Sự chuyển hóa nhân vật từ một số nguyên tác nước ngoài vào tác phẩm phóng tác của hồ biểu chánh

Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh nói chung và các tiểu thuyết phóng tác nói riêng của ông đã góp phần rất lớn trong phong trào sáng tác văn chương chữ quốc ngữ, đưa văn học nước nhà vào tiến tr

Lê Th ị Tình

Lê Th ị Tình

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS PHẠM THỊ PHƯƠNG

L ỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là một công trình nghiên cứu độc lập,

nh ững trích dẫn nêu trong luận văn đều chính xác và trung thực

TP.HCM, tháng 09 năm 2015

Lê Th ị Tình

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện luận văn, tôi đã nhận được nhiều sự giúp đỡ từ: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, Phòng Sau Đại học Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, quý thầy cô, bạn bè và người thân

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với PGS.TS Phạm Thị Phương, người đã tận tình hướng dẫn tôi hoàn thành đề tài này

TP.HCM, tháng 09 năm 2015

Lê Th ị Tình

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 VẤN ĐỀ CHUYỂN HÓA TỪ VĂN BẢN NGUỒN SANG VĂN BẢN ĐÍCH TRONG PHÓNG TÁC 11

1.1 Khái niệm hữu quan 11

1.2 Hiện tượng phóng tác trong thời kì xây dựng văn xuôi nghệ thuật quốc ngữ Việt Nam 15

1.2.1 Phóng tác là hiện tượng phổ biến xuất phát từ những tư tưởng khai sáng 15

1.2.2 Hiện tượng phóng tác trong tiến trình hiện đại hóa văn học 18

1.3 Hiện tượng phóng tác của Hồ Biểu Chánh 21

1.3.1 Hệ thống tác phẩm phóng tác của Hồ Biểu Chánh 21

1.3.2 Quan điểm phóng tác của Hồ Biểu Chánh và việc lựa chọn tác phẩm, nhân vật phóng tác 25

Ti ểu kết 30

Chương 2 PHƯƠNG THỨC CHUYỂN HÓA DIỆN MẠO TỪ NGƯỜI ÂU-MỸ SANG NGƯỜI MIỀN NAM LỤC TỈNH 32

2.1 Sắp xếp lại hệ thống nhân vật văn bản nguồn sang văn bản đích 32

2.1.1 Thêm bớt, thay thế hoặc thay vai nhân vật 32

2.1.2 Chuyển hóa danh tính nhân vật 37

2.1.3 Chuyển hóa nhân dạng nhân vật 42

2.2 Chuyển hóa môi trường văn hóa- xã hội dẫn đến thay đổi ngôn ngữ giao tiếp 48

2.2.1 Từ mô hình xã hội tư sản chuyển hóa sang mô hình xã hội phong kiến thực dân 49

2.2.2 Từ môi trường văn hóa phương Tây chuyển hóa sang môi

trường văn hóa phương Đông 54

2.3 Chuyển hóa tâm lí người Châu Âu sang tâm lí thuần Miền Nam Lục tỉnh dẫn đến thay đổi cách hành xử 61

2.3.1 Từ tâm lí người phương Tây sang tâm lí người phương Đông 61

2.3.2 Từ cách hành xử theo tâm lí người phương Tây sang cách hành xử tâm lí người miền Nam 66

Ti ểu kết 73

Chương 3 SỰ CHUYỂN HÓA LOẠI HÌNH NHÂN VẬT NGUYÊN TÁC VÀO TÁC PHẨM PHÓNG TÁC HỒ BIỂU CHÁNH 75

3.1 Chuyển hóa loại hình nhân vật 75

3.1.1 Từ nhân vật tính cách sang nhân vật chức năng 75

3.1.2 Từ nhân vật có tính cách thâm trầm sang nhân vật người miền Nam bộc trực, thẳng thắn 80

3.2 Chuyển hóa chức năng của nhân vật 85

3.2.1 Từ nhân vật phiêu lưu sang nhân vật trọng nghĩa khinh tài 85

3.2.2 Từ nhân vật mang tư tưởng phục thù sang nhân vật mang tư tưởng nhân nghĩa với kẻ thù 91

3.3 Chuyển hóa loại hình tư tưởng của nhân vật 96

3.3.1 Từ nhân vật mang tinh thần Thiên Chúa sang nhân vật mang tinh thần Phật giáo 96

3.3.2 Từ nhân vật mang triết lý nhân bản của nhà văn nước ngoài sang nhân vật mang tinh thần đạo lý dân tộc Việt Nam 101

Ti ểu kết 104

KẾT LUẬN 106

TÀI LIỆU THAM KHẢO 108

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1 Phóng tác là một hiện tượng sáng tác văn học phổ biến ở nhiều quốc gia trên thế giới Trong mọi thời đại, việc mượn truyện nước ngoài để tạo ra một tác phẩm dân tộc là sự tiếp nhận sáng tạo Nhà văn Hồ Biểu Chánh đã phóng tác những tác phẩm văn học phương Tây, chuyển hóa chúng thành những câu chuyện mang đậm nét văn hóa dân tộc Việt Nam đặc biệt là văn hóa miền Nam

Trong các tác phẩm phóng tác của Hồ Biểu Chánh, lịch sử xã hội, văn hóa, con

người miền Nam Lục tỉnh được tái hiện sống động, chân thực Người miền Nam

được chuyển hóa từ các nhân vật tiểu thuyết phương Tây đã trở thành những

con người mang tính cách, tâm hồn Á Đông và họ cũng là những con người mang quan niệm, tư tưởng phản ánh thời đại lịch sử Việt Nam nửa cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX

2 Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh nói chung và các tiểu thuyết phóng tác nói riêng của ông đã góp phần rất lớn trong phong trào sáng tác văn chương chữ quốc ngữ, đưa văn học nước nhà vào tiến trình hiện đại hóa là xu hướng phát triển chung tất yếu của hầu hết các nền văn học trên thế giới Ngày nay rất nhiều các tiểu thuyết phóng tác của Hồ Biểu Chánh đã được chuyển thể thành phim và được công chúng trong và ngoài nước yêu thích đón nhận Những bộ phim có cốt truyện nước ngoài nhưng lại đậm chất dân tộc Việt Nam thì quả là một sự biến hóa nghệ thuật đặc sắc Đạo diễn Hồ Ngọc Xum đã làm gần 10

phim chuyển thể từ tác phẩm văn học của Hồ Biểu Chánh gồm có: Ngọn cỏ gió đùa (1989), Con nhà nghèo (1998), Ân oán nợ đời (2002), Nợ đời (2004), Cay đắng mùi đời (2007), Tại tôi (2009), Tân Phong nữ sĩ (2009), Tình án (2009), Khóc thầm (2010), Lòng dạ đàn bà (2011), Ngọn cỏ gió đùa (2013) Những bộ

phim của Hồ Ngọc Xum đã thu hút đông đảo khán giả yêu thích, đặc biệt bộ

phim truyền hình dài 45 tập phỏng tác từ tác phẩm Ngọn cỏ gió đùa phát sóng

trên truyền hình thời gian gần đây gây xúc động trong quần chúng nhân dân dù

là người miền Nam hay miền Bắc và kể cả người Việt ta đang sống ở nước ngoài cũng yêu thi thích Nhờ có được một tác phẩm văn học hay mà đạo diễn

Hồ Ngọc Xum đã có sự “khúc xạ” tuyệt vời Kịch bản tuy phỏng theo tiểu

thuyết Hồ Biểu Chánh vẫn giữ nguyên tên Ngọn cỏ gió đùa là sự trân trọng

không chỉ của riêng những người làm nghệ thuật mà đó cũng như là ý nguyện

của đông đảo khán giả gần xa

3 Gia đình tôi có truyền thống âm nhạc đờn ca tài tử và cải lương Nam bộ, chúng tôi cũng theo đạo Phật Bản thân tôi có những cảm nhận sâu sắc về những sinh hoạt văn hóa của con người miền Nam trong tác phẩm của Hồ Biểu Chánh, những nét sinh hoạt truyền thống ấy còn lưu lại trong gia đình, họ hàng, làng xóm tôi Đó là một thuận lợi và cũng là lí do tôi chọn nghiên cứ đề tài về

nhân vật được chuyển hóa trong tiểu thuyết phóng tác của Hồ Biểu Chánh

4 Đề tài Sự chuyển hóa nhân vật từ một số nguyên tác nước ngoài vào tác phẩm phóng tác của Hồ Biểu Chánh được chúng tôi nghiên cứu với mục đích

tìm hiểu phương cách biến đổi, chuyển thể các nhân vật trong tiểu thuyết nước ngoài thành những nhân vật thuần túy Việt Nam, đó là sự chuyển hóa của nhân vật về diện mạo, loại hình và chức năng nhân vật

Qua việc nghiên cứu sự chuyển hóa nhân vật từ người phương Tây sang người phương Đông sẽ giúp độc giả thấy được sự sáng tạo của tác giả khi tái hiện lại lịch sử xã hội, con người miền Nam Lục tỉnh trong các tiểu thuyết phóng tác

2 Lịch sử vấn đề

Sự nghiệp văn chương Hồ Biểu Chánh để lại cho chúng ta là gia tài hơn 100 tác phẩm bao gồm nhiều tiểu thuyết và các thể loại khác Đối với tiểu thuyết, có tổng số 64 tiểu thuyết, trong đó có 12 tiểu thuyết phóng tác (11 tiểu thuyết phóng tác từ văn học Pháp và một là tiểu thuyết phóng tác từ văn học Nga) Gần một trăm năm nay các tiểu thuyết của ông đã thu hút sự tìm tòi, khám phá của rất nhiều các nhà nghiên cứu

1 Những công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài:

Trong số các nhà văn hiện đại, Hồ Biểu Chánh có thể nói thuộc thế hệ

những nhà văn tiên phong, các công trình nghiên cứu của Thiếu Sơn trong Phê bình và cảo luận (1933); Vũ Ngọc Phan trong Nhà văn hiện đại (1942); Nguyễn Đình Chú trong Lịch sử văn học Việt Nam (1962); Phạm Thế Ngũ trong Việt Nam học sử giản ước tân biên (1965); Thanh Lãng trong Bảng lược đồ văn học Việt Nam (1967); Bằng Giang trong Mảnh vụn văn học sử (1974); Phan cự Đệ

trong Tiểu thuyết hiện đại Việt Nam (1974); Thụy Khuê trong Hồ Biểu Chánh: Nhà văn tiên phong xây dựng nền tiểu thuyết hiện đại Việt Nam (2008); Hồ Biểu Chánh trong “Các Công Trình Văn Học Quốc Ngữ Miền Nam” của Huỳnh

Ái Tông (2011); Nguyễn Huệ Chi với Thử Tìm Vài Đặc Điểm Của Văn Xuôi Tự

Sự Quốc Ngữ Nam Bộ Trong Bước Khởi Đầu (Tổng hợp hai bản tham luận

khoa học tại hai Hội thảo về tiểu thuyết Nam Bộ tháng tư 2003 và tháng năm năm 2006)… đã đánh giá vị trí và những đóng góp của văn chương Hồ Biểu Chánh đặc biệt là mảng văn xuôi tự sự đối với sự hình thành nền văn học hiện đại, khẳng định Hồ Biểu Chánh là một trong số những nhà văn miền Nam đầu tiên đưa văn xuôi nghệ thuật vào tiến trình hiện đại hóa

Nghiên cứu các tác phẩm văn học của Hồ Biểu Chánh còn thu hút hàng loạt các công trình, bài viết của các tác giả trong và ngoài nước như: Nguyễn Vy

Khanh trong Ngôn ngữ của tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh (2005); Nguyễn Thanh

Liêm trong Xã hội văn hóa việt Nam trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh (2006); Luận án Tiến sỹ Nguyễn Thị Thu Thuỷ (2006) Điển hình hoá trong văn xuôi hiện thực phê phán Việt Nam (giai đoạn 1930-1945) Những công trình này chủ

yếu đi vào khai thác nghệ thuật tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh và bức tranh xã hội - văn hóa miền Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX được phản ánh trong các tác phẩm

Con người miền Nam bản tính thật thà ngay thẳng cũng là điểm đặc sắc của nghệ thuật xây dựng nhân vật được các học giả quan tâm như công trình

của Huỳnh Thị Lan Phương trong Tính cách người nông dân Nam bộ trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh (2001), hay như Luận văn thạc sĩ của Phan Mạnh Hùng (2007) N ghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Nam Bộ 1930-1945

Luận văn đã đi sâu tìm hiểu nghệ thuật xây dựng nhân vật của Hồ Biểu Chánh ở ngoại hình, ngôn ngữ đối thoại đặc biệt là độc thoại nội tâm, một sự đổi mới trong cách viết tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh so với các nhà văn cùng thời

Văn hóa – xã hội và con người miền Nam được Hồ Biểu Chánh truyền tải trong các tác phẩm chân thực, sống động và chúng được viết trong ý hướng chủ đạo của nhà văn Công trình nghiên cứu của Nguyễn Vy Khanh trong

Miền Nam Ðạo-Lý (Tinh thần đạo-lý ở miền Nam qua văn học chữ quốc-ngữ từ

thời khởi đầu) (2004); Nguyễn Khuê trong Ý hướng chủ yếu trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh (2007); Bài nghiên cứu của ThS Huỳnh Thị Lan Phương (Bài đã

đăng trên tạp chí Khoa học số 17b, 2011, Trường Đại học Cần Thơ, từ trang 16 đến trang 27) Sự kế thừa và đổi mới về quan niệm con người trong tiểu thuyết

Hồ Biểu Chánh đã đánh giá đó là các giá trị luân lí, là giá trị văn hóa tinh thần

mang bản sắc dân tộc không thể phai mờ của người Việt

Nhân kỉ niệm 103 năm ngày sinh Hồ Biểu Chánh, tháng 11 năm 1988 tại Tiền Giang đã diễn ra hội thảo khoa học về Hồ Biểu Chánh Trong hội thảo này

có tới 30 tham luận, các tham luận đã mở ra nhiều giá trị mới về nội dung tư tưởng của Hồ Biểu Chánh trong các tác phẩm

Năm 2005, Webside: htt://www.hobieuchanh.com do một số những nhà văn

và độc giả yêu mến Hồ Biểu Chánh như: Trang Quang Sen, Phan Tấn Tài, Huỳnh thị Lan Phương… thành lập Webside này đã đăng tải toàn bộ 64 tiểu thuyết cùng những bài viết và những công trình nghiên cứu có giá trị về Hồ Biểu Chánh

Trong quá trình nghiên cứu về Hồ Biểu Chánh, các nhà nghiên cứu đã mở ra một hướng mới đó là nghiên cứu về sự chuyển hóa nhân vật nước ngoài vào

trong các tác phẩm phóng tác Đây là các tư liệu quan trọng góp phần gợi cho chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài này

2 Các công trình nghiên cứu thuộc phạm vi đề tài:

Có thể nói những tác phẩm phóng tác là một phần, là bước khởi đầu quan trọng trong sự nghiệp sáng tác tiểu thuyết của Hồ Biểu chánh 12 tác phẩm phóng tác trong tổng số 64 tiểu thuyết đã góp phần định hình quan niệm và phong cách viết tiểu thuyết của ông Tiểu thuyết phóng tác của Hồ Biểu Chánh

đã được các nhà nghiên cứu chú ý từ lâu nhưng về phương diện chuyển hóa nhân vật từ người phương Tây sang người phương Đông thì chỉ dừng lại ở những nhận xét đánh giá mang tính phát hiện

Trong phần nghiên cứu về Ảnh hưởng của một số tiểu thuyết gia Pháp với tác giả Việt Nam (1985), Nguyễn Văn Trung đã đem so sánh, đối chiếu một số tác phẩm phóng tác của Hồ Biểu Chánh với nguyên tác như: Les Misérables của VictoHugo và Ngọn cỏ gió đùa; Ðối chiếu truyện “Vô Gia Ðình” của Hector Malot và “Cay Ðắng Mùi Ðời” của Hồ Biểu Chánh; Đối chiếu hai truyện Les Com De Monte Dristo của A Dumas và Chúa tàu Kim Quy của Hồ Biểu Chánh Phần nghiên cứu này đã chỉ rõ cách phóng tác dựng lại câu chuyện

của Hồ Biểu Chánh và sự chuyển hóa chủ đề tư tưởng giữa hai nhà văn, từ đó Nguyễn Văn Trung đã có những phân tích tâm lí, hành động của nhân vật là do đặc trưng văn hóa, phong tục tập quán vùng miền Tuy nhiên, sự chuyển hóa từ văn bản nguồn sang văn bản đích được tác giả nêu lên chủ yếu là chuyển hóa khung cảnh lịch sử, xã hội hay mô tả những cảnh đời của nhân vật Đó cũng là

cơ sở gợi mở cho chúng tôi tìm hiểu sự chuyển hóa nhân vật một cách toàn diện

Tỉnh Nam Kỳ” [64;1 ], bài viết làm rõ quan điểm và phương pháp phóng tác của

Hồ Biểu Chánh tạo nên một hình thức liên văn bản cắt nguồn Tuy có những phát hiện mới về phân biệt sự khác nhau giữa phỏng dịch và phóng tác nhưng bài viết cũng chỉ dừng lại ở việc phân tích sự chuyển đổi bối cảnh, khung cảnh,

là sự phát hiện không mới về sự chuyển hóa con người

Trần Thị Phương Phương (Bài đăng tạp chí Nghiên cứu văn học số

5/2011), “Người thất chí của Hồ Biểu Chánh – một hiện tượng phóng tác, nhìn

từ quan điểm loại hình lịch sử” là sự nghiên cứu về hiện tượng giao lưu ảnh

hưởng mà tác giả gọi là “hành trình” từ nước Nga đến Việt Nam qua con đường trung gian bằng tiếng Pháp góp phần vào việc đưa văn học Việt Nam vào tiến trình hiện đại hóa Bài viết đã cho thấy con đường hội nhập của văn học theo xu hướng hiện đại là hành trình tất yếu Tuy bài viết không nghiên cứu về con người được Hồ Biểu Chánh chuyển đổi nhưng đã cho chúng tôi kinh nghiệm ứng dụng lí thuyết về nghiên cứu sự chuyển hóa nhân vật từ quan điểm loại hình lịch sử

Luận văn cao học của Huỳnh Văn Lâm, ĐH Đà Nẵng (2010), Đặc điểm hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết phỏng tác của Hồ Biểu Chánh Công trình

chủ yếu khai thác thế giới nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật, chưa có một hệ thống so sánh nhân vật giữa các tác phẩm nguyên tác và phóng tác nhưng cho chúng tôi kinh nghiệm về việc tiếp cận phân tích nhân vật

Từ những gợi mở của các nhà nghiên cứu đi trước chúng tôi hướng tới xác lập một hệ thống có tính toàn diện, hoàn chỉnh hơn về sự chuyển hóa nhân vật từ nguyên tác nước ngoài vào tác phẩm phóng tác của Hồ Biểu Chánh Tổng kết những công trình đi trước như nguồn tài liệu đáng quý đối với đề tài này, chúng tôi nhận thấy:

- Hầu hết các công trình nghiên cứu về tác phẩm phóng tác của Hồ Biểu Chánh là sự phóng tác dựng lại câu chuyện mang chủ đề tư tưởng của nhà văn Việt Nam

- Hầu hết các công trình đều nêu lên sự chuyển hóa nhưng đó là sự chuyển hóa về văn hóa - xã hội và con người Chưa có một hệ thống về sự chuyển hóa nhân vật mà trong đó các yếu tố văn hóa – xã hội, ý hướng chủ đạo của nhà văn luôn thường trực và chi phối các nhân vật

Như vậy, có thể coi đề tài của chúng tôi là bước đầu tiên đi sâu khai thác vấn đề này

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chính của luận văn là nhân vật được chuyển hóa từ nguyên tác nước ngoài vào trong các tiểu thuyết phóng tác của Hồ Biểu Chánh

Qua việc làm rõ các phương thức và nghệ thuật chuyển hóa từ nguyên tác sang phóng tác, sẽ góp phần lí giải sự chuyển hóa nhân vật trong tác phẩm phóng tác của nhà văn

Trong số 12 tác phẩm phóng tác của Hồ Biểu Chánh, chúng tôi chỉ chọn phân tích một số tác phẩm tiêu biểu có tính đại diện để chứng minh cho sự chuyển hóa nhân vật trong tiểu thuyết phương Tây sang phương Đông Dưới góc nhìn Văn học so sánh, chúng tôi xác định các văn bản đối chiếu như sau:

- Chúa tàu Kim Quy (1923) từ Bá tước Monte Cristo (Alexandre Dumas)

- Cay đắng mùi đời (1923) - Không gia đình (Hector Malot)

- Ngọn cỏ gió đùa (1926) – Những người khốn khổ (Victor Hugo)

- Người thất chí (1938) – Tội ác và hình phạt (Dostoevsky)

Chọn đối chiếu các cặp văn bản nêu trên trong tổng số 12 tác phẩm phóng tác chúng tôi nhận thấy trong cả hai văn bản nguyên tác và phóng tác có nhiều tương đồng Những nội dung trong văn bản nước ngoài đáp ứng được nhu cầu nhà văn đang tìm kiếm, đó là tinh thần trọng đạo nghĩa, là những cảm quan bi thảm và những số phận nhỏ bé trong xã hội Điều này không chỉ thấy trong các tác phẩm phóng tác mà nó luôn thường trực trong cả hệ thống tác phẩm của Hồ Biểu Chánh

Các văn bản có liên quan cũng được chúng tôi mở rộng, tìm hiểu trong quá trình triển khai các chương mục làm cơ sở cho những đối chiếu khẳng định phương cách chuyển hóa nhân vật trong tác phẩm phóng tác của Hồ Biểu Chánh

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện nhiệm vụ của đề tài, chúng tôi sử dụng, vận dụng kết hợp một số phương pháp nghiên cứu như sau:

- Phương pháp so sánh đối chiếu: Đây là phương pháp làm nổi bật sự vật này thông qua sự vật khác Vì vậy, thông qua sự so sánh đối chiếu với các nhân vật nước ngoài, nhân vật của Hồ Biểu Chánh được khắc họa với những đặc trưng người miền Nam Phương pháp so sánh và thực hiện các thao tác phân tích được sử dụng chủ yếu ở chương 2 và 3 nhằm làm rõ sự chuyển hóa nhân vật từ người phương Tây sang người miền Nam Lục tỉnh từ ngoại hình, ngôn ngữ giao tiếp đến tư duy và cách hành xử

- Phương pháp lịch sử - xã hội: Thực tiễn cho thấy quy luật phát triển của lịch sử gắn với quy luật phát triển của văn học Trên bình diện thế giới, dù cho các nền văn học khác nhau có thể đi nhanh hay chậm hơn thì nó vẫn nằm trong tiến trình ấy Trong viễn tượng giao lưu văn hóa việc vay mượn là quy luật khách quan, đặt hiện tượng văn học vào bối cảnh xã hội để nghiên cứu, tránh cho chúng ta xa rời thực tiễn, tránh cả những cực đoan sa vào chủ nghĩa dân tộc hay chủ nghĩa sính ngoại vì tác phẩm văn chương xuất phát từ chính môi trường lịch sử văn hóa mà nó gắn liền Chúng tôi sử dụng phương pháp này để lí giải các vấn đề về nhân vật giữa hai thời kỳ khác nhau trong lịch sử của hai nền văn hóa Đông – Tây

Bên cạnh những phương pháp nghiên cứu văn học trên, trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi đã kết hợp với những thao tác như thống kê, phân tích, tổng hợp, để làm nổi bật những nét riêng của các nhân vật trong tiểu thuyết phóng tác của Hồ Biểu Chánh

5 Đóng góp của luận văn

Đề tài Sự chuyển hóa nhân vật từ một số nguyên tác nước ngoài vào tác phẩm phóng tác của Hồ Biểu Chánh được chúng tôi thực hiện đã có những đóng

6 Bố cục của luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, cấu trúc của luận văn

gồm có 3 chương chính như sau:

Chương 1: Vấn đề chuyển hóa từ văn bản nguồn sang văn bản đích

Các khái niệm hữu quan về “dịch”, “phỏng dịch” và “phóng tác” Phóng tác là hiện tượng xuất phát từ những tư tưởng khai sáng Hồ Biểu Chánh là một nhà văn tiêu biểu góp phần đưa văn xuôi nghệ thuật quốc ngữ Việt Nam vào tiến trình hiện đại hóa Chương này nêu rõ hệ thống các tác phẩm phóng tác cũng như quan niệm phóng tác của nhà văn

Chương 2: Phương thức chuyển hóa diện mạo từ người Âu – Mỹ sang người miền Nam Lục tỉnh

Sử dụng phương pháp so sánh, chúng tôi khám phá thương thức tác giả

sử dụng để chuyển hóa nhân vật đó là sự sắp xếp lại hệ thống nhân vật Lí giải nhân vật được chuyển hóa từ ngoại hình, ngôn ngữ giao tiếp tới tâm lí, cách

hành xử là do thay đổi về môi trường văn hóa - xã hội

Chương 3: Sự chuyển hóa loại hình nhân vật nguyên tác vào tác

ph ẩm phóng tác của Hồ Biểu Chánh

Sử dụng phương pháp lịch sử - xã hội và kết hợp các thao tác phân tích,

so sánh chúng tôi làm rõ sự chuyển hóa loại hình, chức năng, tư tưởng của nhân

vật từ đó làm nổi bật những ý hướng chủ đạo của Hồ Biểu Chánh khi xây dựng nhân vật Đó là những con người trong xã hội miền Nam cuối thế kỷ XIX đầu

thế kỷ XX mang tinh thần đạo lí dân tộc Việt Nam

Chương 1

V ẤN ĐỀ CHUYỂN HÓA TỪ VĂN BẢN NGUỒN SANG VĂN BẢN ĐÍCH TRONG PHÓNG TÁC

1.1 Khái niệm hữu quan

Nửa cuối thế kỷ XVIII miền Nam rơi vào tay thực dân Pháp, xã hội bấy giờ chuyển sang chế độ thực dân nửa phong kiến, từ đó tình hình chính trị xã hội

có nhiều biến đổi Thực dân Pháp từ khi chính thức đô hộ miền Nam đã tổ chức lại bộ máy chính quyền và có nhiều chính sách trong đó các chính sách về văn hóa như xây dựng trường học đã phổ biến tiếng Pháp, sử dụng chữ quốc ngữ tới các tầng lớp nhân dân, trí thức

Sự xâm nhập mạnh mẽ của văn hóa phương Tây từ chính quyền thực dân,

từ những trí thức An Nam được du học trời Tây đã đem về sự mới mẻ cho những sáng tạo nghệ thuật truyền thống trong suốt thời kỳ phong kiến kéo dài hàng thế kỷ trước đó Ba thập niên đầu thế kỷ XX, trong sự giao lưu Đông - Tây

và bước đầu xây dựng văn xuôi quốc ngữ, văn học Việt Nam gia tăng những hiện tượng tiếp nhận văn chương nước ngoài đặc biệt là văn học phương Tây thông qua tiếng Pháp Biểu hiện rõ nhất cho viễn tượng giao lưu văn hóa ấy đó

là các lĩnh vực: “dịch”, “ phỏng dịch” và “ phóng tác”

Dịch: Theo giới nghiên cứu dịch thuật người ta phân chia dịch ra làm hai

loại đó là: dịch ngôn ngữ (traduction linguistique) và dịch ý nghĩa (traduction

interprétative) Dịch ngôn ngữ là văn bản dịch được giữ nguyên không có một nét lạ nào so với văn bản gốc, nó chỉ làm nhiệm vụ chuyển từ một ngôn ngữ này sang một loại ngôn ngữ khác Dịch ý nghĩa chính là việc tác giả hiểu văn bản gốc, văn bản đích diễn đạt được hết cả ý và tình Cái vỏ ngôn ngữ bị lột bỏ được diễn đạt lại, và như thế dịch ý nghĩa được đánh giá cao hơn Nó là kiểu dịch không chỉ dừng ở cấp độ từ hoặc câu mà là dịch ở cấp độ văn bản

Trong văn học, việc tác giả dịch một tác phẩm văn học từ tiếng nước ngoài khác với việc người ta dịch một quyển sách khoa học Và theo Nguyễn

Văn Trung “dịch” là: “Cố gắng tôn trọng nguyên tắc cả về nội dung và hình thức diễn tả; đồng thời làm sao thích nghi nguyên tắc với lối diễn tả của dân tộc, đặc biệt trong những kiểu nói đã đựơc đúc kết, rút gọn thành tục ngữ, thành ngữ” [57;73]

Như vậy với khái niệm này độc giả không chỉ nhận thấy những đặc điểm của văn bản gốc mà còn có nhiều cảm giác lạ lùng, một văn bản ban đầu đã được nghĩ và viết trong một ngôn ngữ khác

Nếu “dịch” là tôn trọng tối đa về nội dung và hình thức của văn bản gốc, tính cách, hành động, tâm lí nhân vật được giữ nguyên thì “phỏng dịch” tôn trọng nội dung cốt truyện, tên nhân vật, địa danh, tâm lí của nhân vật nhưng có thể thay đổi về hình thức, kiểu nói phù hợp với văn hóa dân tộc Theo Nguyễn

Văn Trung, phỏng dịch là “Tôn trọng nội dung câu chuyện (cốt chuyện, ý chuyện), tên, tâm lý nhân vật, nhưng có thể thêm bớt phù hợp về chi tiết hoặc thay đổi lối diễn tả, kiểu nói sao cho phù hợp với văn hóa của mình” [57;73],

trường hợp này Truyện Kiều của Nguyễn Du là một ví dụ:

Kim Vân Ki ều truyện của tác giả Thanh Tâm Tài Nhân người Trung Quốc

được các dịch giả nước ta dịch sang chữ quốc ngữ từ trước tới nay có khoảng

bốn, năm bản dịch Tiểu thuyết Kim Vân Kiều Truyện có khoảng 214 trang được

Nguyễn Du phỏng lại thành truyện thơ Nôm bằng 3.254 câu thơ, ở đây có thể xem Đoạn trường tân thanh của Nguyễn Du là một phỏng dịch vì toàn bộ cốt

truyện, nhân vật, địa danh, tâm lí nhân vật được ông giữ nguyên Nhưng chúng

ta đánh giá tác phẩm của nhà văn Nguyễn Du là một sự sáng tạo bởi nhà văn đã

viết lại một tiểu thuyết nước ngoài bằng truyện thơ Nôm, văn hóa dân tộc giờ đây không còn bị thu hẹp trong tư tưởng (thời phong kiến các sáng tác văn chương chủ yếu bằng chữ Hán sau này được các nhà Nho Việt Nam sáng tạo

chữ Nôm làm chữ viết dân tôc Tuy nhiên, các sáng tác chữ Nôm lúc đầu không

được giai cấp phong kiến thống trị khuyến khích) Trong tác phẩm của mình, Nguyễn Du dùng lối nói dân gian của người Việt đó là việc tác giả sử dụng các thành ngữ, ca dao để diễn đạt cái nhân tình thế thái, thậm chí sáng tạo thêm phản

ứng tâm lí cho các nhân vật và có lẽ vì thế, Truyện Kiều của Nguyễn Du được độc giả yêu thích hơn cả nguyên tác So sánh đoạn dịch Đoạn trường tân thanh

của tác giả Nguyễn Đức Vân, Nguyễn Khắc Hanh với Kim Vân Kiều Truyện của

Nguyễn Du trong trích đoạn Thúy Kiều báo oán, ta thấy sự sáng tạo tuyệt vời của nhà văn Trận báo oán vang dội tiếng kêu khóc của bọn ác nhân do Vương Thúy Kiều xuống tay Máu, xương, thịt người vương vãi khắp công đường, cảnh tương kinh hoàng thảm thiết Nàng Kiều tuy có tha chết cho Hoạn Thư vì nghĩ tình khi xưa lúc nàng bỏ đi Hoạn Thư đã không đuổi theo mà có ý “mở lồng thả cho chim bay đi”: “Thúy Kiều lại sai luôn bọn cung nữ đem Hoạn Thư ra bóc lột

tr ần truồng, chỉ đóng cho một cái khố rồi treo người lên xã nhà, đánh đủ một trăm roi Hoạn Thư bị đau đớn quá chừng, đành chỉ vùng vẫy như đỉa phải vôi,

qu ằn quại như cá phải lửa, mình phún đầy máu, tiếng kêu vang trời Đánh xong lại gọi Thúc Sinh đến lĩnh ra” [37;322] Nàng Kiều của Thanh Tâm Tài Nhân

thể hiện ước nguyện của người Trung Quốc về chiến thắng cuối cùng của cái thiện đối với cái ác mặc dù đó là cô gái nhân hậu hiếu thảo thì những bất công đau khổ mà cô đã trải qua do những kẻ độc ác gây ra và chúng phải bị trừng trị Vương Thúy Kiều trong thơ Nguyễn Du thể hiện là người con gái đẹp nhất quán

từ đầu tới cuối Nếu Thúy Kiều là cô gái hiếu thảo, thánh thiện thì việc tha cho Hoạn Thư là tấm lòng cảm thông của những người cùng là phụ nữ, cớ gì tội chết

được tha mà tội sống không thoát “Truyền quân lệnh xuống trướng tiền tha ngay.” [24;155] Ở đây Nguyễn Du đã không dịch Truyện Kiều sang tiếng Việt

[63] mà có thể nói Truyện Kiều là một trường hợp phóng tác trong văn học

Nếu “dịch”, “phỏng dịch” là sự chuyển từ một ngôn ngữ này sang một ngôn ngữ khác và sáng tạo câu chuyện phù hợp theo sự diễn tả của nhà văn thì phóng tác là phỏng theo nội dung của một tác phẩm mà viết lại thành một tác

phẩm khác theo một yêu cầu nhất định Trong các lĩnh vực nghệ thuật hiện tượng phóng tác khá phong phú, từ một tác phẩm văn học người ta có thể chuyển thể thành tác phẩm trong nghệ thật sân khấu hay điện ảnh, xây dựng một kịch bản diễn trên sân khấu hoặc một truyện phim

Phóng tác một tác phẩm văn học theo giáo sư Nguyễn Văn Trung:

“phóng tác là chỉ giữ cốt truyện hay một phần cốt truyện, còn câu chuyện, hoàn cảnh, tâm lý, tư tưởng, hành động của các nhân vật, lời văn, đều do tác giả sáng tác ra.” [57;73] Theo đó, từ một câu chuyện của người khác ta nghĩ đến câu chuyện của mình Sáng tạo ra câu chuyện riêng của mình khiến hai câu chuyện trở nên khác nhau Các nhân vật trong truyện phóng tác thay đổi một cách linh hoạt không giới hạn cả tâm lí, hành động của nhân vật cũng được người viết thay đổi mà chỉ giữ lại cốt truyện hoặc ý chính

Trong viễn tượng giao lưu văn hóa mạnh mẽ thời kỳ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, văn học Việt Nam tiếp nhận nền văn học phương Tây đã tạo điều kiện cho sự phát triển nền văn chương chữ quốc ngữ mà khởi điểm chính là miền Nam, các sáng tác của nhà văn Hồ Biểu Chánh có thể nói là hiện tượng phóng tác tác phẩm văn học phương Tây thành công nhất Những sáng tác của

Hồ Biểu Chánh đạt tới chỗ tài tình tới mức người đọc khó có thể nhận ra nguyên bản vì tất cả câu chuyện của ông đều có vẻ thuần túy dân tộc Thế giới nhân vật trong tác phẩm phóng tác từ ngoại hình, lời nói, tâm lí, hành động, tập quán sinh hoạt đều rất đậm chất Nam bộ, thậm chí ngay cả sau khi đọc các tác phẩm nguyên tác thì người đọc vẫn xúc động bởi truyện phóng tác của nhà văn Việt Nam

1.2 Hiện tượng phóng tác trong thời kì xây dựng văn xuôi nghệ thuật quốc

ra ở hầu khắp quốc gia trên thế giới Ở phương Tây, thời trung đại các nghệ sĩ đã lấy thần thoại Hy Lạp – La Mã, truyền thuyết trong thánh kinh, truyền thuyết lịch sử làm đề tài sáng tác cho mình và trong cả một thời gian dài nghệ thuật cổ đại đã trở thành khuôn mẫu, chuẩn mực trong sáng tác từ thế kỷ XVII-XVIII (chủ nghĩa cổ điển) Không chỉ phương Tây mà cả phương Đông, những quốc gia có truyền thống văn hóa lâu đời như Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên… người nghệ sĩ cũng lấy đề tài trong dân gian, trong sử sách làm chất liệu làm đề tài sáng tác cho mình

Sự giao lưu văn hóa đã làm cho việc phóng tác các câu chuyện nước ngoài trở nên phong phú Các nghệ sĩ tiếp nhận những tinh hoa của nhiều nền văn hóa khác nhau, họ sáng tạo, đưa chúng về với bản sắc văn hóa dân tộc mình

Ý nghĩa ấy càng trở nên mạnh mẽ khi thế giới bước sang thời kỳ hiện đại, khi khoảng cách về địa lí không còn là vấn đề khó khăn ngăn cách các quốc gia hay khu vực thì sự giao lưu văn hóa thông qua con đường dịch thuật đã tạo điều kiện cho các nền văn hóa trên thế giới xích lại gần nhau và ảnh hưởng lẫn nhau Để làm mới mình, những tác phẩm phóng tác là sự sáng tạo mang tư tưởng khai sáng của người nghệ sĩ Phóng tác văn học nước ngoài ở cả phương Đông lẫn phương Tây chính là sự vay mượn xuất phát do nhu cầu nảy sinh từ những biến

đổi xã hội lớn lao do con người luôn có nhu cầu nâng cao chất lượng thưởng thức nghệ thuật Sự biến đổi của xã hội buộc các nhà văn phải nhanh chóng nắm bắt và truyền đạt tri thức, trao đổi kinh nghiệm, phóng tác không đi ngược với tinh thần dân tộc, nó là phương thức hữu hiệu đáp ứng nhu cầu đó, là sự tiếp sức

để các thành tựu nền văn hóa dân tộc phát triển

Văn học Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ thời kỳ văn học dân gian tới ngày nay, văn học không ngừng đổi mới để theo kịp thời đại và đáp ứng nhu cầu văn hóa tinh thần của con người Phóng tác trong văn học Việt Nam nằm trong quy trình phát triển tất yếu của sự vận động Việc “vay mượn” xảy ra ở tất cả các thời kỳ văn học nhưng có lẽ mạnh mẽ hơn là thời kỳ giao thoa giữa nền văn học trung đại truyền thống với văn học hiện đại đầu thế kỷ XX vì đây là thời kỳ lịch sử - xã hội nhiều biến cố và theo đó văn học phải theo kịp để đáp ứng những nhu cầu văn hóa tinh thần Hiện tượng phóng tác đã trở nên phổ biến và đạt được nhiều thành tựu cùng với sự hình thành và phát triển nền văn xuôi nghệ thuật chữ quốc ngữ mà tiểu thuyết chính là dấu ấn quan trọng từ đó làm thay đổi nghệ thuật văn chương truyền thống Tiểu thuyết hiện đại Việt

Nam đánh dấu từ sự ra đời của tác phẩm “Thầy Lazazo Phiền” của Nguyễn

Trọng Quản năm 1886 Là tiểu thuyết hiện đại đầu tiên của Việt Nam viết bằng

chữ quốc ngữ, truyện “Thầy Lazazo Phiền” có thể coi là cuộc cách mạng văn

hóa đầu tiên [28] vì nó chịu ảnh hưởng tiểu thuyết phương Tây một cách sâu sắc Nguyễn Trọng Quản đã ảnh hưởng bởi kỹ thuật viết kiểu phương Tây, yếu

tố hư cấu hiện đại được tác giả sử dụng để xây dựng câu truyện, tác giả tập trung vào việc khai thác tâm lí nhân vật, điều này thể hiện sự mới mẻ trong cách triển khai và giải quyết các mâu thuẫn cũng như các tình huống ứng xử, hành xử của nhân vật Đi sâu vào miêu tả nội tâm, khắc họa chân dung thông qua các phản ứng hành động khiến người đọc liên tưởng tới những nhân vật mang cá tính hiện đại không giống những kiểu nhân vật được xây dựng theo khuôn mẫu truyền

thống trước đây “Thầy Lazazo Phiền” của Nguyễn Trọng Quản mang dáng dấp

của sự mô phỏng theo lối viết Tâu Âu, mặc dù nhà văn chưa bao giờ lên tiếng về một sự phóng tác nhưng rõ ràng những ảnh hưởng của văn học Pháp thời kỳ ấy

thể hiện trong truyện “Thầy Lazazo Phiền” đã tạo ấn tượng mạnh, có thể coi đó

là cột mốc quan trọng có sức ảnh hưởng tới cách viết của nhiều thế hệ nhà văn đương thời Sự phá vỡ kết cấu cổ điển (hội ngộ - lưu lạc - đoàn viên) cho thấy

“Thầy Lazazo Phiền” là sự thay mới, một hiện tượng của sự giao lưu văn hóa, là

sự tiếp nhận văn hóa phương Tây có tính chất khai sáng, mở đường cho phương pháp sáng tác tiểu thuyết hiện đại ở nước ta

Sau truyện “Thầy Lazazo Phiền” của Nguyễn Trọng Quản, phong trào

viết tiểu thuyết đã như được tiếp sức, các nhà văn Việt Nam mà trước hết là những nhà văn miền Nam đã ý thức về một sự đổi mới tất yếu để thay đổi những phương pháp, đề tài xưa cũ Miền Nam thời bấy giờ có những bước phát triển mọi mặt về kinh tế chính trị xã hội, dĩ nhiên thị hiếu của độc giả cũng theo đó

mà nâng cao, nhu cầu thưởng thức văn học nghệ thuật đòi hỏi các sản phẩm văn hóa phải xóa bỏ lối mòn cũ Thêm vào đó sự ra đời các tòa báo, nhà in đã tạo điều kiện giao lưu văn hóa cũng như khuyến khích sự sáng tạo của người nghệ

sĩ Văn học thời kỳ này đã nhanh chóng nắm bắt xu thế phát triển theo hướng hiện đại Cùng với sự phát triển của dịch thuật, phong trào dịch sách Tàu cũng như các tác phẩm văn học phương Tây trở nên sôi động, khắp nơi người ta yêu thích các truyện Trung Quốc được dịch sang chữ quốc ngữ Đối với những tác phẩm văn học phương Tây, mà chủ yếu được dịch thông qua con đường bằng tiếng Pháp đã mang tới nhiều điều mới lạ cho văn học nước nhà Sau các bước tiếp nhận thông qua dịch thuật là sự vay mượn để sáng tác các tác phẩm văn học Việt Nam cả về nội dung lẫn hình thức trong đó kỹ thuật viết là điểm đổi mới dễ nhận ra trong các sáng tác văn xuôi mà người ta gọi đó là thời kỳ của tiểu thuyết

giao thời Ảnh hưởng lối viết trong “Thầy Lazazo Phiền” của Nguyễn Trọng

Quản các nhà văn miền Nam tích cực sáng tác văn chương theo phương pháp mới, họ đã chọn phóng tác các tác phẩm văn học nước ngoài để làm phong phú

thêm cho đề tài của mình Thời điểm này những nhà văn như Lê Hoằng Mưu, Nguyễn Thời Xuyên cũng có nhiều tác phẩm phóng tác từ văn học phương Tây

Thậm chí cả Lê Hoằng Mưu và Hồ Biểu Chánh cùng phóng tác tiểu thuyết Le comte de Monte Cristo (Alexandre Dumas) sang chữ quốc ngữ (Tiền căn báo hậu của Lê Hoằng Mưu, 9 cuốn xuất bản năm 1920 sau đó đăng trên Lục tỉnh tân văn, tháng 6 năm 1925 và Hồ Biểu Chánh phóng tác truyện Chúa tàu Kim Quy năm 1923)

Phóng tác là một hiện tượng sáng tác văn học khá phổ biến trong thời kỳ nền văn học nước ta đang có những bước chuyển, là cột mốc quan trọng trong

sự đổi mới thể loại văn xuôi, đưa văn chương nghệ thuật quốc ngữ tiến đến sự hoàn thiện, hoàn mỹ

Cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, trong điều kiện khắc nghiệt đầy bi kịch của một dân tộc bị trở thành thuộc địa, Việt Nam bắt đầu cuộc giao lưu mạnh mẽ với thế giới phương Tây Đó cũng là thời kỳ chuyển mình của văn học Việt Nam

từ loại hình truyền thống, cổ điển sang loại hình hiện đại Trong bước đầu hiện đại hoá đó, vai trò của những tác động từ bên ngoài rất quan trọng đối với việc hình thành những cái mới, trong đó có thể loại tiểu thuyết văn xuôi Hiện tượng phóng tác nằm trong bối cảnh ấy và là một biểu hiện của tiến trình hiện đại hoá

Sự xuất hiện của hình thức sáng tác văn xuôi tự sự đánh dấu thời kỳ văn học Việt Nam bước vào tiến trình hiện đại hóa Vì thế có thể coi văn xuôi tự sự

là hình thức chính yếu của niền văn học hiện đại Văn xuôi tự sự quốc ngữ có bước khởi đầu từ miền Nam, nếu văn xuôi hiện đại được đánh dấu bởi sự ra đời

của tác phẩm Thầy Lazazo Phiền của Nguyễn Trọng Quản thì so với miền Bắc

nền văn xuôi tự sự miền Nam đã tiến xa hơn vài thập kỷ Sự hình thành và phát triển của văn xuôi quốc ngữ miền Nam trải qua nhiều giai đoạn khác nhau Mô

phỏng chặng đường ấy theo Nguyễn Huệ Chi đó là:

1 Giai đoạn sưu tầm, phiên âm, ghi lại các tác phẩm văn học cổ hay là bước tiếp nối để chắt lọc cái hay của truyền thống và tiến tới đoạn tuyệt với truyền thống

2 Giai đoạn dịch thuật hay là bước học tập cái mạnh của các nền văn học mà nó đã và đang cần giao tiếp, trong đó có văn học Tây phương và văn học cổ điển và cận đại Trung Hoa

3 Giai đoạn mô phỏng hay là bước thể nghiệm đầu tiên của việc chuyển hóa từ cái của người thành cái của mình

4 Giai đoạn thật sự sáng tạo cũng tức là bước hoàn kết, ngôn ngữ dân tộc và đề tài dân tộc đã được thử thách, trở thành một nhu cầu thôi thúc cảm hứng nhà văn [11;5]

Theo bảng tổng hợp của Nguyễn huệ Chi ta xác định, phóng tác là giai

đoạn tập sự để văn học hiện đại đi tới sự hoàn kết Trong những năm đầu thế kỷ

XX phong trào báo chí và phát hành sôi động cùng với việc ra đời các tờ báo

như Nông cổ mín đàm, Lục tỉnh tân văn, Đông Pháp thời báo, Nam Kỳ địa phận…các tờ báo uy tín này đã góp phần đưa các bản dịch tiểu thuyết Phương

Tây phổ biến rộng rãi trong quần chúng, đáp ứng nhu cầu độc giả về thị hiếu mới trong thưởng thức văn học nghệ thuật và kích thích sự sáng tạo của các nhà văn Việt Nam Bên cạnh việc dịch các truyện Tàu hay tiểu thuyết phương Tây sang chữ quốc ngữ, phong trào phóng tác càng làm phong phú thêm cho bức tranh văn hóa văn nghệ miền Nam Hiện tượng phóng tác xuất hiện những nhà

văn như Lê Hoằng Mưu với Tiền căn hậu báo (1920) đăng trên Lục tỉnh tân văn

từ số 2054 ngày 18.6.1925, Nguyễn Thời Xuyên có Người vợ hiền (1929) phóng tác từ cuốn Unehonnéte Femme (1903) của Henry Bordeaux, Hồ Biểu Chánh

Những tác phẩm phóng tác đã kế thừa và vận dụng các yếu tố hiện đại trong cách viết tiểu thuyết của những người tiên phong thế hệ trước như Nguyễn Trọng Quản, Trương Vĩnh Ký, Trương Minh Ký … một cách vững vàng và linh hoạt

Từ “Truyện các Thánh”- Maiorica (thế kỷ XVI) đến “Thầy Lazazo Phiền”

(1886) của Nguyễn Trọng Quản là một bước đệm dài cho sự trưởng thành Nếu

như “Thầy Lazazo Phiền”- Nguyễn Trọng Quản đã có công mở đầu cho phương

thức sáng tác văn học hiện đại thì chính nhà văn Hồ Biểu Chánh lại là người thành công trong nhất trong việc sáng tác các tác phẩm văn học mà ở đó tính hiện đại hãy còn chiếu sáng cho tới tận ngày nay, đã khiến cho người ta ngạc nhiên không sao kể xiết

Trong suốt cuộc đời lao động và sáng tác nghệ thuật của mình, nhà văn

Hồ Biểu Chánh đã để lại cho chúng ta một gia tài các tác phẩm đồ sộ gồm nhiều thể loại, riêng tiểu thuyết có 64 cuốn Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh được sáng tác qua nhiều thời kỳ, nhiều giai đoạn, nó gống như cuộc đời, con người ông lúc vui, có lúc lại buồn Lúc thăng trầm dừng lại để rồi miệt mài cho tới những giây

phút cuối cùng Người ta nói rằng tác phẩm “Ai làm được” được viết năm 1912

(in năm 1922 tại Sài Gòn) là tiểu thuyết đầu tiên của ông cũng là tiểu thuyết hiện đại đầu tiên của Việt Nam và điều đó cũng đã được chứng minh trong nhiều công trình nghiên cứu Mặc dầu truyện “Thầy Lazazo Phiền” của Nguyễn Trọng Quản hay truyện Tố Tâm (1922) của Hoàng Ngọc Phách được coi là những người sớm nhất đem tiểu thuyết viết theo lối Tây phương vào Việt Nam thì trong các tác phẩm ấy tác giả vẫn còn viết theo lối ký thác nghĩa là lối kể chuyện

tự thuật theo ngôi thứ nhất, yếu tố hư cấu (fiction) chưa được tác giả sử dụng như một kỹ thuật của tiểu thuyết

“Ai làm được?” dường như là một tiểu thuyết phóng tác vì cốt truyện

giống với truyện Pháp nhưng trong bài báo nói về cuộc đời mình, Hồ Biểu Chánh chưa khi nào liệt kê nó nằm trong số 12 tác phẩm phóng tác Điều đó cũng dễ hiểu vì ông có quan niệm, cách thức sáng tác của riêng mình Sự nghiệp văn chương Hồ Biểu Chánh trải qua nhiều giai đoạn Khi nhìn vào hệ thống các tác phẩm theo trình tự thời gian thì chúng ta nhận thấy ở giai đoạn đầu là toàn bộ các tác phẩm phóng tác từ nguyên tác nước ngoài (gồm 12 tiểu thuyết phóng

tác) chủ yếu là văn học Pháp Khi một con người sinh ra trong một gia đình Nho học, lớn lên học trường Tây, làm thông ngôn, làm quan trong thời kỳ Pháp thuộc thì lẽ tất nhiên nghiệp văn chương không khỏi ảnh hưởng văn hóa Tây phương Nhưng ở con người ấy vẫn toát lên quốc hồn, quốc túy dân tộc, nó thể hiện trong nội dung các tác phẩm phóng tác của ông một cách sâu sắc Cả thế giới nhân vật sống động - người miền Nam với phong tục, tập quán, suy nghĩ, cách nói năng giản dị, chân thực, nói như cách nói người Nam là “thiệt thà”

Phóng tác là một hiện tượng sáng tác văn học trong thời kỳ đầu xây dựng văn xuôi chữ quốc ngữ miền Nam mà Hồ biểu Chánh đã thể hiện trong hàng loạt các tác phẩm phóng tác của mình Chúng là những những tác phẩm quan trọng

có thể ví như những bước đi đầu tiên cho toàn bộ các sáng tác về sau không chỉ của riêng nhà văn Hồ Biểu Chánh mà cho cả thế hệ các nhà văn Việt Nam đang

đi trên con đường hiện đại hóa văn chương truyền thống

1.3 Hiện tượng phóng tác của Hồ Biểu Chánh

1.3.1 Hệ thống tác phẩm phóng tác của Hồ Biểu Chánh

Hồ Biểu Chánh tên thật là Hồ Văn Trung, tự Biểu Chánh Ông sinh năm

1885 tại làng Bình Thành tỉnh Gò Công và mất năm 1958 tại Sài Gòn Toàn bộ sáng tác nghệ thuật Hồ Biểu Chánh trong hơn nửa thế kỷ bao gồm 64 cuốn tiểu thuyết, 23 cuốn sách nghiên cứu văn học, 13 tuồng hát, 7 đoản thiên, 3 truyện ngắn, 2 truyện dịch, 2 tác phẩm văn vần, 5 tập tùy bút phê bình, 6 ký ức và 8 bài diễn văn Văn chương của Hồ Biểu Chánh đã gặt hái được nhiều thành tựu trong

đó, tiểu thuyết là mảng sáng tác có thể nói là thành công nhất đã góp phần vào việc làm thay đổi quan niệm cũng như phương pháp sáng tác văn học của các nhà văn hiện đại Việt Nam thời kỳ đầu tiên, đưa văn học nước ta hội nhập xu thế hiện đại hóa – Thời kỳ xây dựng nền văn xuôi nghệ thuật quốc ngữ

Hồ Biểu Chánh bắt đầu tập viết văn vào năm 1906, bước vào nghiệp văn

từ năm 1910 [9] với tác phẩm đầu tiên “Ai làm được?” (sáng tác năm 1910, in

năm 1922 tại Sài Gòn) rồi từ đó hàng loạt tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh lần lượt ra

đời Trong số 64 tiểu thuyết, có một số lượng lớn các tác phẩm được ông phóng tác từ truyện nước ngoài, hầu hết chúng được viết vào thời kỳ đầu của sự nghiệp sáng tác Hồ Biểu Chánh Hệ thống tác phẩm phóng tác của Hồ Biểu Chánh như sau:

- Chúa tàu Kim Quy (1 923) từ Le comte de Monte Cristo (Alexandre Dumas)

- Cay đắng mùi đời (1923) - Sans famille (Hector Malot)

- Thày thông ngôn (1926) - Les amours d’Estève (André Theuriet)

- Ngọn cỏ gió đùa (1926) - Les misérables (Victor Hugo)

- Chút phận linh đinh (1928) - En famille (Hector Malot)

- Kẻ làm người chịu (1928) – Les deux gosses (Pierre Decourcelle)

- Vì nghiã vì tình (1929) – Fanfan et Claudinet (Pierre Decourcelle)

- Cha con nghĩa nặng (1929) - Le calvaire (Octave Mirbeau)

- Ở theo thời (1935) - Topaze (Marcel Pagnol)

- Ông Cử (1935) - L’Aristo (chưa rõ tác giả)

- Đoá hoa tàn (1936) – Le Rosaire (Florence Barclay)

- Người thất chí (1938) – Crime et Châtiment (Dostoevsky)

Chúng ta dễ dàng nhận ra thời kỳ đầu trong sự nghiệp sáng tác của ông là hàng loạt truyện được phóng tác từ các nguyên tác nước ngoài chủ yếu là của Pháp (12 tiểu thuyết phóng tác thì 11 truyện phóng tác truyện Pháp và 1 truyện

của Nga) Hàng loạt truyện phóng tác được viết liên tục trong một khoảng thời gian như minh chứng cho niềm say mê của Hồ Biểu Chánh với thể loại tiểu thuyết hiện đại Thời gian này đối với ông không gì có thể hơn một câu chuyện hay mà lại đang xảy ra ở xứ mình, dường như ông miệt mài, ông đang hướng tới độc giả những người An Nam “đói khát” thứ văn hóa phương Tây xa lạ Phát hiện ấy làm cảm hứng cho nhà văn sáng tác nhiều hơn và phóng tác thật nhiều những kiệt tác văn chương của nhân loại Điều đặc biệt chính là sự sáng tạo và nghệ thuật chuyển hóa của Hồ Biểu Chánh đã biến những kiệt tác ấy thành những câu chuyện rất Việt Nam làm cho độc giả miền Nam yêu thích tới mức đó

là những cuốn sách bán chạy nhất Toàn bộ 12 tác phẩm phóng tác được sáng tác trong giai đoạn đầu tiên khi Hồ Biểu Chánh bén duyên với nghiệp viết văn, thời kỳ sau này ông không còn phóng tác Có lẽ nhà văn đã không còn ham thích những đề tài vay mượn, có lẽ mượn cốt truyện nước ngoài chỉ để ông tập sự trong thời buổi văn chương hiện đại chưa định hình

Trong buổi giao thời giữa cái cũ và cái mới, văn chương truyền thống cần

có sự vận động để theo kịp xu thế phát triển của thời đại và sự giao lưu văn hóa Đông – Tây đã khiến cho các nhà văn Việt Nam phải đổi mới tư duy và phương thức sáng tác văn học Để cho văn học quốc ngữ có được sự phát triển một cách chắc chắn và tạo ra được nhiều thành tựu sau này thì những nhà văn như Trần Chánh Chiếu, Hoàng Chánh Sắt, Võ Trọng Quản, Hồ Biểu Chánh phải rất nhọc tâm khi đem các yếu tố hiện đại vào trong tác phẩm của mình để thay đổi cái lối viết cũng như các đề tài “cố hữu” Đều hết sức tự nhiên, sự vay mượn đề tài, cốt truyện trong sáng tác của Hồ Biểu Chánh chính là việc thu hút buổi ban đầu của văn chương hiện đại Việt Nam đối với độc giả Nhờ có cốt truyện hay mới hấp dẫn sự thưởng thức và từ đó nhà văn có thể tự do sáng tạo với đủ các thể loại phong phú khác Sang đến thập niên bốn mươi, năm mươi ông không còn phóng tác nữa mà hàng loạt các tiểu thuyết, truyện ngắn là do ông tự viết ra Tuy nhiên, tất cả các sáng tác của Hồ Biểu Chánh kể cả giai đoạn phóng tác ban đầu lẫn giai đoạn sáng tác sau này đều nhất quán một mô hình sáng tác mà theo nhiều nhà

nghiên cứu văn học cho rằng đó là mô hình “Diễm tình + Phiêu Lưu + Phong tục + Đạo lý” Các yếu tố đan xen, kết hợp với nhau tùy vào mỗi lúc mà chúng

có mức độ đậm nhạt khác nhau Cái diễm tình là yếu tố tạo nên sự tươi mát, làm

thỏa lòng người thưởng thức bởi những câu chuyện tình cảm dễ tạo được sự đồng cảm Thị hiếu độc giả những thập niên đầu của thế kỷ XX dường như náo nức với những chuyện tình lâm li vì đau khổ, sướng vui, hạnh phúc là các cung bậc khác nhau trong đời sống tinh thần của con người Hồ Biểu Chánh đã sử

dụng yếu tố diễm tình như một phương pháp nhằm hấp dẫn, lôi cuốn độc giả Để

gia tăng sự phong phú cho tiểu thuyết của mình ông đã thêm vào những câu

chuyện tình cảm yếu tố phiêu lưu, kết hợp cả hai yếu tố này khiến cho các tiểu thuyết của ông ngày càng được ưa chuộng Diễm tình + Phiêu lưu luôn thường

trực có mặt trong tác phẩm, nó là yếu tố làm cho truyện Hồ Biểu Chánh có sức thu hút lạ kỳ, còn gì lí thú hơn khi được thưởng thức tác phẩm mà trong đó thế giới các câu chuyện tình cảm luôn gợi cho người ta những suy tưởng vào cuộc

sống xung quanh hay của chính mình Trong bốn yếu tố diễm tình, phiêu lưu, phong tục và đạo lý kể trên thì cái diễm tình và phiêu lưu chỉ là phông nền, là

bề nổi để hấp dẫn độc giả, cái chiều sâu bên trong, cái ý hướng chủ đạo trong

những sáng tác của Hồ Biểu Chánh chính là đạo lý Nhiều nhà nghiên cứu cũng cho rằng Hồ Biểu Chánh cũng là nhà văn phong tục vì trong các tác phẩm của

mình Hồ Biểu Chánh dường như đã miêu tả các đặc trưng văn hóa, phong tục tập quán, nét sinh hoạt của người dân miền sông nước, thậm chí có những học giả đã xếp Hồ Biểu Chánh vào hàng tiểu thuyết gia phong tục Người dân miền Lục tỉnh những năm đầu thế kỷ XX từ phong tục cưới hỏi, ma chay, lễ tết tới trang phục, ăn uống, làm ruộng đều được Hồ Biểu Chánh ghi lại hết cả trong tác phẩm của mình Phong tục, văn hóa con người miền Nam trong văn Hồ Biểu

Chánh thể hiện cái yếu tố phong tục mà cho mãi tới ngày nay khi tìm hiểu về

văn hóa miền đất Nam bộ xưa nó vẫn là một kho tàng tư liệu quan trọng, quý giá Nếu chúng ta hiểu sâu sắc con người cũng như văn chương Hồ Biểu Chánh

thì chính yếu tố đạo lý mới là chủ yếu, ý hương luân lý được Hồ Biểu Chánh thể hiện ngay trong cách đặt tựa như Vì nghĩa vì tình, Cha con nghĩa nặng, Nợ đời…Những yếu tố bề nổi không ngoài mục đích phô bày làm nền cho những

quan niệm của nhà văn đó là “văn dĩ tải đạo” Đạo lý làm người phải có thì cuộc sống mới thật sự ý nghĩa Luân lý bao trùm lên toàn bộ sáng tác của ông và Hồ Biểu Chánh chính là nhà văn đạo lý

Trong toàn bộ các tác phẩm phóng tác của Hồ Biểu Chánh, các yếu tố

“Diễm tình + Phiêu lưu + Phong tục + Đạo lý” luôn luôn thường trực, hòa

quyện lấy nhau dưới ngòi viết tài hoa và một tấm lòng tha thiết yêu thương cuộc đời Những tình cảm ấy thể hiện trong quan niệm sáng tác cũng như việc lựa chọn các tác phẩm phóng tác của Hồ Biểu Chánh

1.3.2 Quan điểm phóng tác của Hồ Biểu Chánh và việc lựa chọn tác phẩm, nhân vật phóng tác

Trong toàn bộ hệ thống 12 tác phẩm truyện phóng tác kể trên, một điều chúng

ta dễ nhận thấy ở nguyên tác chính là những tác phẩm văn học nước ngoài có khối lượng đồ sộ cả về mặt hình thức lẫn nội dung Những tác phẩm của các nhà văn lớn nổi tiếng từ lâu đã có sức ảnh hưởng trên khắp thế giới tạo thành những trường phái, trào lưu văn học ở phương Tây Sau này do hiện tượng giao lưu văn hóa, các trường phái văn học ấy đã trở nên phổ biến không chỉ ở châu Âu mà nó còn ảnh hưởng tới các nền văn học khác trên thế giới

Phóng tác của Hồ Biểu Chánh đặt ra một vấn đề giữa một bên là truyện phương Tây, các nhân vật mang ngoại hình, tâm lý, hành động, văn hóa đặc trưng một bên là văn hóa Việt Nam ở vùng Lục Tỉnh Nam kỳ Những tiểu thuyết phương Tây có khối lượng đồ sộ, cả về mặt nội dung lẫn hình thức, làm sao để đơn giản cho phù hợp với thị hiếu của người dân xứ mình là điểm lí thú khi nói

về phương thức sáng tác của Hồ Biểu Chánh Từ tiểu thuyết dài gần ngàn trang

truyện (trường hợp Những người khốn khổ của Victor Hugo dài gần hai ngàn

trang) được Hồ Biểu Chánh phóng tác chỉ còn lại trăm trang và thậm chí chỉ vài chục trang Để phù hợp với thị hiếu của người Việt, ông đã sáng tạo những câu chuyện mang nội dung chân thực, giản dị như chính con người miền Nam Sự chuyển hóa độc đáo ấy được còn được thể hiện ở quan niệm trong sáng tác của ông

Đọc tiểu thuyết phóng tác của Hồ Biểu Chánh chúng ta không khỏi ngạc

nhiên, nói như Hồ Hữu Tường thì đó là “nhập mộng” rồi “tỉnh mộng” [51]

Truyện của ông đưa ta vào thế giới các nhân vật sống động, những con người miền Nam trong xã hội xưa cũ (xã hội miền Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ

XX) Tuy vậy trong quan hệ, trong cách nghĩ và hành động, họ như những con người đang sống xung quanh ta dù thời gian ấy đã cách nay hơn thế kỷ Ngạc nhiên thay, những tác phẩm thuần túy Việt Nam ấy bắt nguồn từ phương Tây được Hồ Biểu Chánh chuyển hóa bằng tất cả tình cảm của mình với văn hóa dân tộc, thứ văn hóa đã ăn sâu vào tâm hồn con người ông Chính vốn sống, vốn văn

hóa, sự trải nghiệm cái nhân tình thế thái đã tạo nên quan niệm sáng tác của nhà

văn

Hồ Biểu Chánh đã nói về các truyện phóng tác cũng như quan điểm phóng tác

của mình như sau: "Đọc tiểu thuyết hay tuồng hát Pháp văn mà tôi cảm thì tôi lấy chỗ cảm đó mà làm đề, rồi phỏng theo ít nhiều hoặc lấy đó mà sáng tác một tác phẩm hoàn toàn Việt Nam Tuy tôi nói phỏng theo kỳ thiệt chỉ lấy đại ý mà thôi, mà có khi tôi còn lật ngược tới đại ý, làm cho cốt chuyện trái hẳn tâm lý, khác xa với truyện Pháp" [9]

Truyện phóng tác của Hồ Biểu Chánh mang nét đặc trưng thuần Việt, đó là những câu chuyện xóm làng miền Nam, cái nghèo và nạn đói trong những năm thất bát Đó là con người miền Nam thời kỳ thực dân nửa phong kiến trong các quan hệ gia đình và xã hội Đặc biệt là tập quán sinh hoạt, suy nghĩ và cách hành

xử của họ thể hiện bản chất của những lưu dân khai hoang, những cư dân miền

đất mới Hồ Biểu Chánh không chỉ “lấy đại ý câu chuyện nước ngoài” để sáng

tác mà ông còn dùng nó để truyền tải tư tưởng dân tộc, thậm chí ông đưa câu chuyện đi xa hơn khác cái ý ban đầu trong nguyên tác

Tiểu thuyết Người thất chí hay Chúa tàu Kim Quy là những ví dụ về việc Hồ

Biểu Chánh mong muốn có được một cái kết theo ý nguyện nhân dân về lòng

nhân đạo giữa con người với nhau Nhân vật Phụng trong Người thất chí giết

người vì không thể chịu nổi cảnh bất công xã hội vì người tốt thì cứ nghèo mãi cho tới một lúc nào đó họ buộc phải tha hóa vì đồng tiền, còn kẻ giàu thì cay nghiệt chỉ chực bóp cổ, bóp họng những con người khốn khổ như bà Lợi, mụ già cho vay nặng lãi tham lam, độc ác Hành động của Phụng là hành động lấy của

người giàu chia cho người nghèo, Phụng lấy toàn bộ số tiền của bà Lợi để giúp cho cô gái sắp phải bán thân để nuôi cha bệnh và đàn em thơ, cả đứa em gái tội nghiệp của Phụng cũng có nguy cơ làm lẽ tên trọc phú Anh không thể chịu được cảnh bất công ấy và giết mụ Lợi để lấy tiền cứu lấy những người lương thiện Việc làm của Phụng khiến cho anh trở nên cao thượng trong lòng mọi người Raxcokonikov của F Doxtoevxki giết người không vì động cơ trộm tiền thậm chí anh chưa khi nào nghĩ đến việc sử dụng số tiền cướp được của bà Aliona Động cơ giết người của Raxcokonikov là vì trong tâm anh luôn dằn vặt,

ám ảnh Raxcokonikov tôn thờ về một học thuyết và những con người vĩ đại có thể đem tới hạnh phúc cho mọi người Tâm lý nhân vật của Hồ Biểu Chánh đơn giản và phù hợp với nếp suy nghĩ toàn dân hơn, do đó ông xây dựng cái kết cho nhân vật Phụng đoàn viên cũng thể hiện sự nhân đạo đúng với tinh thần Phật giáo Việt Nam Sự tự trừng phạt là hình phạt cao nhất và Phụng đã trả cho cái nghiệp giết người của mình bằng nhiều năm trời sống đời khổ hạnh trên núi, Người phương Tây thì không thể chấp nhận cái lí này do đó Raxcokonikov phải chịu sự trừng phạt của pháp luật Tương tự như việc Hồ Biểu Chánh xây dựng

truyện Chúa tàu Kim Quy đã phóng tác từ Bá tước Môngtơ Crixtô của

Alexandre Dumas nhưng các nhân vật của Hồ Biểu Chánh thuần khiết con người Việt thủy chung, nhân đạo Lê Thủ Nghĩa trả ơn ân nhân của mình mà hình như không báo oán, những kẻ gian ác tuy bị trừng phạt nhưng đó là hình phạt được tha thứ Chỉ có một kẻ bị chết trong tù, có thể do hắn vốn quen sung sướng, tên bá hộ không chịu nổi cuộc sống khắc khổ chốn lao tù và hắn chết Sự trở lại của Lê Thủ Nghĩa chỉ cốt để báo ân và minh oan cho mình Nhân vật Étmông Đăngtét của A.Dumas trở về trong sự thù hận và mong muốn trả thù nung nấu bấy lâu nay khiến cho Đăngtét trừng trị không nương tay những kẻ đã

gây đau khổ cho anh trong quá khứ và vì trả thù theo luật lệ “ răng đền răng, mắt đền mắt” là truyền thống của người Pháp Cô Mécxêđet người yêu Đăngtét

đã đi lấy kẻ thù trong những ngày tháng sự thật bị che giấu, còn cô Tư Chuyên

của Lê Thủ Nghĩa chỉ vì một lời thề ước đã thủ tiết trong bao nhiêu năm trường,

dù sự chờ đợi ấy là vô vọng cô cũng không màng hạnh phúc ở kiếp này với người đàn ông khác Chỉ có người Việt ta mới chấp nhận cô gái thủy chung son sắt ấy và Hồ Biểu Chánh đã vì thế mà chọn lựa các vai cho nhân vật để làm thêm chân thực câu chuyện xứ mình

Khi chọn phóng tác những tác phẩm văn học đồ sộ từ nền văn học Pháp, Nga thế kỷ XIX, Hồ Biểu Chánh đã tìm thấy ở các tác giả nguyên tác một sự đồng cảm sâu sắc Vốn là con người dễ mủi lòng thương với người khác, Hồ Biểu Chánh mong muốn đi tìm trong nội dung các sáng tác một tinh thần vì người khác, đó là tinh thần trọng đạo nghĩa, là cảm quan bi thảm và những số phận nhỏ bé chịu nhiều bất công trong xã hội

Người miền Nam sống rất tình cảm có lẽ vì thế trong các điệu hò, lời ca vọng cổ, trong tuồng cải lương là những câu chuyện tình cảm dễ khiến người ta mủi lòng Hồ Biểu Chánh đã tìm thấy trong các truyện nguyên tác những cảnh đời bi thảm và số phận con người trong xã hội ấy thật đáng thương Câu chuyện

về chàng trai Giăng Vangiăng trong tác phẩm Những người khốn khổ của Victor

Hugo thật cảm động vì muốn cứu những đứa cháu sắp chết đói anh đã liều mình

ăn cắp ổ bánh mì để rồi sau đó phải chịu tù đày chồng chất ngót hai mươi năm Người miền Nam nếu trong tình thế ấy có lẽ họ cũng sẵn sàng quên đi bản thân mình để cứu lấy người thân ruột thịt Hay như cô gái tội nghiệp Phăngtin phải bán răng, bán tóc, bán mình để nuôi con, còn có cả những kẻ xấu xa, nham hiểm như vợ chồng Tênácđiê Tác phẩm của Victor Hugo là tiếng nói nhân đạo sâu sắc, là niềm cảm thương vô hạn đối với những con người bé nhỏ, tinh thần ấy rất gần với người Việt Người dân ta cũng có nhiều số phận đau khổ, nhiều cảnh đời

bi thương Sự đồng cảm đã khiến cho Hồ Biểu Chánh tâm đắc những truyện

phương Tây và ông lấy đó làm “chỗ cảm”cho các sáng tác của mình Hồ Biểu

Chánh là người học cao, hiểu biết rộng Càng sống, làm việc, càng tiếp xúc với nhân dân ông lại càng cảm thấy yêu quý mảnh đất quê hương mình Đó là vùng

đất Nam bộ màu mỡ, văn hóa đa dạng đặc biệt con người miền Nam chân tình cởi mở, bằng chứng là trong cả cuộc đời làm nghệ thuật ông đã để lại số lượng rất lớn các tác phẩm có giá trị thuộc nhiều loại hình nghệ thuật khác nhau và tất

cả chúng đều thể hiện đặc sắc văn hóa Nam bộ Con người giàu tình cảm ấy khó

có thể thờ ơ trước cảnh đời lắm gian truân của người khác Khi bắt gặp nỗi đau bất hạnh trong các tác phẩm phương Tây thì ông cũng cảm nhận được nỗi khổ hạnh ở xung quang mình, người xứ mình cũng có nhiều cảnh đời ngang trái, người ta phải đấu tranh giành giật để có thể tồn tại và khi con người sống trong

xã hội đầy tham vọng giàu sang, quyền lực như trong câu chuyện Bá tước Môngtơ Crixtô của Alexandre Dumas thì con người cũng khó lòng thoát khỏi

những cám dỗ dục vọng Vì lòng tham ích kỷ con người có thể rắp tâm hãm hại bạn bè, vì lòng ghen tuông đố kị người ta sẵn sàng gây tội ác và vì quyền lợi họ hàng, dòng tộc người ta thờ ơ với nỗi đau kẻ khác Đó là xã hội đang điên cuồng trong vòng xoáy tình tiền Những thân phận nhỏ bé phải ghánh chịu bao điều bất công vì họ không thể một mình chống chọi Chọn phóng tác những tác phẩm như vậy bởi vì trong ông đặc biệt cảm thương cho số phận “những người khốn khổ” Người miền Nam trong những ngày đầu khai hoang lập ấp cũng phải đối đầu với bao nỗi cam go, họ cũng chịu những bất công xã hội và tệ ăn hối lộ của

quan trên cũng khiến bao gia cảnh người dân tan nát “Đọc tuồng Pháp”, thứ

văn chương phương Tây nhưng Hồ Biểu Chánh vẫn cảm nhận ở các nhân vật là những con người rất gần gũi Những nhân vật như ông già Vitalis (Không gia đình, Hector Malot), Giăng Vangiăng, giám mục Mirien, Ănggiônrát…(Những người khốn khổ, Victor Hugo) là những nhân vật mang tinh thần trọng đạo nghĩa mà người miền Nam thì luôn đề cao tinh thần ấy vì họ vốn là những lưu dân khai hoang trọng đạo lý Đó là văn hóa, là đời sống tinh thần được mang theo tới miền đất mới Dù cuộc sống có nhiều khó khăn vất vả, dù hàng ngày phải đối mặt với nhiều cam go, dân miền Nam vẫn lạc quan, họ giữ gìn tất cả những giá trị thuộc về truyền thống văn hóa dân tộc

Các tác phẩm phóng tác của Hồ Biểu Chánh đã chiếm một vị trí quan trọng trong giai đoạn giao thời của tiểu thuyết hiện đại Việt Nam Theo các nhà nghiên cứu văn học người ta nhận thấy tiểu thuyết thời kỳ này tập trung xây dựng nhân vật theo từng nhóm cụ thể như sau: Nhóm con người hành động; Nhóm con người dục vọng, sa ngã; Nhóm con người cá nhân tự nhiên và con người mơ mộng Các nhân vật trong tiểu thuyết phóng tác của Hồ Biểu Chánh hầu hết thuộc nhóm con người hành động đó là Thủ Nghĩa, Kỉnh Chi, Tư Chuyên, Thu Thủy (Chúa tàu Kim Quy), Lê Văn Đó (Nhọn cỏ gió đùa), thầy Đàng, thằng Được (Cay đắng mùi đời) Các nhân vật này thể hiện rõ nhất ý nguyện của tác giả vì tiêu chí của Hồ Biểu Chánh chính là nhệ thuật “tải đạo” Nghệ thuật “tải đạo” không chỉ được Hồ Biểu Chánh sử dụng trong các tác phẩm phóng tác mà hầu hết toàn bộ sáng tác của ông đều truyền tải thứ đạo lý dân tộc ấy

• Ti ểu kết

Văn học Việt Nam đã trải qua nhiều thời kỳ phát triển và luôn song hành với sự phát triển của lịch sử xã hội Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, trong bối cảnh xã hội thực dân nửa phong kiến, văn học Việt Nam đã có sự tiếp thu mạnh

mẽ các nền văn học lớn của thế giới, từ đây phong trào dịch thuật, phóng tác văn học trở nên phổ biến Tiếp nhận văn học từ phương Tây đã đưa nền văn học nước ta vào tiến trình hiện đại, là xu hướng chung đổi mới tất yếu của văn học nghệ thuật trên thế giới

Miền Nam là nơi phổ biến chữ quốc ngữ đầu tiên và cũng là cái nôi để văn học quốc ngữ hình thành Để có thể tiến những bước dài chắc chắn trên con đường hiện đại hóa nền văn học, phóng tác là hiện tượng của sự “vay mợn” để đổi mới Phóng tác đã làm phong phú thêm, phóng tác không đi ngược với tinh thần dân tộc, mà đó là sự cách tân của các nhà văn tiên phong và Hồ Biểu Chánh thuộc thế hệ những nhà văn như thế

Hồ Biểu Chánh đã phóng tác trên quan điểm lấy cốt truyện phương Tây viết câu chuyện Việt Nam, vì vậy ông đã tìm kiếm, lựa chọn những tác phẩm có tinh thần giống với cảm quan cư dân miền đất mới và đồng điệu với làn sóng

“nhu cảm” của văn chương Việt Nam những năm 20 của thế kỷ XX Các tác phẩm phóng tác của Hồ Biểu Chánh thể hiện một hình thức liên văn bản cắt nguồn Từ đây người đọc xúc động với những con người và cảnh đời trên chính quê hương mình

Chương 2 PHƯƠNG THỨC CHUYỂN HÓA DIỆN MẠO TỪ NGƯỜI ÂU-MỸ

SANG NGƯỜI MIỀN NAM LỤC TỈNH

2.1 Sắp xếp lại hệ thống nhân vật văn bản nguồn sang văn bản đích

Hồ Biểu Chánh phóng tác từ văn học phương Tây những tác phẩm có thể

coi là kiệt tác văn học đồ sộ cả về nội dung lẫn hình thức Trước yêu cầu bản địa hóa buộc nhà văn phải sáng tác ra những câu chuyện phù hợp với thị hiếu thẩm

mỹ người Việt Nam Từ tác phẩm có độ dài vài trăm trang thậm chí dài gần hai

ngàn trang như Những người khốn khổ của Victor Hugo, Hồ Biểu Chánh đã viết

lại truyện chỉ có độ dài độ vài ba chục trang hay cùng lắm là trên dưới một trăm trang Việc rút ngắn các tiểu thuyết không ngoài mục đích nhằm đáp ứng thị hiếu người đọc Đối với người Việt cụ thể là người miền Nam lúc bấy giờ, việc đọc một cuốn truyện không quá dài khiến cho người ta không cảm thấy mệt mà lại có cảm giác nhẹ nhàng thoải mái Truyện được rút gọn cả về nội dung lẫn hình thức thì hệ thống nhân vật cũng từ đó mà thay đổi Hồ Biểu Chánh chỉ giữ lại những nhân vật chính giống như việc ông lấy cốt truyện làm chỗ “cảm” trong sáng tác Quan hệ giữa các nhân vật đã thay đổi, cốt truyện được xây dựng lại mang ý hướng của nhà văn cho nên hệ thống các nhân vật được ông thêm hoặc bớt đi, được thay thế hoặc thay vai cho phù hợp với chủ đề tư tưởng theo hướng đơn giản hóa truyện xứ mình

2.1.1 Thêm bớt, thay thế hoặc thay vai nhân vật

Hồ Biểu Chánh luôn ý thức về việc sáng tác một câu chuyện Việt Nam, ông đã đơn giản hóa các mối quan hệ phức tạp mà tiểu thuyết phương Tây xây dựng, chuyển hóa các quan hệ con người theo quan niệm truyền thống hoặc có thể quan hệ ấy chuyển tải cho một loại triết lý, tư tưởng khá phổ biến thời ấy

Do đó hệ thống nhân vật được thêm hoặc bớt đi thậm chí là thay vai nhân vật để

cái lý và tình được trọn vẹn So sánh một vài tác phẩm giữa nguyên tác với truyện tác của Hồ Biểu Chánh, hệ thống nhân vật được ông lược bớt đáng kể

Hệ thống nhân vật chính trong Tội ác và hình phạt (F.Dostoevsky) và Người thất chí (Hồ Biểu Chánh):

Raskolnikov Phụng

Razumikhin Trinh

Alyona Ivanovna bà Lợi

Đó là hệ thống các nhân vật chính được Hồ Biểu Chánh giữ lại, ông đã lược bớt đi ở nguyên tác cũng như thêm vào truyện phóng tác một số nhân vật quan trọng sau đây:

Nhân vật bị lược bỏ: Elizaveta Ivanovna (em gái mụ chủ cầm đồ Alyona Ivanovna), Porfiri (quan dự thẩm phụ trách về điều tra cảnh sát), bác sĩ Zoximov…Lược bỏ một số nhân vật trong Tội ác và hình phạt là sự tính toán

có chủ đích của Hồ Biểu Chánh Tội ác và hình phạt là một tiểu thuyết của nhà

văn F.Dostoevsky, câu truyện được tác giả xây dựng như một tiểu thuyết trinh thám với nghệ thuật khai thác tâm lí nhân vật phức tạp tài tình Đó là sở trường của nhà văn người Nga cũng là một đặc điểm của văn học phương Tây nên những tình tiết ly kỳ được sử dụng như một kỹ thuật, sở trường của F.Dostoevsky Raskolnikov đã giết chết mụ chủ tiệm cầm đồ Alyona Ivanovna thì đột nhiên ở đâu bà em gái xuất hiện, dù không có ý định sát hại bà ta nhưng

trong cơn “say máu” Raskolnikov đã ra tay giết nốt Phụng trong Người thất chí giết bà Lợi sau đó lấy tiền đem về, không có thêm người vô tội nào phải chết

nữa Như vậy việc lược bỏ bớt đi một nhân vật là bớt đi một cái chết oan uổng, tính chất rùng rợn của vụ án không được tác giả khai thác như một câu chuyện kinh dị mà cái chết của một con người độc ác chuyên cho vay nặng lãi là cái

nghiệp mụ ta phải trả theo luật nhân quả Phụng là kẻ giết người nhưng anh đang làm việc nghĩa hiệp “thay trời hành đạo”, lấy của người giàu độc ác chia cho người ngèo Tội ác giết người của Raskolnikov và Phụng mang ý nghĩa khác nhau, sự khác ấy là do tư tưởng văn hóa hai vùng đã chi phối tác giả Truyện của

Hồ Biểu Chánh đề cao chí khí người quân tử thấy chuyện bất bình phải ra tay

Vì cái chính là giết người độc ác cướp của, mà Hồ Biểu Chánh đã biến hành động của Phụng thành nỗi cảm thông của người đọc đối với kẻ tội đồ, tội của anh có thể tha thứ khi ông để cho bà Lợi ở nhà có một mình vào đêm hôm ấy Nhân vật quan dự thẩm phụ trách điều tra cảnh sát Porfiri và bác sĩ Zoximov

cũng bị Hồ Biểu Chánh bỏ qua vì tính chất truyện Tội ác và hình phạt mang yếu

tố trinh thám, Tội ác và hình phạt đưa người đọc vào những thắt, mở nút ly kỳ,

có những phân tích, lí giải và các chứng cứ tội phạm được kiểm chứng một cách khoa học, đó là cách xây dựng truyện phù hợp đối với tư duy người phương Tây Thế giới nhân vật của Dostoevsky mỗi người ngoài quan hệ với thủ phạm, bản thân họ còn được khai thác với các quan hệ cá nhân, bản thân các nhân vật ấy cũng có những mối quan hệ riêng gợi ra nhiều chiều, nhiều hướng phát triển cho

tư duy người đọc Quan hệ giữa các nhân vật trong Người thất chí đơn giản,

quan hệ đó chỉ là xoay quanh nhân vật chính, làm phông nền cho nhân vật chính thể hiện một chủ đề chủ đề nhân đạo mà Hồ Biểu Chánh muốn truyền đạt Đối với truyện của Hồ Biểu Chánh, người đọc tuy không bị lôi kéo vào những tình tiết ly kỳ, hồi hộp nhưng lại xúc động trước hành động của nhân vật, người đọc

dễ cảm thông với cảnh ngộ của Phụng trong người thất chí Cũng nằm trong hệ quy chiếu như trên, Chúa tàu Kim Quy và Bá Tước Môngtơ Crixtô của

Alexandre Dumas có sự lược bỏ bớt, chỉ giữ lại các nhân vật chính như sau:

Étmông Đăngtét Lê thủ Nghĩa

Linh mục Faria Mạc Tiễn

Quan tòa Vinlơpho quan tri huyện Đông Xuân