Bài giảng Dược lý học: Dạ dày - Tá: Thuốc điều trị loét tràng

Bài giảng trang bị cho người học kiến thứ về: Bệnh loét dạ dày - tá tràng, đặc điểm tổ chức học của niêm mạc dạ dày, các yếu tố ảnh hưởng đến sự bài tiết HCl, phân loại thuốc điều trị loét dạ dày - tá tràng, thuốc làm giảm bài tiết HCl và pepsin ở dạ dày, các thuốc kháng acid (antacid),... Mời các bạn cùng tham khảo để biết thêm các nội dung chi tiết.

DẠ DÀY

- TÁ

THUỐC ĐIỀU TRỊ LOÉT TRÀNG

1 Đại cương :

1.1 Vài nét về bệnh loét dạ dày - tá tràng :

+ Loét dạ dày - tá tràng là sự mất cân bằng :

- Các yếu tố xâm hại : HCl, pepsin

và Helicobacter pylory.

- Các yếu tố bảo vệ : HCO 3 , chất

nhày, prostaglandin ( PG )

+ Tỷ lệ 5,63 % dân số miền Bắc Đây là một bệnh mạn tính, diễn biến có tính chất

chu kỳ , gặp ở mọi lứa tuổi nhưng nhiều nhất là ở lứa tuổi thanh niên và trung

niên

( lứa tuổi lao động )

Bệnh gặp ở nam nhiều

hơn nữ, ở thành thị nhiều hơn ở nông thôn, trong

thời chiến nhiều hơn thời bỡnh, loét hành tá tràng

gặp nhiều hơn loét dạ dày.

+ Biến chứng : thiếu máu,

thủng ổ loét, hẹp môn vị,

viêm dính quanh dạ dày - tá tràng, xuất huyết tiêu hóa,

ung thư hóa ( loét dạ dày,

đặc biệt là ổ loét bờ cong

nhỏ )…

1.2 Đặc điểm tổ chức học của niêm mạc dạ

dày :

Niờm mạc dạ dày cú 4 loại tế bào : ?

+ TB thành ( bỡa ) : tiết HCl và yếu tố nội tại.

+ TB chính :

tiết pepsinogen

pepsin

H+

+ TB G :

tiết gastrin.

chất nhày.

1.3 Các yếu tố

ảnh hưởng đến sự bài tiết HCl :

G

Acetylcholin Histamin

AMPc = cyclic

adenosin

monophosphate

Acetylcholin →

RpM → ↑ Ca2+/ nội bào → Bơm proton

→ ↑H+ …

+

G

Acetylcholin Histamin

1.4 Phân loại thuốc điều trị loét dạ dày -

tá tràng :

1.4.1 Các thuốc làm giảm yếu

1.4.2 Các thuốc bảo vệ niêm mạc :

+ Thuốc bao phủ niêm mạc

và băng bó ổ loét, kích thích sản xuất chất nhày : Cam

thảo, teprenon, sucralfat,

prostaglandin…

+ Thuốc kích thích sự tái tạo tế bào biểu mô phủ của niêm mạc

+ Cắt dẫn truyền kích thích qua synap thần kinh phế vị : thuốc ức chế hệ M-cholin

( atropin, scopolamin ), pirenzepin…

1.4.5 Các thuốc khác :

+ Điều chỉnh nhu động dạ dày - ruột ( trimebutin ) và giãn cơ trơn ( drotaverin,

papaverin, alverin ).

+ Thuốc đông y phối hợp:

kavet, đơn số 12, bột dạ

dày…

2 Các thuốc :

2.1 Thuốc làm giảm bài

tiết HCl và pepsin ở dạ dày :

2.1.1 Thuốc kháng Rp

H2-histamin ở dạ dày :

Đại diện : cimetidin

thuộc liều lượng ).

c- Cơ chế tác dụng :

Công thức gần giống với

công thức của histamin,

tranh chấp với histamin tại RpH2→ adenylcyclase →

↓ AMPc → Bơm proton →

↓H+

−

−

Không có tác dụng lên Rp H1, H3 ( tác dụng chọn lọc chủ

Hình 3: Cơ chế tác dụng của thuốc kháng H 2 -histamin

H + /K + ATPase

+

+

Cimetidin

+ Hội chứng

Zollinger-Ellison ?

Hội chứng

Zollinger - Ellison

: u tụy + hội

chứng loét.

+ Các loét đường tiêu hóa khác có liên quan đến ↑ tiết acid dịch vị (

loét thực quản, loét

miệng nối dạ dày

-ruột… ) …

+ Dự phòng loét tái phát.

+ Dự phòng hít phải acid trong khi gây

mê ( h/c ? ).

Hội chứng Mendelson

e- Chống chỉ định :

- Phụ nữ có thai hoặc cho con bú.

- Trẻ em < 15 tuổi.

- Suy gan, suy thận.

- Mẫn cảm với thuốc.

- Loét dạ dày có nguy

cơ ung thư.

- Viêm teo niêm mạc

dạ dày.…

f- TDKMM :

+ Dị ứng.

+ Rối loạn tiêu hóa.

+ Rối loạn chức năng gan, thận,

tim mạch

+ Rối loạn tâm

thần :

chóng mặt, nhức đầu,

đau cơ, lú lẫn…

+ Rối loạn nội tiết, sinh dục ( ↓ ham muốn tỡnh dục, chứng vú to ở nam ) Có thể do ↓ tiết FSH

và LH , ↑ tiết prolactin

FSH = Follicle

stimulating

hormone

LH = Luteinizing hormone

novo-+ Ranitidin :

apo-ranitidin, dudin, histac,

lydin, zantac,

novo-ranidin…

+ Nizatidin :

axid, nizaxid…

+ Roxatidin ?

2.1.2 Thuốc ức chế bơm H+/K+-ATPase ( PPI ? ) : dẫn xuất

benzimidazol , đại

diện là omeprazol

PPI = proton

pump inhibitors

a- Dược động học :

+ Bị phá huỷ ở môi

bao tan trong ruột ?

Hấp thu nhanh qua

đường tiêu hóa

SKD = 70 - 80 %

Viên bao tan trong

ruột : enteric-coated ( granules ) tablet /

capsule ;

film-coated tablet;

capsule

+ Gắn 95% vào protein huyết tương

+ Chuyển hóa gần hoàn toàn ở gan

+ Thải trừ chủ yếu qua thận ( 80 % )

t1/2 = 30 - 90 ph.

bài tiết pepsin và yếu tố nội

tại của dạ dày Tỷ lệ liền sẹo cao.

( >N-S )

Disulfid ( -S-S- )

E-SH : H + /K + ATPase

Hỡnh 4: Cơ chế tỏc dụng của thuốc PPI

d- Chỉ định :

+ Như của cimetidin

+ Bệnh nhân không đáp ứng với các thuốc kháng

H2-histamin,

nhất là hội chứng

e- Chống chỉ định:

Như của cimetidin.

f- TDKMM : ít gặp hơn cimetidin.

+ Dị ứng

+ Rối loạn tiêu hóa

+ Rối loạn thần kinh

+ Rối loạn tim mạch

( đau ngực, rối loạn nhịp tim, phù )

+ Rối loạn chức năng

gan…

+ Có thể gây ung thư dạ dày.

+ Lansoprazol :

anzo-30, lanzap, lan-30, lansec,

lanzor, milan,

prevacid

+ Pantoprazol : panzac, pantaz, pantoloc,

pantoliv…

+ Esomeprazol :

inexium, lezinol, nexium…

+ Rabeprazol :

pariet

Nhanh

NaHCO3 + HCl  NaCl + H2O + CO2

CaCO3 + 2HCl  CaCl2 + H2O + CO2

* Ưu điểm : tác

dụng nhanh, làm giảm nhanh các

triệu chứng.

* Nhược điểm :

- Giải phóng nhanh CO2, làm căng dạ dày, có thể

gây chảy máu hoặc thủng

ổ loét.

- Dùng kéo dài gây nhiễm kiềm máu.

→ acid rebound

ChËm Mg(OH)2 + 2 HCl  MgCl2 + 2 H2O

+ Ưu điểm : khắc phục được 4 nhược điểm của nhóm 2.2.1.

+ Nhược điểm : Mg2+

giữ nước  đi lỏng

( + CaCO3, Al(OH)3 ).

ChËm

Al(OH)3 + 3 HCl  AlCl3 + 3 H2O

Al2(OH)6 + 6 HCl  2 AlCl3 + 6 H2O

b- Nhôm hydroxyd :

* Nhược điểm :

- Táo bón do kết hợp với

protein ở niêm mạc ruột.

- Nhiễm độc nhôm mạn tính ( → thoái hóa thần kinh,

chứng nhuyễn xương, mắc

bệnh cơ… )

Hỡnh 5: Cơ chế tỏc dụng của antacid

H + /K + ATPase

+

+

Antacid

2.2.3 Các thuốc khác :

Al allantoinat, AlPO4,

Ca lactat, Mg trisilicat, MgCO3; Na citrat, Na citrat

dihydrat …

gestid, kremil-S, maalox, maloxin, malogel, noigel, phosphalugel,

rennie, rocgel,

unichew…

2.3 Các thuốc bảo

vệ niêm mạc, kích thích sản xuất chất nhày :

2.3.1 Các PG :

* Tác dụng - cơ chế :

- PGE2 có tác dụng ức

chế adenylcyclase , làm ↓ tổng hợp AMPc ; làm ↓

bài tiết gastrin

- PGI2 có tác dụng

kích thích các tế bào biểu mô ↑ sản xuất

chất nhày và ↑ bài

tiết HCO3 …

Hỡnh 6: Cơ chế tỏc dụng của cỏc PG ( PGE 2 , I 2 )

H + /K + ATPase

+

+

PG E 2 , I 2

+ TDKMM :

nhức đầu, hạ HA, rối loạn tiêu hóa, sảy thai,

dị ứng…

+ BD kép: arthrotec

( viên 50 mg ( 75 mg )

* Chế phẩm khác :

Rioprostil ( PGE1 );

arboprostil, enprostil, trimoprostil ( PGE2 ).

2.3.2 Teprenon :

selbex…

Viên nang 50 mg

+ TD : - Kích thích sản xuất chất nhày

- Làm  nồng độ

HCO3 trong chất nhày

- Làm  khả năng tái sinh của các tế bào niêm mạc,

đẩy mạnh quá trỡnh phục hồi tổn thương.

- Làm  tổng hợp PGE2 và PGI2 ở dạ dày …

Hỡnh 7: Cơ chế tỏc dụng của teprenon

+ TDKMM : RLTH, nhức đầu, khô miệng,

dị ứng, tăng

cholesterol/máu, rối

loạn chức năng gan (

hiếm )

+ CCĐ : mẫn cảm với thuốc, phụ nữ có

thai…

1 viên/lần

ì 3 lần/24 h, lỳc no.

2.3.3 Sucralfat :

+ BD : apo-sucralfat, sucrabest, sucrat gel, sucrafar, ulcar …

+ DT : Viên, gói 1 g; gói 1 g/5 ml ( gel ).

( R’ = H hoặc SO 3; R = SO 3 hoặc COCH 3 )

3 2

NH

COO

3 2

+ TD : - Bao phủ ổ

loét ( kết hợp với

HCl, tạo thành một

chất quánh dính, bao phủ bề mặt dạ dày )

Hỡnh 8: Cơ chế tỏc dụng của sucralfat

+ LD : uống 1 g/lần ì 4

lần/24 h ( trước mỗi bữa ăn

và buổi tối trước khi đi ngủ

) ì 4 - 6 tuần Duy trỡ 2 g/24

h ì 2 - 3 tháng Hoặc uống 5 ml/lần ì 2 lần/24

h ( buổi sáng lúc đói và lúc

đi ngủ ).

2.4 Các thuốc diệt khuẩn

- Nhóm macrolid : erythromycin,

clarithromycin,

roxithromycin…

- Nhóm

5-nitro-imidazol:

metronidazol,

tinidazol

VD : amoxicilin + metronidazol;

tetracyclin +

metronidazol …

clarithromycin + amoxicilin;

clarithromycin + metronidazol

( + CBS ).

+ Liệu pháp “ bộ ba ” 2

KS + 1 chất ức chế bài tiết HCl ( PPI hoặc ức

quả điều trị lành ổ loét nhanh hơn, tỷ lệ diệt

Hỡnh 9: Cơ chế tỏc dụng của kháng sinh

* Các muối bismuth :

+ TD - Cơ chế tác dụng:

- Bismuth là kim loại

nặng, diệt HP theo cơ chế làm đông vón protein của

vi khuẩn :

Trong môi trường acid của dạ dày ( pH < 5 ), CBS bị kết tủa tạo

thành vi tinh thể

bismuth oxychlorid và

bismuth citrat , .

tạo phức chelat bền vung

với các sản phẩm thoái hóa của protein, hinh thành một lớp màng bảo vệ vung chắc ngay tại vết loét mà không

có ở vùng niêm mạc lành

Các vi tinh thể này kết tụ bên trong và tại vách của HP, làm cho các thành phần của tế bào

HP bị cô đặc hoặc hóa không bào làm cho HP bị tiêu diệt

Nhờ đó có tác dụng tốt làm

giảm tỷ lệ loét tái phát .

Có tác dụng hiệp

đồng với các thuốc kháng sinh nên hay dùng phối hợp với

các kháng sinh.

Hỡnh 10: Cơ chế tỏc dụng của bismuth

+ Thành phần : chỉ dùng

bismuth dưới dạng các thuốc hữu cơ như colloidal bismuth subcitrat ( CBS ) hoặc

tripotassium dicitrato

bismuthat ( TDB ) và chỉ dùng liều thấp ít gây tác dụng phụ (

hội chứng não bismuth ).

+ BD : trymo ( CBS ), amebismo, biset,

bimix, debis, de-nol, finegel, gastrostat,

helinol, helidac,

yubinol…

+ CCĐ : suy thận

nặng, phụ nữ có thai hoặc cho con bú, trẻ

em, mẫn cảm với

thuốc.

+ TDKMM : rối loạn tiêu hóa, nhức đầu,

chóng mặt, khó chịu, phân sẫm màu do bài tiết bismuth sulfid , dị ứng

2.5 Các thuốc tác

dụng trên hệ TKTW

và TKTV :

2.5.1 Các thuốc an thần và thuốc ngủ :

+ Sulpirid

+ Levosulpirid

+ Diazepam

( seduxen ),

+ Meprobamat

-DT: viên 30-60mg, ống 60 mg

30 - 60 mg/24 h.

2.5.2 Pirenzepin

( dihydroclorid ):

+ BD : bisvanil,

gastrozepin, ulcosan, ulcoprotect…

+ TD : dẫn chất BZD có tác

dụng ức chế bài tiết dịch vị (

không có tác dụng chống tiết cholin.

cảm với thuốc.

Hỡnh 11: Cơ chế tỏc dụng của pirenzepin

H + /K + ATPase

+

+ Pirenzepin –

2.6.Các thuốc khác

2.6.1 Trimebutin :

+ BD : bimetin,

debridat, tarabutin, trimal…

+ TD : thuốc

chống co thắt có tác dụng trên cơ, điều chỉnh nhu

động ruột

- Alverin

2.6.3 Thuốc đông y :

+ Đơn số 12 hay bột dạ

dày ( Cam thảo, Hương phụ, Mai mực, Trần bỡ, Phèn chua )

+ Kavet ( cao Cam

trisilicat, cao Đại

hoàng hoặc cao mềm