuộc sống và con người nhà văn, về phía sáng tác, có thể xem sáng tác văn học là sự tự thể hiện mình, một lời bộc

lộ một cam kết Nó mang tâm huyết của nhà văn, mang tinh thần tự nguyện cao nhất Không có thế lực nào buộc nhà văn phải sáng tác, phải trực tiếp hoặc gián tiếp nói lên

những lời tự nhận, những nỗi buồn, những đau khổ, những ham muốn, những hứa hẹn

của mình bằng chính bản thân mình

Hiện thực cuộc sống tất cả đều phải được tiếp nhận đến mức có thể chuyên hóa thành tinh thần tự giác, thành cảm quan, thành tình cảm thì mới có sáng tác văn học chân chính Vì thế những yêu thương đau khổ; đẩy nhà văn sáng tác để biểu thị thái độ

của mình trước những sự kiện hay những vần đề nào đó xảy ra trong cuộc sống!

Nguyễn Quang Sáng trở lại với chiến trường miền Nam, theo đường dây giao liên ông đến và bám trụ tại vùng đồng bằng Trong hoàn cảnh khắc nghiệt ở chiến trường, Nguyễn Quang Sáng tích lũy được nhiều cho " vốn sống" của người cầm bứt Nhà thơ Musset trong bài UT ặng bạn EdourdU có viết: "Hãy đập vào trái tim anh, nơi đó chính là thiên tài", thực tế cuộc sống chiến đấu của người dân đồng bằng đã "đập vào con tim" của Nguyễn Quang Sáng Ông đã : viết những trang viết những trang viết trong bom đạn, giữa cái chết và sự sống luôn kề bên Có lẽ do vậy, mà nhà văn đã

chọn truyện ngắn, mặc dù ông rất mê tiểu thuyết?

"Tôi rất thích viết tiểu thuyết Ngay lúc bắt đầu lên đường về chiến trường tôi đã nghĩ đến tiểu thuyết Nhưng khi sống trong thực tế của bom đạn, tôi nghĩ biết sống

biết chết lúc nào mà để dành, có cái gì viết cái ấy phục vụ ngay

Nhà văn đã viết về mảnh đất mà ông thuộc tùng con nước lớn con nước ròng,

viết về những gì có thực trong cuộc đời thực, không tô hồng, không bịa đặt, không tưởng tượng

Trong UM ột chuyện vuiU, nhà văn viết ngay sau khi nghe chuyện về một anh nông dân một mình với cây súng đánh trả lại máy bay địch giữa mùa nước nổi Gặp lại cha sau bao năm xa cách, kỉ niệm về người chị tên Đàm từng chăm sóc mình khi còn bé,

nhớ thương cảm mến thế là nhà văn xây dựng thành câu chuyện UNgười đàn bà Tháp Mười

Mỗi chuyện của ông đều xuất phát từ những con người thật, những con người

từng gắn bó với ông, ông đã gom góp tất cả lại trong tập Chi ếc lược ngà Phần lớn

truyện trong UChi ếc lược ngà Uđã phản ánh một giai đoạn đấu tranh của nhân dân miền Nam trước và sau ngày Đồng khổi Nhà văn đã đi sâu phân tích những động lực sâu

xa tạo nên sức mạnh quật cường của nhân dân miền Nam ương hoàn cảnh khắc nghiệt gian khó của cuộc chiến đấu chống Mĩ Cách thể hiện những vấn đề của thời đại một cách khéo léo cũng như bút pháp trữ tình mượt mà, nhờ vậy mà UChi ếc lược ngàU đã chinh phục một cách trọn vẹn con tim và khối óc của người đọc ngay khi vừa ra đời Ngày nay, chiến tranh chỉ còn đọng lại trong kí ức của những người có tuổi, chiến tranh là một khái niệm mơ hồ với những người trẻ tuổi thông qua những gì mà

họ nhận biết từ sách báo và phim ảnh nhưng chiến tranh sẽ vẫn còn in đậm trong trí

óc con người mỗi khi lần giở lại UChi ếc lược ngà.U Không khí miền Nam trước, trong và sau những ngày Đồng khổi hiện dần lên trước mất trong QUuán rượu người câmU với

những cảnh tù đày, tra tấn, khủng bố mà anh Ba Hoành là một nhân chứng sống! Hình ảnh anh Ba Hoành là một cán bộ cách mạng trung kiên thành người câm được miêu tả

bằng những chi tiết như huyền ảo bao phủ vỏ ngoài của nhân vật tạo dáng vẻ bí ẩn pha chút xót xa " vốn là người lực lưỡng, một tay phát thế nổi tiếng, ở nhà tù về anh chỉ còn có bộ xương, lại câm Anh không thể cầm nỗi cái phảng được nữa Nhưng nếu còn sức cầm phảng thì anh cầm phảng nữa làm gì, ba công đất của anh bị giật mất rồi Anh câm, anh hết cả sức lực, nhưng anh vẫn còn sống, anh sống vì người vợ, vì

ba đứa con, và vì cái gì nữa ai mà biết được " Rồi cho đến một hôm "dân làng san

bằng tất cả đồn bót bằng tiếng trống tiếng mõ, bằng những tiếng nổ lớn của pháo tre,

của khí đá Sau khi san bằng hết đồn bót, dân làng đốt đuốc kéo nhau ra đồng, dựng lên một khán đài cao Trong ánh lửa hồng của hàng ngàn ngọn đuốc, người chỉ huy

hiện lên trước khán đài Người ấy, một con người cao, gầy gò, mặc bộ bà ba màu cháo lòng tóc bùm xúm Đó chính là người câm của quán rượu Anh Ba Hoành

Cả làng Mỗi người một ngọn đuốc mỗi người một thứ giọng lại dấy lên, đáp

lại lời của anh Làng lúc nào cũng tràn trề tiếng sóng, người ta không nghe tiếng sóng nữa, người ta chỉ nghe tiếng vang dội của dân làng Hàng ngàn ngọn đuốc đang đốt cả trời đêm"

Tất cả sức mạnh quật cường của người dân Nam bộ thể hiện tập trung ở nhân vật

Ba Hoành : nhẫn nhục chịu đựng chỉ để chờ thời cơ là vùng lên làm cách mạng Một

sự lí giải cho sức mạnh cách mạng cũng như con đường đến với cách mạng của nhân dân

Đến với cách mạng, một lòng tin theo cách mạng đó là trường hợp của ông Năm

Hạng trong truyện ngắn cùng tên hay của đôi vợ chồng già người Khơmer trong UV ợ

ch ồng ông- già Sa ThétU Theo cách mạng không thiếu những gian khó hi sinh như anh

Ba Hoành nhưng con người ở đồng nước này vẫn sống vui vẻ (UM ột chuyện vuiU), vẫn yêu thương hờn giận ( UCh ị xã đội trưỏngU) và sanh con nuôi con Nhưng theo chị Bảy: 'Thời bây giờ đánh với Mĩ người mẹ muốn nuôi con cũng phải có súng Và mỗi lần nghe tiếng máy bay, sau khi điều các con vào hầm, chị mang súng chạy ra công sự của mình lên đạn và chờ nó đến." (UNgười đàn bà Tháp MườiU)

Theo cách mạng, cầm súng đánh giặc bỗng nhiên trở thành một nhu cầu không

thể thiếu được của con người trong cuộc sống Nó đã là một công việc của nhiều thế

hệ con người trong vùng cùng tham gia Cô Thu - giao liên trong UChi ếc lược ngàU là đại diện cho thế hệ mới của cách mạng, những con người luôn biết nén chặt đau thương để mà sống mà chiến đấu

" Hình như cháu muốn khóc, mắt cháu đỏ hoe nhưng cố nén và nói:

Nếu cháu không lầm thì chắc bác sợ cháu buồn nên bác nói giấu cháu Cháu biết

ba cháu đã chết rồi - Cháu chớp mắt, hai giọt lệ ứa ra, vỡ tràn đôi mắt -Cháu chịu đựng được, bác đừng ngại, cháu nghe tin ba cháu chết đã hai năm rồi, sau đó thì cháu xin má cháu đi giao liên Cháu muốn nói gì nữa nhưng giọng tắt nghẹn

Nhìn cháu tôi bỗng buột miệng nói: Thôi ba đi nghe con !

Tôi không nghe cháu đáp lại, chỉ thấy đôi môi tái nhợt của cháu mấp máy " (UChi ếc lược ngàU)

Sự khắc nghiệt của cuộc chiến đã tạo nên ý thức như thế trong mỗi con người Chiến tranh dạy cho người ta sớm trưởng thành hơn trong suy nghĩ, nhưng cùng chính chiến tranh đã tạo nên không biết bao nhiêu là bi kịch cho mỗi con người, mỗi gia đình Mất mát chia li trong gia đình cô Thu giao liên chỉ là một trong muôn vàn mất mát của cả dân tộc trong cuộc chiến ấy Nhưng sự tài tình của nhà văn là đã thâu tóm được cả bi kịch thời đại trong một bi kịch của một gia đình ở đất Cù lao Giêng Câu

chuyện đơn giản nhưng éo le qua lời kể lại của một cán bộ già tại một trạm giao liên Anh Sáu ba của Thu (nhân vật trong UChi ếc lược ngàU) một lần về thăm nhà, thăm đứa con duy nhất từ lâu anh hằng thương nhớ nhưng chỉ mới biết mặt hòn máu của mình qua ảnh và qua lời kể của vợ trong những lần đến thăm anh ở chiến trương miền Đông Nhưng bất ngờ là đứa bé lại không nhận ra anh, không nhận anh là cha nó, bất

chấp mọi nổ lực trong bất lực của anh Sáu

"Suốt ngày anh chẳng đi đâu xa lúc nào cũng vỗ về con Nhưng càng vỗ về con

bé càng đẩy anh ra Anh mong được nghe một tiếng "ba" của con bé, nhưng con bé

chẳng bao giờ chịu gọi Nghe mẹ nó bảo gọi ba vào ăn cơm thì nó bảo lại:-Thì má cứ kêu đi

Mẹ nó nổi giận, quơ đũa bếp dọa đánh, nó phải gọi nhưng lại nối trổng -Vô ăn cơm

Anh Sáu vẫn ngồi im, giả vờ không nghe, chờ nó gọi "ba vô ăn cơm " Con bé

cứ đứng trong bếp gọi vọng ra:

- Cơm chín rồi! - Anh cũng không quay lại

Con bé bực quá quay lại mẹ và bảo: - Con kêu mà người ta không nghe

Anh quay lại nhìn con vừa khe khẽ lắc đầu và cười Có lẽ vì khổ tâm đến nỗi không khóc được nên anh phải cười vậy thôi "

Và rồi vì giận con, anh không kịp suy nghĩ " vung tay đánh vào mông nó " để

phải mang mãi nỗi day dứt ấy cho đến lúc chết

Nguyên nhân để bé Thu không nhìn anh Sáu là cha vì “Ba không giống cái hình

ba chụp với má Té ra nó không nhận ba nó vì cái thẹo…” Và chắc là mãi về sau này

nó sẽ còn ân hận mãi vì chuyện này? Cho dù cha con anh Sáu đã kịp nhận nhau trước lúc chia tay Anh Sáu đã kịp nghe tiếng "ba" mà anh hằng mong đợi

"Chắc anh cũng muốn ôm con, hôn con, nhưng hình như cũng lại sợ nó giẫy lên

bỏ chạy, nên anh chỉ đứng nhìn nó Anh nhìn với đôi mắt trìu mến lẫn buồn rầu Tôi

thấy đôi mắt mênh mông của con bé bỗng xôn xao

- Thôi! Ba đi nghe con! Anh vSáu khe khẽ nói:

Nó bỗng kêu thét lên: -Ba a a ba!

Tiếng kêu của nó như xé, xé sự im lặng và xé cả ruột gan mọi người nghe thật xót xa Đó là tiếng "ba" mà nó cố đè nén trong bao nhiêu năm nay, tiếng "ba" như vỡ tung ra từ đáy lòng nó, nó vừa kêu vừa chạy xô tới, nhanh như một con sóc, nó chạy thót lên và dang hai tay ôm chặt lấy cổ ba nó Nó vừa ôm chặt lấy cổ ba nó vừa nói trong tiếng khóc:

- Ba! Không cho ba đi nữa! Ba ở nhà với con!

Cha con gặp nhau không nhận ra nhau, để rồi ân hận trong ray rứt và không bao giờ gặp lại nhau nữa Tất cả vì một vết thẹo, vết tích của cuộc chiến

Bi kịch của một gia đình mà tất cả mỗi thành viên đều là nạn nhân Lối dẫn chuyện theo đường xoáy trôn ốc, mang dáng dấp cổ tích thần kì, cũng như cách đan chéo giữa hiện tại và quá khứ của các tình tiết càng làm tăng vẻ éo le của câu chuyện

Do đó, bi kịch này không còn là bi kịch của gia đình anh Sáu mà đã trở thành bi kịch

của cả thời đại, bi kịch mà cả dân tộc cùng gánh chịu Không có một bút lực khái quát cao, không có cái tâm nhân hậu của một nghệ si lớn, không tài nào thể hiện một cách sâu sắc và xúc động lòng người đến được như vậy!

Chỉ có điều là trong thời kì ấy, văn học vốn quen thể hiện những điều hào hùng nên khái niệm bi kịch không được chấp nhận Nhất là bi kịch đời thường Người ta thiên về tập trung khai thác hình ảnh sự trưởng thành của thế hệ trẻ trong chiến đấu qua nhân vật Thu - khai thác cái hùng - nhiều hơn là khai thác nỗi đau như nỗi đau của gia đình nhân vật Thu Các nhà phê bình thường có thói quen xem xét đánh giá tác

phẩm từ góc độ vĩ mô, nhìn từ góc độ hùng tráng nên tính nhân văn vốn rất đậm đà như trong UChi ếc lược ngàU hay bị "lãng quên" Sức sống củaU Chi ếc lược ngàU -bức tranh sinh động về đất nước và con người Nam bộ qua hai cuộc chiến - được làm nên là chính bởi tính nhân văn ấy? Nhờ vậy mà vốn là sản phẩm của một thời đại lịch sử nhưngU Chi ếc lược ngàUđến nay vẫn tồn tại cho dù thời đại ấy đã lùi dần vào kí ức của con người

Cùng trong tinh thần phản ánh thời đại bằng "cảm nhận " của chính mình Nguyễn Quang Sáng đã gây ấn tượng mạnh trong lòng người đọc với Bông c ẩm thạch

trong tập truyện cứng tên Tác giả khai thác một cách khéo léo những yếu tố ngẫu nhiên để diễn tả xung đột trong quan hệ " địch - ta" diễn ra trong lòng mỗi người dân Nam bộ Cả ba Truyện: UNgười bạn mới quen Chị NhungU UBông c ẩm thạchUđều với lối

dẫn truyện đan chéo hiện tại với quá khứ, bằng giọng kể mượt mà trữ tình Hai truyện: UNgười bạn mới quenU và UCh ị NhungU diễn tả con đường đến với cách mạng cũng như tinh thần chiến đấu của con người miền Nam trong lòng địch Hai câu chuyện này như bức tranh hoành tráng về cuộc chiến đấu chống Mĩ cứu nước trong đó UBông c ẩm

th ạchU xuất hiện như một dấu lặng, một bông hoa điểm xuyết làm cho bức tranh thêm sinh động

Câu chuyện xung đột trong gia đình giữa cô giao liên tên Mì và người mẹ (UBông

c ẩm thạchU) được kể trong tiếng súng của cuộc chiến càng làm tăng thêm sức hấp dẫn Câu chuyện xung đột gia đình ấy trong nền của tiếng súng càng phản ánh rõ nét sự cay nghiệt của cuộc chiến đấu của nhân dân ta trong lòng địch Nếu như trong UChi ếc lược ngàU, chiến tranh đã cướp đi sự êm ấm gia đình, gây nên bi kịch của sự chia li, nhưng

vẫn còn đó tình cảm gia đình, trong UBông c ẩm thạchU, nghiệt ngã hơn, chiến tranh và

sự tàn bạo của kẻ thù không còn góc nhỏ nào cho sự tồn tại của tình cảm gia đình Cô

Mì (Hạnh), bở nhà đi với đôi bông cẩm thạch - kỉ vật của cha - chỉ vì giận mẹ, cho

rằng mẹ đã quên mối thù về người cha bị thảm sát của cô mà đi "lấy Việt gian", Người

mẹ trong nỗi đau mất chồng, lại vì công tác không thể giải bày cùng con, nên suýt nữa

mất cả con gái May nhờ vào sự tình cờđây cũng là dụng ý nghệ thuật của tác giả

-mọi chuyện được giải tỏa Trong cuộc đời thực có bao nhiêu gia đình đã rời vào bi

kịch này? Có bao nhiêu trường hợp xung đột ấy được giải tỏa? Điều tác giả muốn nói

ở đây là cái giá - càng ngày càng đắt - mà con người Nam bộ phải trả bên cạnh những

mất mát đau thương khác trong cuộc chiến đấu chống Mĩ cứu nước

Con người và cuộc sống miền Nam trong hai cuộc chiến đã trở thành một đề tài

cứ "ám ảnh" mãi Nguyễn Quang Sáng Bước ra khỏi cuộc chiến, trước bao bề bộn của

cuộc sống mới vậy mà đề tài ấy vẫn xuất hiện thường xuyên trong các truyện ngắn của nhà văn Bảy truyện trong UNgười con đi xaU có đến 5 truyện viết về đề tài này: UB ạn hàng xómU, UĐồng chí già trở vềU, UNgười con đi xaU, UD ấu chânU, US ự tích một bài caU Truyện H ạnh viết về con người và cuộc sống vùng kinh tế mới -Linh Đa, câu chuyện

về một cô gái nạn nhân của chiến tranh trở lại với cuộc sống đời thường sau chiến tranh, cũng lồng trong đó là chuyện của chiến tranh quá khứ nhiều hơn chuyện cuộc

sống hiện tại

Viết về cuộc sống hôm qua trong chiến tranh, Nguyễn Quang Sáng viết trong sự hoài niệm trân trọng Viết về một điều dường như đã là một phần cuộc sống bản thân, nên có thể cảm thấy được tất cả tâm huyết, tất cả những trăn trở của nhà văn UB ạn hàng xómU và UNgười con đi xaU là hai truyện nổi bật trong cảm hứng này

U

Bàn tha t ổ của một cô đàoU, tất cả có 9 truyện và 1 bút kí Trong đó 2 truyện cũ là : UB ạn hàng xómU và UD ấu chânU, 7 truyện mới lại có đến 3 truyện về con người và cuộc chiến hôm qua: UTên c ủa đứa conU, UK ỉ niệm một ca khúcU, UNgười bạn gáiU, Cuộc sống

hiện tại được đề cập đến trong: UBàn th ờ tổ của một cô đàoU, UĐứa bé bị đi xaU, UCô gái thích soi gươngU, UChuy ện nhỏ đất Củ Chi Uvẫn có vẻ như còn hơi "mỏng" và tác giả còn đứng bên lề cuộc sống, Tác giả dường như vẫn chưa hòa nhập được vào cuộc sống

hiện tại bởi kí ức về một thời chiến tranh cứ day dứt mãi trong ông; Có thể tìm thấy tâm trạng "hoài cổ" này của tác giả qua tâm trạng nhân vật Quỳnh Anh trong UNgười

b ạn gáiU:

"Tám năm qua,tôi chưa nghe một bạn nào gặp lại Quỳnh Anh ở thành phố' Tính

lại thì Quỳnh Anh đã trên ba mươi rồi Chưa nghe ai nổi em nghĩ đến ai vẫn vậy một mình, miệt mài với cởng việc Và vẫn như xưa, vẫn chiếc áo dài màu khói lam với chiếc khăn quàng màu hương khói, cô bạn nói Quỳnh Anh vẫn nghĩ đến anh Sĩ nên chưa muốn nghĩ đến một người nào khác Lòng chung thủy và tinh thần cao cả của

Quỳnh Anh khiến cho chúng tôi cảm phục đến xốn xang”

Nói như Nguyễn Minh Châu: " Viết về chiến tranh mấy tiếng đó không chỉ đơn thuần là chuyện một đề tài văn chương mà còn có gì đây? Có máu thịt của mình Kẻ còn sống và người đã chết Có kỉ niệm đồng đội đồng chí mình Có cuộc đời mình,

cuộc đời dân tộc."

Viết về chiến tranh và vẫn mãi bị chiến tranh "ám ảnh " là vẫn còn nặng nợ đối

với quá khứ Dường như Nguyễn Quang Sáng cũng cùng chung "căn bệnh" với Nguyễn Minh Châu

Đến UCon mèo c ủa FoujitaU có 9 truyện, hiện thực cuộc sống hôm nay đã xuất hiện đầy ắp trong các trang viết của nhà văn Bảy trong chín truyện là: mhững vấn đề của đời thường của hiện tại, Hai truyện trong đó có bóng dáng của cuộc chiến trong quá

khứ.: UNgười bạn línhU và UTím b ằng lăngU Nhưng chủ yếu là mượn chuyện xưa để luận bàn chuyện đời nay Những khía cạnh của đời thường được nhà văn đưa vào trang viết trong sự trăn trở về cái đẹp, cái thuần khiết (UCon mèo c ủa FoujitaU, UN gười đàn bà đức

h ạnhU, UTím b ằng lăngU…), trăn trở và suy ngẫm về lẽ sống ở đời, về cái thiện và cái ác (UCon ma daU, UCon kh ỉ mồ côiU) về chần lí (UCon chim quên ti ếng hótU, UĐạo TưởngU, UBài h ọc tuổi thơU) Ngay cả hai truyện hồi ức chiến tranh : UTím b ằng lăngU, UNgười bạn línhU cũng tràn đầy những suy nghĩ về lí tưởng về lòng chung thủy…

những điều xem như cao siêu và xa với khá đông người trong thời buổi "kinh tế thị trường " hiện tại

Nguyễn Quang Sáng có ba mươi năm lăn lộn trong chiến tranh và chỉ mới có hai mươi năm sống giữa cuộc sống không tiếng súng Thật dễ hiểu vì sao những trang viết

của ông luôn mang đậm bóng dáng của con người và không khí của cuộc chiến Tuy nhiên không phải vì vậy, cuộc sống đời thường trong trang viết của ông kém đi phần

sinh động, Bao giờ đung lượng đời thường cùng vẫn luôn ngồn ngộn trong trang viết

của ông Truyện UCon mèo c ủa FoujitaUlâu nay được dư luận chủ ý và đánh giá cao bởi cách cảm nhận sắc sảo cuộc sống, cuộc sống với những đòi hỏi về hưởng thụ trần tục cũng như hưởng thụ cái đẹp tinh thần Những vấn đề bức xúc của thời đại hôm nay được thể hiện một cách thật dung dị, trong bút pháp quen thuộc của nhà văn

TừU Chi ếc lược ngàUđến UCon mèo c ủa FoujitaU, 5 tập truyện, lúc nào trong những trang viết của Nguyễn Quang Sáng cùng ăm ắp những sự kiện của thời đại Thời đại lưu dấu ấn khá rõ nét qua từng viết Không khí thời đại và con người trong thời chống

Mĩ đã tạo nên cảm hứng sáng tác cho nhà văn Nhà văn đã tập trung phản ánh những

vấn đề của hiện thực cuộc sống Nhưng ít nhiều trong cách phản ánh hiện thực của ông có khác với cách viết chung lúc bấy giờ là thiên về phản ánh hiện thực lớn, chú

trọng nhiều đến mục tiêu phục vụ cho cuộc chiến đấu hơn là đề cập đến những khía

cạnh của đời thường đến thân phận con người Không phải lúc nào Nguyễn Quang Sáng cũng tránh được những hạn chế như trên trong cách phản ánh hiện thực, thậm

chí mãi đến gần đây trong những truyện như : UH ạnhU (UNgười con đi xaU) hay UChuy ện

nh ỏ đất Củ ChiU (UBàn th ờ tổ của một cô đàoU) cách viết trên vẫn tồn tại Nhưng hầu hết truyện ngắn của ông đều viết với góc độ cảm nhận trên tinh thần nhân văn, trên góc độ đời thường (UChi ếc lược ngàU, UBông c ẩm thạchU, UCon gà tr ốngU, UB ạn hàng xómU, UNgười đàn bà đức hạnhU, UNgười bạn línhU ) mà phản ánh Có thể nói những vấn đề của thời đại là nguồn cảm hứng cho Nguyễn Quang Sáng Thời đại trong trang viết của ông là

thời đại trong cảm nhận của một nghệ sĩ - công dân, một công dân - nghệ sĩ Sự trở lại trăn trở mãi với những đề tài của cuộc chiến hôm qua, cũng như những suy nghĩ day

dứt về cuộc sống hôm nay trong sáng tác của nhà văn là một bằng chứng

Truyện ngắn là trình bày ngắn gọn một yến đề, nhưng thông điệp gửi đến người đọc vẫn mang đầy đủ ý nghĩa và giá trị thuyết phục như bất cứ thể loại nào khác Hiệu

quả của nó trong việc đảm nhận chức năng của văn học đối với con người và đời sống

vẫn được bảo đảm Vì thế tniyện ngắn có những đặc trưng rất riêng của thể loại, yêu

cầu cao đối với người sáng tác Một số nhà văn viết truyện ngắn khá thành công đã có

nhận xét về thể loại này "Một truyện ngắn hay như một thứ quả có nhiều vỏ, luôn luôn làm đứa trẻ háu ăn bị "nhờ tàu " Mỗi lần bóc ra một lớp vỏ, người đọc thở phào

thế là xong truyện, chắc là không phải chờ đợi gì nữa, thì một lớp vỏ khác lại hiện ra"

Hiện thực trong truyện ngắn chỉ là "một khoảnh khấc trong cuộc đời một con người

mà dựng lên" nên " viết truyện ngắn là nhận lấy việc chạm trổ một cái khay, một tấm tranh khắc gỗ"

Với đặc trưng riêng của truyện ngắn như vậy, nên nhà văn muốn chiếm lĩnh được thể loại văn học đòi hỏi sự hoàn thiện này, phải nắm bắt vấn đề một cách thấu đáo để có thể phản ánh, miêu tả cô đọng tập trung, không có chi tiết thừa, ý loãng Truyện ngắn như vậy, đòi hỏi nhà văn tài năng lựa chọn, không ôm đồm tham lam tất

cả các chi tiết và chi tiết đưa vào phải được chắt lọc thấm đượm chất trí tuệ

Thực tế sáng tác của Nguyễn Quang Sáng trong thể loại truyện ngắn là một đóng góp rất đáng trân trọng cho bộ phận văn học thời chống Mĩ và nền văn học Việt Nam

hiện đại

Chương 2 CON NGƯỜI TRONG TRUYỆN NGẤN NGUYỄN

QUANG SÁNG

2.1 S Ự CẢM NHẬN VỀ CON NGƯỜI

Con người là một sản phẩm tuyệt vời, đẹp đẽ nhất của tạo hóa Các nhà văn ở

mọi thời đại đều hướng ngòi bút của mình vào đối tượng con người để phản ánh, khám phá Trong dòng chảy của cuộc sống, con người đã và sẽ hòa nhập vào đó với cả

"những niềm vui và những nỗi buồn, được và mất, thành công và thất bại diễn ra trên

bối cảnh những vấn đề của xã hội"P8F

1 P

Con người không thể tách ra khỏi lịch sử, thời đại

mà mình đang sống Dấu ấn của đời sống, của lịch sử chạm khắc sắc nét lên số phận con người: "số phận cá nhân gắn với số phận của dân tộc như hai mặt của một tờ giấy

"P9F

2

P

Một trong những chức năng của văn học là phản ánh cuộc sống Trung tâm của

bức tranh cuộc sống là con người Con người từ bao đời nay và mãi mãi về sau nữa là đối tượng nhận thức chủ yếu của văn học, vừa là cái đích để sáng tạo văn học hướng

tới Văn học với đặc trưng riêng của nó, có khả năng đi sâu vào thế giới tâm hồn huyền diệu, phong phú và bí ẩn của con người bằng những hình tượng, hình ảnh, âm điệu nhằm mục đích nhân đạo hóa con người Trên cuộc đời này không; có gì cao quí

hơn giá trị con người, vì vậy nền văn học nào biết quan tâm đến hạnh phúc, số phận

niềm đau của con người đó là thể hiện chủ nghĩa nhân đạo sâu sắc

Tâm hồn con người là một thế giới bí ẩn và phức tạp: luôn có sự giằng xé giữa hai mặt thiên thần và ác quỉ, giữa thiện và ác, giữa lí trí, trí tuệ và bản năng mù quáng,

có cả khoảng sáng và bóng tối tồn tại ngự trị trong trái tim con người Như thế không

chỉ là con người đơn giản, một chiều mà con người với những bi kịch cá nhân quằn

quại, dãy dụa trong quá trình lột xác

Vì lịch sử Việt Nam có đặc thù riêng: là một đất nước gần cả một thế kỉ không

ngưng tiếng súng, chiến tranh liên tục họa ngoại xâm không ngừng đe dọa, nên văn

học chịu sự chi phối nặng của lịch sử Có một thời gian dài, con người lịch sử - chính

trị, con người cộng đồng đã trở thành nhân vật trung tâm của văn học với nhiệm vụ cao nhất là bảo vệ đất nước

Năm 1975 hòa bình lập lại, nhưng nhìn chung văn học Việt Nam vẫn còn trong

xu hướng ấy, các nhà văn vẫn phản ánh hiện thực trên tinh thần đại diện cho cộng đồng Từ 1986 trở đi, sau Đại hội Đảng lần VI, văn học mới có những chuyển biến theo hướng tìm tòi khám phá mới Như đã trình bày, con người không thể tách mình

ra khỏi lịch sử và thời đại mà mình đang sống, cũng như văn học cũng chịu sự tác động của xã hội, không có một nhà văn nào tách ra khỏi hoàn cảnh, nên mặc dù Nguyễn Quang Sáng có cách nhìn cách cảm nhận của riêng ông về con người, nhưng trong nhiều truyện ngắn của ông việc phản ánh con người từ góc độ con người lịch sử

- chính trị, con người cộng đồng là điều khó tránh khỏi Tuy nhiên những tác phẩm

viết theo tinh thần này không nhiều Phản ánh con người của thời đại Nguyễn Quang Sáng đã có cách riêng của ông Ông luôn dừng lại với những nỗi đau ở mỗi con người trong cuộc chiến và trong cuộc đời Nỗi đau của anh Sáu, cô Thu trong UChi ếc lược ngàU, của Cô Mì và bà mẹ trong UBông c ẩm thạchU, nỗi đau của ông Tám trong UB ạn hàng xómU, Thanh Sa trong UBàn th ờ tổ của một cô đàoU, của cô Hiền trong UCon ma daU Quá vướng bận với những nỗi đau đời thường ấy nên truyện ngắn của ông không được đề cao lắm trong thời chống Mĩ, không được xem là ngòi bút hàng đầu viết về đề tài

Con người trong truyện ngắn của Nguyễn Quang Sáng đa dạng nhưng có hai loại

xuất hiện xuyên suốt trong sáng tác của ông là : hình tượng người nông dân Nam bộ

và hình tượng người phụ nữ

2.1.1 Hình tượng người nông dân Nam bộ:

Trong truyện ngắn của Nguyễn Quang Sáng ta thấy được giá trị về cái đẹp của con người Nam bộ giữa cuộc đời và chiến đấu Đó là cái đẹp gắn liền với cái cao cả, cái hùng Người nông dân Nam bộ hồn nhiên chất phác, lạc quan và luôn tự hào về truyền thống và khí phách của mình Họ sống trong quan niệm:

"Nh ớ câu kiến nghĩa bất vi làm người như thế cũng phi anh hùng "

(Nguyễn Đình Chiểu ) Nghĩa với người Nam bộ là sự trung thành tuyệt đối với Tổ quốc với nhân dân

"H ễ làm người chớ có hai lòng,

Đã vì nước phải theo một phía."

(Nguyễn Đình Chiểu) Trong sự phân biệt rạch ròi như vậy, ông già Sathét không thể ngồi chờ con về

mà phải đích thân đi hỏi tội đứa con vì nghi nó theo giặc Người cha ấy đã phải bật lên thành tiếng trong nỗi đau thắt lòng "Đây! thằng Prô con của ai? nó có phải là con của tôi không?" Thói thường, tình cảm gia đình luôn được xem trọng Ông thương thằng con lắm nhưng giữa đứa con và chính nghĩa, ông vẫn chọn chính nghĩa cho dù thằng Prô là giọt máu của ông

Nguyễn Quang Sáng đã xây dựng nhân vật ông già Sathét trở thành một con người tiêu biểu cho phẩm chất cao đẹp của các cụ già Nam bộ với cá tính rất đặc biệt:

bộc trực quyết liệt nhưng cũng rất giàu tình cảm

Tiêu biểu cho mẫu người xem trọng nghĩa khí là ông Năm Hạng trong truyện

ngắn cùng tên: "Cháu nên nhớ, bác là Trần Văn Hạng, du kích xã Mĩ Long, bác năm nay đã năm mươi tuổi rồi, đầu hai thứ tóc, nghèo thì cạp đất ăn, chứ bác chưa hề làm

một điều phi nghĩa Không may, con ông theo giặc, bị trừng trị Người thực hiện

nhiệm vụ ấy không ai khác chính là Trọng, đứa cháu hàng xóm bạn của con ông, mà ông vẫn hằng yêu quí Bọn Việt gian lợi dụng mâu thuẫn này kích động ông trả thù cho con tức chống phá lại cách mạng Khi hiểu ra cớ sự, chính ông đã bắt tên Việt gian giao cho Trọng và các đồng chí của anh

Sarết bụng mang dạ chửa; bên chồng con bên anh em du kích Sarết không nỡ để

"du kích sẽ phơi mình ra trên mặt đồi" trước đợt tập kích của giặc đã sẵn sàng hi sinh

để cứu du kích Vợ chồng ông già Sathét châm lửa đốt ngôi nhà mà vợ chồng ông đã

nhọc nhằn gây dựng cả đời chỉ vì không thể để nó thành nhà kho của giặc Ngọn lửa

của ông già Sathét là ngọn lửa cháy lên từ lòng yêu nước Ngọn lửa yêu nước ấy cũng bùng cháy trong con tim của bao người dân Nam bộ như với Mì (UBông c ẩm thạchU) Nhung (UCh ị NhungU).Thu (UChi ếc lược ngàU), Dung (UCh ị xã đội trưởngU) những con người đã phải nén chặt thương đau, vượt lên sự nghiệt ngã để sống và chiến đấu Trong sự cay nghiệt của hoàn cảnh những con người này luồn dằn xé trong sự chọn

lựa suy tính thiệt hơn Để hoàn thành nhiệm vụ Dung phải bất chấp dư luận "mặc áo

hở cổ viền đăng ten, đeo bông tòn ten " cho dù nhân phẩm bị xúc phạm

Mỗi con người đều thể hiện lòng yêu nước theo cách riêng của họ Anh Ba Hoành trong UQuán r ượu người câmU phải giả câm trong suốt bốn năm ròng để chờ một ngày cùng nhân dân nổi dậy Trong UNgười con đi xaU, cậu bé Đắc trốn cha theo bộ đội, không đủ tuổi phải trở về xin cha tờ giấy cam kết Tờ cam kết với vài dòng ngắn ngủi

" Giữa trận mạc, nếu vì làn tên mũi đạn mà con tôi có ngã gục tôi sẽ tự hào có được đứa con vì tổ quốc mà hi sinh." tuy không phải do chính tay người cha viết ra, nhưng qua đó lại thấy rõ hơn một nét độc đáo trong lòng yêu nước của người Nam bộ trong cách cư xử của người cha Giận con trốn nhà theo bộ đội không cho cha hay, vả lại ông cũng không muốn xa con Nhưng khi thấy con trở về người cha nổi giận vì nghĩ con bỏ trốn Sợ mất con, không đủ can đảm viết tờ cam kết, nhưng ông vẫn tự hào để con ra đi theo tiếng gọi của non sông, của chính nghĩa Và cũng chính bởi lòng yêu nước mới có được dấu chán trên gạch (UD ấu chânU )

Người Nam bộ sống giàu nghĩa khí và rất trọng nhân nghĩa, lấy nhân nghĩa thủy chung làm thước đo giá trị cuộc sống Thương mẹ nhưng Mì.(Hạnh) trong UBông c ẩm

th ạch không thể chấp nhận mẹ sống với người chồng sau mà cô cho là "Việt gian" Mì

căm giận mẹ đã quên cha cô, quên mối thù cha cô bị giặc giết, quên con đường mà cha

cô đã đi cho đến chết Hành động bỏ nhà đi mang theo đôi bông cha cô tặng mẹ ngày cưới biểu hiện một thái độ rạch ròi thủy chung và dứt khoát

Tinh thần nhân nghĩa thể hiện rõ qua nhân vật Châu trong UBàn th ờ tổ của một cô đàoU, một con người nhân hậu, luôn biết hành động vì lẽ phải Cuộc sống và cảnh ngộ

của anh không vì thế làm anh xấu đi với những vặt vãnh tủn mũn, bất chấp mọi lời dị nghị Cái chết của Châu - chết cho điều anh yêu - làm câu chuyên thêm sâu sắc và giàu tính nhân văn hơn Một kết thúc không có hậu, xem như một bi kịch cho lòng nhân ái nhưng cũng vì thế nhân ái được đề cao hơn Nhân ái trong cuộc đời thường

vừa gần gũi vừa xa lạ luôn là một thứ hàng đắt giá, phải mua đôi khi bằng chính mạng

sống con người

Vượt lên trên tất cả đó là lòng kiên trung thái độ lạc quan của con người Nam bộ trong truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng Anh Bảy Ngàn cả ngày chống chọi với tàu bay giặc hút chết, vẫn ung dung quấn thuốc rê phì phào bên gốc cây trâm bầu, coi chuyện vừa xảy ra không "mùi mẽ" gì, chỉ là một câu chuyện vui Nhà văn đã giới thiệu với chúng ta quan điểm về người anh hùng Anh hùng không phải là người không biết sợ mà là người biết chiến thắng cái sợ Chúng ta thích thú với câu chuyện không chỉ với lối kể chuyện dí dỏm, hài hước mà còn là sự thích thú với phát hiện ra tính cách của một anh hùng theo cảm nghĩ của nhà văn Anh Bảy Ngàn là một hình tượng sinh động về người nông dân miền Nam sống phóng khoáng giữa thiên nhiên bao la Vài nét châm phá, nhà văn đã phác họa nên cá tính độc đáo của người miền Nam Cái lạc quan hài hước toát lên từ câu chuyện biểu thị sức mạnh tinh thần đứng trên đầu thù của nhân dân ta

Truyện UCon gà tr ốngU là một biểu hiện đậm nét cho mọi biểu hiện cạo quí của người Nam bộ : yêu đời, thiết tha với cuộc sông và sống thật là "lãng mạn" Trong hoàn cảnh sự sống

Giữa con người cũng chưa thể nói trước được, vậy mà người ta vẫn nghĩ đến

việc kiếm "chồng" cho con gà mái Sự nâng niu chăm chút cho con gà là một sự khát

vọng về một cuộc sống thanh bình Đến khi vì sự an toàn của cơ quan sư tồn tại của con gà trông lại được đặt ra Nhiều 4 kiến, suy nghĩ chỉ vì con gà trống; Câu chuyện

về con gà và tiếng gáy của nó bỗng nhiên thánh quan trọng Sự tồn tại của tiếng gà gáy đã là biểu tượng của lòng yêu tự do, của tinh thần phóng khoáng Đó phải chăng

là một nét độc đáo của con người miền Nam?

Từ người nông dân Nam bộ trong kháng chiến chống Mĩ đến hình tượng người nông dân Nam bộ trong truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng là cả một quá trình sáng tạo nghệ thuật Tính cách người nông dân Nam bộ được phản ánh trọn vẹn, trong đó có

mọi cung bậc của niềm vui, nỗi buồn, của khổ đau và hạnh phúc, tất cả nhằm tập trung

thể hiện tinh thần yêu nước, lòng chung thủy và tinh thần bất khuất kiên cường, lạc quan của người Nam bộ trong cuộc sống và chiến đấu

2.1.2 Hình tượng người phụ nữ:

Một loại nhân vật đầy híp dẫn trong truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng là nhân

vật phụ nữ Nhà văn rất trân trọng nâng niu các nhân vật nữ này: "Đàn bà con gái như sao trên trời đêm càng tối sao càng sáng." Khác với cuộc kháng chiến chống Pháp giao liên thường là trẻ em, trong kháng chiến chống Mĩ, nhiệm vụ trên là của phụ nữ Hình ảnh các cô giao liên cứ vậy xuất hiện mãi trong truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng;

Tuy vậy, mỗi cỗ giao liên vẫn có một dáng vẻ riêng : Thu (UChi ếc lược ngàU) thông minh bản lĩnh, gan dạ "có cái mũi rất thính, cô dùng mũi để nghe mùi địch và có

thể phân biệt thằng nào là Mĩ, thằng nào là Ngụy nữa " Nhung (UCh ị NhungU) diện rất đúng mốt của phụ nữ Sài Gòn: Kiếng đen, quần ống hẹp, áo bó sát thân người, phóng Hoada trên đường phố Sài Gòn: Mì (UBông c ẩm thạch)U lầm lì gan dạ, nén chặt đau thương để sống và chiến đấu; Ánh (UCh ị xã đội trưởngU) hồn nhiên, nhí nhảnh là nhân

chứng chuyện tình "éo le" giữa xã đội trưởng Dung và đại đội phó Khương

Chị xã đội trưởng Dung gan góc trong chiến đấu bao nhiêu thì lại lãng mạn tình

tứ trong tình yêu bấy nhiêu Chính Dung đã bày ra cầu chuyện bị bom cháy để thử thách người yêu, đến nỗi tác giả phải chen ngang câu chuyện: "Tôi không dám bàn về tình yêu, nhưng tôi nghĩ điều mà chị xã đội bày ra cho thêm rắc rối đó là cái chất trẻ đẹp của tình yêu mà bom đạn Mĩ không thể nào giết được."

Chị Bảy, UNgười đàn hà Tháp Mười,U bà mẹ của 6 đứa con, một mình quán xuyến

mọi việc gia đình để chồng yên tâm thoát li công tác Những lúc bom đạn trực thăng càn quét chị lại nhớ đến chồng mong chồng và tưởng như anh Bảy đang vượt bom đạn

về với mẹ con chị Đôi lúc chị định viết thư gọi chồng về nhưng lại thôi Và rồi chính

chị tự mình cầm sung chống lại kẻ thù mỗi khi chúng kéo đến, khi đã cho các con

m ột cô đàoU) là hiện thân của sự đổi đời của những thân phận, bị xã hội bạc đãi; khinh

rẻ, xem như một món hàng trong tay bọn buôn người và bọn bầu văn nghệ Cũng là

nạn nhân của xã hội là cô Hiền trong UCon ma daU Hoàn cảnh đưa đẩy Hiền vào làm ở quán bia ôm trở thành Thu Hảo thành cô Chín Rũ bỏ mọi nhơ nhuốc trở lại với cô

Hiền vợ anh giáo Danh Nhưng cái “ noi” của thời kì "Thu Hảo" đã bóp chết những cố

gắng cuối cùng của Hiền "Đời em như cô Kiều"? Cung trôi nổi bị cuộc đời vùi dập cũng hoàn lường cũng trầm mình Nhưng cô Kiều có tiên phật vớt lên Hiền đã chết và

chết bởi chính con ma da-con người

Nhữngg nhẩn vật nữ mới nhất của Nguyễn Quang Sáng là cô đào Năm Thanh (UNg ười đàn hà đức hạnhU) và Kim Thanh (UTím b ằng lăngU) đều là những con người cao đẹp với tâm hồn cao thượng trong sáng thủy chung

Con người Việt Nam nói chung và con người miền Nam nói riêng trong truyện

ngắn Nguyễn Quang Sáng đã thể hiện vẻ đẹp nhân văn cao quí mà nhân loại vẫn trân

trọng ngưỡng mộ Cảm hứng nhân đạo của nhà văn càng lúc càng sâu lắng hòa nhập vào trong dòng chảy nhân văn của văn học

2.2 S Ự THỂ HIỆN NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI

MGorki có lần khuyên một nhà văn trẻ: "Anh hãy bỏ nghề viết đi Đấy không

phải là việc của anh, có thể thấy rõ như thế Anh hoàn toàn không có khả năng miêu tả con người cho sinh động, mà đấy là điều chủ yếu" (P11F

1 P

) Miêu tả con người, đó chính là

việc xây dụìig nhân vật của nhà văn Ở đây cần chùy rằng, nhân vật trong văn học là

một hiện tượng nghệ thuật mang tính ước lệ, đó không phải là sự sao chụp đầy đủ mọi chi tiết biểu hiện của con người mà chỉ là sự thể hiện con người qua nhữtog đặc điểm điển hình về tiểu sử nghề nghiệp, tính cách ,

Văn học không thể thiêu nhân vật, vì đó chính là phương tiện cơ bản để, nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tượng Nhà văn sáng tạo nhân vật để thể hiện nhận

thức của mình về một cá nhân nào đó, về một vấn đề nào.đó của hiện thực Nhân vật chính là người dẫn dắt người đọc vào một thế giới riêng của đời sông trong một thời

kì lịch sử nhất định Do đó văn học là một công cụ của nhà văn nhằm bộc lộ những lí tưởng xã hội cũng như thái độ phê phán, phủ định xã hội

2.2.1.Miêu t ả ngoại hình nhân vật:

Miêu tả ngoại hình được coi là biện pháp nghệ thuật quan trọng trong ưiể hiện nhân vật của nhà văn Nó không chỉ làm cho nhân vật có được một dáng vẻ bên ngoài

mà còn là phương, tiện để bộc lộ tính cách nhân vật Người đọc trâng trí tưởng tượng

cửa mình mà hình dung ngoại hình nhân vật và cam thụ tính cách nhân vật

Trong truyện ngắn, do dung lượng cô đọng, nhà văn không thể miêu tả tỉ mỉ mà

phải chọn lựa một cách công phu những nét tiêu biểu nhất để khắc họa ngoại hình của nhân vật, nhà văn phải học lối nhìn của họa sĩ tức bắt được cái "thần " qua dáng vẻ bên ngoài của nguyên mẫu

1 M Gorki Bàn v ề văn học, nxb Văn học, H 1965 T.II

Nguyễn Quang Sáng miêu tả nhân vật một cách trực tiếp bằng những nét bút châm phá Gương mặt là nơi ông miêu tả đầu tiên, trong đó đôi mắt rất được ông chú

ý

Miêu tả Thu trong UChi ếc lược ngàU, ông viết: " tôi trông cô không quá hai mươi

tuổi Con gái hai mươi tuổi không thể có cặp mắt trong sáng như thế." Qua cặp mắt trong sáng của cô gái mà khẳng định tuổi của cô, chứng tỏ nhà văn có một cái nhìn tinh tế, trực giác, vẫn miêu tả Thu, trước đó ít trang: " gương mặt như hơi tròn và

một đôi mắt, đôi mắt của người con gái thật là khó tả Chẳng hiểu cớ sao, từ cái ánh

mắt ấy, tôi dần dần thấy một người quen, quen lắm" Đôi mắt ấy đeo đẳng theo nhà văn: "Nhìn cái đôi mắt cô bé, ngực tôi bỗng phập phồng nó mở tròn mắt nhìn khắp người tôi…cô bé vẫn tròn mắt nhìn tôi Đôi mắt của cháu lại to tròn hơn Cháu Thu

liền chớp mắt nhìn tôi…Chi tiết đôi mắt được nhấc đi nhắc lại mái như thế gợi cho người đọc nhớ đến "đôi mắt to mà sáng" của Maria Bôn –conixkai, nhân vật nữ trong UChi ến tranh và hòa bìnhU của L.Tolstoi, cũng được xây dựng bằng thủ pháp tương tự;

Tả anh Khương, người yêu của cô xã đội trưởng Dung: “Đặc biệt anh có đôi mắt

rất sáng, mày rộng Anh cứ nhìn tôi với đôi mắt sáng ấy ” Còn chị xã đội trưởng thì

"mắt sâu, mày rậm"

Linh Đa có "Đôi mắt đen nhưng ánh xanh qua lớp sơn màu trên khóe mắt" Qua tình tiết gặp gỡ bất ngờ trong quán nước, một chút màu sơn trên khóe mắt làm người đọc bỗng cảm nhận thấy một cái gì đó vương vướng trong cuộc đời cô gái

"Lạ! Tôi thường thấy, một ca sĩ bao giờ cũng vậy, trước khi hát họ thường hay cúi xuống, hạ đôi mi và khi họ ngẩng lên, đôi mắt của họ khác đi Thúy Lan cũng vậy, đôi mắt long lanh, tỏa sáng cả khuôn mặt của cô, vẻ xanh xao bay đi mất ánh sáng của đôi mắt làm cho đôi má của cô ửng hồng" (UK ỉ niệm một ca khúcU), Tả đôi mắt trong

một quá trình, với đủ cung bậc của màu sắc qua đó thể hiện được tình cảm của nhân

vật, và cũng không thể dấu được cái ấm áp; đằm thắm trong tình cảm của tác giả dành cho nhân vật của mình

Trong UCon kh ỉ mồ côiU, tác giả chỉ thoáng qua đôi mắt của chú khỉ con chưa rời

vú mẹ nhưng đã sớm mất mẹ, một đoạn ngắn nhưng đủ làm cho người đọc day dứt

mãi:"Trong khi anh nói, con khỉ con quay mặt nhìn chúng tôi, đôi mắt nó mở tròn ngơ ngác, lạ lùng trước những gương mặt đang cười bằng miếng thịt của mẹ nó trong hơi men " (tr 108) Ánh mắt của chú khỉ con ấy ám ảnh mãi với Hy "tác giả "gây ra thảm

cảnh cho chú khỉ con : " Có chừng một năm sau, tôi mới trở lại thăm anh - Con khỉ

của mày đâu Hy? -Câu đầu tiên tôi hỏi anh

- Nó kia - Anh đưa tay chỉ lên giá vẽ Tôi giật mình trước bức tranh con khỉ

- Trời, đẹp quá! - Tôi buột miệng kêu lên - Tôi sững sờ trước bức tranh Trong lúc đó, anh cho tôi biết con khỉ đã chết rồi Nhưng con khỉ đang hiện lên trên giá vẽ

của anh trước mắt Cũng đôi mắt ấy, đôi mắt ngơ ngác và lạ lùng của con khỉ mồ côi đêm ấy Nỗi ân hận và tấm lòng yêu thương đã cho anh tài năng Tôi thầm nghĩ và

lặng người trước bức tranh Và từ đó về sâu, không ai nghe thấy anh đi săn nữa Lúc nào anh cũng ngồi trước giá vẽ." (tr 109)

Trước sau toàn truyện chỉ hai dòng tả đôi mắt của chú khỉ con với vỏn vẹn không quá mười từ, nhưng nó lại có sức nặng "nghìn cân" để không chỉ trĩu nặng lương tâm kẻ gây tội ác mà còn đối với người đọc, là trong nỗi băn khoăn về thiện ác

ở đời

Nếu nói "đôi mắt là cửa sổ tâm hồn " thì rõ ràng nhà văn đã triệt để khai thác lối

đi vào tâm hồn của nhân vật đó Lỗ Tấn chẳng đã khuyên chỉ nên miêu tả đôi mất đó sao?

Miêu tả nhân vật phụ nữ, Nguyễn Quang Sáng thường xây dựng nên những con người có hình thức đẹp Có gì lạ, vẻ đẹp bên ngoài chứa đựng cái đẹp bên trong tâm

hồn, cội nguồn của tất cả những đức tính khác mà người ta vẫn thấy trong các nhân

vật nữ của ông: bản lĩnh, thông minh, dũng cảm, lạc quan - những nhân tố tất yếu đưa đến những hành động đẹp của họ trong cuộc sống và chiến đấu

Trở lại với cô xã đội trưởng Dung "Chị không có một vẻ đẹp phơi phới của một

cô gái dậy thì, chị đẹp một cách chín chắn và đậm đà Mặt trái xoan, mũi thẳng, mắt hơi sâu mày rậm, nước da trắng mịn, môi mỏng và đỏ như son Vẻ đẹp của chị không

phải là vẻ đẹp lộng lẫy khiến cho người chung quanh phải vồ vập, vẻ đẹp, của chị sắc

sảo, nghiêm trang, khiến cho mọi người chung quanh phải kính nể".( tr.57) Và cũng

nhờ vẻ đẹp đó mà chị thoát chết qua lời kể của cô giao liên: “Thấy chị đẹp quá nó mất

hết hồn vía” (tr.49) - Lời tên đồn trưởng: "Tao muốn bắn nhưng cái cổ của nó trắng quá, tao bắn không được (UCh ị xã đội trưởng Utr.49)

Chị Bảy người đàn bà sáu con thì “ càng đẻ càng nở nang và càng đẹp ra Người ta tưởng chị là gái một con” (UNgười đàn bà Tháp MườiU, tr.79),

Cô Bảy Quyên trong truyện ngắn UTên c ủa đứa conU cũng là một người phụ nữ đẹp và có ý thức về sắc đẹp của mình; "Có chị cố làm cho mình xấu đi, ăn mặc lôi thôi

lếch thếch, rồi ăn trầu, miệng bô bô như bà già Không, tôi không làm như vậy Mày

đã muốn vậy thì tao cho mày đảo điên Tên Sáu Khanh thường đến nhà tôi từ bảy giờ

tối nó ngồi ve vãn tào lao cho đến chín mười giờ đêm Từ đó, chiều nào cũng vậy, sau khi cơm nước xong, tôi ăn mặc không tỏ ra lẳng lơ nhưng tươm tất và chải chuốt cho đẹp

- Cô Bảy, sao càng ngày tôi thấy cô càng trẻ càng đẹp vậy cô Bảy?

- Trời sanh tôi ra vậy, tôi muốn già cũng không được." (tr 27)

Linh Đa thì " không đèo nỗi tuyệt trần như sự trầm trồ của anh bạn nhưng cung phải công nhận là một cô gái đẹp không phải ở đâu cũng tìm thấy

Vẻ đẹp của cô không phải là vẻ đẹp tươi mát hay phơi phới của một cô gái chưa

hiểu đời Vẻ đẹp của cô, vẻ đẹp của người từng trải: kín đáo mà quyến rũ, vẻ đẹp thuần hậu gần gũi của người Việt Nam, nhưng lại phảng phất vẻ xa lạ qua cách trang

sức của cô " (tr 168)

Và đây vẻ đẹp của một bà mẹ trẻ, một phụ nữ nông thôn : " Người đàn bà phúc

hậu, hai bên tai có đeo đôi bông cẩm thạch, giống y như đôi bông của cô nữ giao liên" ( UBông c ẩm thạchU, tr 137)

Vẻ đẹp của cô gái thành thị được miêu tả một cách gợi cảm, được phô bày một cách lộ liễu chứ không khỏe khoắn, đẫy đà mà kín đáo phúc hậu như nhà văn đã miêu

tả các nhân vật nữ ở nông thôn (đã nhắc ở trên) Miêu tả sinh viên thành phố thì yếu đuối, mỏng, mảnh như một vật dễ vỡ "Một cô gái mảnh khảnh, nước da xanh lướt với đôi vai gầy Vẫn chiếc áo dài màu khói lam, và chiếc khăn quàng cổ vẫn là chiếc khăn

màu hương khói Bao giờ, ở đầu và lúc nào Quỳnh Anh cũng ăn mặc như vậy, người

như hiện lên từ một bức tranh mờ ảo, mong manh Bạn bè thường gọi đùa Quỳnh Anh

là người sương khói, tưởng như chỉ cần một làn gió thì sương khói ấy sẽ tan đi." (UNgười bạn gáiU)

Tác giả cũng không quá "đè xẻn'' khá miêu tả các cô gái thành phố: “Trinh bạn

cô, một vẻ đẹp thầm kín mặn mà Nhìn lâu người ta thấy vẻ đẹp bên trong của Trinh

cứ như hiện dần ra trong cái vẻ u sầu của cô Còn cô thì tha thiết lộng lẫy Sau khi gặp

cô, nhắm mắt lại rồi, người ta vẫn thấy đôi mắt trong sáng (lại đôi mắt - chúng tôi

nhấn mạnh - PDQ) chiếc mũi dọc dừa, đôi môi thắm đỏ trên gương mặt rực rỡ cua cô.” (tr.63)

Cô đào Thanh Sa có cuộc đời trên sân khấu và trong cuộc sống thật cũng có hai

vẻ đẹp : "Ngoài đời, Thanh Sa là một cô gái có vẻ đẹp hiền hậu, không thấp, không cao, không mập cũng không gầy, dễ nhìn, dễ thương Cô không có gì sắc sảo nhưng khi bước ra sân khấu thì cô như một nàng tiên giáng thế, lộng lẫy dưới ánh đèn " ( UBàn

th ờ tổ của một cô đàoU)

Các nhân vật nữ của Nguyễn Quang Sáng tất cả đều đẹp, đẹp từ ngoại hình cho đến "giọng hát" cũng đẹp! Chị Nhung trong truyện ngắn cùng tên có một giọng

“Giọng nữ cao ngân dài và như rung trong không gian”

Phải chăng những truyện ngắn của Nguyễn Quang Sáng đã mang một “thiên tính

nữ" như có nhà phê bình đã gọi như thế với Nguyễn Huy Thiệp? Nhưng có điều chắc

chắn rằng cách thể hiện nhân vật như trên gần với cách thể hiện nhân vật của cổ tích

của các vở tuồng cải lương ở Nam bộ Đối với người Nam bộ đào thương ngoài một

giọng ca "mùi riệu" còn phải có “bộ dạng coi bắt mắt” Viết về người Nam bộ và viết cho trước hết là người Nam bộ đọc cho nên nhà văn đã chọn cho mình một cách thể

hiện gần gũi quen thọc với người Nam bộ Một chọn lựa khéo léo?

Nếu miêu tả những nhân vật phụ nữ bằng những nét bút chấm phá thì Nguyễn Quang Sáng lại dùng một nét bút như chạm khắc khi miêu tả những nhân vật nam của mình, những người nông dân Nam bộ “vai u thịt bắp” : nhân vật trong UM ột chuyện vuiU, anh Bay Ngàn " khoảng ba mươi tuổi, người hơi thấp vai ngang, da nâu, bắp thịt

nổi cuồn cuộn Anh ở trần, lồng ngực phồng lên như cái ức chim Mặt anh vuông, tóc

rễ tre, cắt ngắn và dựng đứng." ( tr 69-70)

Theo B Brecht: "Các nhân vật của tác phẩm nghệ thuật không phải giản đơn là

những bản dập của con người sống mà là những hình tượng được khắc họa phù hợp

với ý đồ tư tưởng của tác giả" (P12F

1 P

) Nguyễn Quang Sáng miêu tả ngoại hình nhân vật

xuất phát từ sự am hiểu sâu sắc về bản chất, tâm ti đặc trưng nghề nghiệp, giai cấp của nhân vật nên mỗi nhân vật đều hiện lên vôi những dáng vẻ riêng chứa đựng một nét tính cách riêng, nhưng qua đó cung thể hiện được phần nào tình cảm của nhà văn đối

với từng nhân vật, từ đó người đọc có thể mường tượng ra " ý đồ tư tưởng của tác

giả" Đặc sắc của nhà văn là chổ đó

Với Nguyễn Quang Sáng, mỗi nhân vật của ông dù nam hay nữ già hay trẻ đều đẹp, chắc không ngoài ý tưởng khẳng định thêm cho vẻ đẹp tâm hồn tiềm tàng trong các nhân vật này Một nét riêng và rất riêng độc đáo trong bứt pháp của nhà văn

2.2.2 Hành động nhân vật:

Trong tác phẩm tự sự và kịch, tính cách nhân vật không hình thành ngay một lấc

mà phải trải qua một quá ưình phát triển Hành động của nhân vật chính là yếu tố để

bộc lộ quá trình phát triển tính cách nhân vật; hơn thế nữa, nó còn góp phần thúc đẩy

diễn biến cốt truyện Do vậy, có thể coi đây là một biện pháp hàng đầu trong nghệ thuật xây dựng nhân vật M Gorki khuyên : “ không phải chỉ viết bằng ngòi viết, mà còn vẽ bằng từ ngữ và không phải vẽ theo kiểu người họa sĩ, nghĩa là tạo nên một hình người bất động, mà cố gắng biểu hiện những con người đang chuyển động không

ngừng đang hành động trong những cuộc xung đột bất tận với nhau, trong cuộc đấu tranh giữa những giai cấp, những tập đoàn, những cá nhân” (P13F

2 P

)

Cũng thế, người ta nhận xét truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng nhiều kịch tính bởi các "nhân vật thường được đặt trong các biến cố, tăng tiến theo trôn ốc, để qui tụ về điểm cơ bản của tính cách" (P14F

3 P

Đoạn cuối trong truyện ông Năm Hạng thật gây cấn và bất ngờ:

"Cái bóng của tên Lí lùi lại sau;

- Không được ! Bác phải đi trước Nó gặp bác, nó không nghi

- Ừ, cháu đưa súng đây cho bác

Tên Lí bỗng giật tay súng lại, như giật mình và có vẻ không muốn giao vũ khí cho ông Ông Năm Hạng vừa nói vừa đưa tay chụp lấy súng :

- Đưa cho bác, bác đi trước

Ông Hạng cầm lấy súng Người tôi rờn rợn nổi gai Ông Hạng đi tìm giết tôi, nhung tôi không hề sợ, và cũng không thấy thù hằn ông Đầu tôi bỗng nặng như đá,

mặt nóng ran Cái bóng người to lớn của ông, lầm lầm, lì lì, hai tay khuỳnh ra, ông nhích từng bước tiến ra cửa Đầu tôi căng thẳng như sắp vỡ tung ra, ông Hạng vẫn bước và bước tới Tên Lí cũng lù lù bước theo Ông lên cò súng đánh "rốp" một cái Tim tôi nhói lên Rồi cái bóng đen của ông bỗng quay phắt lại, và một tiếng quát:

- Đưa tay lên ! - Tiếng quát bết ngờ của ông như vỡ tan màn tai của tôi

- Đưa tay lên ! Đưa tay lên ! chính mày… mày mới là thằng giết con tao, Đưa tay lên !

- Bác Năm ! Bác Năm !- Tên Lí kêu ríu ríu

- Bác Năm cái gì ? Đưa tay lên (UÔ ng Năm HạngU, UChi ếc lược ngàU.tr 14-15)

Cũng trong đoạn cuối ở một truyện ngắn khác, UN gười đàn bà Tháp MườiU, hàng

loạt hành động của nhân vật diễn ra dồn dập, không được nghĩ tới trước Các biến cố

cuốn hút lấy số phận nhân vật, và chính trong biến cố đó nhân vật bộc lộ hết vẻ đẹp

của tâm hồn thông qua hành động mà tác giả không cẩn phải thuyết lí dài dòng : "Chị

Bảy thấy ba chiếc trực thăng đang quây quần bắn vùng cây gáo, xóm nhà của chị Ba chiếc nó thay phiên nhau rà sát và mỗi lúc một siết chặt Nghĩ đến con, lòng chị như

lửa cháy và mặt chị thì tái lại Môi chị tím bầm hai tay chị nắm chặt và run lên Chẳng

biết cách nào chị hét lên :

- Lành, bắn nó!

Lành lên đạn bắn liền hai phát, nhưng xa quá Bọn trực thăng vẫn quần đảo bắn vào xóm chị như chỗ không người

Chị quay qua quay lại nhìn qua xung quanh đưa hai tay lên và gào thét :

- Bắn nó ! Bắn nó ! Bà con ơi!

Chị cầm nọc cấy đánh phập xuống bò công sự mà nức nở :

- Trời ! Chết hết con tôi rồi! Chị như mất hết bình tĩnh, chị lột khăn ném đi, đưa tay vò đầu bứt tóc, rồi bất thình lình chị quay lại Lành giật lấy cây súng nhảy lên công

sự chạy về nhà Chị không chạy len lỏi qua các hàng cây như những người khác, chị

chạy băng qua giữa đồng, chạy tát cả nước Chị vừa chạy vừa bắn, chị bắn không cần

ngắm súng, chị cứ hướng về phía trực thăng mà nổ Bắn một phát chị lại hét lên : -

Bọn trực thăng Mĩ bị tấn công bất ngờ, nó liền dựng lên và bay thẳng Đang đà

tấn công dân làng đuổi theo Tiếng thét xung phong vang dậy ca khu vườn " (UN gười đàn bà Tháp MườiU,U Chi ếc lược ngàU, tr 87-88)

Trong bài UCon ng ười miền NamU Trần Quang nhận xét: "Gần đầy tôi có đọc một vài truyện ngắn nói vể con người miền Nam Trong những truyện đó, tác giả cưỡng

bức chụp lên người miền Nam nhữngg tình cảm ý nghĩ xa lạ Ngòi bút của người viết truyện gán chợ nhân vật của mình những sự đau xót dằn vặt, dai dẳng vì một mối tình không trọn vẹn, vì những chết chóc Tác giả đã tưởng tượng thay cho con người miền Nam thật quá nhiều "(P15F

1 P

)

(1 ) Tr ần Quang, Con người miền Nam Tạp chí Văn học số 4 1969

Không rơi vào khuyết điểm đó, Nguyễn Quang Sáng miêu tả hành động nhân vật như một tính toán nghệ thuật có dụng ý nhằm xây dựng thành công những nhân vật nông dân mang đậm bản sắc Nam bộ: ít suy nghĩ vụn vặt, hành động là chủ yếu

Miêu tả hành động uống rượu của anh Ba Hoành, nhà văn viết: "Vì ông là chủ quán nên ông không uống từng ngụm như khách, ông uống cạn một hơi Nói cho đúng thì ông không uống mà ông đổ Uống thì phải nhấp, phải chép, phải khà, phải thưởng

thức cho hết chất cay, chất nồng của rượu Còn ông với cái miệng vốn há hốc của ông, ông ngước mặt rồi cầm li rượu, đưa cao lên, đổ xuống Hình như rượu không đụng đến lưỡi, rượu đổ ngay vào đốc họng rồi tuôn thẳng vào lòng ông, ông uống rượu mà như uống thuốc độc vậy." ( UQuán rượu người câmU, UChi ếc lược ngàU, tr 98) Chỉ bằng

việc miêu tả động tác uống rượu của anh Ba Hoành, Nguyễn Quang Sáng đã nói lên được những biến động của tình cảm yêu thương, căm thù trong nhân vật của mình trước cuộc sống ngột ngạt của thời kì cách mạng đang gặp lúc khó khăn, cán bộ kháng chiến, dân làng bị bắt bỏ giết hại Cử chỉ "uống rượu tràn ra quày" rồi " uống cạn một hơi"." uống như uống thuốc độc", "khuôn mặt anh tái miệng há hốc, đôi mắt lờ đờ nhìn ra dòng sông " Tất cả nói lên tàng đợt sóng ngầm đang ào ạt vỗ trong lòng anh

với những suy tính đắn đo quyết liệt trước nhiệm vụ của người cán bộ cách mạng nằm vùng để lãnh đạo phong trào đấu tranh của nhân dân

Nỗi đau đớn của bà mẹ chồng khi nghe con dâu của mình vừa góa chồng đã có thai được Nguyễn Quang Sáng miêu tả khá độc đáo: "Một hôm má chồng tôi đến nhà má chồng tôi khinh tôi đến nỗi không nói với tôi một lời Sau khi đứng sững nhìn tôi không chớp mắt, bà đi thẳng lại bàn thờ, đưa hai tay cầm lấy tấm ảnh chồng tôi, nói trong nước mắt:

- Con ơi ! Con ở đây mà làm gì cho tủi hổ vong linh con Thôi con về ở với má nghe con !

Rồi bà ôm tấm ảnh chồng tôi trong lồng ngực lọm cọm bước ra, từng bước bước xuống cầu thang và khi bước xuống đất thì bà khóc oà lên, nức nở." (UTên c ủa đứa conU tr 35)

Nỗi oan của chị Bảy Quyên chưa dứt ở đó: