Đặc điểm truyện ngắn bùi hiển, thanh tịnh trước 1945 một cái nhìn đối sánh

Bước vào thế giới truyện ngắn Bùi Hiển và Thanh Tịnh cũng như tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của hai tác giả, người viết cảm nhận được sự đồng điệu về nhiều mặt, đương nhiên

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Đào Minh Tâm

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN BÙI HIỂN, THANH TỊNH TRƯỚC 1945 –

MỘT CÁI NHÌN ĐỐI SÁNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Thành phố Hồ Chí Minh – 2016

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Đào Minh Tâm

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN BÙI HIỂN, THANH TỊNH TRƯỚC 1945 –

MỘT CÁI NHÌN ĐỐI SÁNH

Chuyên ngành : Văn học Việt Nam

Mã số : 60 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS TS NGUYỄN THÀNH THI

Thành phố Hồ Chí Minh – 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất

kỳ công trình nào khác

Những công trình và dẫn chứng mà tôi dùng để tham khảo đều được dẫn nguồn rõ ràng

Học viên thực hiện luận văn

Cuối cùng, tôi xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến gia đình, các đồng nghiệp, những người bạn đã luôn tạo điều kiện, động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học cũng như thực hiện luận văn

Tp Hồ Chí Minh, tháng 03 năm 2016

Học viên

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Mục lục

MỞ ĐẦU 1

C hương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 8

1.1 Một số vấn đề về truyện ngắn 8

1.1.1 Khái niệm truyện ngắn 8

1.1.2 Một số đặc điểm mang tính kỹ thuật của truyện ngắn 11

1.1.2.1 Dung lượng của truyện ngắn 11

1.1.2.2 Cốt truyện truyện ngắn 12

1.1.2.3 Kết cấu truyện ngắn 14

1.1.2.4 Tình huống truyện ngắn 15

1.1.2.5 Chi tiết truyện ngắn 18

1.1.2.6 Nhân vật truyện ngắn 19

1.2 Bức tranh chung của truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1930-1945 20

1.2.1 Truyện ngắn như là kết quả của quá trình hiện đại hoá văn học Việt Nam 20

1.2.1 Sự phân hoá thành các dòng khác nhau của truyện ngắn Việt Nam trước 1945 21

1.3 Tác giả Bùi Hiển và Thanh Tịnh 23

1.3.1 Cuộc đời và sự nghiệp văn chương của Bùi Hiển 23

1.3.2 Cuộc đời và sự nghiệp văn chương của Thanh Tịnh 27

Tiểu kết chương 1 31

C hương 2 ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN BÙI HIỂN VÀ THANH TỊNH TRƯỚC 1945 – NHỮNG ĐỐI SÁNH VỀ NỘI DUNG TỰ SỰ 33

2.1 Cuộc sống con người trong xã hội Việt Nam trước 1945 34

2.1.1 Cuộc sống mưu sinh của những lớp người lao động 34

2.1.2 Những bất hạnh của con người Việt Nam trước 1945 38

2.2 Những cung bậc cảm xúc trong tâm hồn con người 42

2.2.1 Tình cảm gia đình 42

2.2.2 Tình yêu đôi lứa 51

2.2.3 Tình yêu quê hương 55

2.3 Những phong tục tập quán, quan niệm và đời sống tâm linh của người dân Việt Nam 61

2.3.1 Những phong tục tập quán, quan niệm của người dân Việt Nam 61

2.3.2 Đời sống tâm linh của người dân Việt Nam 64

Tiểu kết chương 2 66

C hương 3 ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN BÙI HIỂN VÀ THANH TỊNH TRƯỚC 1945 – NHỮNG ĐỐI SÁNH VỀ PHƯƠNG THỨC TỰ SỰ 68

3.1 Phương thức xây dựng nhân vật 68

3.1.1 Miêu tả ngoại hình và hành động nhân vật 68

3.1.2 Miêu tả tâm lí nhân vật 73

3.2 Phương thức xây dựng cốt truyện 78

3.2.1 Tình huống truyện 78

3.2.2 Cách kết thúc tác phẩm 79

3.3 Tạo tác ngôn từ nghệ thuật 82

3.4 Kiến tạo không gian và thời gian nghệ thuật 87

3.4.1 Không gian nghệ thuật 87

3.4.2 Thời gian nghệ thuật 91

Tiểu kết chương 3 94

KẾT LUẬN 96

TÀI LIỆU THAM KHẢO 98 PHỤ LỤC

Trong văn học giai đoạn 1930-1945, truyện ngắn – cũng như tiểu thuyết –

là thể loại có sự phát triển nhảy vọt và có đóng góp quan trọng cho tiến trình hiện đại hoá nền văn học dân tộc Đặc biệt, loại hình truyện ngắn trữ tình đã phát

Hoàng Đạo, Thạch Lam, Thanh Tịnh, Hồ Dzếnh, Nguyễn Tuân, Thanh Tịnh, Thanh Châu, Nguyễn Xuân Huy, Đỗ Tốn, Bùi Hiển,… Mỗi tác giả đều định hình cho mình một phong cách, dấu ấn riêng

nhiều thể loại khác như: bút ký, truyện thiếu nhi, dịch sách, sách hướng dẫn sáng tác,… nhưng truyện ngắn là thể loại thành công và để lại dấu ấn hơn cả Nỗ lực

truyện ngắn sáng tác trước 1945 của Bùi Hiển, đã mở ra một thế giới với một sức hấp dẫn riêng mà người đọc lúc bấy giờ ít thấy ở nhiều cây bút hiện thực khác

học” thử sức đầu tiên lại thuộc về lĩnh vực thơ ca Ông còn viết kịch, viết báo,

truyện dài Tuy nhiên, truyện ngắn mới là thể loại thành công nhất của ông Tên

tuổi Bùi Hiển được người đọc biết đến rộng rãi hơn khi tập truyện ngắn Quê

mẹ của ông ra đời vào năm 1941 Trong tập truyện này, Thanh Tịnh đem thi ca

trộn lẫn vào văn xuôi để có được những áng văn đẹp như một bài thơ và cũng bàng bạc những nỗi niềm của một quá khứ đã xưa Nhưng vẫn còn gợi lại trong

ký ức những bàng bạc xao xuyến của những điều đã mất đi và khó tìm lại được Thạch Lam đã có nhận xét về thơ và truyện ngắn Thanh Tịnh trước 1945:

“Truyện ngắn nào hay của ông đều có chất thơ bên trong và bài thơ nào hay cũng đều có cốt truyện lồng theo” Chất hài hòa đã làm cho văn chương ông có

nét riêng, thơ mộng và lãng mạn

Sự góp mặt của truyện ngắn Bùi Hiển và truyện ngắn Thanh Tịnh đã làm phong phú thêm diện mạo của nền văn học Việt Nam hiện đại Tác phẩm của Bùi Hiển và Thanh Tịnh đã khơi dậy trong lòng người đọc những tình cảm nồng

ấm về con người, về quê hương Thanh Tịnh và Bùi Hiển đều là hai người con của miền Trung Các tác phẩm của hai nhà văn đều mang đậm hơi thở của chính quê hương mình: xứ Huế mộng mơ trầm ngâm nơi Thanh Tịnh sinh ra và vùng quê Nghệ An nắng gió nơi Bùi Hiển đã gắn bó hơn nửa đời người Đọc tác phẩm của Thanh Tịnh và Bùi Hiển, ta có thể dễ dàng cảm nhận làng quê nhỏ bé nơi họ sinh ra và lớn lên chính là cái nôi tâm hồn nuôi dưỡng tình yêu quê hương của hai tác giả Truyện ngắn của hai nhà văn tuy chưa có sự phổ biến rộng rãi trong đông đảo quần chúng, nhưng cả hai đều có sự đóng góp riêng về nội dụng và nghệ thuật đối với nền văn học nước nhà

Bước vào thế giới truyện ngắn Bùi Hiển và Thanh Tịnh cũng như tìm hiểu

về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của hai tác giả, người viết cảm nhận được sự đồng điệu về nhiều mặt, đương nhiên có cả những cá tính, đặc điểm riêng khác biệt Đây là một cơ hội để khám phá sâu hơn nữa những điểm gặp gỡ và điểm rất riêng trên cả hai phương diện nội dung và nghệ thuật trong truyện ngắn của nhà văn Theo người viết, có hai bình diện quan trọng cần được khảo sát, nghiên

cứu đầy đủ, hệ thống trong khi thực hiện đề tài này Hai bình diện đó là nội dung

tự sự và phương pháp tự sự Người nghiên cứu hoàn toàn có thể tìm kiếm, khái

quát những điểm tương đồng, khác biệt trong sáng tác truyện ngắn của Bùi Hiển, Thanh Tịnh trước 1945 khi thực hiện tốt các thao tác đối sánh trên hai bình diện

và so sánh là một cách tìm hiểu mới mẻ và thú vị, giúp ta thấy được nhiều điểm

hay, mới lạ Chính vì thế, người viết đi vào nghiên cứu đề tài: Đặc điểm truyện

ngắn Bùi Hiển và truyện ngắn Thanh Tịnh trước 1945 – Một cái nhìn đối sánh

Qua quá trình tìm hiểu và thu thập tài liệu, người viết nhận thấy chưa có bất

kì tác giả nào tìm hiểu và nghiên cứu theo cái nhìn đối sánh truyện ngắn Thanh Tịnh và truyện ngắn Bùi Hiển trước 1945 Khi nghiên cứu các truyện ngắn viết

về đời sống người nông dân, ngư dân, viên chức thành thị của Bùi Hiển, các nhà nghiên cứu thường so sánh với truyện ngắn của Nam Cao, Kim Lân, Nguyễn Công Hoan,… Còn truyện ngắn Thanh Tịnh với giọng văn giàu chất thơ, thường được đem so sánh với truyện ngắn của Thạch Lam Về công trình nghiên cứu,

điểm qua một số trường hợp tiêu biểu

Về những công trình nghiên cứu các sáng tác của Bùi Hiển có luận văn

thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam đề tài Đặc điểm truyện ngắn Bùi Hiển,

do Lê Thị Mỹ Ngọc viết Công trình này chủ yếu đi vào khái quát đặc điểm về nội dung và nghệ thuật của truyện ngắn Bùi Hiển chứ không so sánh với các tác

giả cùng thời Ngoài ra còn có luận văn Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Bùi

Hiển do Nguyễn Đỗ Vân Anh viết Luận văn tập trung nghiên cứu các bình diện

nổi trội về nội dung và hình thức của truyện ngắn Bùi Hiển Đặc biệt tập trung vào thế giới hình tượng và nghệ thuật trần thuật truyện ngắn Bùi Hiển Cả hai luận văn trên tác giả đều tiến hành khảo sát các truyện ngắn của tác giả Bùi Hiển trong các thời kì chứ không chỉ tập trung vào giai đoạn trước 1945

Còn về những công trình nghiên cứu các sáng tác của Thanh Tịnh có luận

văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam đề tài Truyện ngắn Thanh Tịnh

trong dòng truy ện ngắn trữ tình Việt Nam 1930-194, do Đặng Thúy Hằng viết

Tác giả tiến hành phân tích thân phận con người, những giá trị nhân bản cao quý

Thanh Tịnh qua một số phương diện nghệ thuật Công trình này tập trung tìm ra những nét đặc sắc riêng trong truyện ngắn của Thanh Tịnh sáng tác trước năm

Về đối tượng nghiên cứu, luận văn tiến hành nghiên cứu đặc điểm truyện

ngắn Thanh Tịnh và truyện ngắn Bùi Hiển trước 1945 trong sự đối sánh Nghĩa

là tập trung tìm hiểu những tương đồng, dị biệt về nội dung, phương thức tự sự

Về phạm vi tư liệu, người viết tiến hành khảo sát những tác phẩm truyện ngắn của Bùi Hiển trước 1945 trong các tập truyện sau:

1 Tuyển truyện ngắn Bùi Hiển (Nhà xuất bản Hội Nhà văn, Hà Nội, 2009)

Trong phần sáng tác trước 1945 có một hệ thống gồm 12 tác phẩm truyện ngắn

2 Nằm vạ (Nhà xuất bản Văn học, 1984)

Về tác giả Thanh Tịnh người viết khảo sát chủ yếu hai tập truyện ngắn :

1 Ngậm ngải tìm trầm (Nhà xuất bản Cửu Long, 1990)

Ngoài các tập truyện trên, luận văn còn sử dụng thêm một số tác phẩm của hai tác giả được sáng tác trước 1945 được in rải rác trên báo chí Đồng thời, trong quá trình nghiên cứu, người viết còn khảo sát thêm một số truyện ngắn của

các tác giả khác cùng thời để đối sánh, mở rộng

Về phạm vi nghiên cứu, với đề tài khoa học này chúng tôi tập trung tìm hiểu: Những vấn đề chung liên quan đến đặc điểm truyện ngắn, truyện ngắn Việt Nam trước 1945, cuộc đời và sự nghiệp văn chương của hai tác giả Bùi Hiển và

Thanh Tịnh, phần trọng tâm là tìm hiểu đặc điểm truyện ngắn Bùi Hiển và truyện ngắn Thanh Tịnh trước 1945 – đối sánh về nội dung tự sự, đặc điểm truyện ngắn Bùi Hiển và truyện ngắn Thanh Tịnh trước 1945 – đối sánh về phương thức tự sự

Dưới ánh sáng của tự sự học, phong cách học thể loại, trong luận văn này, người viết sử dụng những phương pháp nghiên cứu sau đây: Phương pháp loại

cùng một số thao tác nghiên cứu thông dụng như thao tác thống kê, phân loại, phân tích, tổng hợp

Phương pháp loại hình: nhằm tìm kiếm, khái quát những dấu hiệu đặc

trưng nổi trội về “loại” trong các truyện ngắn có xu hướng trữ tình hóa của hai tác giả

Phương pháp hệ thống: đặt sáng tác truyện ngắn của hai nhà văn trong các

hệ thống lớn, nhỏ khác nhau để tìm hiểu các sáng tác cụ thể trong những mối quan hệ đa dạng phức tạp của hệ thống

Phương pháp so sánh: là phương pháp chủ đạo, quan trọng nhất khi thực

hiện đề tài này Đây cũng là phương pháp thích hợp, khả dụng, giúp người viết chỉ ra những điểm giống nhau và đặc trưng riêng về đặc điểm truyện ngắn trước

1945 của hai nhà văn

xét, lý giải từng vấn đề trong từng truyện ngắn của nhà văn Sau đó tổng hợp khái quát những nét tiêu biểu đặc điểm truyện ngắn Đây cũng là một phương pháp được người viết sử dụng xuyên suốt trong luận văn.Trên cơ sở phân tích để làm rõ các luận điểm, sau mỗi phần người viết tiến hành tổng hợp, khái quát thành những ý chung nhất, đem đến cái nhìn bao quát về vấn đề đặt ra

được sử dụng phối hợp linh hoạt trong quá trình nghiên cứu

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Ý nghĩa khoa học: Bằng kết quả khảo sát, phân tích, tổng hợp, người viết

mong chỉ ra được đặc điểm, những nét đặc sắc của truyện ngắn Bùi Hiển và truyện ngắn Thanh Tịnh trước 1945 Đặc biệt tìm ra được những nét tương đồng

và những đặc trưng riêng trong truyện ngắn của từng tác giả Luận văn cũng đặt

ra một hướng đi mới trong việc tìm hiểu và tiếp cận tác phẩm truyện ngắn của

tác giả Bùi Hiển và Thanh Tịnh

Ý nghĩa thực tiễn: Đây là công trình nghiên cứu Văn học đầu tiên tìm hiểu

và chỉ ra đặc điểm truyện ngắn Thanh Tịnh, Bùi Hiển dưới cái nhìn đối chiếu và

so sánh Người viết mong được góp thêm phần nhỏ vào việc đưa truyện ngắn của hai nhà văn đến gần hơn với độc giả Thiết thực hơn là góp phần vào việc tìm hiểu cũng như giảng dạy truyện ngắn Thanh Tịnh và Bùi Hiển trong trường phổ thông

thành 3 chương:

Chương 1với nhan đề “Những vấn đề chung liên quan đến đề tài” Chương

này tập trung giới thiệu về một số khái niệm công cụ: khái niệm truyện ngắn và

một số đặc điểm mang tính kỹ thuật của truyện ngắn (dung lượng, cốt truyện, kết cấu, tình huống, chi tiết, nhân vật truyện ngắn) Sau đó khái quát lại bức tranh chung của truyện ngắn Việt Nam trước 1945 để có cái nhìn toàn cảnh về quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam cũng như sự phân hóa của các dòng truyện ngắn trữ tình và truyện ngắn hiện đại Ngoài ra, luận văn còn tổng hợp những nét chính về cuộc đời và sự nghiệp văn chương của hai tác giả Bùi Hiển và Thanh Tịnh Đây là những vấn đề liên quan mật thiết đến việc nghiên cứu đề tài của luận văn

Chương 2 với nhan đề “Đặc điểm truyện ngắn Bùi Hiển và truyện ngắn

Thanh Tịnh trước 1945 – đối sánh về nội dung tự sự” Với chương này, luận văn

sẽ tập trung đối sánh đặc điểm sáng tác truyện ngắn của Bùi Hiển, Thanh Tịnh

trước 1945 trên bình diện nội dung tự sự Các khía cạnh của nội dung tự sự chủ

yếu lần lượt được đề cập, đối sánh qua truyện ngắn của hai tác giả trong chương

cung bậc cảm xúc trong tâm hồn con người; Những phong tục tập quán, quan niệm và đời sống tâm linh của người dân Việt Nam Thông qua kết luận của việc

đối sánh, chúng tôi đưa ra nhận định về đặc điểm riêng và chung của nội dung tự

sự trong truyện ngắn Bùi Hiển và Thanh Tịnh trước 1945

Chương 3 với nhan đề “Đặc điểm truyện ngắn Bùi Hiển và truyện ngắn

Thanh Tịnh trước 1945 – đối sánh về phương thức tự sự” Với chương này, luận

văn sẽ tập trung đối sánh đặc điểm sáng tác truyện ngắn của Bùi Hiển, Thanh

Tịnh trước 1945 trên bình diện phương thức tự sự Các khía cạnh của phương

thức tự sự chủ yếu lần lượt được đề cập, đối sánh qua truyện ngắn của hai tác

giả trong chương này, bao gồm: Nghệ thuật xây dựng nhân vật, nghệ thuật xây dựng cốt truyện, nghệ thuật ngôn từ, thủ pháp kiến tạo không gian và thời gian nghệ thuật Thông qua kết luận của việc đối sánh, chúng tôi đưa ra nhận định về đặc điểm riêng và chung của phương thức tự sự trong truyện ngắn Bùi Hiển và Thanh Tịnh trước 1945

Bên cạnh đó, chúng tôi cũng dành phần Phụ lục để thống kê danh mục các tác phẩm mà luận văn đã khảo sát

1.1.1 Khái niệm truyện ngắn

Trước tiên, chúng tôi đi khảo sát về thuật ngữ truyện ngắn Thuật ngữ

truyện ngắn ở các nước trên thế giới: trong tiếng Anh là short story (short là

ngắn, story là truyện) có nghĩa là truyện ngắn, trong tiếng Pháp là Nouvelle có nghĩa là một tin mới, một chuyện mới, tiếng Trung Quốc là Đoản thiên tiểu

thuyết Bản thân từ truyện ngắn bao hàm một quy định chặt chẽ đối với thể lọai

này, đó là truyện chứ không phải chuyện kể và phải ngắn

Từ trước đến nay, trên thế giới và ở Việt Nam đã có rất nhiều bài nghiên cứu về thể loại truyện ngắn Các quan niệm về khái niệm truyện ngắn của các nhà văn cũng vô cùng phong phú và đa dạng, muôn hình muôn vẻ Nếu thống kê đầy đủ có lẽ đến hàng trăm định nghĩa về thể loại này

Giáo sư văn học người Pháp D Grônôpxki trong cuốn sách Đọc truyện

ngắn của mình đã viết: “Truyện ngắn là một thể loại muôn hình muôn vẻ biến đổi không cùng Nó là một vật biến hóa như quả chanh của Lọ Lem Biến hóa về khuôn khổ: ba dòng hoặc mươi trang Biến hóa về kiểu loại: tình cảm, trào phúng, kì ảo, hướng về biến cố thật hay tưởng tượng, hiện thực hoặc phóng túng Biến hóa về nội dung: thay đổi vô cùng tận Muốn có chất liệu để kể, cần một cái gì đó xảy ra, dù đó là thay đổi chút xíu về sự cân bằng, về các mối quan

hệ Trong thế giới của truyện ngắn, cái gì cũng thành biến cố Thậm chí sự thiếu vắng tình tiết diễn biến cũng gây hiệu quả, vì nó làm cho sự chờ đợi bị hụt hẫng.” [52, tr.19]

Nhà văn Nguyễn Công Hoan cho rằng: “Truyện ngắn không phải là truyện

mà là một vấn đề được xây dựng bằng chi tiết với sự bố trí chặt chẽ và bằng thái

độ với cách dùng câu đặt tiếng có cân nhắc… Muốn truyện ấy là truyện ngắn, chỉ nên lấy một trong ngần ấy ý làm ý chính, làm chủ đề cho truyện… Những chi tiết trong truyện chỉ nên xoay quanh chủ đề ấy thôi?” [32, tr.301] Trong sự

nghiệp sáng tác của mình, cụ thể là khoảng 200 truyện ngắn đã viết, nhà văn Nguyễn Công Hoan đã tuân theo quy tắc này và rất thành công với các truyện ngắn của mình

Tác giả của truyện ngắn Rừng xà nu – nhà văn Nguyên Ngọc cũng đồng ý với quan điểm trên: “Truyện ngắn có thể có cốt truyện, thậm chí cốt truyện li kì,

gaycấn, kể được Truyện ngắn cũng có thể chẳng có cốt truyện gì cả, không kể được nhưng truyện ngắn không thể nghèo chi tiết Nó sẽ như nước lã” Nhà văn

còn viết thêm: “Truyện ngắn là một bộ phận của tiểu thuyết nói chung, vì thế

không nhất thiết trói buộc truyện ngắn vào những khuôn mẫu gò bó Truyện ngắn có nhiều vẻ, có truyện viết về cả đời người, lại có truyện chỉ ghi lại một vài giây phút thoáng qua” [47, tr.26]

Nhà văn Nguyễn Kiên thì cho rằng: “Mỗi truyện ngắn là một trường hợp…

Trong quan hệ giữa con người và đời sống, có những khoảnh khắc nào đó, một mối quan hệ nào đó được bộc lộ Truyện ngắn phải nắm bắt được cái trường hợp ấy Trường hợp ở đây là một màn kịch chớp nhoáng, có khi là một trạng thái tâm lý, một biến chuyển tình cảm kéo dài chậm rãi trong nhiểu ngày Nhưng nhìn chung, thì vẫn có thể gọi là một trường hợp.” [47, tr.38] Quan cách diễn

đạt “Mỗi truyện ngắn là một trường hợp”, nhà văn đã thể hiện rõ tính chất của

truyện ngắn là có dung lượng ít so với truyện vừa và truyện dài, ghi lại sự vật, sự việc, tình huống điển hình nào đó

Để có được một cái nhìn thống nhất và tòan diện hơn về truyện ngắn, chúng tôi khảo sát một số khái niệm truyện ngắn trong các công trình từ điển

Nguyễn Khắc Phi viết: “Truyện ngắn là một tác phẩm tự sự cỡ nhỏ Nội dung

của thể loại truyện ngắn bao trùm hầu hết các phương diện của đời sống: đời

tư, thế sự hay sử thi, nhưng cái độc đáo của nó là ngắn Truyện ngắn viết ra để tiếp thu liền một mạch, đọc một hơi không nghỉ…Truyện ngắn thường hướng tới việc khắc họa một hiện tượng, phát hiện nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống của tâm hồn con người Cốt truyện của truyện ngắn thường diễn ra trong một thời gian, không gian hạn chế, chức năng của nó nói chung là nhận

ra một điều gì đó sâu sắc về cuộc đời và tình người… Yếu tố quan trọng bậc nhất của truyện ngắn là những chi tiết cô đúc, có dung lượng lớn và lối hành văn mang nhiều ẩn ý, tạo cho tác phẩm những chiều sâu chưa nói hết” [62,

tr.370]

ngắn là truyện bằng văn xuôi, có dung lượng nhỏ, số trang ít, miêu tả một khía cạnh tính cách, một mẩu trong cuộc đời của nhân vật” [55, tr.1034]

Từ những quan niệm tương đối thống nhất về truyện ngắn, và dựa vào các định nghĩa trên, chúng tôi có thể rút ra mấy đặc điểm chung về thể loại của truyện ngắn như sau:

- Truyện ngắn có tính quy định chung về dung lượng và cốt truyện: tập trung vao một vài biến cố, một mặt nào đó của đời sống, các sự kiện tập trung trong một không gian, thời gian nhất định

tâm thế con người thời đại

- Chi tiết đóng vai trò vô cùng quan trọng trong truyện ngắn

huống là những yếu tố cơ bản khi tìm hiểu truyện ngắn Đây cũng là những điểm làm cơ sở lý thuyết cho chúng tôi trong việc trong việc thực hiện đề tài

1.1.2 Một số đặc điểm mang tính kỹ thuật của truyện ngắn

1.1.2.1 Dung lượng của truyện ngắn

Khi khảo sát vấn đề này, người ta thường nghĩ đây là một thể loại ngắn

Yếu tố cơ bản để xác định truyện ngắn là “vấn đề dung lượng” Tuy nhiên, dung

lượng như thế nào mới được gọi là truyện ngắn Trước hết, dung lượng của một tác phẩm được nhìn nhận dựa vào hình thức của tác phẩm Đó là số lượng từ ngữ, số lượng trang giấy Theo đánh giá nhận xét của các nhà nghiên cứu thì cho rằng tiểu thuyết là hình thức hư cấu tự sự cỡ lớn, còn đối với truyện ngắn là hình thức tự sự cỡ nhỏ, thể hiện một bước ngoặt, một trường hợp, hay một tâm trạng nhân vật Truyện ngắn có thể mở rộng ranh giới tiếp cận với thể loại truyện vừa Truyện ngắn cần phải tập trung, cô gọn đến mức cao nhất Rất nhiều nhà sáng tác cho rằng không dễ dàng để viết được truyện ngắn và càng khó khăn hơn

gọn nên: “Truyện ngắn thường tập trung cao độ xung quanh một chủ đề; cốt

truyện thường xây dựng nên một hành động cỡ nhỏ đơn giản trong một không gian và thời gian nhất định với những chi tiết được chắt lọc, tiết kiệm, dồn nén nhằm hướng tới một hiệu quả duy nhất” cho phần kết thúc truyện” [20, tr 443]

Xét về dung lượng số lượng trang giấy thì truyện ngắn không thua kém tiểu thuyết Như chúng ta cũng đã từng biết qua một số truyện ngắn dài ngót trăm

trang thậm chí có khi hơn nữa: Lỗ Tấn – AQ chính truyện là một truyện ngắn có

tầm cỡ một tiểu thuyết như giới nghiên cứu văn học đã thống nhất đánh giá, truyện dài gần 70 trang được đánh số từ I đến IX, mỗi phần ứng với một chương tiểu thuyết vì trong đó diễn tả một ý, miêu tả một sự kiện quan trọng theo từng

bước thăng trầm của A.Q Và một số tác phẩm Nguyễn Minh Châu – Phiên chợ

Giát, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Cỏ lau, Nguyễn Huy Thiệp – Tướng về hưu, Nam Cao – Chí Phèo, và tác phẩm Thảo nguyên của tác giả

Tsêkhôp dài gần 100 trang… Mặc dù, truyện ngắn hiện đại có khuynh hướng là tăng lên về số chữ, dung lượng thể loại được mở rộng nhưng truyện ngắn vẫn

khác tiểu thuyết Truyện ngắn miêu tả đối tượng tại một thời điểm quan trọng, xoáy sâu vào một điểm Còn tiểu thuyết thì mở ra với bình diện rộng hơn Nếu tiểu thuyết trình bày cả một thế giới trọn vẹn, lấy việc miêu tả nghệ thuật những

số phận cá nhân trong sự phát triển phong phú và phức tạp thì truyện ngắn miêu

tả nhân vật tại một thời điểm quan trọng

Dung lượng truyện ngắn không phải xét ở số chữ, số trang của truyện ngắn

mà ở đây dung lượng chính là sức chứa, nhưng sức chứa không hiểu theo nghĩa đen là to - nhỏ, ít – nhiều mà đồng nghĩa với phạm vi của nội dung phản ánh

hiện thực của tác phẩm

1.1.2.2 Cốt truyện truyện ngắn

Cốt truyện của truyện ngắn đóng một phần vai trò quan trọng trong truyện

ngắn: “Đúng vậy, còn gì quan trọng hơn cốt truyện và nếu thiếu nó thì cả nền lý

luận nghệ thuật sẽ còn ra gì nữa? Nếu cốt truyện không dùng được thì tài năng ta cũng sẽ lãng phí vô ích Và chính vì nghệ sĩ hiện nay không có những cốt truyện xứng đáng nên tình hình nghệ thuật hiện đại mới bi đát như thế” [88,

tr.16] Theo cách giải thích của các tác giả Từ điển thuật ngữ Văn học cốt truyện như là một hệ thống các sự kiện phản ánh những diễn biến của cuộc sống và nhất là các xung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua đó các tính cách hình thành

và phát triển trong những mối quan hệ qua lại của chúng nhằm làm sáng tỏ chủ

đề tư tưởng tác phẩm Cốt truyện bao gồm các thành phần: trình bày, khai đoạn

(thắt nút), phát triển, đỉnh điểm (cao trào), và kết thúc (mở nút)

Đơn vị cơ bản để tạo thành cốt truyện chính là sự kiện, tức là những việc có tác dụng và ảnh hưởng đáng kể đến số phận và tính cách của nhân vật

Với khái niệm cốt truyện, chúng ta cần lưu ý phân biệt với khái niệm câu

chuyện, sườn chuyện, tình tiết, chi tiết Khái niệm câu chuyện thường dùng trong

trường hợp có yêu cầu kể lại một sự việc nào đó xảy ra trong đời sống mà người

kể đã trực tiếp chứng kiến hay nghe thấy Và câu chuyện được diễn tiến theo một trình tự trước sau để người nghe dễ dàng nhận thức và hiểu ngay lập tức

Còn sườn chuyện là cái khung bao hàm các biến cố chính làm mốc cho sự phát

triển của cốt truyện, không bao gồm tất cả các tình tiết, chi tiết Đối với tình tiết

là những diễn biến của cốt truyện, là những khúc đoạn chính, ở đó nhân vật thăng hoặc trầm Như vậy ở một khía cạnh nào đó tình tiết gần với sườn truyện

Và chi tiết là các tiểu tiết của tác phẩm nghệ thuật văn xuôi tự sự, có khả năng

biểu hiện tư tưởng và cảm xúc Chi tiết nghệ thuật gắn với quan niệm nghệ thuật

về thế giới và con người Chi tiết nghệ thuật đóng vai trò là vật liệu xây dựng, làm tiền đề cho cốt truyện phát triển

Từ một câu chuyện, nhà văn có thể hình thành một cốt truyện hoàn chỉnh Trong tác phẩm văn học, các sự kiện của cốt truyện không đòi hỏi theo một trình

tự trước sau như câu chuyện kể Nhà văn có thể thêm thắt những chi tiết, sự kiện nào đó tùy vào mục đích thể hiện của nhà văn Cho nên, trình tự cốt truyện bị đảo lộn Chính sự thay đổi này sẽ dễ dàng gây ấn tượng người đọc hay để làm bật chủ đề - tư tưởng Cốt truyện hay, hấp dẫn sẽ lôi cuốn người đọc Thông thường khi đề cập đến cốt truyện, người ta thường tập trung vào tiểu thuyết Tuy nhiên, trong truyện ngắn, cốt truyện cũng có vai trò rất quan trọng Thực tế sáng tác, chính truyện ngắn là nơi phô diễn những cách tân về cốt truyện hiệu quả nhất Do hạn chế về mặt dung lượng nên cốt truyện của truyện ngắn thường ngắn gọn, không cầu kì và dễ hiểu, nhưng nội dung của truyện ngắn có thể gây khó hiểu cho người đọc và người đọc phải trải qua một quá trình suy ngẫm, chiêm nghiệm để nhận ra nội dung mà nhà văn phản ánh vào Đọc và kết hợp với nhiều quá trình mới có thể dễ dàng nhận diện ra cái cốt yếu bên trong truyện ngắn

Khi đưa ra kết luận về truyện ngắn có cốt truyện hay không, chúng ta không nên vội vàng đánh giá nhận xét mọi sự việc chỉ ở mức bên ngoài Hãy cảm nhận và suy nghĩ những gì có ở bên trong

Nhà văn Nguyễn Công Hoan đã từng bày tỏ là “rất khó để mà tóm tắt được

truyện ngắn” Bởi lẽ, truyện ngắn khi tóm tắt chỉ có thể nói được một hai câu là

hết không còn gì để nói nữa Nhưng cốt truyện của truyện ngắn thường diễn ra trong một thời gian, không gian hạn chế, chức năng của cốt truyện nói chung là nhận ra một điều gì đó sâu sắc về cuộc đời và tình người Và trong thực tiễn sáng tác truyện ngắn thì thường các nhà văn chú ý đến hai khâu quan trọng nhất khi xây dựng cốt truyện đó là chi tiết và đoạn kết Thế nên khi độc giả đọc vào những tác phẩm truyện ngắn có thể biết được kết quả như thế nào

Cốt truyện đóng vai trò quan trọng trong truyện ngắn, cốt truyện được coi

là yếu tố đặc biệt quan trọng, là nơi xuất phát và quyết định của sự sáng tạo nghệ thuật Nhà văn sáng tác là sáng tác cốt truyện và người thưởng thức chủ yếu là thưởng thức cốt truyện Vì vậy, mỗi nhà văn cần phải xây dựng cốt truyện hợp

lí, hấp dẫn

1.1.2.3 Kết cấu truyện ngắn

Để một tác phẩm truyện ngắn thành công và dễ đi vào lòng độc giả thì kết cấu truyện ngắn không kém phần quan trọng Kết cấu là một yếu tố của hình thức vì thế vai trò của nó được thể hiện trong yếu tố của nội dung như chủ đề, tư tưởng, tính cách nhân vật, cốt truyện

Theo các tác giả Từ điển thuật ngữ Văn học thì “Kết cấu là toàn bộ tổ chức

phức tạp và sinh động của tác phẩm, kết cấu thể hiện nội dung rộng rãi phức tạp hơn Tổ chức tác phẩm không chỉ giới hạn ở sự tiếp nối bề mặt, ở những tương quan bên ngoài giữa các bộ phận, chương đoạn mà còn bao hàm sự liên kết bên trong, nghệ thuật kiến trúc nội dung cụ thể của tác phẩm Kết cấu là phương tiện cơ bản và tất yếu của khái quát nghệ thuật; kết cấu phải đảm nhiệm chức năng đa dạng bộc lộ tốt chủ đề tư tưởng tác phẩm; triển khai trình bày hấp dẫn cốt truyện, tổ chức điểm nhìn trần thuật của tác giả tạo nên tính toàn vẹn của tác phẩm như là một hiện tượng thẩm mỹ” Kết cấu rõ ràng là một nhiệm vụ

nghệ thuật khó khăn mà nhà văn cần đạt tới “Kết cấu là sự tạo thành và liên kết

các bộ phận trong bố cục của tác phẩm, là sự tổ chức, sắp xếp các yếu tố, các chất liệu tạo thành nội dung của tác phẩm trên cơ sở đời sống khách quan và

theo một chiều hướng tư tưởng nhất định” [23, tr 143] Để làm cho tác phẩm

trở thành một chỉnh thể thẩm mỹ thống nhất và sinh động Với sáng tác truyện ngắn yêu cầu tìm tòi sáng tạo, kết cấu lại càng trở nên quan trọng hơn Kết cấu

là sự phác họa, phác thảo, là phương châm hành động để nhà văn hình dung được, đoán được đường đi nước bước của công việc Kết cấu có vai trò quan trọng trong việc thực hiện sự thống nhất chặt chẽ giữa chủ đề tư tưởng với tính cách, với truyện ngắn là soi sáng nó trong những tình huống tiêu biểu Nhà văn phải đặt tính cách vào một tình huống nhất định Đó là những sự kiện có ý nghĩa thử thách với số phận, đặc điểm bản chất của tính cách Ở đó buộc tính cách phải hành động, phơi bày diễn biến tâm lí của nó, bộc lộ tư tưởng, tình cảm của

nó với các tính cách khác

Đối với cốt truyện, nhiệm vụ chủ yếu của kết cấu là tổ chức bố cục của cốt truyện thành các thành phần, chương, đoạn, sắp xếp các chi tiết, các sự kiện thành những bộ phận hữu cơ của một quá trình phát triển mà cái đích cuối cùng

là thể hiện chủ đề tư tưởng và bộc lộ tính cách nhân vật Nhiều người cho rằng, đối với truyện ngắn hiện đại, người đọc cảm được câu chuyện hơn là biết được

cụ thể câu chuyện đó được kể như thế nào, song thực tế sáng tác chứng minh rằng các bậc thầy truyện ngắn thế giới và Việt Nam đều rất quan tâm tới sáng tạo cốt truyện hay

1.1.2.4 Tình huống truyện ngắn

Tình huống được nảy sinh từ một sự kiện, một mâu thuẫn nhất định Mâu thuẫn càng quyết liệt, bất ngờ, thì tình huống càng hấp dẫn, cuốn hút Nói chung, tình huống phát triển cao thành xung đột Tình huống giúp cho những gì còn nằm trong hình thức chưa phát triển nay bộc lộ và hoạt động tích cực Vì thế, truyện ngắn cũng như các thể loại tự sự khác, không thể thiếu tình huống Chỉ trong các tình huống cụ thể các nhân vật mới bộc lộ tính cách, tâm lý hoặc thay đổi tính cách, tâm lý nhằm biểu đạt tư tưởng nghệ thuật của nhà văn

Nói đến tình huống trong truyện ngắn có rất nhiều quan niệm, nhiều ý kiến

Theo nhà văn Nguyễn Minh Châu: “Đó là sự tác động qua lại giữa con người và

hoàn cảnh Những nhà văn có tài tạo ra những tình thế xảy ra truyện vừa rất cá biệt vừa mang tính phổ biến, hoặc tượng trưng Có những nhà văn lại cố tình đưa nhân vật của mình vào những va chạm bình thường hằng ngày Những tình huống giao tiếp bình thường hàng ngày ai cũng đã nhiều lần trải qua và cái tình thế xảy ra lại nằm trong tâm trạng tính cách của con người.”[72, tr 143] Còn

tác giả Nguyễn Kiên cho rằng: “Điều quan trọng đối với truyện ngắn là phải lựa

chọn được tình thế tự do bộc lộ ra nét chủ yếu của tính cách và số phận, tự nó đặc trưng cho một hiện tượng xã hội.” [72, tr 143]

Trong một truyện ngắn có rất nhiều tình huống nhưng trong đó sẽ có một tình huống mà ở đó sẽ làm nổi bật lên câu chuyện Bởi bản chất của truyện ngắn

là rất ngắn, hàm súc, dồn nén, khái quát nghệ thuật cuộc sống theo chiều sâu

Nhà văn Nguyễn Kiên cho rằng: “Theo tôi hiểu thì mỗi truyện ngắn chỉ chứa

đựng một tình thế như thế nào đó đã xảy ra trong đời sống, nếu có đến hai tình thế trở lên truyện ngắn sẽ bị phá vỡ” [72, tr 140]

Mặc dù có nhiều quan niệm khác nhau, ý kiến khác nhau nhưng tất cả đều thừa nhận vai trò quan trọng của tình huống trong truyện ngắn, đối với sự thành công của truyện ngắn Tình huống truyện ngắn là một yếu tố không thể thiếu khi sáng tạo truyện ngắn Tình huống truyện ngắn tạo nên một hiện tượng xã hội Chính tình huống truyện ngắn đã tạo nên vấn đề trong câu chuyện Nó giúp người đọc nhận biết được nhân vật, phát hiện ra tính cách, cuộc sống, hoàn cảnh

xã hội nơi mà nhân vật đang hiện hữu Tình huống truyện ngắn là đầu mối quan trọng trong từng câu chuyện, không có tình huống thì không có câu chuyện Tình huống có nhiều bản chất Tình huống truyện là thời khắc tiêu biểu (có người gọi là khoảnh khắc, chốc lát…) có ý nghĩa cực kì quan trọng trong cuộc sống con người Tại thời khắc đó các nhân vật có cơ hội châu tuần lại, gắn kết với nhau Tại thời khắc đó đã bộc lộ cái bản chất trong quan hệ giữa các tính cách nhân vật, giữa nhân vật với hoàn cảnh Tình huống là sự thể hiện sâu sắc

chủ đề tác phẩm

Một số kiểu loại tình huống truyện ngắn thường gặp:

Tình huống kịch: Là những tình huống bao hàm các xung đột một đời sống

mang tính kịch cao, trong đó sự va chạm giữa các nhân vật là trở nên gay gắt bị

dồn nén trong một không gian, thời gian và hành động theo quy tắc “tam nhất”

của kịch

Tình huống luận đề: Là cách tạo dựng tình huống truyện theo những luận

đề, những tư tưởng có sẵn để tạo ra những truyện ngắn - luận đề (Chiếc thuyền

ngoài xa, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành - Nguyễn Minh Châu; Đời thừa, Đôi mắt, Trẻ con không được ăn thịt chó – Nam Cao)

Tình huống tâm trạng: Là loại tình thế xảy ra trong tâm trạng, tính cách của

Thạch Lam, Lặng lẽ Sapa – Nguyễn Thành Long…)

Tình huống - tượng trưng: Là kiểu tình huống trong đó cái ý nghĩa của hình

tượng, sự bộc lộ chủ đề rất kín đáo, thậm chí có khi bị phủ bởi một lớp sương

mờ huyền hoặc (Phiên chợ Giát – Nguyễn Minh Châu…)

Bên cạnh đó, còn có một số tình huống truyện như tình huống tương phản,

tình huống thắt nút, tình huống tượng trưng

Như vậy, khi đề cập đến truyện ngắn, một yếu tố không thể thiếu là tình huống, tình huống của câu chuyện và tình huống nhân vật Nhờ vào câu chuyện, xây dựng nhân vật đặt trong tình huống tiêu biểu mà chúng ta có thể hiểu rõ hơn

tư tưởng nghệ thuật của truyện ngắn Trong truyện ngắn, tình huống gắn liền với những biến cố của sự kiện, của nhân vật Tình huống truyện ngắn càng sinh động thì càng gây hứng thú người đọc Đồng thời, người đọc khi bước vào một truyện ngắn cần phải nắm được giá trị của các bình diện nghệ thuật cấu thành cái thực thể sinh động Nhưng nếu chưa nắm được chiếc chìa khóa mầu nhiệm để

mở vào một thế giới bí ẩn của truyện ngắn

1.1.2.5 Chi tiết truyện ngắn

Chi tiết là một yếu tố rất quan trọng trong bất kì các sáng tác văn học nào Những chi tiết đó tạo nên tình huống truyện, những chi tiết đắt giá càng làm nổi bật lên cốt truyện

Chi tiết là tiểu tiết trong tác phẩm tự sự Truyện ngắn có thể không có một cốt truyện tiêu biểu nhưng sống lại được là nhờ vào các chi tiết hay Chính nhờ chi tiết mà không khí, cảnh trí, tình huống, tính cách, hành động, tâm tư nhân vật được bộc lộ đầy đủ Những chi tiết hay còn có khả năng nâng tác phẩm lên đến cấp độ tượng trưng, tạo ấn tượng mạnh Để lại trong lòng độc giả nhiều nỗi ám

ảnh Nhà văn Nguyên Ngọc nhấn mạnh: “Truyện ngắn có thể có cốt truyện,

thậm chí cốt truyện ly kỳ, gay cấn, kể được Truyện ngắn cũng có thể chẳng có cốt truyện gì cả, không kể được nhưng truyện ngắn không thể nghèo chi tiết Nó

sẽ như nước lã” [47, tr 33]

Nói đến vai trò, bản chất của chi tiết, Nguyễn Công Hoan cho rằng: “Nó là

cảnh, là người, là ý nghĩ, tiếng nói, giọng nói, việc làm của nhân vật, những chi tiết là những hòn gạch xây nên bức tường, nếu tường ấy bằng gạch; truyện ngắn không phải là truyện mà là một vấn đề được xây dựng bằng chi tiết” [32, tr 62]

Chi tiết và chủ đề tạo nên một mối quan hệ mật thiết với nhau Chi tiết dù

hay đến đâu mà “không phục vụ chủ đề thì cũng trở nên vô ích” Trong truyện

ngắn, tìm được chi tiết hay đã khó nhưng muốn làm cho nó phát lộ hết các nội

dung, ý nghĩa thì phải đặt nó trong một “mắt xích” nghĩa là đặt chi tiết trong

mối liên hệ với nhau Tác phẩm được soi rọi, làm sáng tỏ ý nghĩa là nhờ vào những chi tiết

Chủ đề tác phẩm được thể hiện tràn đầy, sâu sắc cần thiết phải chọn tìm được những chi tiết phát sáng, những chi tiết không thể thay thế, chi tiết đắc giá

có tác dụng lớn lao Một chi tiết đắt giá ngoài ý nghĩa là một chi tiết chân thực còn cần phải đạt tới ý nghĩa tượng trưng, hàm chứa một cách nhìn, cách đánh giá

và năng lực tưởng tượng của nhà văn đối với cuộc sống và con người Thông

thường ta thấy có hai loại chi tiết tiêu biểu: chi tiết trung tâm đóng vai trò trung tâm thẩm mỹ, nơi nhà văn gửi gắm tư tưởng nghệ thuật; chi tiết phụ trợ có chức năng đẩy câu chuyện vận động, phát triển

Yếu tố quan trọng bậc nhất của truyện ngắn là “những chi tiết cô đúc, có

dung lượng lớn và lối hành văn mang nhiều ẩn ý, tạo cho tác phẩm những chiều sâu chưa nói hết” [47, tr 371] Nhà văn Nguyễn Công Hoan cho rằng viết

truyện “cũng như đánh trận”, “quân là chi tiết, nhà văn là tướng chỉ huy” Việc

xây dựng chi tiết là rất quan trọng, phải đặc biệt chú ý doanh số và chất lượng

“Quân phải đủ số lượng và chất lượng Nếu đánh trận mà quân thiếu, thì xảy ra tình trạng đáng tiếc giặc chưa chết hết, ta đã hết đạn, đánh phải rút Quân thừa thì tình trạng trở nên nực cười Giặc không còn một mống, mà người chỉ huy vẫn cứ hô bắn, cho quân bắn phí, bắn hoài cả vào tường nhà, lẫn bàn ghế vô tội” [32, tr 30] Vậy nên viết truyện ngắn phải biết nhắm vào tình cảm nào của

độc giả để mà chọn lựa chi tiết cho hoàn hảo, để có thể định được sự việc và số lượng chi tiết đạt yêu cầu, đạt mục đích ban đầu

Như vậy, chi tiết đóng một vai trò quan trọng trong việc miêu tả ngoại hình

và hoạt động của nhân vật

1.1.2.6 Nhân vật truyện ngắn

Nhân vật có vai trò hết sức quan trọng trong tác phẩm Có thể nói nhân vật

là xương sống là linh hồn của mỗi tác phẩm, nhân vật cũng là người phát ngôn cho tư tưởng nhà văn, thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người của tác giả

văn thể hiện trong tác phẩm

khi là người, có khi là vật Cho dù tồn tại dưới dạng nào thi tất cả các nhân vật đều hướng tới con người” Chỗ khác biệt cơ bản nhất của truyện ngắn là nhân

vật tiểu thuyết thường là một thế giới thì nhân vật chính của truyện ngắn chỉ là một mãnh nhỏ của thế giới

Nếu nhiệm vụ của tiểu thuyết là theo dõi, tìm hiểu và mô tả tỉ mỉ sự thăng

trầm của số phận thì nhiệm vụ của truyện ngắn là “sử dụng” nó, có nghĩa là vào

lúc cần thiết nó hiện lên rõ ràng, tuân thủ các nguyên tắc điển hình hóa Tác giả truyện ngắn thường hướng tới khắc họa một hiện tượng, một nét tính chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn con người – nhân vật tâm trạng

Truyện ngắn không chăm chú mô tả đủ mọi mặt của đời sống mà làm sao

có thể xây dựng được tính cách nhân vật Truyện ngắn vốn đã kiệm lời, nhân vật trong truyện ngắn không hiện lên với một chân dung hoàn toàn đầy đủ mà thông qua hành động, lời thoại, dòng suy nghĩ Ở đó nhân vật tạo nên tính cách Cho nên, truyện ngắn đòi hỏi nhà văn phải có óc quan sát và sự tinh tế

Với dung lượng hạn chế, cốt truyện đơn giản, ngắn gọn nên nhân vật của truyện ngắn rất khó có thể trở thành hình tượng Các tác giả chỉ tập trung làm sáng tỏ nhân vật trong tình tiết, nặng nề về bộc lộ tính cách hơn là ghi lại sự phát triển của nó Nhân vật không mang chức năng phản ánh lớn lao thuộc tầm vĩ mô của con người và xã hội mà chỉ nhằm phản ánh những khoảnh khắc của con người và xã hội Tuy nhiên, không phải vì vậy mà nhân vật trong truyện ngắn mất đi vẻ độc đáo của nó Đó chính là việc tạo ra nhân vật hay những mối quan

hệ xung đột diễn ra ngắn gọn, dễ nắm bắt Bên cạnh đó, nhân vật của truyện ngắn mang tính chất đời thường, tạo cho người đọc cảm giác thân quen, gần gũi, tiếp cận tác phẩm dễ dàng hơn

1.2 Bức tranh chung của truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1930-1945

1.2.1 Truyện ngắn như là kết quả của quá trình hiện đại hoá văn học Việt Nam

Từ đầu thế kỉ XX, văn hoá Việt Nam dần dần thoát khỏi ảnh hưởng của văn hoá phong kiến Trung Hoa, bắt đầu mở rộng tiếp xúc với văn hoá Phương Tây

mà chủ yếu là văn hoá Pháp Luồng văn hoá mới thông qua tầng lớp trí thức Tây học ngày càng thấm sâu vào ý thức và tâm hồn của người cầm bút cũng như đọc sách Nhu cầu văn hoá của lớp công chúng mới đã thôi thúc đội ngũ nhà văn,

nhà thơ Nhiều thể loại mới đã ra đời Đến đầu 1932 có ba thể loại đạt được những thành công đầu tiên là truyện ngắn, tiểu thuyết và kịch

Truyện ngắn là hình thức thể loại khá năng động, nó không đòi hỏi một nội

của số phận con người, nhưng lại chứa đựng một dung lượng nghệ thuật lớn So với tiểu thuyết, truyện ngắn hiện đại Việt Nam đã thành công sớm hơn Thời trung đại chúng ta chưa có khái niệm truyện ngắn với tư cách thể loại Truyện ngắn Việt Nam hiện đại là sự kết hợp hài hoà giữa cái truyền thống và cái hiện đại

Tác giả Nguyễn Bá Học thuộc lớp nhà văn nổi tiếng đầu tiên ở nước ta viết truyện ngắn phản ánh xã hội thành thị đang tư sản hoá Những tác phẩm của ông

như: Có gan làm giàu, Câu chuyện gia đình nhà văn vừa học tập cách mô tả

cũ, vừa làm quen với cách kể chuyện, mô tả, đối thoại của văn học phương Tây, vừa sử dụng văn biền ngẫu và hình ảnh ước lệ tượng trưng của văn học truyền thống

Đến năm 1932, truyện ngắn phát triển thành thể loại mũi nhọn, đạt được những thành tựu xuất sắc với những tác giả tiêu biểu như Nam Cao, Nguyễn Công Hoan, Thạch Lam, Nguyên Hồng, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Tuân,

1.2.1 Sự phân hoá thành các dòng khác nhau của truyện ngắn Việt Nam trước 1945

1.2.1.1 Dòng truyện ngắn trữ tình, lãng mạn

Văn học lãng mạn Việt Nam xuất hiện như một trào lưu trong thời kỳ 1932-1945 bắt đầu với nhóm Tự lực văn đoàn và phong trào Thơ mới Văn học lãng mạn Việt Nam trong đó đáng chú ý là bộ phận sáng tác của các nhà văn viết theo khuynh hướng lãng mạn Những sáng tác theo khuynh hướng lãng mạn này

là tiếng nói của tầng lớp tư sản dân tộc và tiểu tư sản trí thức thành thị đã thoát

ly phong trào đấu tranh chính trị của quần chúng Con đường văn chương lúc

bấy giờ đối với một số tiểu tư sản trí thức là lối thoát ly trong sạch, là nơi để gửi gắm tâm sự yêu nước thầm kín, phủ định xã hội đương thời bằng cách thoát ly

về quá khứ, vào tình yêu, vào thiên nhiên, khẳng định cái tôi cá nhân, lý tưởng hoá cuộc sống hiện tại Họ đã tạo nên một thứ văn xuôi giàu chất thơ, đậm chất trữ tình, góp phần hình thành và phát triển một dòng văn học- dòng truyện ngắn trữ tình, lãng mạn Tác giả của dòng truyện ngắn này là những thành viên chủ chốt của Tự lực văn đoàn như Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo, Thạch Lam, Xuân Diệu Ngoài ra còn có sự hiện diện của một số tác giả như Thanh Tịnh, Hồ Dzếnh, Ngọc Giao, Đỗ Tốn, Nguyễn Tuân

Tuy nhiên, việc phân định các tác giả theo khuynh hướng nào chỉ dựa vào các tác phẩm của họ vì có những tác giả, vừa viết theo khuynh hướng lãng mạn vừa đậm chất hiện thực như Thạch Lam, Hoàng Đạo Và tên gọi dòng truyện ngắn trữ tình, lãng mạn là bao quát cho tất cả những truyện ngắn viết theo khuynh hướng lãng mạn Còn nếu phân định rõ ràng thì những truyện đậm chất trữ tình (thiên về tình cảm, cảm xúc) sẽ thuộc dòng truyện ngắn trữ tình và số truyện nghiêng về bút pháp lãng mạn (chủ yếu là sáng tác của một số cây bút của Tự lực văn đoàn và Nguyễn Tuân) sẽ thuộc dòng truyện ngắn lãng mạn Tất cả những gương mặt tiêu biểu kể trên đã đóng góp vào dòng truyện ngắn trữ tình, lãng mạn nhiều tiếng nói phong phú đa sắc, đa thanh tạo nên một dòng truyện ngắn theo khuynh hướng lãng mạn đậm bản sắc riêng, làm phong phú diện mạo văn học Việt Nam hiện đại và góp phần hoàn thiện quá trình hiện đại hoá văn học dân tộc

1.2.1.2 Dòng truyện ngắn hiện thực

Hiện thực cuộc sống đầy biến động của xã hội Việt Nam giai đoạn 1930-1945

đã tạo nên những mảng đề tài phong phú khơi nguồn cảm hứng sáng tạo cho các nhà văn nói chung và những người viết truyện ngắn nói riêng Họ đã tạo nên một thứ văn xuôi phản ánh hiện thực xã hội đầy biến động lúc bấy giờ, góp phần hình thành

và phát triển một dòng truyện ngắn – dòng truyện ngắn hiện thực

Có thể xem thời kỳ này là thời kỳ thắng thế của chủ nghĩa hiện thực Lực lượng sáng tác ngày càng đông đảo như: Nguyễn Công Hoan, Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng, Ngô Tất Tố, Tô Hoài, Các nhà văn hiện thực này đã đề cập một cách trực tiếp những vấn đề bức xúc, nóng bỏng của hiện thực xã hội Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 ở một giai đoạn lịch sử đầy sóng gió một cách chân thực, sinh động Những vấn đề mâu thuẫn, đấu tranh giai cấp,

áp bức bóc lột, sự bất công thối nát trong xã hội, sự bần cùng tha hoá của con người trước sức tấn công của hoàn cảnh đã được ngoài bút “tả chân”, “tả thực” của các nhà văn miêu tả, trình bày một cách khách quan đúng như sự tồn tại vốn

có của nó với một cảm hứng phê phán mãnh liệt Chính điều đó đã làm nên sự

đa dạng của dòng truyện ngắn hiện thực

Như vậy, với những đóng góp cụ thể của mình, các tên tuổi như Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng, Nam Cao, Tô Hoài, đã làm nên một dòng truyện ngắn - dòng truyện ngắn hiện thực góp phần tô điểm cho bức tranh chung của văn học Viêt Nam giai đoạn 1930 - 1945

1.3 1 Cuộc đời và sự nghiệp văn chương của Bùi Hiển

Bùi Hiển sinh năm 1919 tại làng Phú Nghĩa Hạ, nay là xã Tiến Thủy, huyện Quỳnh Lưu, Nghệ An Vốn sinh trưởng trong một gia đình khá giả, ông sớm được tiếp xúc với văn hóa Pháp, chịu ảnh hưởng nhiều của nhóm Tự Lực văn đoàn

Thời trẻ, Bùi Hiển theo học trường quốc học Vinh (nay là trường Huỳnh Thúc Kháng) Ông ở trọ cùng nhà với một người bạn mê đọc văn học Pháp, tên

là Hồ Phi Thức Ông Hồ Phi Thức thường thức rất khuya đọc sách Dần dần Bùi Hiển cũng mê lây thói quen đọc sách văn học của Hồ Phi Thức Trong thời gian

mẻ Bùi Hiển hăm hở tìm đọc Nguyễn Công Hoan, Thạch Lam, Thế Lữ, Khái

Tốt nghiệp trung học, Bùi Hiển đi làm công chức và lúc rảnh rỗi vào buổi tối bắt đầu viết văn Khởi đầu sự nghiệp văn chương, ông đăng các truyện ngắn

trên tạp chí Hà Nội tân văn của Vũ Ngọc Phan như Nằm vạ (1940), Ma

đậu (1940), Chiều sương (1941), Thuốc độc (1941)

Nay của Tự lực văn đoàn Đó là truyện ngắn Nằm vạ, một trong tám truyện ngắn vừa được hoàn thành Truyện Nằm vạ đăng trên báo Ngày nay tháng 9 năm 1940

là truyện đầu tiên được in của Bùi Hiển, có hàng chữ tít khá lớn kèm theo lời giới thiệu trang trọng, đầy thiện cảm của nhà văn Thạch Lam Thạch Lam nhận

có giá trị về cảnh sinh hoạt làng xóm… Lối viết của ông giản dị, mạnh mẽ, thoáng qua một chút duyên kín đáo, và có nhiều nhận xét tinh vi” Trong cuốn

hồi ký Những năm tháng ấy, Vũ Ngọc Phan viết: “Những cộng tác viên đầu tiên

của tờ báo (Hà Nội tân văn) là Lưu Trọng Lư, Ngô Tất Tố, Trọng Lang (tức Trần Tán Cửu), Đỗ Đức Thu, Nguyễn Tuân, Hằng Phương, Thiết Can và về sau

có thêm Thanh Tịnh, Bùi Hiển, Mạnh Phú Tư, Tô Hoài Bùi Hiển được bạn đọc chú ý từ những truyện về phong tục, về mê tín dị đoan của người dân quê xứ Nghệ” Giai đoạn đầu sáng tác Bùi Hiển đã có những bài viết trên các tờ báo ở

Hà Nội như: Ngày nay, Hà Nội tân văn, Tiểu thuyết thứ bảy, Trung Bắc Chủ

nhật, Thanh Nghị, Bạn đường Năm 1941, Bùi Hiển xuất bản tập truyện

ngắn Nằm vạ qua nhà xuất bản Đời nay của Khái Hưng ở Hà Nội Tập truyện

ngắn nhanh chóng nổi tiếng, đặc biệt với truyện ngắn cùng tên Sau này, năm

1969 ở Sài Gòn, một nhà xuất bản tư nhân đã in lại, đúng như bản in của Đời Nay Từ năm 1940 đến năm 1945, Bùi Hiển in được 40 truyện ngắn Năm 1957, Nhà xuất bản Hội Nhà văn in lại tập Nằm vạ Ở lần xuất bản này, do hoàn cảnh

xã hội, tác giả chỉ chọn in 8 truyện Năm 1984, Nhà xuất bản Văn học in lại,

sách được bổ sung những tác phẩm trước Cách mạng tháng tám, tất cả là 17

truyện Sau đó, Nhà xuất bản Đồng Nai in lại dưới tên mới là Kẻ hô hoán (mượn

tên một truyện ngắn) do tác giả tự thêm và bớt truyện, cộng lại là 20 tác

phẩm Thời gian trước Cách mạng tháng Tám những sáng tác của nhà văn xoay

quanh hai đề tài: đời sống dân chài và đời sống tiểu tư sản trí thức, viên chức

sinh hoạt trước Cách mạng tháng tám 1945 Ông là một trong những nhà văn đầu tiên viết về cuộc sống người dân chài ven biển miền Trung Lần đầu tiên người đọc được biết đến hình ảnh con người vùng biển xứ Nghệ Từ truyện ngắn của nhà văn, người đọc biết rõ hơn về những phong tục, tập quán, sinh hoạt mang đậm sắc thái địa phương Nghệ Tĩnh Đây chính là hình ảnh, đề tài khá mới trong những sáng tác truyện ngắn cùng thời

Năm 1944, ông tham gia cách mạng Theo lời ông kể thì "Khoảng cuối

năm 1944, qua sự giới thiệu của một anh bạn công chức, tôi gia nhập Thanh niên cứu quốc bí mật (Tô Hoài trong bài nào đó nhớ nhầm là tôi vào Ðảng Dân chủ) Một trong những "công tác cách mạng" đầu tiên là sắm một con dao găm Nhưng cũng chẳng được luyện tập võ nghệ gì Và cũng không thấy ai đến tuyên truyền huấn luyện về chính trị Chỉ thỉnh thoảng một cuộc họp ngắn và bí mật, truyền đạt tin tức về khí thế Việt Minh ở các nơi và nhắc nhở việc sẵn sàng chiến đấu hi sinh cứu nước”.[53, tr.114]

Trong suốt giai đoạn 1945 đến 1960, ông tham gia công tác văn nghệ, giữ chức chủ tịch Hội văn nghệ tỉnh Nghệ An, nhưng ít sáng tác, một phần thời gian dành cho công tác dịch thuật Từ giữa năm 1949 đến 1950, nhà văn đi vào công tác ở vùng địch hậu Bình Trị Thiên Cuối năm 1950, Bùi Hiển được bổ sung vào thường vụ Chi hội Văn nghệ Liên khu IV Cũng vào dịp này, nhà văn Bùi Hiển được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương ngay tại chiến khu Thừa Thiên Chính từ hình ảnh của những người phụ nữ kháng chiến thông qua sự tiếp xúc gặp gỡ nhiều cán bộ kháng chiến Thừa Thiên, mà Bùi Hiển đã có những truyện

ngắn hay Truyện ngắn Gặp gỡ (1954) là một trong những truyện ngắn như thế

Năm 1956, ông giới thiệu tuyển tập truyện ngắn, dịch của Anton Antonov Năm

1957, ông là Hội viên sáng lập Hội nhà văn Việt Nam và giữ cương vị Ủy viên Ban chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam liên tục các khóa I (1958-1961), II (1962-1972), III (1973-1982)

Tập truyện ngắn Ánh mắt được viết trong 10 năm (1951-1961) bằng tất cả

vốn sống phong phú, tình cảm đậm đà và những kỉ niệm sâu lắng của nhà văn về chiến trường Bình Trị Thiên

Tập truyện và kí Trong gió cát (1965) đánh dấu mới, khiêm tốn nhưng đầy

nhiệt tình của Bùi Hiển vào công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc trong bước đi ban đầu những năm 60

Nhà văn có mặt ở vùng tuyến lửa ngay từ những ngày đầu Mỹ bắn phá miền Bắc Chính những năm tháng sống, gắn bó ở các vùng đất: Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Vĩnh Linh …, Bùi Hiển đã có dịp quan sát, ghi chép, tái hiện biểu dương những tấm gương chiến đấu anh hùng của quân và dân ta Và tác giả

đã cho ra đời các tập truyện Những tiếng hát hậu phương (1970), Hoa và thép

(1972), Giản dị (1975) …

Năm 1975, ông là trưởng đoàn Hội nhà văn theo chân quân đội miền Bắc Việt Nam vào Huế và Đà Nẵng

chủ tịch Hội đồng văn xuôi Hội Nhà văn Việt Nam khóa IV

Năm 2001, ông được trao Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật

cho các tác phẩm Bạn bè một thuở, Tuyển tập Bùi Hiển, Ánh mắt, Ngơ ngẩn mùa

xuân

Ông qua đời lúc 7 giờ ngày 11 tháng 3 năm 2008, thọ 91 tuổi

Nhìn lại sự nghiệp sáng tác của Bùi Hiển từ trước Cách mạng tháng Tám, chúng ta nhận thấy ông là một cây bút truyện ngắn có nhiều kinh nghiệm Nói

về số lượng tác phẩm, kể cả các tập truyện ngắn dành cho thiếu nhi nhà văn Bùi Hiển đã để lại khoảng 16 tập truyện ngắn Trên sáu mươi năm hoạt động nghệ thuật, Bùi Hiển thành công với khá nhiều thể loại nhưng truyện ngắn vẫn là thể

loại đặc sắc, thành công nhất Riêng Hoàng Minh Châu khẳng định: “Anh là một trong những bậc thầy viết truyện” [11, tr.13]

Bùi Hiển luôn thể hiện mình là người viết truyện ngắn có nhiều kinh nghiệm, rất thận trọng và có tinh thần trách nhiệm với nghề Tác giả cũng không lặp lại cách viết của các nhà văn đi trước Ông luôn tìm tòi những cái mới lạ, khác biệt trong truyện ngắn của mình Chính vì thế mà đề tài, cách viết của nhà văn khá phong phú, đa dạng

Bùi Hiển thành công hơn trong sự nghiệp sáng tác văn học Dù được đánh giá, phê bình như thế nào Bùi Hiển trước sau vẫn là một nhà văn khiêm tốn, luôn học hỏi để tích lũy kinh nghiệm cho nghề Mỗi truyện xuất bản in thành sách đều đã được đăng báo và được đánh giá cao, nhưng đối với nhà văn thì chúng chỉ ở

Hiển là một nhà văn viết truyện ngắn có nhiều kinh nghiệm Anh thận trọng và

có tinh thần trách nhiệm Ít khi anh viết nhanh, viết vội, lấy tay nghề thay cho chất sống …” Và Bùi Hiển từng nói: “Tôi không dám hạ bút viết một cái gì, nếu tôi chưa biết và hiểu kĩ lưỡng” [53, tr.391]

1.3.2 Cuộc đời và sự nghiệp văn chương của Thanh Tịnh

Thanh Tịnh sinh ngày 12 tháng 12 năm 1911 tại xóm Gia Lạc, ven sông Hương, ngoại ô thành phố Huế Ông là con trai trưởng cụ ông Trần Văn Giáp, làm thợ cho hãng Bagaort và cụ bà Nguyễn Thị Nghe là tiểu thương vốn quê làng Dương Nỗ, Huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Ông tên thật là Trần Văn Ninh, đến năm lên sáu tuổi được cụ thân sinh gửi vào nhà chùa và đổi tên thành Trần Thanh Tịnh Từ đó, ông bắt đầu được học chữ Nho đến năm 11 tuổi, rồi tiếp tục học tiểu học, trung học ở Huế (trường Đông Ba và trường Peelerin) Ngay từ khi còn đi học ông đã ham thích văn chương Ông thích nghiên cứu cổ vật, danh thắng và đọc các tác phẩm của các nhà văn, nhà thơ trữ tình Pháp Đặc biệt là các tác phẩm của các tác giả Guyde Maupassant, Alphonse Daudet,

Anatole France,… có ảnh hưởng không nhỏ đến văn phong của ông sau này Văn hóa dân gian phong phú của Huế, những câu hát giọng hò trên sông Hương thơ mộng cũng là chất liệu cho các tác phẩm của ông

Năm 1933, ông làm việc cho các sở tư: đo đạc ruộng đất, hướng dẫn du lịch,… rồi sau đó làm nghề dạy học Thời gian này ông bắt đầu viết văn, làm thơ

và cộng tác với các báo Thần Kinh tạp chí (Huế), Hà Nội Báo, Tiểu thuyết Thứ Năm, Phong Hóa, Ngày Nay, Thanh Nghị, Tinh Hoa, Phụ Nữ Thời Đàm (Hà Nội) với nhiều bút danh khác nhau: Thinh Không, Pát – tê (Pathé) Thanh Tịnh,

Trịnh Thuần,… Sáng tác đầu tay Cha làm trâu, com làm ngựa của ông được đăng ở Thần Kinh tạp chí năm 1934

Trước Cách mạng tháng Tám 1945, nơi Thanh Tịnh thử sức đầu tiên trên con đường nghệ thuật của mình chính là thơ ca Thanh Tịnh xuất hiện và đã tìm ngay được chỗ đứng của mình vào những năm đầu của phong trào Thơ Mới

Năm 1936, bài thơ Rồi một hôm của ông đạt giải nhất cuộc thi thơ do Hà Nội

báo tổ chức Một số bài thơ khác như Mòn mỏi in trên báo Tinh Hoa, Tơ trời với

tơ lòng in trên báo Phong Hóa vừa xuất hiện đã gây được tiếng vang trong thi

đàn Những câu thơ của Thanh Tịnh lãng mạn, nhẹ nhàng, êm ái mà ngậm ngùi, buồn man mác đã làm xao xuyến trái tim bao người đọc Điều đặc biệt nữa là từng lời thơ của ông đậm đà hương sắc, cảnh vật, văn hóa, tinh thần của xứ Huế

và làng quê Việt Nam Thơ của ông gần gũi với âm hưởng ca dao, sau này có nhiều câu thơ của Thanh Tịnh được lan truyền trong nhân dân với tư cách là những câu ca dao So với những nhà thơ nổi bật của phong trào Thơ Mới như Thế Lữ, Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Hàn Mặc Tử,… thì Thanh Tịnh làm thơ không nhiều Nhưng với phong cách nghệ thuật riêng trong các bài thơ

và tập thơ đầu tay Hận chiến trường (1937) ông cũng đã để lại vị trí và dấu ấn trong phong trào Thơ Mới Hai bài thơ Mòn mỏi và Tơ trời với tơ lòng của ông được Hoài Thanh - Hoài Chân giới thiệu trong quyển Thi nhân Việt Nam (1942)

Thành công hơn cả trong sự nghiệp sáng tác là các tập truyện ngắn: Quê mẹ

nay, tập truyện ngắn Quê mẹ đã gắn liền với cuộc đời Thanh Tịnh và trở thành một dấu ấn quan trọng trong hành trình nghệ thuật của ông Tập truyện man mác tình người, thấm đượm hương vị và tình yêu làng quê miền Trung với vẻ đẹp thanh bình, êm ả và cả những cảnh đời khổ đau, ngang trái Tập truyện này cũng như những tập truyện khác của ông phần lớn đều viết về Huế - nơi ông sinh ra

và lớn lên với nhiều kỉ niệm Tuy nhiên, ông không thành công trong thể loại

truyện dài (Xuân và Sinh, 1944)

Năm 1945 ông tham gia tổng khởi nghĩa giành chính quyền ở Huế Sau Cách mạng tháng Tám, Thanh Tịnh được bầu làm Tổng thư ký Hội Văn hóa cứu quốc Trung bộ do Hoài Thanh làm chủ tịch Ông gia nhập bộ đội năm 1948, tham gia phụ trách Đoàn kịch Chiến Thắng thuộc Bộ Tổng tư lệnh Quân đội Nhân dân Việt Nam Từ đó ông bắt đầu làm sân khấu và khai sinh ra thể tấu (độc tấu) Đó thường là một bài văn, có tính chất tự sự, không dài lắm, để biểu diễn trong khoảng mười phút Ngôn ngữ của tấu thường đại chúng, cách diễn đạt giản dị pha chút dí dỏm, hài hước Khi diễn tấu thường chủ yếu là nói, hát và ngâm chỉ là phụ Hình thức tấu này không cần nhạc cụ gì họa theo để làm nền,và

có thể hoạt động ở bất kì đâu, không bắt buộc phải ở sân khấu quy mô

Từ năm 1951, ông viết nhiều thơ trữ tình, thơ đả kích, ca dao, viết

báo,…cho các tờ Nhân dân, Phụ Nữ, Cứu Quốc, Vệ Quốc Quân, Văn Nghệ,

Quân Du Kích,… Thanh Tịnh tham gia phụ trách rồi làm thư ký tòa soạn, sau đó

là Phó chủ nhiệm rồi đến Chủ nhiệm (Tổng biên tập) của tạp chí Văn nghệ quân

đội Các tác phẩm chính của ông sau Cách mạng tháng Tám là: tập thơ Sức mồ

và biểu diễn, tập trường ca Đi từ giữa một mùa sen (1973), tập tuyển thơ – ca

dao, trường ca Thơ ca (1980) Tập truyện ngắn Những giọt nước biển phần lớn

gồm những bài ông viết trong thời kì kháng chiến chống Pháp Mỗi truyện như

một bài thơ nhỏ, ghi lại những hình ảnh của những người nông dân bình thường trên đất nước ta nhưng gan dạ, dũng cảm, lặng lẽ họat động phục vụ cuộc kháng chiến chống ngoại xâm Thơ của ông giai đoạn này có sự chuyển biến rõ rệt

Truyện thơ Đi từ giữa một mùa sen dài gần hai ngàn câu, gồm tám đoạn, kể về

thời niên thiếu của Chủ tịch Hồ Chí Minh từ lúc chào đời đến năm 15 tuổi Đây

là một công trình nghệ thuật công phu của Thanh Tịnh được ông sưu tầm tài liệu

và viết trong nhiều năm Truyện thơ mang đến cho người đọc những chi tiết mới

về hoàn cảnh sống của Bác Hồ vào những năm cuối thế kỷ 19 Qua hình tượng Bác Hồ thuở nhỏ, nhà thơ đã chọn lọc những chi tiết xúc động thể hiện quan hệ tình cảm giữa Bác Hồ với gia đình, làng xóm, quê hương Những câu thơ lục bát trong truyện thơ vừa nhuần nhụy, man mác, bâng khuâng, vừa ước lệ, cổ kính, phảng phất một phong vị Việt Nam cổ truyền mà ta thường bắt gặp trong các truyện Nôm xưa Tác phẩm viết dưới hình thức kể chuyện, mang đậm phong cách dân gian và giọng điệu tâm tình sâu lắng đặc trưng của thơ ông

Hơn hai mươi năm cầm bút, Thanh Tịnh không chỉ là nhà văn, nhà thơ, nhà báo mà còn là nhà văn hóa Ông đã đi nhiều nơi và viết hầu như đủ các thể loại Ngoài các tác phẩm đã in thành sách còn một khối lượng lớn các bài báo

Cuộc đời của Thanh Tịnh trải qua nhiều thăng trầm, nhưng trong ông luôn tồn tại niềm hy vọng và nỗ lực vươn lên Từ khi còn nhỏ, Thanh Tịnh đã ấp ủ

một nguyện vọng lớn lao cho đời mình: “Ước gì để lại mùa sau/ Một câu một

chữ đậm màu nhân gian” Đó là những trăn trở trong cuộc đời ông cũng như

cứ trang văn nào Những bạn văn sống cùng thời, những anh em văn nghệ sĩ đều hiểu hoàn cảnh của ông Quê hương ông ở Huế, nhưng cả phần sau của cuộc đời ông sống trên đất Bắc với nỗi nhớ thương day dứt về Huế Năm 1975, đất nước thống nhất, bao gia đình, bao người trên đất nước vui niềm vui đoàn tụ thì Thanh Tịnh vẫn cô đơn và không còn nơi để trở về Do hoàn cảnh chia cắt và nhiệm vu bất khả kháng của những năm tháng xa quê hương, vợ ông đã sống

cùng một sĩ quan cộng hòa Trong số những người phải chịu cảnh đơn lẻ trong giới văn nghệ sĩ thì trường hợp của Thanh Tịnh xót xa và kéo dài hơn cả Ông là

người có vợ từ rất sớm nhưng vẫn phải chịu cảnh “ăn cơm tập thể, nằm giường

cá nhân” (chữ của Thanh Tịnh)

Cả cuộc đời Thanh Tịnh cống hiến cho văn nghệ Cách mạng Suốt một thời gian dài ông gắn bó với ngôi nhà số 4 – một trong những địa chỉ văn chương uy tín của nước ta lúc đó Ông cũng tích cực tham gia công tác tại Hội Nhà văn Thanh Tịnh đã sống đến những ngày cuối đời tại mảnh đất thủ đô và mất vào ngày 17/07/1988 Đến năm 1991, ông được anh em đồng đội ở nhà số 4 đưa về

an nghỉ dưới chân núi Thiên Thai, thành phố Huế

Cuộc đời Thanh Tịnh mang nhiều nỗi buồn, sự chia li, mất mát đau thương nhưng ông hay thể hiện nỗi buồn ra bên ngoài mà luôn cất giữ trong lòng Nhà văn Hoàng Minh Châu, người có thời gian sống gần với Thanh Tịnh từ những

năm trước cách mạng kể lại rằng: “Thanh Tịnh lúc nào cũng vui vẻ, hài hước, ít

khi để người khác thấy tâm trạng của ông” Có lần, sau một sự kiện rất vui vẻ,

Thanh Tịnh nói với Hoàng Minh Châu: “Châu ơi, đừng tưởng mình cười nói vui

vẻ thế là mình không có chuyện gì buồn nhé…” Vốn kiệm lời và ít nói về mình,

ông cũng chỉ dừng ở đấy Dù chuyện riêng tư có buồn đến thế nào thì Thanh Tịnh vẫn dành cho cuộc đời niềm lạc quan, vui sống

Tiểu kết chương 1

Các khái niệm công cụ về truyện ngắn và một số đặc điểm mang tính kỹ

thuật của truyện ngắn (dung lượng, cốt truyện, kết cấu, tình huống, chi tiết, nhân vật truyện ngắn) được nêu ở trên là những vấn đề lý thuyết cần nắm vững để làm nền tảng cho việc tìm hiểu, phân tích và nghiên cứu bất kì truyện ngắn nào Phạm vi khảo sát của luận văn tập trung vào các sáng tác của Bùi Hiển và Thanh Tịnh trước 1945, nên việc khái quát lại bức tranh chung của truyện ngắn Việt Nam trước 1945 là điều cần thiết Nội dung này giúp người viết có được cái nhìn toàn cảnh về quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam cũng như sự phân hóa của

các dòng truyện ngắn trữ tình và truyện ngắn hiện đại Từ đó có thể tìm hiểu các truyện ngắn trong phạm vi khảo sát trong mối tương quan với hiện thực văn học lúc bấy giờ Ngoài ra, những nét chính về cuộc đời và sự nghiệp văn chương của hai tác giả Bùi Hiển và Thanh Tịnh cũng vô cùng quan trọng trong quá trình tìm hiểu truyện ngắn của hai tác giả Có hiểu được cuộc đời, sự nghiệp sáng tác, quan niệm nghệ thuật, những suy tư, trăn trở,… của nhà văn, thì mới có thể thấu hiểu và cảm nhận được sâu sắc tác phẩm của họ

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN BÙI HIỂN VÀ THANH TỊNH TRƯỚC 1945 – NHỮNG ĐỐI SÁNH VỀ

NỘI DUNG TỰ SỰ

Theo tác giả luận văn, có hai bình diện quan trọng cần được khảo sát, nghiên cứu đầy đủ, hệ thống trong khi thực hiện đề tài này Hai bình diện đó là

nội dung tự sự và phương pháp tự sự Người nghiên cứu hoàn toàn có thể tìm

kiếm, khái quát những điểm tương đồng, khác biệt trong sáng tác truyện ngắn của Bùi Hiển, Thanh Tịnh trước 1945, khi thực hiện tốt các thao tác đối sánh trên hai bình diện này

Nội dung tự sự, trong luận văn này, được hiểu như là khái niệm thống nhất

giữa đề tài, chủ đề, và cảm hứng, tư tưởng,… được nghệ thuật hóa trong tác

phẩm tự sự (cụ thể ở đây là tác phẩm truyện ngắn) Còn phương thức tự sự được

hiểu như một khái niệm tổng hợp cách thức sử dụng các phương tiện, kỹ thuật tự

sự để truyền tải nội dung văn học trong tác phẩm tự sự Phương thức tự sự bao gồm các phương tiện kiến tạo thế giới nghệ thuật như cốt truyện, tình huống, kết cấu, nhân vật,…và các phương tiện tạo tác giọng điệu, ngôn từ thông qua các diễn ngôn trần thuật như diễn ngôn của người kể chuyện, diễn ngôn của nhân vật

Với chương 2, luận văn sẽ tập trung đối sánh đặc điểm sáng tác truyện ngắn

của Bùi Hiển, Thanh Tịnh trước 1945 trên bình diện nội dung tự sự

Các khía cạnh của nội dung tự sự chủ yếu lần lượt được đề cập, đối sánh

qua truyện ngắn của hai tác giả, trong chương này, bao gồm: Cuộc sống con người trong xã hội Việt Nam trước 1945; Những cung bậc cảm xúc trong tâm hồn con người; Những phong tục tập quán, quan niệm và đời sống tâm linh của người dân Việt Nam

2.1 Cuộc sống con người trong xã hội Việt Nam trước 1945

2.1.1 Cuộc sống mưu sinh của những lớp người lao động

Con người khi sinh ra tạo hóa đã ban cho mỗi người một số phận, và tất cả

mọi người trên thế giới sẽ không ai giống ai, “mỗi cây mỗi hoa, mỗi nhà mỗi

cảnh” Hiểu được và cảm thông được điều đó, tác giả Thanh Tịnh và Bùi Hiển

đã thể hiện lên từng trang viết của mình về lớp người lao động nghèo khổ Cả hai nhà văn đã quan sát, ghi chép, suy tư, buồn lo, phản ánh lại cuộc sống mưu sinh của chính những người dân ở quê hương mình

sinh của những con người lao động thời bấy giờ hiện lên qua nhiều khung cảnh, công việc khác nhau Thật đáng thương cho ông lão mù cùng một người cháu

làm nghề kéo xe để mưu sinh trong Am cu ly xe của Thanh Tịnh Vì miếng cơm,

manh áo ông lão mù cùng người cháu phải kéo xe cực khổ bất kể đêm ngày

Nhưng không phải cứ chăm chỉ là sẽ kiếm được miếng ăn, bởi vì “bước chân

lên xe người già mù, thì người khổ chưa hẳn là người kéo mà thật ra là người được ngồi Huống chi đây lại phải chịu cái tội trông một đứa trẻ chạy không kịp thở, ngã tới vờn lui, theo bước chân của một ông già yếu đuối Nên nhiều người thương hại không muốn đi xe ông kéo.” [76, tr.52 ] Đáng lẽ, với số tuổi đã lớn

cùng với đôi mắt bị mù, ông lão phải được con cháu chăm sóc, chứ không phải còng lưng tự đi làm cái nghề này để nuôi sống bản thân và một đứa cháu Nhưng cuộc sống cứ trêu những cuộc đời như vậy, cực khổ đã đành nhưng ngặt một nỗi

là xe không có người đi, cái khổ như đổ xuống vai gầy của ông lão Cái nghèo

cứ đeo bám cuộc sống người dân khốn khổ ấy, có những đêm mưa dầm dề, hai ông cháu không có một người khách nào cả Vì thương và lo cho ông, nên người cháu cũng phải nói dối ông Gánh nặng trên vai chở những hòn đá tưởng chừng như đang chở cả cuộc đời mình Chắc có lẽ vì cái lạnh, đói rét, cái già yếu, buồn đau đã đánh gục ông, truyện không dài nhưng âm hưởng nghe tê tái, xót xa Sức mạnh của cái nghèo quật ngã sức mạnh con người, bởi lẽ con người phải trải qua