Tìm hiểu nghệ thuật xây dựng nhân vật anh hùng tôn ngộ không trong tây du ký của ngô thừa ân

Vốn tiềm tàng từ quan niệm nhân sinh Trung Quốc cổ đại, được khởi sinh bởi chuyển biến thời cuộc và mạch nguồn tư tưởng của riêng tác giả Ngô Thừa Ân, Tôn Ngộ Không ra đời, vượt khỏi “vò

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Trần Huỳnh Tuyết Như

TÌM HIỂU NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT

ANH HÙNG TÔN NGỘ KHÔNG TRONG

TÂY DU KÝ CỦA NGÔ THỪA ÂN

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2014

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Trần Huỳnh Tuyết Như

TÌM HIỂU NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT

ANH HÙNG TÔN NGỘ KHÔNG TRONG

TÂY DU KÝ CỦA NGÔ THỪA ÂN

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Mã số : 60 22 02 45

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS NGUYỄN ĐÌNH PHỨC

Thành phố Hồ Chí Minh - 2014

MỤC LỤC Lời cam đoan

Lời cảm ơn

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 NHÂN VẬT ANH HÙNG TRONG VĂN HỌC TRUNG QUỐC 10

1.1 Quan niệm về nhân vật anh hùng trong văn học Đông Tây 10

1.1.1 Khái niệm hình tượng nhân vật anh hùng 10

1.1.2 Nhân vật anh hùng trong văn học phương Tây 14

1.1.3 Nhân vật anh hùng trong văn học Trung Quốc 21

1.2 Mô thức xây dựng hình tượng anh hùng trong văn học Đông Tây 32

1.3 Tôn Ngộ Không và vấn đề nguyên mẫu 34

Chương 2 MÔ THỨC XÂY DỰNG HÌNH TƯỢNG ANH HÙNG TÔN NGỘ KHÔNG 38

2.1 Xuất thân và xuất hiện đặc biệt (xuất hiện) 38

2.1.1 Đá thần – nguồn gốc khởi sinh ra Tôn Ngộ Không 38

2.1.2 Cuộc chiến thoát khỏi vòng luân hồi sinh tử của Tôn Ngộ Không 43

2.1.3 Tôn Ngộ Không – người anh hùng “tế nhược phù khuynh” 46

2.1.4 Cuộc “trùng sinh” sinh mạng anh hùng của Tôn Ngộ Không 50

2.2 Trải nghiệm thần kỳ trên con đường thỉnh kinh (khảo nghiệm bản lĩnh anh hùng) 52

2.2.1 Tôn Ngộ Không – người anh hùng của những cuộc giao chiến 53

2.2.2 Tôn Ngộ Không – người anh hùng trí tuệ 57

2.3 Đấu Chiến Thánh Phật Tôn Ngộ Không (thành hình) 59

2.3.1 Tôn Ngộ Không – người anh hùng “tự ngã” 59

2.3.2 Những biểu hiện hình thành phẩm chất “tự ngã” ở Tôn Ngộ Không 62

Chương 3 NHÂN TỐ PHỤ TRỢ VÀ KỸ XẢO XÂY DỰNG HÌNH TƯỢNG ANH HÙNG TÔN NGỘ KHÔNG 72

3.1 Một số yếu tố phụ trợ 72

3.1.1 Các thành viên trong đoàn thỉnh kinh 72

3.1.2 Vai trò của Quan Thế Âm Bồ Tát 101

3.1.3 Vòng kim cô của Ngộ Không 115

3.1.4 Vũ khí của Tôn Ngộ Không 122

3.2 Kỹ xảo xây dựng nhân vật anh hùng Tôn Ngộ Không 123

3.2.1 Kết hợp bút pháp lãng mạn và hiện thực 123

3.2.2 Sự tái sinh các motif folklore độc đáo 125

3.2.3 Tôn Ngộ Không và "thiện" , lý tưởng Ngô Thừa Ân gửi gắm 137

KẾT LUẬN 141

TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 146

TÀI LIỆU THAM KHẢO 147

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn của người hướng dẫn khoa học

Ngoài những trích dẫn là thành quả nghiên cứu hoặc đã được phát biểu của các nhà khoa học khác, những kết quả nghiên cứu hoàn toàn mang tính trung thực và là nghiên cứu độc lập của chúng tôi

Tôi xin chịu trách nhiệm về kết quả nghiên cứu của mình

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 30 tháng 09 năm 2014

Trần Huỳnh Tuyết Như

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến các thầy, cô giáo khoa Văn học nước ngoài, trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh đã trang bị cho tôi những kiến thức

và kỹ năng cần thiết suốt những năm học tại trường

Tôi gửi lòng biết ơn sâu sắc đến gia đình tôi, bạn bè – những người đã không ngừng động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu đề tài này

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 30 tháng 09 năm 2014

Trần Huỳnh Tuyết Như

MỞ ĐẦU

1 Lí do và mục đích nghiên cứu

1.1 Trong kho tàng tiểu thuyết Trung Quốc, tác phẩm Tây du ký được xếp vào

một trong “Tứ đại danh tác” Điều đó chứng tỏ vị trí đỉnh cao của nó giữa vô vàn các tuyệt tác trong dòng văn học cổ điển Trung Quốc Manh nha từ thể loại tiểu thuyết thần ma, kết hợp trí tưởng tượng phong phú, sức sáng tạo phi thường cùng kết cấu đồ

sộ và đặc biệt là cách xây dựng xuất sắc hình tượng nhân vật anh hùng, Ngô Thừa Ân

đã thật sự thành công với tác phẩm vĩ đại vượt thời gian này Hơn bốn trăm năm từ

ngày ra đời, Tây du ký vẫn in đậm dấu ấn và không ngừng đặt ra cho văn học thế giới

nói chung và Trung Quốc nói riêng một loạt những vấn đề đầy lý thú, kích thích tinh

thần tìm tòi, sáng tạo, nhận thức và cả tái nhận thức Ngô Thừa Ân với tác phẩm Tây

du ký thông qua hành trình thỉnh kinh đầy gian nan, đậm đà triết lý nhà Phật, đã giúp

nhân vật của mình đi đến cái tột cùng của sự tồn tại đích thực, sự bình yên của cuộc sống và sự thăng hoa thật sự của bản thể con người

1.2 Tây du ký là một tác phẩm kiệt xuất, được quần chúng nhân dân yêu mến

Bạn đọc Á Châu từ già đến trẻ, không ai không biết đến Tôn Ngộ Không - người anh hùng có bảy mươi hai phép thần thông biến hóa, từng đại náo thiên cung Hình tượng nhân vật Tôn Ngộ Không trở thành biểu tượng cho trí tuệ và sức mạnh chân chính của nhân dân trong cuộc đối đầu giữa cái thiện và cái ác Vốn tiềm tàng từ quan niệm nhân sinh Trung Quốc cổ đại, được khởi sinh bởi chuyển biến thời cuộc và mạch nguồn tư tưởng của riêng tác giả Ngô Thừa Ân, Tôn Ngộ Không ra đời, vượt khỏi “vòng càn khôn” khuôn mẫu của bao hình tượng nhân vật anh hùng in hằn trong lịch sử, tạo nên những “làn sóng ngầm” mới mẻ và dữ dội, thổi bão táp vào lòng độc giả bao thế hệ

1.3 Việc tìm hiểu nhân vật anh hùng Tôn Ngộ Không trong tác phẩm “kỳ thư”

vĩ đại này là cần thiết để có được một cái nhìn toàn diện, sâu rộng hơn về nền văn hóa, văn học Trung Quốc, khẳng định giá trị và vai trò của tác giả Ngô Thừa Ân trong tiến trình phát triển của văn học Trung Quốc Vấn đề tìm hiểu nghệ thuật xây dựng nhân

vật anh hùng Tôn Ngộ Không trong Tây du ký của Ngô Thừa Ân vừa có ý nghĩa khoa

học góp thêm một cách nhìn, cách cảm mới cho việc phân tích hình tượng nhân vật

anh hùng, vừa có ý nghĩa thiết thực cho công tác giảng dạy văn học Trung Quốc ở các trường đại học Việt Nam hiện nay

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam

Tây du ký là một tác phẩm vĩ đại trong “Tứ đại kỳ thư” của văn học Trung Quốc

Nhiều năm qua, tại Việt Nam, theo khảo sát, đã có khá nhiều những công trình nghiên cứu liên quan đến đối tượng này, và loại công trình này ngày một phong phú, đa dạng

về cả số lượng lẫn chất lượng Tuy nhiên hướng tìm hiểu, nghiên cứu về nghệ thuật xây dựng nhân vật anh hùng Tôn Ngộ Không thì hầu như vẫn chưa được chú ý Qua quá trình tìm tòi, nghiên cứu, chúng tôi đã tổng hợp được một số công trình nghiên cứu có liên quan như sau:

2.1.1 Thời kỳ từ khoảng 1960 đến trước 1990

Khuynh hướng chủ yếu của thời kỳ này là tập trung nghiên cứu ý nghĩa xã hội và triết lý của tác phẩm Bên cạnh đó, giới học giả cũng đặc biệt chú ý vào các đặc điểm

về phong cách nghệ thuật của Tây du ký như tính chất lãng mạn thần thoại, tính chất

hài hước, nhưng không ai đặt vấn đề nghiên cứu nghệ thuật xây dựng nhân vật anh hùng Tôn Ngộ Không.Tuy nhiên, trong ý kiến của các nhà nghiên cứu, đây đó cũng đề cập đến một số vấn đề liên quan đến đối tượng nghiên cứu của luận văn, cụ thể:

(1) Trần Xuân Đề, mặc dù chủ yếu nhấn mạnh đến tinh thần phản kháng của Tôn Ngộ Không, cũng đã đề cập đến vấn đề”nhân vật anh hùng” khi khẳng định “Tôn Ngộ Không là người anh hùng giàu màu sắc thần kỳ” [13,tr 51] (2) Lương Duy Thứ nghiên cứu phong cách “lạc quan, dí dỏm, hài hước”, đã

bước đầu phân tích cái “hài”và”kỳ” của tác phẩm Tác giả khẳng định Tây du

ký”có màu sắc thần thoại”,”hết việc ly kỳ này đến ly kỳ khác”, “thế giới

huyền ảo đó đã được miêu tả căn cứ vào hiện thực”, “các nhân vật Tây Du thường có hình dạng cổ quái” [54, tr 13]

Nhìn chung, các ý kiến liên quan đến đề tài, tuy từng được nêu lên nhưng xem ra chỉ được nghiên cứu khái quát trong phạm vi phong cách nghệ thuật của tác phẩm, mà hoàn toàn chưa được tiến hành nghiên cứu một cách thấu đáo

2.1.2 Thời kỳ từ khoảng 1990 trở lại đây

Đây là thời điểm được quan tâm nhiều hơn cả về số lượng lẫn chất lượng đối

với tác phẩm Tây du ký Hàng loạt các công trình nghiên cứu ra đời, đồng thời một số

lớn các bài viết khoa học được đăng tải trên các tạp chí Khảo sát qua giai đoạn này, chúng tôi phát hiện một số ý kiến khá gần với đề tài của luận văn Cụ thể:

(1) Trong công trình Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, Nxb GD, 2003, Trần

Xuân Đề nói về hình tượng nhân vật Tôn Ngộ Không:”Tôn Ngộ Không được xây dựng thành hình tượng nhân vật anh hùng, nhưng tiếc thay, người anh hùng có bảy mươi hai phép thần thông đó, lại không nhảy khỏi bàn tay của Phật Tổ Như Lai, cũng không thoát khỏi kim cô, cái mũ đội đầu, của Quan Thế Âm Bồ Tát Tuy vậy, trước sau Tôn Ngộ Không không phải là kẻ chịu nằm yên dưới Ngũ Hành Sơn, y giãy giụa khiến núi non nứt nẻ Cho đến sau khi Đường Tam Tạng cứu khỏi, Ngộ Không vẫn là chú khỉ có ý chí quật cường và tinh thần đấu tranh của tự bao giờ.” [14, tr.106]

(2) Lương Duy Thứ khẳng định tinh thần phản kháng làm nên anh hùng Tôn

Ngộ Không trong quyển sách Để hiểu toàn bộ tiểu thuyết cổ điển Trung

Quốc xuất bản năm 2000: ”Hình tượng rực rỡ nhất trong Tây du ký là hình

tượng anh hùng nổi loạn Tôn Ngộ Không Đây là một kiểu “Hiệp sĩ chống trời” Hành động của Ngộ Không chỉ là quấy rối và đập phá để xây dựng một cái gì không rõ ràng Do vậy, hành động đó thường mang tính chất bộc phát, manh động và vô chính phủ Tôn thường chiến đấu đơn độc, lẻ loi và không tránh khỏi thất bại Trong hoàn cảnh xã hội cũ,khi mà áp bức bóc lột, bất công ngang trái tồn tại phổ biến và được thừa nhận là đương nhiên, không thể khác được, thì những hành động kiểu đó cũng có ý nghĩa nhất định Nó phủ nhận hiện thực, kêu gọi phản kháng, dự báo bùng nổ Tôn Ngộ Không là loại anh hùng như vậy Đại Náo Thiên cung là truyện ký anh hùng của y.Tây thiên thỉnh kinh là lịch sử xây dựng sự nghiệp của y [55, tr 63]” Dẫu sao, Tôn Ngộ Không vẫn là hình tượng rực rỡ của một loại anh hùng mà đặc trưng tính cách là phản kháng nổi loạn, dám đấu tranh Nó

tượng trưng cho nguyện vọng sâu kín của nhân dân lao động bao đời chịu

áp bức bóc lột” [55, tr 65]

(3) Nghiên cứu về tiểu thuyết Tây du ký, công trình Lịch sử văn học Trung

Quốc tập II, Nxb ĐHSP, 2002, Nguyễn Khắc Phi cho rằng:”Toàn bộ thế

giới thâm nghiêm, đầy quyền uy của giai cấp thống trị bao trùm lên tất cả là Thần Phật-Đạo đã là bối cảnh điển hình để thể hiện tính cách anh hùng của

kẻ phản nghịch Tôn Ngộ Không.Tôn chiến đấu vì tự do, vì sự tôn trọng nhân cách Tôn thể hiện tinh thần chiến đấu ngoan cường ngoan cường, sức mạnh của lòng dũng cảm và trí mưu đối với mọi thế lực hắc ám hòng tước đoạt lực lượng và ý chí tự do của nó” [47, tr.81]

(4) Giáo trình văn học Trung Quốc tập II của nhiều tác giả, Nxb Giáo Dục,

1997, đã nhận xét:” Tôn Ngộ Không được đổi tên là Tôn Hành Giả, y không còn là một anh hùng phản nghịch nữa Tác giả lại cho nhân vật này một ý nghĩa mới Y chính trực, dũng cảm, mưu trí, ngoan cường, biết đấu tranh với các loại yêu tà, ma quái Trên đường sang Tây Thiên, Đường Tăng hễ rời khỏi y thì khó lòng bước lên nửa bước Trư Bát Giới và Sa hòa thượng chỉ là kẻ trợ giúp y chiến đấu Nếu nói khi đại náo thiên cung, tác giả chủ yếu làm nổi bật lòng dũng cảm của y, thì sang Tây Thiên lấy kinh, tác giả thể hiện sự mưu trí của y nhiều hơn Y biết cách nhận ra mọi thứ ngụy trang của yêu quái, dùng đủ mọi cách tìm được những nhược điểm hoặc lai lịch của chúng và nghĩ ra sách lược đối phó với từng loại một Đối phó với kẻ địch nguy hiểm nhất, y có một phương pháp khéo léo, đó là chui tọt vào bụng đối phương, rồi quấy rối lung tung trong đó, làm cho địch bất lực, cúi đầu chịu trói Y bền bỉ, dẻo dai, thọc sâu vào sào huyệt, vật lộn đến cùng, chưa đạt được mục đích thì chưa buông tha Lúc khó khăn, y luôn lạc quan, đầy vẻ hăng say, không bao giờ khóc lóc như Đường Tăng cũng không như Trư Bát Giới luôn buông những lời chán nản Sau này, tu thành chính quả y được phong làm “Đấu Chiến Thắng Phật” Tác giả đã nắm bắt đúng đặc điểm của y là giỏi đấu tranh Con người y tập trung phản ánh rất nhiều phẩm chất ưu tú của nhân dân lao động và hết thảy những phẩm chất

đó lại được lý tưởng hóa nên y trở thành hình tượng anh hùng được nhân dân yêu thích” [46, tr 454]

(5) Bàn về tính cách của Ngộ Không, theo Tây du ký tập 1, Nxb Văn nghệ

TPHCM, 2000, Tế Xuyên (dịch) có viết:” Trong toàn bộ sách, Tôn Ngộ Không đã giữ được tính thống nhất Đi Tây Thiên lấy kinh là tính cách của Tôn phát triển tiến lên một bước, chứ nhất định không phải là phủ định tinh thần phản kháng khi đại náo thiên cung Tôn Ngộ Không không sợ trời, không sợ đất Tôn có tinh thần chiến đấu phản kháng hết thảy sự áp bức thống trị, kiên quyết khắc phục hết thảy các khó khăn, có trí tuệ và sức mạnh vô cùng; có phẩm chất cao quý, chí công vô tư, tha thiết yêu an hem, đồng tình và giúp đỡ những kẻ nhỏ yếu bị hại Tất cả những cái đó đều là cái mà nhân dân vốn có, đồng thời là cái được lý tưởng hóa đến cao độ Cái tinh thần phản kháng, ngạo nghễ, bất khuất, đánh đổ hết thảy của Tôn Ngộ Không là nhằm vào giai cấp thống trị phong kiến mà chĩa mũi nhọn, điều đó có ý nghĩa rất lớn: “Tính cách của Tôn là tích cực, hình tượng của Tôn mãi mãi được thiếu niên nhi đồng yêu thích, rất có tác dụng đến sự hình thành tính cách các em” [1, tr.17]

Có thể thấy rằng, đây là thời kỳ nở rộ của những nghiên cứu theo rất nhiều hướng tiếp cận hiện đại khác nhau, những thành tựu mà các công trình thu được đều không nhỏ

Ở đây khá nhiều ý kiến thống nhất khi cho rằng Tôn Ngộ Không trong Tây du ký là một

người anh hùng, thế nhưng những vấn đề liên quan đến nghệ thuật xây dựng nhân vật anh hùng Tôn Ngộ Không thì hầu như chưa có một công trình nào đề cập

2.2 Tình hình nghiên cứu Tây du ký tại Trung Quốc

Có thể tạm chia thành hai thời kỳ như sau:

2.2.1 Thời kỳ từ 1949 đến 1979

(1) Cuốn Tập luận văn nghiên cứu về Tây du ký (Tây du ký nghiên cứu luận văn

tập) tập hợp khá nhiều bài viết đã tập trung đến tính chất “thần thoại”của tác phẩm

này.Tiêu biểu là các bài viết của các tác giả Thẩm Ngọc Thành, Lý Đại Xuân, Cao Hy Tăng…trong đó có bài quan tâm đến tính chất” hài hước” của Lý Đại Xuân, có bài đi vào khảo cứu, xác định văn bản, xác định tư cách tác giả [52, tr.100, 110] Nhìn

chung, các công trình trên đều đi sâu vào khai thác giá trị hiện thực, đặc điểm nghệ thuật chứ chưa đi sâu vào việc tìm hiểu nghệ thuật xây dựng nhân vật anh hùng Tôn Ngộ Không trong tác phẩm

(2) Ở giai đoạn này cần đặc biệt phải quan tâm đến nhận định của các tác giả thuộc Nhà xuất bản Nhân dân văn học Bắc Kinh, nhận định này được dịch và giới

thiệu trong cuốn Tây du ký do Nhà xuất bản Phổ thông xuất bản năm 1961, là đại diện cho khuynh hướng nghiên cứu và đánh giá Tây du ký trong thời gian này: “Tây du ký

là một bộ tiểu thuyết trường thiên vĩ đại, lãng mạn và tích cực” “Thông qua hình thức

ảo tưởng thần kỳ và nội dung bắt nguồn ở hiện thực mà cao hơn hiện thực, Tây du ký

phản ánh đầy đủ, quanh co, phức tạp lý tưởng cao quý và đời sống hiện thực của nhân dân ta” “Châm biếm, hài hước là một sở trường của Ngô Thừa Ân” [4, tr 3]

Chúng tôi nhận thấy xu hướng nghiên cứu chung về Tây du ký ở thời kỳ này

vẫn đóng khung ở khía cạnh giá trị hiện thực, tinh thần đấu tranh thuộc phạm vi đấu tranh giai cấp…Tuy nhiên, một số những nhận định trên đây, chúng tôi cho rằng, đó là những gợi dẫn quý báu cho hướng tiếp cận của luận văn

2.2.2 Thời kỳ từ 1980 trở lại đây

Việc nghiên cứu các tác phẩm văn học cổ Trung Quốc nói chung và Tây du ký nói

riêng ở thời kỳ này có những chuyển biến mới Xu hướng tiếp cận theo những lý thuyết của phê bình văn học phương Tây đã đem đến một luồng sinh khí với hàng loạt các góc nhìn, hướng nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu mới mẻ Song song với quá trình

đó, giới học giả Trung Quốc cũng dần từ bỏ những cách nhìn phiến diện thiên về giai cấp, xã hội học, những yếu tố thường được xem là dễ dàng dẫn đến quan niệm dung tục hóa, tầm thường hóa về các tác phẩm văn học của giai đoạn trước đó Cụ thể:

(1)Ngô Thánh Tích trong Bàn về tính truyền kỳ của Tây du ký, cho rằng Tây du

ký có ba đặc điểm chính là: tính truyền kỳ, tính triết lý và tính hài kịch [42, tr.10]

(2) Công trình Từ điển thưởng thức tiểu thuyết Minh-Thanh (Minh-Thanh tiểu

thuyết giám thưởng từ điển) dành hơn 70 trang viết về Tây du ký Về phong cách nghệ

thuật của Tây du ký, Lý Thời Nhân cho rằng: “Hầu như có thể lấy hai chữ hài hước để

khái quát một cách đơn giản” Về nhân vật Tôn Ngộ Không, Ngô Thánh Tích nhấn

mạnh sự kết hợp “tính truyền kỳ và tính thần kỳ” với “tính khôi hài và tính thú vị”, kết hợp “hài bút” với “hí bút”[36, tr 70]

Như vậy, ở Trung Quốc từ năm 1980 đến nay, từ khía cạnh này đến khía cạnh khác, đã xuất hiện những ý kiến liên quan, những gợi dẫn một cách gián tiếp cho hướng đi, hướng triển khai nghiên cứu của luận văn Hơn nữa, có thể thấy rõ rằng, ở thời kỳ này cũng vẫn chưa tìm thấy bất kỳ một công trình nghiên cứu nào trực tiếp đi

vào nghiên cứu nghệ thuật xây dựng nhân vật anh hùng Tôn Ngộ Không trong Tây du

ký một cách toàn diện và có hệ thống

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

Kế thừa và phát huy thành tựu nghiên cứu của các thế hệ đi trước, chúng tôi sẽ tiếp tục đi sâu tìm hiểu, làm rõ vai trò của nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật

anh hùng Tôn Ngộ Không trong tác phẩm Tây du ký của Ngô Thừa Ân Ở luận văn

này, chúng tôi hướng tính khái quát, toàn diện và hệ thống trong nghệ thuật xây dựng hình tượng anh hùng Đặc biệt, dựa trên nền tảng tổng hợp hệ thống lý luận văn học Đông Tây về mô thức xây dựng hình tượng nhân vật anh hùng trong văn học, luận văn

hi vọng sẽ đem lại cách nhìn đa diện, đa chiều hơn về tác phẩm nói chung và nhân vật nói riêng

3.1.Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu được xác định là hình tượng nhân vật anh hùng Tôn Ngộ

Không trong tiểu thuyết Tây du ký 100 hồi của Ngô Thừa Ân

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong phạm vi của luận văn, chúng tôi tập trung vào nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật anh hùng Tôn Ngộ Không dựa trên nền tảng mô thức chung của hình tượng anh hùng trong văn học Đông Tây qua ba giai đoạn cụ thể: khởi sinh - dấn thân – thành hình

Về mặt văn bản, chúng tôi chọn bản dịch lại Tây du ký do nhóm dịch giả Thụy

Đình, Chu Thiên thực hiện theo chủ trương của Nhà xuất bản Văn học xuất bản năm

1997

4 Phương pháp và tư liệu nghiên cứu

4.1 Phương pháp nghiên cứu

Xuất phát từ mục đích, đối tượng nghiên cứu, luận văn chúng tôi sử dụng một số

phương pháp nghiên cứu sau:

4.1.1 Phương pháp liệt kê-phân loại-so sánh

Xuất phát từ hướng tìm hiểu nghệ thuật xây dựng nhân vật anh hùng Tôn Ngộ Không, luận văn sẽ liệt kê, phân loại các yếu tố nghệ thuật xây dựng nhân vật anh hùng Sự phân loại này cũng là điều kiện giúp cho việc so sánh sự tồn tại và kết hợp giá trị của các yếu tố nghệ thuật trong cách thức xây dựng hình tượng của nhà văn Trong luận văn, chúng tôi cũng đồng thời tiến hành so sánh thi pháp xây dựng nhân vật của tác giả Ngô Thừa Ân với thi pháp xây dựng nhân vật truyền thống của văn học

cổ điển Trung Quốc và văn học phương Tây nhằm làm nổi bật đối tượng nghiên cứu Ngoài ra, trong quá trình phân tích tổng hợp các tư liệu dẫn chứng, chúng tôi luôn kết

hợp với thao tác so sánh đối chiếu để từ đó rút ra kết luận có tính đối sánh

4.1.2 Phương pháp phân tích

Luận văn dùng phương pháp này để phân tích cụ thể vai trò, ý nghĩa của các yếu

tố nghệ thuật trong thế giới nhân vật, các nhân tố phụ trợ, vũ khí, kỹ xảo Thông qua

đó, tạo một nền tảng cơ bản cho việc triển khai phân tích nghệ thuật xây dựng nhân vật anh hùng Tôn Ngộ Không Chúng tôi cũng đồng thời tiến hành phân tích nhân vật trên nền tảng mô thức chung xây dựng hình tượng nhân vật anh hùng Đông Tây Trên cơ

sở khẳng định lý thuyết cũ, thể nghiệm cách nhìn mới, hi vọng luận văn sẽ mở ra nhiều hướng tiếp cận độc đáo cho tác phẩm bất hủ này

4.2.Tư liệu nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi kế thừa kết quả nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước; nghiên cứu và tham khảo tài liệu từ các sách, báo, các bài

nghiên cứu, các công trình nghiên cứu về Ngô Thừa Ân và Tây du ký ở Trung Quốc,

các tư liệu điện tử và các trang web có liên quan

5 Ý nghĩa khoa học và giá trị thực tiễn

5.1 Luận văn là công trình chuyên biệt nghiên cứu về nghệ thuật xây dựng

nhân vật anh hùng Tôn Ngộ Không dựa trên nền tảng mô thức xây dựng nhân vật anh hùng ở nền văn học thế giới Qua hệ thống cơ sở lý thuyết được chọn lọc, tổng kết từ

góc nhìn đa chiều, đa diện của hai nền văn hóa Đông – Tây, chúng tôi hi vọng sẽ góp thêm một cách tiếp cận khái quát, chi tiết hơn cho tác phẩm “kỳ thư” này

5.2 Xét trên bình diện thưởng thức và tiếp nhận, kết quả của hướng nghiên cứu

này sẽ góp thêm một cách hiểu về tác phẩm Tây du ký nói chung và hình tượng nhân

vật anh hùng Tôn Ngộ Không nói riêng của Ngô Thừa Ân.Nó cũng sẽ gợi ra tiền đề thiết thực nhằm góp phần hướng tới nghiên cứu thi pháp xây dựng nhân vật mang đặc trưng thẩm mỹ của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc nói riêng và tiểu thuyết thế giới nói chung

5.3 Qua đóng góp thêm một cách hiểu mới về tác phẩm Tây du ký, Luận văn

khẳng định quá trình tư duy của nhà văn đã vượt tầm thời đại và khuôn khổ cổ điển, chứng minh cho sức sống mãnh liệt và bền vững của tác phẩm Chúng tôi cũng hi vọng đề tài có tính tiếp nối, gợi dẫn, sẽ mở đường cho những nghiên cứu về sau

6 Bố cục của luận văn

Ngoài phần Dẫn nhập và tư liệu tham khảo, phần nội dung chính của luận văn được chia thành 3 chương chính như sau:

Chương 1 Nhân vật anh hùng trong văn học Trung Quốc

Trình bày tổng quan khái niệm hình tượng nhân vật anh hùng Đồng thời, tiến hành thiết lập một hệ thống lý luận về nhân vật anh hùng trong văn học phương Tây, văn học Trung Quốc Trên cơ sở đó, khái quát mô thức chung xây dựng hình tượng anh hùng trong văn học Đông Tây, nhằm soi chiếu, phân tích nhân vật Tôn Ngộ Không và vấn đề nguyên mẫu của nó một cách thấu đáo

Chương 2 Mô thức xây dựng hình tượng anh hùng Tôn Ngộ Không

Tìm hiểu, phân tích cách thức xây dựng hình tượng anh hùng Tôn Ngộ Không thông qua ba bước: xuất thân, trải nghiệm và thăng hoa

Chương 3 Nhân tố phụ trợ và kỹ xảo xây dựng hình tượng anh hùng Tôn Ngộ Không

Tìm hiểu, phân tích cách thức xây dựng hình tượng anh hùng Tôn Ngộ Không

ở khía cạnh nhân tố phụ trợ: sư phụ Đường Tăng, các sư huynh đệ, các vị Bồ Tát mà điển hình là Quán Thế Âm Bồ Tát Song song đó, tiến hành khám phá kỹ xảo xây dựng hình tương nhân vật anh hùng này qua các motif dân gian

Chương 1 NHÂN VẬT ANH HÙNG TRONG VĂN HỌC TRUNG QUỐC

1.1 Quan niệm về nhân vật anh hùng trong văn học đông tây

1.1.1 Khái niệm hình tượng nhân vật anh hùng

Lý luận văn học Đông Tây xem khái niệm “hình tượng nhân vật” như một vấn

đề đặc biệt quan trọng của sáng tác nghệ thuật Hình tượng là “một thứ xuất hiện trong tác phẩm văn học nghệ thuật để phân biệt với khoa học Tức là một thứ xuất hiện trong văn học nghệ thuật có thể nói lên những cảm giác và tình cảm của mọi người, có thể phản ánh thế giới bên ngoài và mọi hình thức cảm tính của cuộc sống nội tâm con người” Hình tượng nghệ thuật bao hàm cả đặc điểm của đối tượng lẫn tính cách của nhà văn và quá trình tượng hình cảm thụ độc đáo khi sáng tác Đặc biệt ở văn học Trung Quốc, các nhà lý luận phê bình nhấn mạnh đặc điểm “dĩ hình truyền thần”, tức

là dùng hình ảnh để truyền đạt tinh thần

Anh hùng là một khái niệm chỉ những hành động dũng cảm xuất sắc được mọi người kính phục Tính chất anh hùng bao giờ cũng phải được thể hiện qua hành động của con người Tính chất anh hùng không phải chỉ nằm trong tư tưởng, dù cho đó là những tư tưởng lớn Những nhà tư tưởng vĩ đại của lịch sử văn minh Đông Tây, những Khổng Phu Tử và Socrat chưa từng được xem là anh hùng, mặc dù tư tưởng của họ hết sức nổi tiếng và còn tỏa bóng suốt hàng nhiều thế kỷ Như vậy,”anh hùng” là một khái niệm chỉ những người có khí phách lớn, có tài năng, có thể lực hơn người và một tinh thần dũng cảm gan dạ làm nên những việc lớn lao được mọi người kính phục Quần chúng nhân dân chỉ thừa nhận anh hùng thông qua khái niệm hành động anh hùng Hành động anh hùng không dùng để chỉ những hành động ở mức độ bình thường mà phải đạt đến độ xuất sắc Không ai ca tụng những hành động nhạt nhẽo hằng ngày, những việc phẳng lặng như mặt nước ao tù không gợn sóng Có thể thấy rõ rằng, người

ta chỉ xứng đáng gọi là anh hùng khi có những hành động xuất sắc vượt lên trên mức bình thường Trong phạm vi khái niệm này, tồn tại mối quan hệ biện chứng giữa cái phi thường và cái bình thường ở hành động Con người hôm nay là cái phi thường của hôm qua và cái bình thường của ngày mai Trong một xã hội cũng như thế Từ trong

quần chúng nhân dân, nảy sinh ra những con người lỗi lạc Trong quá trình phát triển, những hành động của cá nhân xuất sắc sẽ lôi cuốn hành động của quần chúng Và việc làm có tính chất đột xuất, phi thường ở cá nhân xuất sắc sẽ dần trở thành những hành động phổ biến và bình thường ở quần chúng

Phi thường và bình thường là sự thống nhất biện chứng trong hành động của người anh hùng Chỉ khi ta nắm vững được mối quan hệ qua lại đó của cái phi thường

và bình thường, chúng ta mới có thể phân tích một cách đúng đắn, phản ánh được sâu sắc những hiện tượng anh hùng trong guồng quay hiện thực của đời sống Nghệ thuật miêu tả người anh hùng, do đó, không thể dừng lại trước những điều tầm thường và nhạt nhẽo của đời sống, nhưng cũng không nhìn cái phi thường ở chiều cắt đứt dứt khoát với cái bình thường Nếu người anh hùng sinh ra đã sẵn có những phẩm chất và tài năng tốt đẹp nhất thì con người ấy chẳng có gì đáng ca tụng Bởi vinh quang không thuộc về anh ta mà thuộc về Đấng Tạo Hóa khai sinh Một người anh hùng bao giờ cũng là sản phẩm của thời đại từ phong trào của quần chúng mà nảy sinh Họ tồn tại trong đời sống bình thường của nhân dân, nhưng luôn vươn cao hơn tầm hiện thực ấy

Và điều đặc biệt là, họ luôn vươn cao hơn những yếu tố nội tại trong bản thân họ

Nhưng, nội hàm khái niệm anh hùng không chỉ bao hàm những hành động xuất sắc vượt lên trên mức bình thường Cũng như mọi hành động đạo đức khác, hành động anh hùng phải nhằm phục vụ nhân dân và được nhân dân cảm phục Trong lịch sử xã hội loài người, đã có muôn nghìn những con người không sợ khó, sợ khổ và sợ chết Nhưng chẳng phải ai ai trong số họ cũng đều là anh hùng Chế độ phong kiến với hàng loạt các vương triều với hàng loạt cá nhân không ngừng tiến hành các cuộc tranh bá đồ vương, liều mình trong biển lửa Đấy chẳng phải anh hùng Tầng lớp tư sản thị thành không từ một thủ đoạn nào, liều chết để tìm kiếm lợi nhuận.Chúng cũng không xứng là anh hùng

Xã hội ta xem hành động anh hùng như một giá trị đạo đức Vì thế, hành động dũng cảm, hi sinh chỉ được đánh giá là anh hùng khi nó phục vụ lợi ích cho nhân dân, nhận được sự đánh giá và tán thưởng từ nhân dân Khái niệm anh hùng, vì thế, chứa đựng một sức mạnh lôi cuốn, cổ vũ, gắn liền với vinh dự và lương tâm của mỗi thời đại

Nhân vật anh hùng là biểu tượng của cái Đẹp lý tưởng đáng yêu đáng quý nhất của nhân dân trong một thời đại lịch sử nhất định Mọi sự nghiệp, thành quả của họ luôn bắt nguồn từ nhân dân, đều là “sản phẩm của nhân dân, là yêu cầu thời đại, là kết tinh truyền thống từ bao đời” Nói cách khác, nhân vật anh hùng là sản phẩm của một

ý thức hệ thời đại Đạo đức, phẩm chất, cá tính của người anh hùng đều được hình thành dựa trên nền tảng của thời kỳ lịch sử sản sinh ra họ

Ngược dòng tư tưởng lịch sử, văn học Trung Quốc để tìm đến khởi nguồn, điểm đầu của khái niệm nhân vật anh hùng là một công việc hết sức cần thiết và thú vị Trong buổi khởi đầu của văn minh nhân loại, khái niệm anh hùng đã sớm được hình thành Anh hùng trong thời đại ấy là biểu tượng của những con người hiến dâng thể xác và tinh thần cho nhân loại Hình ảnh Promete bị xiềng, chàng dũng sỹ Hécquyn cũng như câu chuyện về Nghiêu, Thuấn minh quân hay Cổn, Vũ trị thủy mãi vẫn là những huyền thoại bất tử trong tâm tưởng con người Truyền thuyết cổ đại Trung Quốc lưu truyền vô số những câu chuyện về các nhân vật anh hùng như Hậu Nghệ, Nghiêu, Thuấn, Cổn, Vũ… Những nhân vật này không chỉ tồn tại trong thần thoại, truyền thuyết cổ đại, mà còn có ý nghĩa như một thứ tôn giáo nguyên thủy, một loại khoa học sơ khai của con người Qua hình tượng các nhân vật anh hùng này, thế hệ sau nhận chân được nhiều thông tin có giá trị Thông tin về thế giới, về niềm tin và sự sung kính chất phác của nhân dân về người anh hùng khai thiên lập địa, đầu đội trời chân đạp đất, không ngừng giúp dân đào núi lấp sông, diệt trừ yêu quái, phát triển văn hóa cộng đồng

Như vậy, anh hùng là một ý thức hệ xã hội mà cốt lõi là đạo đức và cái đẹp Quan niệm anh hùng gắn chặt với tinh thần đạo lý đã tồn tại từ rất lâu trong tư duy nguyên sơ của người xưa Tuy nhiên, vào mỗi thời kì, mỗi giai đoạn lịch sử, mỗi dân tộc đều có một thước đo chuẩn mực để đánh giá người anh hùng Các nhà mỹ học trước Mác cho rằng:

Cái anh hùng không thuộc về vai trò quần chúng trước lịch sử, đó chỉ là sự nghiệp của vĩ nhân, các vĩ nhân đó lại luôn bị phủ một lớp màn thần thánh khiến cho phạm trù cái anh hùng cũng có tính chất mơ hồ Thậm chí người ta còn dồn tất cả sự sung bái ấy cho một cá nhân vô hình, một

đấng cao siêu.Thượng Đế là người sáng tạo ra vũ trụ và là người thuần thục

nhất tính cao cả [29, tr 35]

Qua lời phát biểu trên, các nhà mỹ học trước Mác đã đóng khung khái niệm

“anh hùng” trong một hình thức tôn giáo là Thượng Đế Anh hùng chỉ tồn tại ở phạm

vi thần thánh đặc biệt là đấng Chúa Trời Quan niệm này đã gây nên một làn sóng phản đối dữ dội trong giới học giả triết học Anghen đã phản bác một cách khá gắt gao với nhận định trên, ông nói:

Một anh hùng siêu thực nào đó chẳng qua chỉ là sự tưởng tượng và mô phỏng từ anh hùng trong thực tế mà thôi Thần linh chẳng qua là sự mô phỏng,

phản ánh hoặc ít nhiều mơ hồ và lệch lạc về bản thân con người [29, tr 45]

Người anh hùng không còn mang tính thần bí, linh thiêng nữa Họ trở về với đúng bản chất đời thường đích thực của mình Hay nói khác đi, những nhân vật thần thoại có thể là những con người có thật Họ có thể là những tù trưởng kiệt xuất trong

xã hội thị tộc hay những người nông dân đấu tranh đòi quyền sống ở xã hội phong kiến Hình tượng anh hùng của họ được thần thoại hóa qua niềm tin, sự ngưỡng vọng

và quá trình truyền tụng lâu dài của nhân dân Từ đó, một cách khách quan, ta nhận thấy anh hùng là một hiện tượng chỉ xuất hiện ở xã hội loài người Hiện tượng này phản ánh khả năng tư duy, trình độ ngôn ngữ và cảm quan nhân bản của môi trường xã

hội và thời đại hình thành nên nó Secnusepxki đã từng nói: “Cái đẹp chính là cuộc

sống” Nghĩa là, bản thân cuộc sống với hiện thực muôn màu muôn vẻ của nó là những

biểu hiện của cái đẹp Bản chất của cái anh hùng luôn đi liền với cái đẹp Bởi những hành động anh hùng góp phần thể hiện lý tưởng, cải tạo xã hội theo hướng tiến bộ Do

đó, anh hùng là một khái niệm vừa thuộc phạm trù thẩm mỹ lại vừa thuộc phạm trù đạo đức Dân gian ta có câu: Thời thế tạo anh hùng Anh hùng không phải tự dưng được sinh ra mà phải thông qua một điều kiện lịch sử xã hội nhất định nào đó, tức cần thiết phải có yếu tố lịch sử xã hội, người anh hùng mới hình thành, phát triển tính cách

và bộc lộ những hành động dũng cảm phi thường

1.1.2 Nhân vật anh hùng trong văn học phương Tây

1.1.2.1 Anh hùng thần thoại của phương Tây

Khởi nguyên của thần thoại khắp nơi trên thế giới đều là việc người dân dùng khả năng tưởng tượng của mình vào việc giải thích các hiện tượng trong giới tự nhiên Thần thoại Hy Lạp khởi nguyên ở giai đoạn sớm nhất trong lịch sử phát triển của nhân loại Do những nhận thức của con người về giới tự nhiên mang những hạn chế nhất định, nên họ đã đem sức mạnh của mình hóa thân vào việc sáng tạo ra các vị thần linh Đến giai đoạn hậu kỳ trong lịch sử Hy Lạp cổ đại, trong các thần thoại Hy Lạp, yếu tố lịch sử đã được tăng lên rất nhiều, những nhân vật anh hùng trong lịch sử cũng chiếm phần lớn Những câu chuyện về anh hùng phần lớn đều có nguồn gốc từ sử thi của Homer, bi kịch, tụng thi và các tài liệu địa phương chí Những câu chuyện này phần nhiều nhấn mạnh sức mạnh của con người, xem trọng tinh thần không ngừng phấn đấu của con người trong xã hội Ví dụ đại lực sĩ Heracles giết chết Theseus, kẻ ăn thịt trẻ em… đều trở thành những người anh hùng trong thần thoại, họ phần lớn đều dũng cảm, chánh trực, giàu chính nghĩa và luôn sẵn lòng cứu giúp người trong mọi hoạn nạn khó khăn Trong lịch sử văn học Anh và Âu Mỹ, những thần thoại của Hy Lạp và La

Mã trở thành nguồn cảm hứng và chất liệu sáng tạo được yêu thích và quen thuộc của rất nhiều nhà văn và nhà nghệ thuật Rất nhiều nhà văn phương Tây thích tận dụng những câu chuyện thần thoại để thể hiện nỗi đau, hoặc thể hiện cái nhìn phê bình với các hiện tượng không hợp lý xảy ra trong xã hội Sự ảnh hưởng của thần thoại Hy Lạp thực sự đã rộng khắp mọi nơi, mọi thời đại ở châu Âu, thậm chí cho đến tận ngày nay,

nó vẫn là đề tài quan trọng trong mọi hoạt động văn học và nghệ thuật

1.1.2.2 Sử thi anh hùng lập công

Cha đẻ của ngành triết học lịch sử phương Tây Giovanni Battista Vico 1744) từng dùng “thời đại của thần”, “thời đại của anh hùng” và “thời đại của người” vào việc khái quát quá trình cũng như quy luật phát triển văn hóa của các dân tộc trên thế giới Trong đó, thời đại của các anh hùng gần với giai đoạn xã hội nguyên thủy dã man, thế nhưng bản thân nó cũng khác với văn học đời sau, một dòng văn học chuyên lấy nguyên mẫu từ những nhân vật bình thường trong xã hội hiện thực làm nhân vật chính Tính biểu trưng của anh hùng đó là luôn mang màu sắc thần thoại và siêu thoát

(1668-hiện thực, có thể nói, họ chính là những anh hùng mang một nửa hình hài của thần, được đặt giữa thế giới của con người và thần Họ trong quá trình khai sáng và phát triển giữa các bộ tộc, dân tộc, trong việc chiến thắng dị bang và đấu tranh với tự nhiên [tự nhiên thường được hóa thân thành các thế lực yêu ma quỷ quái], lập được công nghiệp và thành tích lớn lao, nhìn chung đều nằm trong chuỗi chủ đề chung của thể loại sử thi anh hùng Sử thi anh hùng là thuật ngữ chuyên môn của lý luận phê bình văn học phương Tây, chỉ “một hình thức thơ tự sự trường thiên chuyên miêu tả công nghiệp lớn lao của các anh hùng, võ sĩ với một phạm vi bao quát cực lớn”, tức một câu chuyện anh hùng được miêu tả trong một bối cảnh xã hội vô cùng rộng lớn Điều này cũng có nghiã, những sự tích vĩ đại ở thời đại của anh hùng, phần lớn đều được các tác

giả dùng hình thức sử thi anh hùng để biểu hiện

Sử thi anh hùng được phân thành hai loại, tức loại hình chiến mã và loại hình mặt trời Đại biểu của loại hình chiến mã là nền văn minh du mục, còn đại diện của loại hình mặt trời là nền văn minh nông nghiệp Anh hùng chiến mã tượng trưng cho chiến tranh không ngừng lan rộng, nó là tác phẩm thể hiện chiến tranh của các thị tộc

và dân tộc, trong đó ngựa thần, chiến mã đối với sự thành bại cũng như mệnh vận của nhân vật chính được thể hiện rõ nét trong tác phẩm Những tác phẩm sử thi thuộc kiểu loại anh hùng mặt trời tượng trưng cho trật tự thời gian không gian cố định và sự hài hòa của vũ trụ, nó chính sản phẩm của nền văn hóa nông canh và nền văn minh thành thị dựa trên cơ sở là văn hóa nông canh Sự vận hành của mặt trời và sự thăng giáng trong vận mệnh của anh hùng có mối quan hệ mật thiết, tạo thành cấu trúc bề sâu của mỗi tác phẩm [22, tr.61,34] Carl Jung từng nói rằng: Đối với người nguyên thủy mà nói, việc chỉ nhìn thấy mặt trời mọc, mặt trời lặn là hoàn toàn không đủ, sự quan sát thế giới bên ngoài này tất yếu cũng là một loại hoạt động tâm lý Quá trình vận hành của mặt trời chắc chắn phải đại biểu cho vận mệnh của một vị thần hoặc một người anh hùng nhất định, đồng thời nếu truy đến cuối cùng vẫn phải tồn tại nơi thế giới tâm linh của con người [ 7, tr.30] Mối quan hệ giữa anh hùng và mặt trời có thể thấy rõ là

hết sức mật thiết

Mục đích của loại sử thi anh hùng chiến mã chính ở chỗ khi chinh chiến xảy ra

có thể khích lệ tinh thần sĩ khí, kích thích tinh thần thượng võ, noi gương hành vi cũng

tấm gương sáng của các bậc tiền nhân, anh hùng vào việc bảo vệ đất nước, bảo vệ quyền lợi của dân tộc Thời đại của anh hùng chính ứng vào giai đoạn mở đầu của lịch

sử văn minh nhân loại, đặc điểm của thời kỳ này chính là có những thay đổi to lớn về mặt xã hội và những xung đột sâu sắc giữa các dân tộc, cuộc sống cũng như nhịp sống

cơ bản của giai đoạn này hầu như gắn liền với chiến tranh Chính vì vậy, những lãnh tụ hoặc những anh hùng trong chiến tranh dễ dàng trở thành những nhân vật chính được chọn miêu tả trong tác phẩm Như vậy, có thể thấy rõ, vũ lực và chinh phục chính đã trở thành đề tài cơ bản, phổ biến được lựa chọn miêu tả trong các sáng tác sử thi anh hùng của các dân tộc ở cả châu Á lẫn châu Âu Bởi chiến tranh cần thiết phải có tinh thần thượng võ, cần mưu lược, trí tuệ, cần khí khái anh dũng, chính những điều này đã

trở thành những đặc trưng tất yếu phải có của những nhân vật anh hùng

Nhìn sang bộ sử thi Gilgamesh của lưu vực văn hóa Lưỡng Hà thuộc vùng Tây

Á, bộ sử thi này được các nhà khảo cô phát hiện vào thế kỷ thứ 19, lịch sử của nó còn sớm hơn cả sử thi của Homer, một phần nội dung trong sử thi của Homer chính là sự

kế thừa và sáng tạo trên cơ sở tác phẩm này Cuộc đời của anh hùng Gilgamesh, nhân

vật chính trong Gilgamesh kể từ khi sinh ra cho đến quá trình chàng cùng Augustus,

người được thiên thần phái xuống để thủ tiêu chàng, hóa thù thành bạn, kế đó là niềm vui chiến thắng yêu ma lẫn trâu trời, rồi Augustus mất đi, đến thất bại không thể tìm đến con đường bất tử, tất cả giống như quá trình vận hành thăng giáng của mặt trời Đồng thời từng có quan điểm cho rằng, nguyên nhân sản sinh ra việc sùng bái mặt trời chính bắt đầu từ bản thân nền văn hóa nông canh, ở đó mặt trời chính là kẻ ban phát mùa màng bội thu, thêm vào đó, giới quý tộc trong xã hội cũng có nhu cầu trong việc nối kết nguồn gốc, huyết thống với thần mặt trời

1.1.2.3 Sử thi của Homer và ảnh hưởng của nó đối với văn học châu Âu

Ở giai đoạn giữa thế kỷ 9 trước công nguyên, nguồn gốc của thần thoại truyền thuyết phương Tây hầu hết vẫn nhắm đến nền văn học cổ Hy Lạp: sử thi Hy Lạp Sử thi Hy Lạp cho đến nay vẫn được xem là thành tựu sản sinh khá sớm trong sử thi Ấn

Âu Tương truyền sử thi Hy Lạp là do nhà thơ mù Homer sáng tác Những anh hùng được miêu tả trong các tác phẩm của ông cũng mang rất nhiều đặc trưng khác nhau Ví

dụ, sử thi Odyssey chủ yếu khắc khọa người anh hùng Odysseus với khả năng đa mưu

túc trí chứ không phải đặc trưng vũ dũng kiên cường, chàng đã cùng các bạn, cũng là

bộ hạ của mình phiêu lưu trên biển, phải đến 10 năm sau mới có cơ hội quay trở lại

quê hương Anh hùng Achilles trong sử thi Ilias ngược lại lại giữ nguyên khí chất

thẳng thắn, chân thật cùng sự dũng mãnh đến mức dã man Bản thân Achilles tuy là hậu duệ của thần, thế nhưng anh ta luôn tỏ thái độ xem nhẹ thần linh, thậm chí còn chửi mắng họ Đây có thể xem đều là những sáng tác vĩ đại có ảnh hưởng to lớn và sâu

sắc đến đời sau

Sử thi của Homer có vị trí cực kỳ quan trọng trong nền văn học cổ đại phương Tây Nhà thơ cổ đại La Mã là Vergil đã kế thừa sử thi của Homer để viết ra tác phẩm

Aeneid miêu tả công nghiệp vỉ đại của anh hùng của thành Troy là Aeneid Vận mệnh

định sẵn Aeneid sẽ là một người anh hùng, anh gánh vác trách nhiệm cứu nguy cho dân tộc, sáng tạo ra nhà nước La Mã, anh được xây dựng để trở thành nhân vật thay thế toàn bộ nhân loại chấp hành chỉ ý của thần Có thể thấy rõ, ở đây Vergil đã thần hóa nhân vật anh hùng để ca tụng các thế hệ tổ tiên của đất nước, thể hiện đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm, nghĩa vụ của cá nhân đối với đất nước, thậm chí cá nhân cần phải sẵn sàng hy sinh cho đất nước, đó cũng chính là tinh thần của đế quốc La Mã cổ đại Tác giả Samuel Johnson (1709-1784) thậm chí cho rằng, toàn bộ nền văn học châu

Âu chẳng qua chỉ là một hệ thống chú thích cho các tác phẩm của Homer Về thuật ngữ “thần thoại anh hùng”, ở đây nên được hiểu là những tác phẩm thần thoại lấy anh

hùng văn hóa làm nhân vật chính

Từ những điều trên đây có thể thấy rõ, đối với thời đại anh hùng trong lịch sử phương Tây, các tác giả sử thi anh hùng đã dùng phương thức thần hóa để xây dựng anh hùng, mà hoàn toàn không chịu sự hạn chế của các nhân tố vốn gắn liền với nhân vật trong hiện thực, đồng thời họ còn vận dung phương thức siêu tự nhiên để nâng cao khả năng chiến đấu cho các nhân vật của mình Ngoài ra, tinh thần kiên nghị và dũng mãnh của anh hùng, điều mà người thường không thể đạt tới lại có thể trở thành mục tiêu, lý tưởng của nhân loại, để con người có thể sùng bái và học tập theo Từ sử thi chúng ta còn có thể phát hiện ra đặc trưng của người anh hùng, đó là: nếu nhìn từ phẩm cách, từ các yếu tố nội tại, anh hùng cần thiết phải có trách nhiệm và dũng khí;

nếu xét từ khía cạnh hành vi bên ngoài, trước tiên họ cần phải trung thành với quốc

gia, họ phải sẵn sàng cứu dân tộc ra khỏi mọi nguy nan

1.1.2.4 Anh hùng và quá trình dấn thân

Sự xuất hiện của anh hùng thường có lịch trình hết sức không bình thường, ví

dụ đều là nhà nghèo, bị bỏ rơi,… những điều này thêm vào sinh mệnh ban đầu hoặc sự gian khổ trong quá trình trưởng thành của anh hùng, tất cả đều vì mục tiêu đưa đến cơ hội dấn thân hoặc tôi luyện, đồng thời còn có thể thể hiện ra sự vĩ đại và khả năng siêu phàm của anh hùng cũng như chỗ cứng cỏi dẻo dai của sinh mệnh Tác giả Từ Hoa Long từng cho rằng, những câu chuyện bị bỏ rơi thường được hòa trong các truyền thuyết về các nhân vật, kiểu lịch sự ra đời mang tính tai nạn này chính là điều kiện tất yếu quyết định nhân vật sẽ trở thành người anh hùng trong tương lai [3, tr.148, 180] Bởi vì “vứt bỏ - khảo nghiệm” chính là lịch trình khảo nghiệm quan trọng nhất của

thần thoại anh hùng

Hai nghìn năm trước công nguyên, ở đời vua Sargon I nước Akkad thuộc lưu vực sông Lưỡng Hà vùng Tây Á đã tồn tại câu chuyện sớm nhất về người anh hùng bị vứt bỏ, đồng thời còn ảnh hưởng đến cả người Babylon, những người kế thừa nền văn minh này Người anh hùng Gilgamesh trong sử thi thần thoại Babylon chính là một đứa bé vốn bị bỏ rơi, bị dùng làm vật hiến tế, nhờ được loài chim lớn cứu giúp nên sau

đó mới có thể thành người anh hùng sau khi trưởng thành Cùng với thời gian trôi qua,

sự hưng suy của văn mình, thực tế giao lưu văn hóa, chủ đề anh hùng ban đầu bị vứt

bỏ thường xuyên được phụ họa vào tiểu sử các anh hùng thuộc thời đại thần thoại hoặc các lãnh tụ hoặc cả các vị thần Ví dụ thần Zeus, anh hùng Heracles, tù trưởng của Israel là Moses, tất cả họ thuở nhỏ đều từng bị vứt bỏ, trải qua nguy nan, sau khi trưởng thành đều trở thành thần, thành vua hoặc thành anh hùng được mọi người sùng

bái

Hiện tượng anh hùng mới vừa ra đời thường hay bị vứt bỏ, ngoài sự tiếp nhận

sự khảo nghiệm từ tự nhiên, điều này còn làm cho anh hùng hầu như không còn gì phải bận tâm, càng hết lòng hết sức cho nhiệm vụ cao cả, cũng có nghĩa họ không bị bất kỳ một điều gì ước thúc, bó buộc Ngoài ra, tốc độ trưởng thành của một bộ phận anh hùng thần thoại đôi khi đạt đến mức kinh người Joseph Campbell từng đưa ra

nhận xét như sau: Những truyền thuyết liên quan đến khả năng trưởng thành sớm, trí tuệ thông mẫn của các tiểu anh hùng có thể thấy ở khắp nơi, ông nêu ra khi trường hợp anh hùng Heracles khi còn nằm trong nôi đã bóp chết con rắn do nữ thần Hera phái xuống hại chàng, Abraham đạt tới tri thức của các thần còn Gia Tô thì khiến bậc trí giả

phải thẹn làm chứng cứ

Người anh hùng ngoài môtip vùa sinh ra đã bị vứt bỏ, họ còn đối mặt với thực

tế thử nghiệm hết sức khó khăn từ mọi phía, và một khi có thể vượt qua, cũng có nghĩa anh hùng được trời giao phó sứ mệnh chờ anh ta đi hoàn thành Tuổi thơ mà người anh hùng trải qua đều sẽ là những bước chuẩn bị cho bước dấn thân mạo hiểm ở giai đoạn sau Và một khi chính thức bước vào quá trình dấn thân mạo hiểm, cũng có nghĩa bắt đầu phải đấu tranh với các thế lực thù địch Những địch thủ này tất nhiên có thể do yêu tinh quỷ quái được huyễn hóa từ giới tự nhiên, cũng có thể là những chướng ngại nảy sinh từ chính bản tâm của cá nhân anh hùng Joseph Campbell cho rằng, trong thần thoại của các dân tộc, mỗi một mảnh đất hoang bên ngoài thôn trang đều tồn tại đầy những nguy hiểm cùng những loài yêu ma đáng sợ; khi thôn trang cùng thành phố có mật độ không ngừng gia tăng, các anh hùng cũng bắt đầu xuất hiện dưới hình thái

“nhân loại” Rất nhiều quái vật còn lưu lại từ thời nguyên thủy vẫn ẩn mình nơi các vùng xa xôi hẻo lánh, chúng vì ý ác không chừa hoặc do tuyệt vọng vì bị dồn đến chân tường mà không ngừng đối địch với xã hội loài người Những chiến sĩ hoặc những lãnh tụ thời cổ đại thường lấy việc diệt trừ yêu quái làm nhiệm vụ của chính mình Cùng với quá trình diễn tiến của xã hội, lối công thức hóa anh hùng đối kháng quái vật rồng đã trở thành cái cớ biện hộ cho những kẻ phát động các cuộc thánh chiến Nhìn từ góc độ tâm lý học, có thể cho rằng, ma quái thực ra đều là hình ảnh khúc xạ từ những

mê lầm chưa được giải tỏa trong bản tính của nhân loại

Một người để có thể trở thành anh hùng tất yếu phải trải qua những khảo nghiệm mà người thường không thể qua được Đây cũng là phần đặc sắc nhất của những câu chuyện thần thoại Và cũng chỉ thông qua những khảo nghiệm, anh hùng mới có thể trưởng thành Joseph Campbell cho rằng, trước khi hoạt động thử nghiệm bắt đầu, anh hùng có thể nhận được lời nhắn nhủ, lời khuyên, bùa hộ thân hoặc một sức mạnh bí mật từ thế lực phù trợ siêu nhiên, thế lực này có thể đứng sau lưng giúp

đỡ anh ta Trong quá trình anh hùng dấn thân mạo hiểm, đặc biệt ở những thời điểm khó khăn cần phải có bước đả thông, thông quan, sẽ luôn tồn tại một thế lực nhân từ ủng hộ và giúp đỡ anh ta Điều này cũng có nghĩa, anh hùng hoàn toàn không cô đơn, bản thân anh ta ngoài dũng khí và trí mưu, thường xuyên có các thế lực giúp đỡ phù trợ Ở giai đoạn mới bắt đầu của quá trình dấn thân mạo hiểm, anh hùng đôi khi sẽ có được những lời cảnh tỉnh về những chướng ngại ở bước đường tiếp theo, sau đó lại nhận được sự bảo hộ và sau cùng là an toàn, thuận lợi thông qua chướng ngại Cho nên, anh hùng hoàn toàn không phải chỉ với tư chất và tài năng hơn người, một mình hoàn thành nhiệm vụ, mà thực tế luôn nhận được sự giúp đỡ của một thế lực đặc biệt Không chỉ trước khi thử nghiệm có người giúp đỡ, trong quá trình dấn thân thử nghiệm, cũng có người hiệp trợ Con đường dấn thân mạo hiểm của người anh hùng, nhìn từ lực lượng phản diện, luôn có những thử nghiệm đến từ nguy nan hoặc quái thú yêu ma, nhìn từ lực lượng chính diện, luôn có những người cứu viện thần bí hoặc những nhân vật luôn dõi theo để hướng đạo, dẫn dắt, những điều này đều nhằm biểu hiện ra cảnh ngộ của anh hùng cùng những đầu mối khá rõ ràng hàm chứa sự giải cứu chính mình, khiến cho anh hùng trong tình huống này có thể giảm bớt không ít khó khăn cùng sự ngăn trở, chuyên tâm việc hoàn thành nhiệm vụ bằng trí lực và sự dũng cảm của mình Ngoài ra, các anh hùng ở thời đại thần thoại cũng thường xuyên chiến tranh vì bộ tộc, vì chiến tranh nên cần phải có sự trợ giúp của hệ thống vũ khí, thế là, anh hùng ngoài những phẩm cách đã nêu trên đây, cũng buộc phải có hệ thống vũ khí

tùy thân để tạo thành công tích

1.1.2.5 Ý nghĩa của việc dấn thân mạo hiểm

Việc dấn thân mạo hiểm vừa mang ý nghĩa bề mặt lẫn ý nghĩa bề sâu Nhìn từ góc độ bề mặt, việc dấn thân mạo hiểm đại biểu cho quá trình gian khổ cũng như công lao vĩ đại trong việc diệt trừ yêu quái hoặc dẹp bằng những thế lực thù địch, những thế lực đi ngược với quyền lợi, tôn chỉ của cộng đồng, của nhân loại Nhìn từ khía cạnh cấu trúc sâu, bản thân anh hùng từ quá trình dấn thân mạo hiểm, từ từ khiến bản thân như thoát thai trở thành một người thành thục hơn, trở thành người anh hùng thực sự với sự tổng hòa của tất cả các yếu tố trong ngoài Cho nên sự thành công của quá trình dấn thân mạo hiểm của người anh hùng ngoài việc hoàn thành nhiệm vụ ra, tức hoàn

thành việc diệt trừ yêu ma hoặc các thế lực thù địch, bảo vệ nhà nước, bảo vệ nhân dân, bộ tộc, đồng thời còn là sự trưởng thành về mặt tâm linh của chính anh hùng từ trong nguy nan Joseph Campbell từng cho rằng, hành động của người anh hùng là không ngừng phá hoại những sự việc, những trật tự đã thành bất biến, lạc hậu, thế nhưng trọng tâm của thần thoại chính đặt ở sự trưởng thành về mọi mặt của cá nhân

anh hùng

Thử nghiệm với người anh hùng mà nói luôn hết sức gian khổ, khó khăn Người anh hùng muốn khắc phục hàng loạt những nguy nan, những xung đột dồn dập đưa tới, bản thân họ thường xuyên phải trả giá rất nhiều Ở phương Tây, thượng đế đại biểu cho thiên thần, đồng thời cũng tượng trưng cho trời Một khi người anh hùng muốn thay đổi tự nhiên, chính là phải đối địch với thiên thần, tức bản thân họ chắc chắn sẽ đối mặt với sự trừng phạt đến từ các thiên thân, đây là nguyên nhân chủ yếu sản sinh

ra những bi kịch nổi tiếng của anh hùng phương Tây Bản thân người anh hùng phương Tây bắt buộc phải gánh vác “những tội ác mang tính bi kịch”, tất nhiên những

tội ác ấy người thường không dễ nhìn ra

Sự khó khăn gian khổ của người anh hùng bắt đầu từ ngay khi vừa mới sinh ra, đến giai đoạn khi bản thân anh hùng biết rõ mình sẽ phải gánh trọng trách đều là những bước chuẩn bị cho việc hoàn thành sứ mệnh mà thượng đế giao cho Trong nhiệm vụ dấn thân mạo hiểm, những nguy nan mà họ gặp phải có thể xảy ra bất kỳ lúc nào, khiến anh hùng cực kỳ khó khăn đau khổ, thậm chí có thể hy sinh cả tính mạng, thế nhưng, nói cho cùng thì năng lượng sống trong bản thân con người anh hùng thần thoại luôn hết sức mạnh mẽ, ngoan cường Người anh hùng luôn có thể dựa vào sức của mình hoặc những nguồn trợ lực khác để hóa giải kiếp nạn, để vượt qua lưỡi hái của tử thần, trong quá trình đó, bản thân anh ta sẽ không ngừng trưởng thành và trở nên vĩ đại, cuối cùng anh sẽ thấu triệt đạo lý nhân sinh, trở thành một anh hùng siêu việt, phi phàm ở cả khía cạnh trí tuệ và dũng khí

1.1.3 Nhân vật anh hùng trong văn học Trung Quốc

1.1.3.1 Anh hùng trong thần thoại Trung Quốc

Nông nghiệp là nguồn sống chủ yếu của bao thế hệ tổ tiên người Trung Quốc,

và biểu tượng anh hùng trong thần thoại Trung Quốc khởi nguồn từ lưu vực sông

Hoàng Hà Tác giả Diệp Thư Hiến gọi những anh hùng có công ổn định nền sản xuất nông nghiệp, phát triển nền văn minh thành thị là những anh hùng mặt trời, đồng thời cho rằng, sở dĩ con người ta sùng bái mặt trời, ấy là bởi con người ta đều muốn vượt qua cái chết, có thể đạt đến sự tái sinh Đây cũng là cơ sở cho những tín ngưỡng kiểu

“anh hùng – mặt trời” ra đời Ngoài ra, ví như việc Hậu Nghệ vì giỏi cung tên, điều này cũng giống như mặt trời không ngừng phát ra hàng loạt những cây tên vàng được tạo nên bởi ánh sáng, cho nên Hậu Nghệ được xem là đại biểu của kiểu người anh

hùng mặt trời

Thần thoại Hậu Nghệ bắt rơi 10 mặt trời, từ quan điểm của giới nghiên cứu có thể phân thành ba loại: thuyết ngụ ngôn, thuyết anh hùng dân gian và thuyết cải tạo lịch pháp [ 22 ,tr.61,91] Diệp Thư Hiến cho rằng, khởi nguồn của truyền thuyết này chính là thực tế nổi loạn bên trong gia tộc mặt trời: Người con út là Nghệ vì các anh bất tài nên đã dùng tên bắn chết các anh, vì tội giết anh, chàng bị Đế Tuấn trục xuất khỏi thiên đình, giáng xuống hạ giới; để lập công chuộc tội để được làm vua chốn hạ giới, chàng đã diệt trừ yêu quái; để có thể bất tử, tức tìm lại tính ưu việt của thần, chàng đã tìm mọi cách để có được thuốc bất tử…Những câu chuyện với nhân vật anh hùng vốn mang thân phận và địa vị của thần, nhưng vì phạm tội nên bị đày xuống hạ giới, ở đây họ luôn hi vọng bản thân lập công chuộc tội, hy vọng có thể trở lại thượng

giới thực sự tồn tại rất nhiều trong các câu chuyện dân gian Trung Quốc

Tác giả Đài Loan là Tiêu Binh cho rằng, các hiện tượng trong giới tự nhiên ngoài việc tạo thành thiên tai, đôi khi còn là những điều kiện không thể thiếu trong cuộc sống thực tế của nhân loại Người dân Trung Quốc xưa quan sát thấy những hiện tượng trong giới tự nhiên như mặt trời mọc, mặt trời lặn, bốn mùa tuần hoàn,… những điều này chẳng khác nào vòng tuần hoàn sống của nhân loại, thế nhưng sự sống của con người luôn hữu hạn, mà sự sống của mặt trời lại vô hạn, nó tượng trưng cho sự trường sinh, bất tử; đây đồng thời cũng là nguyên nhân người Trung Quốc luôn sùng bái mặt trời, cội nguồn của mọi sức mạnh lẫn sự sống Việc mặt trời mọc lặn, có mối quan hệ hết sức mật thiết với sinh mệnh của anh hùng cũng như toàn nhân loại Ông đồng thời còn chỉ ra rằng, thời cổ người ta quan niệm mặt trời đại biểu cho ánh sáng, ánh sáng mặt trời tựa như những mũi tên ánh sáng sẽ giết chết những vị thần đại diện

cho sự tối tăm, chính vì vậy mặt trời mới được người Trung Quốc xưa sùng bái, đây cũng là nguyên nhân chính khiến trong rất nhiều điển tịch, các bậc đế vương thường tự xưng mình là con (mặt) trời [4,tr.21] Đồng thời các truyền thuyết anh hùng trong các tác phẩm văn học Trung Quốc cũng phần nhiều mang nghĩa sùng bái ánh sáng hoặc xem mặt trời là vật tổ tín ngưỡng (totem) [5,tr.25]

Nhìn từ góc độ sinh mệnh và văn hóa nông nghiệp, “sống” chính là mục tiêu luôn nhắm tới, phấn đấu của người xưa Thế nhưng, dưới sự dập vùi không ngừng của

tự nhiên, sự sống của nhân loại thuở xa xưa thường hết sức ngắn ngủi Mặt trời là suối nguồn của sự sống, sự sống bất diệt của nó tựa như sự trường sinh, bất tử, bởi thế mới

có sự sùng bái ánh sáng Quan niệm sùng bái vật tổ (totem) khởi nguồn từ việc con người hy vọng có được sức mạnh của loài thú mà mình sùng bái Thường các nhân vật chính trong các truyện truyền thuyết có thể đối kháng với những loài yêu ma, quỷ quái

mà mọi người đều sợ hãi, nhắm tới mục tiêu có thể bảo đảm và kéo dài sự sống của loài người Riêng những động vật có sức mạnh, được người Trung Quốc xưa thừa nhận và sùng bái, cũng sẽ bảo vệ sinh mệnh, sự sống của họ Chính vì điều này, đối với người Trung Quốc xưa, anh hùng thường đem đến cảm giác an toàn cực lớn cho

tự nhiên sang sùng bái con người Những con người ấy, họ với những phát minh và sáng tạo của mình đã không ngừng đấu tranh với tự nhiên, đồng thời tìm mọi cách thay đổi những tai ương mà tự nhiên mang tới Điều này chứng tỏ người dân thuở xưa bắt

đầu có ý thức trong việc dùng sức mạnh của chính mình để chiến thắng tự nhiên Trong xã hội nguyên thủy, những tai họa đến từ giới tự nhiên như lũ lụt, hạn hán, thường được con người hình tượng hóa thành lực lượng yêu tinh quỷ quái gây hại cho con người Việc anh hùng trảm yêu trừ ma thực ra cũng chính là quá trình chinh phục tự nhiên, tiêu diệt những tai ương đến từ tự nhiên vì lợi ích chung của nhân loại

1.1.3.2 Anh hùng văn hóa mở ra cục diện mới

Trong thần thoại, con người xuất phát từ những câu chuyện về quá trình sáng tạo văn hóa và quá trình đấu tranh cùng tự nhiên của chính mình, đây chính là những câu chuyện liên quan đến những người anh hùng văn hóa Tác giả Tiêu Binh đem anh hùng thần thoại Trung Quốc phân thành 05 loại, bao gồm anh hùng xạ thủ, anh hùng bị

bỏ rơi, anh hùng trừ hại, anh hùng trị thủy và anh hùng có trí thông minh Họ xuất hiện với diện mạo rất khác nhau, thế nhưng tính cách của họ, những sự việc mà họ trải qua cùng công tích của họ luôn có sự nối kết, tương thông Có thể nói, họ đều là những anh hùng văn hóa với chức năng mở ra cục diện mới cho văn minh nhân loại ở Trung Quốc Đặc điểm nổi bật ở các anh hùng văn hóa là họ là người chứ không phải thần Thế nhưng họ lại là nhân vật mang tính cách của thần, và là đại biểu cho sức mạnh của con người, còn kẻ địch là bản thân tự nhiên hoặc những yêu quái tượng trưng cho sức mạnh của tự nhiên Những anh hùng văn hóa thay mặt đông đảo quần chúng tiên dân giải quyết, diệt trừ yêu quái trong tự nhiên, định ra tổ chức xã hội, xác lập trật tự và tập tục xã hội Họ là sự thể hiện tập trung cho sức mạnh của người dân xưa, là đại diện

tiêu biểu cho những thành quả văn hóa nguyên thủy [23,tr134]

Điều này cũng có nghĩa, anh hùng văn hóa tượng trưng cho con người bắt đầu trở thành nhân vật chính trên vũ đài thế giới, thế nhưng họ vẫn mang sức mạnh của thần để có thể đối kháng với sức mạnh của tự nhiên Những người anh hùng vừa mang đặc điểm của người phàm vừa mang đặc điểm của thần thực sự đã đẩy nhanh bước tiến văn minh của lịch sử thế giới Sức mạnh hủy diệt của giới tự nhiên được đại biểu bằng các thế lực yêu ma quỷ quái, việc trảm yêu trừ tà cũng chính là tượng trưng cho việc chiến thắng tự nhiên Ví dụ thần thoại Hậu Nghệ bắn mặt trời chính là sự thể hiện ước

mơ nhân loại có thể dựa vào sức mạnh của mình để thay đổi tự nhiên

1.1.3.3 Anh hùng và sự khảo nghiệm

Ở thời điểm khi anh hùng ra đời, tức cũng là thời điểm bắt đầu có sự ảnh hưởng với vua trời (thiên đế) Thần thoại anh hùng chính là bước quá độ từ “thần” đến

“người” phản ánh trên vũ đài anh hùng Việc người anh hùng ra đời giống như có sự

uy hiếp về quyền uy lẫn địa vị của vua trời, cho nên ở thời điểm anh hùng ra đời, vua trời đôi khi dùng đến một số thủ đoạn, biện pháp, với mục đích ngăn trở sự ra đời của anh hùng; và một khi anh hùng được sinh ra, họ lập tức sẽ bị các thần hoặc thượng đế đưa ra lời nguyền hoặc làm cho gặp tai ương [5, tr.28] Anh hùng thường thay thế các

vị thần trong tự nhiên để trở thành đối tượng sùng bái của con người, thậm chí vì sự vô tình cùng sự phá hoại của giới tự nhiên, điều này cũng giống như tính cách tham lam, phản phúc, tàn khốc của con người, cho nên trong thượng đế trong các câu chuyện về người anh hùng thường được xây dựng những hình tượng mang tính phản diện rõ nét,

khiến tên tuổi anh hùng càng nổi bật

Ngoài ra, anh hùng trong thần thoại Trung Quốc sau khi ra đời thường trải qua một giai đoạn hết sức không bình thường Nó giống kiểu anh hùng bị bỏ rơi, thông thường gồm ba bước: bị vứt bỏ - được cứu giúp – có sự lột xác cực lớn, đây cũng chính là mô thức chủ yếu của những truyện theo kiểu anh hùng bị bỏ rơi Truyện anh hùng bị bỏ rơi có thể phân thành hai loại chính: Một là nhân vật chính là đứa bé bị bỏ trôi sông ngay khi ra đời hoặc đứa bé vừa sinh ra đã những biểu hiện kỳ lạ hoặc có những biến đổi kỳ lạ, bị vứt bỏ nơi bờ ruộng góc núi, sau đó được động vật hoặc mục đồng, người đi săn cưu mang Chúng ta đều biết, nguyên mẫu vứt bỏ con cái từng xảy

ra với chính Hậu Tắc, thủy tổ của nhà Chu Trong những sáng tác liên quan đến những câu chuyện về anh hùng, vĩ nhân đời sau, cũng thường xuyên xuất hiện môtip trẻ vừa sinh ra cha mẹ đều chết, hoặc ngay từ nhỏ đã mất cha hoặc mất mẹ Trong tình huống này, anh hùng vừa ra đời đã vì một lý do nào đó bị vứt bỏ hoặc phải rời xa cha mẹ, thế nhưng họ lại được quý nhân phù trợ, đồng thời sau khi lớn lên trở thành một nhân vật

vĩ đại Nói cách khác, một đứa bé hoàn toàn không có bất kỳ một khả năng đề kháng nào, sau khi sinh ra lập tức thoát khỏi móng vuốt của tử thần, đồng thời còn có cảnh ngộ hết sức đặc biệt Con người hết sức không bình thường này rõ ràng có cảnh ngộ khó khăn hơn rất nhiều so với những người bình thường Tự bản thân nó phải đối mặt

với nguy nan, sự vùi dập của ngoại cảnh, thế nhưng nó lại không chết, điều này thể hiện rõ trong cấu tứ của tác giả Do đó, nhân vật này sẽ đem đến sự cống hiến cực lớn

cho nhân loại, cho thế giới Sách Mạnh tử có đoạn chép rằng: “Trời muốn đem việc

quan trọng phó thác cho người này, nhất định trước tiên khiến thế giới nội tâm của người ấy đau khổ, cơ thể của người ấy phải chịu muôn vàn cực nhọc, khiến anh ta lâm vào cảnh đói nghèo đến mức thân thể hết sức tiều tụy, tức khiến anh ta phải nếm trải nỗi đau của cảnh bần cùng, không dừng lại ở đó, trời còn khiến mọi việc mà anh ta làm luôn đảo lộn, luôn trong trạng thái không vừa ý Thông qua những điều này, trời

đã khiến nội tâm anh ta luôn trong trạng thái cảnh tỉnh, tính cách của anh ta thêm kiên định, tức càng làm tăng thêm tài năng của anh ta” [46, tr 408] Theo chúng tôi, đoạn văn tự này có thể xem là lời giải thích thích hợp nhất cho cảnh ngộ đặc biệt của anh

hùng trước khi bước vào quá trình mạo hiểm

Trên thực tế, người anh hùng trong thần thoại được xây dựng thành những người vừa mang sức mạnh của thần vừa mang màu sắc của người phàm Thế nên, anh hùng cũng mang những nhược điểm của mình, nếu một người anh hùng được xây dựng thành hoàn mỹ đến mức không chút tì vết, luôn vô địch trong mọi trường hợp, không cần bất kỳ một sự giúp đỡ nào nhưng vẫn có thể dễ dàng hoàn thành nhiệm vụ, thế thì đây rõ ràng là một vị thần cách biệt quá xa với thế giới của con người Vậy nên, anh hùng không chỉ có điểm trí mạng của mình, mà còn có cả “khắc tinh” mà bản thân anh ta luôn sợ hãi Chỉ có những người anh hùng như vậy được xây dựng lên, người đọc mới cảm thấy anh hùng của mình chân thực, thân thiết; đồng thời còn có tác dụng phụ trợ cho tính phức tạp gay cấn của tình tiết cũng như tính kích thích trong xung đột

của truyện

Ý nghĩa của quá trình dấn thân vào mạo hiểm của anh hùng chính ở chỗ làm tấm gương cho mọi người Sự gian khổ của quá trình dấn thân mạo hiểm cùng hình tượng cơ trí dũng cảm của anh hùng đều đáng là tấm gương để mọi người tự cảnh tỉnh chính mình Thế nhưng trong quá trình dấn thân mạo hiểm, địch thủ lớn nhất của anh hùng chính là yêu ma Truy về nguồn gốc của yêu ma, nguyên mẫu của nó chính ở chỗ những tai hại, tai ương đến từ giới tự nhiên thường xuyên bị người dân hình tượng hóa thành những thế lực yêu ma quỷ quái khác nhau Trong rất nhiều truyền thuyết anh

hùng, các tác giả thường lấy việc chinh phục các vị thần tự nhiên để ẩn dụ sự thắng lợi của con người có được từ khắc phục những tai ương khởi phát từ tự nhiên Cùng với

đà tiến triển của thời gian, những tai hại đến từ giới tự nhiên dần dần bị những nhân tố con người thay thế Đôi khi những bất hợp lý của chế độ xã hội, hoặc những biện pháp, chính sách không thích hợp của kẻ cầm quyền cũng sẽ tạo thành nguy hại không kém gì những tai hại đến từ thiên nhiên Cho nên trách nhiệm của anh hùng cũng thường tùy theo nhu cầu của thời đại mà khác nhau Loài người muốn theo đuổi ánh sáng lẫn tự do ắt phải khắc phục những khó khăn và chướng ngại trên con đường tiến lên của mình Tức cần thiết phải thông qua sự “phá hoại” để kiến thiết Để làm được điều này tất yếu cần phải chiến thắng những đại biểu của thế lực hắc ám và thủ cựu, đối tượng cần phải đối phó chính là ma quái và những câu chuyện tà ác, ví như trận chiến giữa người và rắn, câu chuyện giết yêu quái lấy bảo bối, anh hùng giết rồng ác,… tất thảy đều nảy sinh và khai triển trong bối cảnh tâm lý nói trên Đồng thời sau khi chế phục được yêu quái, lấy được bảo bối, đạt đến sự thăng hoa, mục tiêu cuối cùng nói chung vẫn vì sự phong phú và thăng hoa cho sinh mệnh của chính bản thân

mình, đây cũng là kết tinh sinh mệnh của họ, là tượng trưng cho linh tính của chính họ

Anh hùng sau khi bước vào con đường mạo hiểm, tất yếu phải trải qua sự khảo nghiệm sống chết mới có thể đạt tới sự thăng hoa từ sự nghiệp chinh phục yêu quái, mới có thể khiến linh hồn của mình đạt tới sự thăng hoa, bất tử Cho nên, một khi muốn dấn thân vào con đường để trở thành anh hùng, khả năng của họ tất yếu phải cao hơn nhiều so với người thường, đồng thời trong quá trình dấn thân mạo hiểm, anh hùng phải khiến tư tưởng mình từng bước khoáng đạt, tâm nhìn từng bước rộng lớn Linh tính dần được nâng lên, đạt đến cảnh giới của một “siêu sinh mệnh”, điều này

cũng có nghĩa có sự tăng tiến vượt bậc ở khía cạnh tinh thần nội tại

Anh hùng cần trải qua bi kịch, gian khổ cùng những khảo nghiệm để diệt trừ các lực lương đen tối, nhưng không dừng lại ở đó họ vẫn cần phải có những điều do chính họ tạo dựng, xây dựng lên Hơn nữa, họ còn phải gánh vác trách nhiệm phản đối lại quyền uy, nguyên tắc của các thế lực tiêu biểu cho truyền thống, cho cái cũ hay cho các vị thần cũ (thiên đế, vua trời), dù có phải bị trừng phạt thậm chí cả việc hy sinh chính sinh mạng của mình Đây là bi kịch của người anh hùng hết sức sâu sắc thường

thấy trong các câu chuyện thần thoại Ví dụ: Khoa Phụ đuổi theo mặt trời vì mục đích cao đẹp cho nhân loại nhưng cuối cùng phải chết giữa đường vì khát; Cổn vì dân khắc phục nạn hồng thủy thế nhưng cuối cùng lại bị thiên đế giết Những người này nói chung đều là những anh hùng vì hạnh phúc của bách tính mà hy sinh sinh mạng của chính mình Đây là một bi kịch sản sinh trên cơ sở mâu thuẫn giữa anh hùng và tự nhiên hoặc thiên đế trong kho tàng thần thoại Trung Quốc Thế nhưng không dừng lại

ở đó, đề tài này có ảnh hưởng khá lớn đến hệ thống đề tài của các tiểu thuyết thuộc giai đoạn cổ điển của Trung Quốc, cụ thể các tiểu thuyết triển khai từ nguyên mẫu này trong tiểu thuyết Trung Quốc rất nhiều Tác giả Lưu Dũng Cường thậm chí từng nêu ra nhận xét rằng: Những anh hùng sản sinh ở giai đoạn xã hội phong kiến thường thân mang trọng trách, phải đấu tranh trong nghịch cảnh, thế nhưng cuối cùng thường chịu kết cục khá bi thảm, đó là hoặc phải ly tán hoặc phải hy sinh chính thân mình [6,tr.128] Những anh hùng thời cổ Trung Quốc có một điểm chung là luôn đem chuyện quốc gia hưng vong đặt vào vị trí số một, còn chuyện của cá nhân thường bị đặt sau Họ thường quan niệm rằng, vì quốc gia, vì trăm họ, dù có phải mất đầu, máu

lệ tuôn rơi cũng vẫn là việc đáng tự hào Tinh thần này cao đẹp này cũng là tinh thần

mà người anh hùng trong quá trình dấn thấn mạo hiểm cần phải có

Anh hùng cần có tinh thần chiến đấu bất khuất không khoan nhượng trước mọi khó khăn, kiểu tinh thần này có người gọi nó là “tinh thần bi kịch”, cũng là nguồn sức mạnh được sản sinh từ trong khó khăn Điều mà bi kịch đại biểu không chỉ là cái chết hoặc sự ly tán, mà ý chỉ cảnh ngộ của anh hùng thường bi kịch và gian khổ hơn người thường Người anh hùng thường từ trong bi kịch, gian nan tôi luyện ra thứ ánh sáng rực rỡ, hoặc trùng sinh, khiến cho cảnh giới tinh thần đạt tới càng cao hơn, khiến cho con người luôn hoài niệm và ngưỡng mộ Cho nên sau khi anh hùng chết, sinh mệnh của anh ta vẫn mãi truyền lại trong đời, ví như Khoa Phụ thân thể tuy hóa thành cánh rừng Đặng Lâm, Cổn tuy rời xa thế giới, nhưng trong bụng vẫn tái sinh ra Vũ; đại biểu cho anh hùng sẽ được tồn tại sang một hình thức, sinh mệnh khác, cũng tức thể hiện tinh thần đấu tranh bền bỉ, không ngừng nghỉ với tự nhiên, và tinh thần ấy sẽ mãi mãi

trường tồn

Vẻ bề ngoài của anh hùng thường đại biểu cho khí thế lẫn khả năng của anh hùng Một loại vũ khí hoặc một loại bảo bối càng có khả năng khiến cho anh hùng giống như hổ mọc thêm đôi cánh Thông thường những nguy hiểm từ xã hội nguyên thủy đến từ rắn độc thú dữ, việc phát minh ra cung tên đã khiến con người giành quyền chủ động trong cuộc đấu tranh cùng thú dữ Cho nên, vũ khí hoặc bảo bối đối với người anh hùng trong việc thi triển uy lực trảm yêu trừ ma đóng vai trò cực kỳ quan

trọng

1.1.3.4 Tấm gương để học tập

Trong quan niệm của người Trung Quốc, địa vị của thần cực cao, hơn nữa họ còn có năng lực có thể đem đến hy vọng cho con người Anh hùng trên thực tế là người có thể giải quyết những vấn đề trong cuộc sống của con người Họ đem đến hy vọng cho con người, giống như thần linh, cho nên rất nhiều thần thoại hoặc các truyện

kể dân gian, kết cục của anh hùng thường hết sức viên mãn với việc thành tiên hoặc thành phật Đồng thời, anh hùng cuối cùng còn được hưởng hương hỏa ở thế gian, đây chính là tâm lý cảm ơn thường thấy của người dân Trung Quốc, các vị tổ tiên trong truyền thuyết và các anh hùng văn hóa sau khi chết thường được tôn thành thần Việc dấn thân mạo hiểm của anh hùng thường có công với nước, có lợi cho dân Họ giống như thiên thần bảo hộ bách tính, họ có địa vị tương đương với các vị tổ tiên có cống

hiến lớn lao, thế nên họ đồng thời được mọi người cúng bái, tế tự

Từ góc độ thần thoại Trung Quốc để nhìn nhận về người anh hùng, có thể thấy

rõ một số điểm sau: anh hùng phần nhiều mang tính cách kiên nhẫn, cần cù, giỏi chịu đựng gian khổ, dũng cảm Đời sau khi xây dựng người anh hùng, do quan niệm về anh hùng ở mỗi đời mỗi khác nên cũng có những điều chỉnh nhất định cho phù hợp Tác giả Trung Quốc là Diêm Mạnh Liên cho rằng, các truyền thuyết như Hoàng Đế đánh nhau với Suy Vưu, Chuyên Húc đánh nhau với Cộng Công, Nghiêu Thuấn Vũ đánh nhau với Tam Miêu,… ở giai đoạn thần thoại truyền thuyết, sau này phát hiện đều thấy

có mối tương quan mật thiết với giai đoạn chiến tranh ác liệt giữa các bộ tộc với nhau Đến thời Bách gia chư tử tranh minh thuộc giai đoạn Xuân Thu Chiến Quốc, vì để có gương sáng noi theo, các nhà tư tưởng cùng các sử quan đời Tiên Tần đã tìm mọi cách cải tạo thần thoại, xây dựng lại các nhân vật thần thoại Ví dụ, các vua Nghiêu, vua

Thuấn, vua Vũ, vua Thang thảy đều dùng đạo nhân để trị vì thiên hạ, vì lòng yêu dân

và nền nhân chính của các vị vua thời thượng cổ cùng các vị tổ tiên của nhà Chu, cho nên vận nước mới có thể lâu dài Riêng tinh thần nhân ái mà Nho gia và Mặc gia đề xướng, đã ảnh hưởng hết sức sâu sắc đến bao thế hệ con cháu thuộc dân tộc Trung Hoa Trong xã hội với nền văn hóa chính thống giai đoạn Tiên Tần Lưỡng Hán, những người có lòng nhân ái trở thành các vị thần thủy tổ và thần anh hùng cùng được người

dân hết sức kính trọng

Thời Tam Quốc, người nước Ngụy là Lưu Thiệu từng soạn một bộ sách với tên

gọi Nhân vật chí Trong sách có đoạn giải thích hàm nghĩa của hai chữ “anh hùng”

như sau: “Phàm tinh hoa của loài hoa cỏ gọi là anh, tinh hoa của các loài muông thú là hùng, cho nên người có tài năng văn võ xuất chúng chính được khởi nguồn từ đây”[53,tr.106] Lưu Dũng Cường cho rằng, trong tiểu thuyết cổ đại có hai kiểu anh hùng đáng chú ý: một là kiểu anh hùng kiểu vua quan, tiêu biểu là các anh hùng trong

Tam Quốc diễn nghĩa của La Quán Trung; một là kiểu anh hùng hảo hớn giang hồ,

tiêu biểu là các anh hùng trong Thủy hử của Thi Nại Am Điều này cũng có nghĩa, anh

hùng là những người ưu tú, xuất chúng trong một quần thể; ngoài ra, trong xã hội phong kiến truyền thống Trung Quốc, do có sự khác nhau về mặt giai cấp giữa quý tộc

và người bình dân, cho nên anh hùng cũng có sự khác biệt khá lớn, tức quần thể nào sẽ sản sinh ra anh hùng của quần thể ấy Tác giả Phó Long Cơ chỉ ra rằng, nhìn từ những

nhân vật anh hùng trong Tam Quốc diễn nghĩa, quan niệm về người anh hùng trong

tâm khảm của người Trung Quốc trước tiên phải đại trí đại dũng, có khả năng định quốc an bang Sở dĩ có điều này là bởi, trong lịch sử Trung Quốc các triều đại luôn thay thế nhau, tạo thành cục diện nội chiến, chiến tranh liên miên, con người sống trong hoàn cảnh đó ắt mong có sự ổn định lâu dài, mong sự sống của mình được bảo đảm, vậy nên họ đã gửi gắm ước mơ của mình vào những mẫu anh hùng có thể bảo vệ đất nước quê hương Thế nhưng trong lịch sử Trung Quốc, liên quan đến hai chữ anh

hùng cũng từng xuất hiện các thuật ngữ khác nhau: Ví dụ, Tam Quốc diễn nghĩa từng

nêu ra quan điểm: Tào Tháo là kẻ bề tôi giỏi trị nước, là gian hùng thời loạn; Lưu Bị là kiêu hùng trong trời đất Điều này nói cho cùng chính là căn cứ trên loại hình tính cách

cũng như công và tội của nhân vật lịch sử để đưa ra cách nhìn về người anh hùng hoàn toàn khác nhau

Tác giả Hoàng Vĩnh Lâm cho rằng, từ rất sớm trong các câu chuyện thần thoại

và truyền thuyết lịch sử Trung Quốc như Nữ Oa luyện đá vá trời, Khoa Phụ đuổi mặt trời, Hậu Nghệ bắn mặt trời,… đều đã hiển hiện ra tinh thần giúp đỡ người khác làm vui, theo đuổi lý tưởng và chính nghĩa, ý chí kiên cường bất khuất, sẵn sàng hy sinh bản thân về việc nghĩa, đây cũng chính là sự thể hiện tinh thần “hiệp nghĩa” của người dân Trung Quốc, là nguồn mạch của thể loại tiểu thuyết võ hiệp Trung Quốc sau này Điều mà tiểu thuyết võ hiệp biểu hiện ra chính là sự theo đuổi đến cùng công bằng và chính nghĩa, đồng thời sẵn sàng khiêu chiến với hiện thực tối tăm đầy bất công và bất hợp lý Điểm nổi bật nhất của võ hiệp chính là tinh thần vì chính nghĩa ra tay, giữa đường thấy chuyện bất bình, bạt đao tương trợ Kiểu tinh thần hiệp nghĩa, trượng nghĩa này cũng chính là thứ tinh thần cốt yếu của người anh hùng mà quần chúng

ngưỡng mộ và sùng bái

Các nhân vật như Đường Thư, Kinh Kha, Niếp Chánh,… được ghi chép trong các sử sách thời Tiên Tần được xem là những nguyên mẫu đầu tiên cho hình tượng

hiệp sĩ Thiên Du hiệp liệt truyện trong sách Sử ký của Tư Mã Thiên là thiên truyện

hoàn chỉnh sớm nhất về giai tầng hiệp sĩ trong xã hội Trung Quốc Đến đời Đường,

trong kho truyện truyền kỳ đã xuất hiện các truyện như Hồng tuyến truyện, Niếp Ẩn

nương… mang nội dung hiệp nghĩa Tác phẩm Thủy hử truyện ra đời vào giai đoạn

cuối Nguyên đầu Minh đã đưa loại hình tiểu thuyết nghĩa hiệp lên đến đỉnh điểm [6,

tr.21] Những anh hùng hiệp sĩ trong tiểu thuyết này đều biểu hiện rõ nội dung tế

nhược phù khuynh (giúp kẻ yếu, phù trợ khuynh hướng khó khăn, đổ vỡ), nêu cao

chính nghĩa và dũng khí dám khiêu chiến với các thế lực thống trị đầy uy quyền, có thể nói, họ chính là những anh hùng dân gian, anh hùng trong trái tim của quảng đại quần

chúng nhân dân

Lưu Dũng Cường cho rằng, bất kể là kiểu anh hùng nào, tức các bậc đế vương, quan lại hay hảo hán giang hồ, họ đều được xem là anh hùng nếu họ thỏa mãn những tiêu chí của Nho gia, cụ thể họ phải là người thực hành những đạo đức luân lý của Nho

gia, là điển hình mẫu cho những gương sáng về trung quân báo quốc, đồng thời phải

luôn đấu tranh vì chính nghĩa

Từ giai đoạn khoảng giữa triều Minh về sau, quan niệm về người anh hùng có

sự thay đổi nhất định Do sự thay đổi của xã hội, sự mở mang của các luồng tư tưởng, hình tượng anh hùng dưới chế độ phong kiến được miêu tả trong các tiểu thuyết cũng tất yếu phải thay đổi Người anh hùng ở giai đoạn này ngoài là người luôn nằm lòng quan niệm đạo đức của Nho gia, họ còn phải có tính cách thuần chân và đặc biệt xem trọng yếu tố “tự ngã”

Tuy rằng quan niệm của Nho gia trở thành đặc điểm tất yếu trong khái niệm anh hùng của dân tộc Trung Hoa, thế nhưng những đặc trưng vốn có của người anh hùng ở thời kỳ thần thoại truyền thuyết vẫn không hề bị vất bỏ mà vẫn được bảo tồn Đặc biệt trên nền việc xây dựng nhân vật anh hùng lãng mạn, ngoài sắc thái truyền thống của Nho gia, cách thức xuất hiện hết sức đặc biệt của người anh hùng, quá trình tôi luyện bằng thực tế dấn thân kỳ lạ đồng thời cuối cùng đem đến rất nhiều giá trị trong xã hội được gây dựng, kiến tạo, đây mới là một trong những yếu tố quan trọng

hấp thụ độc giả ở mọi thời đại

1.2 MÔ THỨC XÂY DỰNG HÌNH TƯỢNG ANH HÙNG TRONG VĂN HỌC ĐÔNG TÂY

Qua khảo sát các tài liệu văn học Đông Tây, chúng tôi khái quát được mô thức chung cho việc xây dựng hình tượng nhân vật anh hùng Nhìn từ giai đoạn đầu tiên trong việc xây dựng nhân vật anh hùng, những người anh hùng của phương Đông và phương Tây khi xuất hiện ở đời đều có chung đặc điểm là hết sức khác biệt đối với người thường, ví dụ thông minh, thông tuệ sớm,… tất cả đều nhắm tới mục tiêu nhấn mạnh nguồn gốc siêu phàm hoặc khía cạnh đặc biệt khác với người thường của người anh hùng Người anh hùng vừa ra đời đã bị vứt bỏ, hoặc có thân thế hết sức đáng thương,… cũng là để nhấn mạnh tính cách kiên nghị của người anh hùng, họ không

bao giờ đầu hàng thực tại, không bao giờ cúi đầu trước mệnh vận đã định của mình

Anh hùng trong các truyện kể anh hùng, thần thoại anh hùng, truyền thuyết, sử thi của các dân tộc trên thế giới không chỉ khi ra đời xuất hiện hàng loạt những hiện tượng kỳ lạ, mà còn ngay từ bé những nhân vật này đã có rất nhiều những biểu hiện

siêu thường, ví như thông minh, thành thục sớm, lớn nhanh như thổi, sức khỏe và sức

ăn hơn người, nhanh chóng nắm bắt thành thạo khả năng ngôn ngữ, văn tự, nắm bắt kỹ năng sống, kỹ thuật lao động,… Câu chuyện về một người tương lai sẽ trở thành anh hùng nhưng khi ra đời lại bị vất bỏ có thể thấy rất nhiều trong các nền văn học Viễn Đông [3,tr.144] Joseph Campbell từng cho rằng người anh hùng ngay từ khi vừa ra đời đã thông mình, cơ trí và sớm thành thục, ông đồng thời còn nêu ra quan điểm liên quan đến tuổi thơ của các anh hùng: những câu chuyện thông tục của các dân tộc thường dùng các tên gọi như kẻ thô tục hoặc kẻ tàn tật để gọi những người anh hùng thuở còn nhỏ, để biểu thị sự đồng tình ủng hộ hoặc thay thế chủ đề bị bỏ rơi [16,tr.357] Cho nên người anh hùng từ khi sinh ra cho đến thời niên thiếu, tuy chưa từng dấn thân vào con đường trải nghiệm mạo hiểm, nhưng luôn được ám thị rằng đây

là người sẽ trở thành anh hùng với nhưng hành vi và cống hiến cực kỳ vĩ đại trong

tương lai

Trong quá trình dấn thân trên con đường trải nghiệm mạo hiểm, các anh hùng Đông Tây trong những cuộc đối đầu với các thế lực yêu ma cực kỳ nguy hiểm, không phải lúc nào họ cũng chiếm thế thượng phong, không phải lúc nào họ cũng giữ thế vô địch Trong quá trình xây dựng nhân vật, các tác giả thường đem đến cho anh hùng của mình những nhược điểm chí mạng, hoặc luôn sắp xếp khắc tinh cho nhân vật anh hùng của mình, việc thiết kế như thế có thể khiến anh hùng trong những tình huống đối mặt với nguy nan, tạo ra những chi tiết gay cấn cũng như tính cao trào trong nghệ thuật tự sự Cách làm này đồng thời cũng có thể khiến nhân vật anh hùng phải tìm mọi cách phát hiện ra nhược điểm của khắc tinh, tiến tới chế ngự khắc tinh và đồng thời đạt

đới sự hoàn thiện về nhân cách và nâng cao về mặt tinh thần

Trong những sáng tác văn học mang đặc trưng thần thoại, các anh hùng Đông Tây luôn được xây dựng thành những thành phần tinh anh nhất của câu chuyện, anh hùng luôn trở thành đối tượng ngưỡng mộ của mọi người Trong quá trình trải nghiệm qua rất nhiều những khảo nghiệm, anh hùng luôn phải đối mặt với rất nhiều mất mát lẫn khó khăn, thậm chí có thể nguy hại đến cả tính mạng của bản thân; thế nhưng anh hùng luôn tiềm tàng một sức sống ngoan cường, khi sinh mạng đối mặt với tai ương, với tột cùng những khó khăn, họ thường hóa ác thành lành, hóa hiểm nguy thành bình

an, giữ vững mạng sống của mình Sức mạnh này ngoài đến từ dũng khí và cơ trí của

họ, nó còn có nguồn gốc từ đội ngũ những người trong đoàn đội cùng dấn thân mạo

hiểm của anh hùng và cả nguồn sức mạnh hiệp trợ của các bậc trưởng gia trí tuệ

Tổng quan quá trình chuyển hóa và một đời dấn thân mạo hiểm của các anh hùng thần thoại thời thượng cổ của Trung Quốc và phương Tây, chúng tôi cho rằng, việc xây dựng nhân vật anh hùng của phương Đông và phương Tây đại khái đều có thể quy vào ba bước sau đây: sự xuất hiện của anh hùng, quá trình dấn thân mạo hiểm của anh hùng và hình tượng anh hùng thành hình

1.3 TÔN NGỘ KHÔNG VÀ VẤN ĐỀ NGUYÊN MẪU

Ngay từ khi ra đời, nhân vật anh hùng Tôn Ngộ Không của Ngô Thừa Ân đã làm say mê hàng triệu triệu trái tim của độc giả của mọi thế hệ trên thế giới, thế nhưng vấn đề nguồn gốc hay “quốc tịch” của Tôn Ngộ Không đến nay vẫn là vấn đề gây tranh cãi trong học giới Tài liệu còn tồn sớm nhất ghi chép về câu chuyện thỉnh kinh

của thầy trò Đường Tăng là Đại Đường Tam Tạng thủ kinh thi thoại, một tác phẩm ra

đời ở đời Nam Tống Trong tác phẩm nói trên, người trợ giúp Đường Tăng lấy kinh chính là một “Hầu hành giả” (con khỉ) trong vai trò một Bạch y tú tài (tú tài áo trắng) Vậy nguyên mẫu của “Hầu hành giả” là ai? Và nguồn gốc của nó xuất phát từ đâu? Xoay quanh những vấn đề này, suốt từ năm 1923 cho đến tận ngày nay, gần 100 năm, kết quả tranh luận hầu như vẫn chưa ngã ngũ

Về nguồn gốc của nhân vật Tôn Ngộ Không, nhìn chung các học giả Trung Quốc trước sau tập trung xoay quanh ba quan điểm sau đây:

Thứ nhất, cho rằng Tôn Ngộ Không có nguồn gốc Ấn Độ

Vào năm 1923, tác giả Hồ Thích trong công trình Tây du ký khảo chứng từng

tham khảo quan điểm của tác giả người Nga Alexander von Stael Holstein 1937), cho rằng Tôn Ngộ Không không có nguồn gốc bản địa Trung Quốc, mà được nhập khẩu từ Ấn Độ, là nhân vật đến từ nguyên mẫu vua khỉ Hanuman trong tác phẩm

(1877-sử thi Ấn Độ Ramayana Ông còn nói rằng, Tôn Ngộ Không rất giống thần khỉ

Hanuman thông minh biết bay, không sợ khó khăn, không những trí dũng song toàn,

mà còn biết đem đến niềm vui cho người khác Vào năm 1930, tác giả hàng đầu của Trung Quốc là Trần Dần Khác trong bài “Diễn biến câu chuyện về đệ tử của Huyền