Nhiều người cũng n苠i đến Chí Phèo như là một bi k ch số phận, song nếu hiểu cho chặt ch , chính xác thì chỉ t nhân vật này đã thức tỉnh linh hồn, khao khát trở lại làm người nhưng b cự t[r]
Trang 11 Dàn ý phân tích truyện ngắn Chí Phèo
I Mở bài
- Vài nét tiêu biểu về tác giả Nam Cao: Ông được xem là đại diện xuất sắc nhất của văn học hiện thực ở chặng đường phát triển cuối cùng của khuynh hướng này
- Giới thiệu tác phẩm Chí Phèo: Truyện ngắn kết tinh thành công của Nam Cao trên
đề tài nông thôn, nông dân và là một kiệt tác trong nền văn xuôi trước cách mạng
II Thân bài
1 Làng Vũ Đại - không gian nghệ thuật của truyện ngắn
- Đây chính là không gian nghệ thuật của truyện bởi toàn bộ nh ng chuyện của Chí Phèo đều di n ra tại đây
- Mâu thu n giai cấp gây gắt, âm th m mà uyết liệt, không khí tối tăm , ngột ngạt
- Đời sống của người nông dân vô cùng kh cực b đẩy vào đường cùng không lối thoát, b tha h苠a
⇒ Không gian nghệ thuật làm cơ sở đi sâu khai thác hình tượng nhân vật, đồng thời thấy được giá tr hiện thực, nhân đạo của tác phẩm
2 Nhân vật Bá Kiến
- Tiếng cười Tào Tháo, mềm nắn rắn buông, dùng đ u bò tr đ u bò… ⇒ Xảo uyệt, gian hùng, thủ đoạn
- Nhân cách ti tiện bỉ i, dâm đãng, ghen tuông và độc ác
⇒Điển hình cho loại đ a chủ cường hào ở nông thôn Việt Nam trước cách mạng
3 Hình tượng nhân vật Chí Phèo
a ự xuất hiện của nhân vật
- Hắn v a đi v a ch i : sự xuất hiện tự nhiên
- Qua tiếng ch i, chân dung nhân vật hiện lên: Kẻ lưu manh cứ rượu vào là ch i nhưng đằng sau đ苠 thấy Chí Phèo mong muốn được coi là người bình thường
b Lai l ch, cuộc đời Chí Phèo trước khi ở tù
- Hoàn cảnh xuất thân: không cha, không m , không nhà, không c a
- Tuy vậy, Chí v n gi nh ng phẩm chất tốt đ p:
Trang 2+ Là một con người lương thiện làm ăn chân chính với ước mơ giản d và c苠 lòng tự trọng
c ự biến đ i của Chí Phèo sau khi ra tù
- ự kiện Chí Phèo b bắt vào tù:
+ Vì Bá Kiến ghen với vợ hắn
+ Chế độ nhà tù thực dân đã biến Chí trở thành lưu manh, c苠 tính cách méo m苠 và uái d
- Hậu uả của nh ng ngày ở tù:
+ Hình dạng: biến đ i thành con u d Chí Phèo đã đánh mất nhân hình
+ Nhân tính: triền miên trong cơn say, đập đ u, ch i bới, phá phách và làm công cR cho Bá Kiến Chí Phèo đã đánh mất nhân tính
- Quá trình tha h苠a của Chí Phèo: Đến nhà Bá Kiến trả thù ⇒ Chí mắc mưu, trở thành tay sai cho Bá Kiến
⇒Chí đã b cướp đi cả nhân hình l n nhân tính
d Cuộc gặp g gi a Chí Phèo và Th Nở
- Tình yêu thương của Th Nở đã đánh thức bản chất lương thiện của Chí Phèo
+ Về nhận thức: Nhận biết được mọi âm thanh trong cuộc sống
+ Nhận ra bi k ch trong cuộc đời của mình và sợ cô đơn, cô độc
+ Về thức: Chí Phèo thèm lương thiện và muốn làm hòa với mọi người
- Hình ảnh bát cháo hành là hình ảnh độc đáo, chân thật và giàu ngh a: l n đ u tiên
và cũng là l n cuối cùng Chí được ăn trong tình yêu thương và hạnh ph䘲c
Chí Phèo đã hoàn toàn thức tỉnh
e Bi k ch b cự tuyệt
- Nguyên nhân: do bà cô Th Nở không cho Th lấy Chí Phèo đ nh kiến của xã hội
- i n biến tâm trạng của Chí Phèo:
+ L䘲c đ u: Chí ngạc nhiên trước thái độ của Th Nở
+ au Chí hiểu ra mọi việc: xách dao đên nhà Bá Kiến đâm chết Bá Kiến và tự sát
Trang 3Cái chết của Chí Phèo là cái chết của con người trong bi k ch đau đớn trên ngư ng
c a trở về cuộc sống làm người
Đặc sắc nghệ thuật
- Xây dựng nhân vật điển hình trong hoàn cảnh điển hình
- Nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật sắc sảo
- Ngôn ng giản d , di n đạt độc đáo
- Kết cấu truyện mới mẻ, tưởng như tự do nhưng lại rất chặt ch , lôgic
- Cốt truyện và các tình tiết hấp d n, biến h苠a giàu k ch tính
III Kết bài
- Khẳng đ nh lại nh ng nét tiêu biểu nhất về mặt nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Chí Phèo
- Với tác phẩm này, nam Cao đã tố cáo mạnh m xã hội thực dân n a phong kiến và đồng thời trân trọng, phát hiện và khẳng đ nh bản chất tốt đ p của con người ngay cả khi tưởng ch ng học đã biến thành u d
2 Phân tích truyện ngắn Chí Phèo mẫu 1
Nam Cao là nhà văn tiêu biểu với nh ng sáng tác về người nông dân, tác phẩm Chí phèo được coi là kiệt tác, khẳng đ nh tài năng và phong cách nghệ thuật của ông Nhà văn đã dựng lên bức tranh về cuộc sống của nh ng người nông dân dưới sự áp bức của đ a chủ cường hào, đã đẩy họ con đường tha h苠a và xuống tận cùng của xã hội Truyện Chí Phèo đã tái hiện lại hình ảnh nông thôn Việt Nam, của xã hội Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám Xã hội này được đặc trưng, một bên bởi nh ng bộ mặt như Bá Kiến, Lí Cường, Đội Tảo, Bát Tùng và nh ng bè đảng xung uanh ch䘲ng, sống phè ph n, gian ác, bạo ngược, v a “du lại với nhau để b苠c lột con em, nhưng ngấm ng m chia r , nhè t ng chỗ hở để mà tr nhau”; một bên là đông đảo nh ng người dân uê thấp c bé miệng, nơm nớp lo sợ, nh n nhRc, uanh năm đ u tắt mặt tối v n không đủ ăn T ng lớp nh ng người như Chí Phèo, Năm Thọ, Binh Chức họp thành một nh苠m riêng Họ là nh ng dân thường, nh ng người lao động nghèo, nhưng
đã lưu manh h苠a, b mua chuộc và trở thành tay sai của bọn cường hào, lí d ch và gây nên không biết bao nhiêu tai vạ cho nh ng người lương thiện
ưới ngòi b䘲t của Nam Cao, bức tranh xã hội hiện ra đ y k ch tính, chất chứa nh ng xung đột bùng n
Thông ua nhân vật Chí Phèo Nam Cao đã trực tiếp nêu lên vấn đề con người b tha h苠a, b vong thân, mất nhân tính, nhân cách vì b áp bức b苠c lột, vì đ苠i kh , cùng cực Tác giả đã m xẻ vấn đề cuộc sống và số phận mỗi con người, thức về uyền sống, uyền làm người, thức về nhân cách, nhân phẩm ngay ở nh ng con người b cộng
Trang 4đồng khinh bỉ, hắt hủi, gạt ra bên lề xã hội, ngay ở một “thằng cùng hơn cả dân cùng”, tưởng như đã b hủy hoại hoàn toàn cả nhân hình và nhân tính
Bên cạnh đ苠, truyện Chí Phèo còn gi䘲p người đọc c苠 cơ sở để chia sẻ với nh ng dằn vặt, đau kh của con người khi không được làm người, chỉ mong ước được sống bình thường, “được làm người lương thiện” như mọi người khác mà không được ự kết hợp hai mặt xã hội và nhân bản trong chủ đề mà truyện ngắn Chí Phèo đặt ra càng làm cho tác phẩm này c苠 giá tr văn học sâu hơn, c苠 sức ngân vang lớn hơn
Các nhân vật trong truyện của Nam cao đều c苠 nh ng nét tính cách đặc sắc, t Chí Phèo, Th Nở, cho đến Bá Kiến, Lí Cường, Năm Thọ, Binh Chức, Đội Tảo, Tự Lãng,
bà cô Th Nở v.v… Tất nhiên, trong các nhân vật này, gây ấn tượng mạnh m nhất ở người đọc là Chí Phèo, Bá Kiến, Th Nở Mỗi nhân vật đ䘲ng là một cá tính, là “con người này”, không l n vào đâu được, với ngoại hình và tính cách riêng, lối sống riêng, ngôn ng riêng, số phận riêng, đồng thời lại tiêu biểu cho một loại người nào đ苠 về mặt xã hội, sinh hoạt, tâm lí
Bá Kiến là điển hình của bọn lí d ch cường hào ở nông thôn Ch䘲ng đều c苠 nh ng nét chung: hống hách, gian ác, dâm ô, đ y thủ đoạn mưu mô để giành giật và củng cố chức uyền cho cá nhân và con cái, đRc khoét, ức hiếp dân lành, hãm hại nh ng kẻ không ăn cánh và chống đối Bá Kiến càng tỏ ra ranh ma u uyệt trong nghề làm
t ng lí, đặc biệt khi phải đối ph苠 với nh ng tên vai vế tranh chấp chức uyền với hắn hoặc nh ng kẻ cố cùng liều thân Tùy người, tùy việc, y biết l䘲c nào thì uát tháo, dọa nạt, l䘲c nào thì nh nhàng, dR dỗ, mua chuộc Chính nhờ vậy lão mới thực hiện được mọi đồ đen tối của mình, khuất phRc được bọn đ u bò đ u bướu, hạ được các phe cánh đối ngh ch trong làng, uyền thế ngày càng thăng tiến và v ng vàng Con người khôn ngoan lõi đời ấy đã khống chế l a b p được Chí Phèo lâu dài, nhưng cuối cùng
đã b Chí Phèo giết chết, vì t trong thâm tâm, trong tiềm thức, Chí đã nhận ra lão chính là kẻ thù của mình, kẻ đã tước đoạt uyền làm.người của mình
Đối với Bá Kiến thì Chí Phèo cũng chỉ là một trong số nh ng tên dân cùng liều l nh như Năm Thọ, Binh Chức, cho nên cách x sự của lão đối với Chí Phèo n苠i chung cũng giống “sách lược” đối với hạng đ u bò đ u bướu: dọa nạt, trấn áp công khai hoặc ngấm ng m; hoặc nếu c n thì vô hiệu h苠a, mua chuộc, lợi dRng làm tay chân Và Chí Phèo cũng như Năm Thọ, Binh Chức đều biết rõ bản chất, chỗ mạnh và chỗ yếu của Bá Kiến và hạng người như lão Nhưng Chí Phèo phRc vR cho Bá Kiến lâu dài hơn, đắc lực hơn, ngay t l䘲c là một anh canh điền chất phác, khỏe mạnh, và cả sau khi đi tù về trở thành con u d của làng Vũ Đại Chí Phèo cũng b lão hành hạ, đày đọa, làm nhRc nhiều hơn Và do vậy, Chí Phèo hiểu rõ lão hơn, nặng oán thù hơn đối với lão L䘲c tỉnh táo, Chí Phèo đã thức rõ về cảnh tủi nhRc phải h u hạ mR vợ ba của Bá Kiến, về chuyện b Bá Kiến hãm hại đẩy vào tù au khi ở tù ra, hắn đã biến thành một con người khác T một thanh niên hiền lành, rRt rè, hắn đã biến thành một tên lưu manh, liều l nh, hung d , rượu chè say khướt, ch i bới suốt ngày Nhưng l䘲c tỉnh cũng như l䘲c say, trong thức và trong tiềm thức, hắn v n không bao giờ uên
Bá Kiên Bá Kiến đ䘲ng là nỗi ám ảnh của hắn
Trong suốt thiên truyện, tác giả chỉ miêu tả ba l n Chí Phèo gặp Bá Kiến, sau khi hắn
ở tù ra L n thứ nhất, sau khi uống rượu say, hắn xách một cái vỏ chai đến c ng nhà
Bá Kiến gọi tên tRc của lão ra mà ch i Hắn đ nh đến để gây sự Gây sự, ch i bới, chống đối một người như Bá Kiến v a đế thỏa sự căm giận, v a c苠 d p để lên mặt với
Trang 5nh ng người xung uanh, v a c苠 thể vòi tiền uống rượu Với một người như Chí Phèo, một người mà sự liều l nh hung d là một cách để tự giới thiệu mình, để tồn tại và cũng là để che đậy sự sợ hãi cố h u, thì không c苠 gì c苠 thể n苠i trước được về dự đ nh
và hành động Tất cả tùy thuộc vào tình huống cR thể Gặp Lí Cường, b Lí Cường uát mắng, tát tai, hắn rạch mặt, la làng, lăn đùng ra ăn vạ Nhưng khi Bá Kiến “d u dàng” chào hỏi, mời mọc, tỏ vẻ ân c n săn s苠c, cho tiền, thì hắn lại nguôi ngoai, thích chí, hả hê
L n thứ hai, sau khi uống rượu say, hắn lại ngật ngư ng đến nhà Bá Kiến n苠i là để đòi
nợ Gặp Bá Kiến, hắn xin đi ở tù, vì “ở tù còn c苠 cơm ăn, còn ở làng ở nước thì không làm gì nên ăn, không mảnh đất cắm dùi” Và, tất nhiên, kèm theo yêu c u kì uặc ấy,
là nh ng lời dọa d m 䘲p mở mà Bá Kiến rất hiểu rõ Nhưng l n này lão Bá Kiến khôn ranh lại đẩy Chí Phèo đi đòi nợ Đội Tảo cho lão Lão ngh bất kì kết cRc nào cũng đều
c苠 lợi cho lão Ng u nhiên, Chí Phèo lại đòi được nợ và được Bá Kiến cho mấy sào vườn ở bãi sông cắm thuê của một người làng trước đ苠 Và cũng t đ苠, Chí Phèo bao giờ cũng say, và khi hắn say thì hắn làm bất cứ cái gì người ta sai hắn làm, gây ra bao nỗi khiếp sợ và tai vạ cho dân làng
L n thứ ba, Chí Phèo gặp Bá Kiến sau khi b Th Nở t chối không nhận làm vợ hắn Cùng u n, ph n chí, Chí Phèo uống rượu say, c m dao đi đ nh “đâm chết cả nhà n苠” Nhưng Chí Phèo lại uên r vào nhà Th Nở mà lại đi thẳng đến nhà Bá Kiến, đòi được làm người lương thiện, và Chí đã đâm chết Bá Kiến rồi tự sát Kết th䘲c này bề ngoài c苠 vẻ ng u nhiên, thật ra lại rất tất yếu, bộc lộ rõ tính cách của Chí Phèo, đồ
tư tưởng nghệ thuật của tác giả Đây là một kết th䘲c khiến cho người đọc phải suy ngh rất nhiều về thực trạng và mâu thu n xã hội, về cuộc sống và bi k ch của đời người
Câu chuyện đã tạo nên một ngã r cho cuộc đời Chí t khi gặp th nở au nh ng ngày hạnh ph䘲c ngắn ngủi với th , Chí càng cảm thấy thêm cay đắng, kh sở vì thân phận
và điều này càng đẩy nhanh Chí đến một hành động tuyệt vọng Chí không chỉ say, hung d , liều l nh, gây tội ác, mà còn biết sợ, tính toán, nhận diện được kẻ thù Chí suy ngh , đau kh về kiếp sống không bình thường, không ra người, không lương thiện của mình Trong nh ng ngày được hạnh ph䘲c với Th Nở, Chí cũng biết vui, biết mơ ước, biết buồn, biết ăn năn B Th Nở t chối, đối với Chí, là một đòn đau không ch u đựng n i T kinh nghiệm sống, t tiềm thức vô thức, Chí cảm nhận tình trạng bé tắc vô vọng của mình c苠 nguyên nhân sâu xa hơn tội ác của Bá Kiến Giết Bá Kiến cũng không c苠 được sự giải thoát Và hắn đã tự sát
ưới ngòi b䘲t của Nam Cao Chí Phèo không chỉ là hình ảnh nh ng tên cố cùng liều thân hoặc là điển hình, của nh ng người nông dân lưu manh h苠a vì sự áp bức b苠c lột của bọn thực dân phong kiến, mà còn thể hiện bi k ch của con người b tước đoạt uyền sống, uyền làm người, uyền được hưởng hạnh ph䘲c Cái điều rất nghiêm trang, rất đau lòng, rất tội nghiệp mà Nam Cao đã ghi lại và muốn nhắn g i cho người đời thông ua một câu chuyện tưởng như chẳng c苠 gì, một số nhân vật d dạng và một giọng văn pha nhiều tính chất hài hước, nội dung thông điệp đ苠 nhiều thế hệ độc giả
đã hiểu và càng đánh giá cao tác giả
Xây dựng lên nh ng nhân vật tiêu biểu, nhà văn đã dùng nh ng ngôn ng của đời sống, ngôn ng được u n ch䘲ng nhân dân s dRng hằng ngày, rất phong ph䘲, sinh động, giàu hình ảnh C苠 thể n苠i hơn bất kì một nhà văn nào khác cùng thời, ngôn ng
Trang 6Nam Cao cho đến bây giờ v n tỏ ra không cũ với thời gian, cả về mặt t vựng, ng ngh a, c䘲 pháp
Phải c苠 sự cảm thông sâu sắc với thân phận nh ng người nông dân Nam Cao mới c苠 mới c苠 một tác phẩm giá tr như vậy Ông đã khắc họa lên bức tranh xã hội với nh ng bọn đ a chủ cường hào gian ác, nh ng con người nông dân tội nghiệp, b chèn ép, b苠c lột, không để cho họ một con đường sống
3 Phân tích truyện ngắn Chí Phèo mẫu 2
"Chí Phèo" của Nam Cao là kiệt tác của văn học hiện thực phản ánh đậm nét xã hội phong kiến đ y r y nh ng tội ác và bất công, đồng thời khắc họa thành công hình ảnh người nông dân b b n cùng h苠a Đọc nh ng trang viết của Nam Cao, người đọc c苠 thể mường tượng ra được bức tranh xã hội phong kiến nhiều ám ảnh
Xuyên suốt tác phẩm là hình ảnh nhân vật Chí Phèo - một người nông dân lương thiện nhưng b xã hội chèn ép, chà đạp, đẩy đến bước đường cùng thành kẻ sát nhân Nam Cao đã để cho nhân vật Chí Phèo xuất hiện ngay đ u tác phẩm bằng "tiếng ch i" Một loạt tiếng ch i của Chí Phèo như mở màn một cuộc đời nhiều tăm tối của hắn "Hắn
ch i trời, hắn ch i đất, hắn ch i cả làng Vũ Đại Hắn ch i đứa nào đẻ ra hắn "
Chí Phèo sinh ra tại một cái lò gạch cũ, được người làng truyền tay nhau nuôi, đến khi hắn đi ở cho Bá Kiến Bá Kiến vì ghen tuông mà đã đẩy Chí Phèo vào tù, nơi đ苠 bắt
đ u hình thành nh ng oán hận và cả nỗi đau Chí Phèo đã d n đánh mất đi bản thân, đánh mất đi sự lương thiện au mấy năm ở tù, CHí Phèo về làng, trở thành một con người khác Nam Cao đã khắc họa rõ t ng đường nét trên khuôn mặt của Chí Phèo, như phản ảnh sự đau lòng của chế độ và sự tha h苠a của một đời người Chí Phèo xuất hiện "Cái đ u thì trọc l苠c, răng cạo trắng hớn, hai mắt gườm gườm trông gớm chết" Hình ảnh người nông dân hiền lành đã biến mất sau nh ng năm tháng ở tù
Xã hội đã cướp đi nhân cách, bản tính lương thiện và cả ước muốn làm người của Chí Phèo Hắn trở về t nhà tù, biến thành một kẻ chuyên đi rạch mặt ăn vạ, hắn phá tan
đi bao nhiêu gia đình ở làng Vũ Đại Cả làng ai cũng sợ hắn, vì bộ mặt gớm ghiếc và hành động tàn bạo
Cuộc sống của một con người thay đ i hoàn toàn, hắn lấy nghề rạch mặt, đâm thuê chém mướn làm nghề sống Chí Phèo b người làng xa lánh, hắn trở về làm cho nhà
Bá Kiến Lại một l n n a người đọc thấy được sự bế tắc, bước đường cùng của Chí Phèo Hắn lại trở về nơi ngày xưa đã đẩy hắn vào cảnh cơ cực như bây giờ C苠 l đây chính là sự bế tắc của người dân thấp c bé họng trong xã hội phong kiến
Nam Cao đã rất thành công khi xây dựng thành công nhân vật Chí Phèo Đây là hình tượng điển hình cho sự tha h苠a trong xã hội phong kiến, là sự bế tắc, cùng đường lạc lối
Nhưng Nam Cao đã không để cuộc đời Chí Phèo d ng lại ở đ苠, tác giả đã khơi gợi sự khát thèm yêu thương, khát thèm cuộc sống như một con người nơi hắn Tình huống truyện Chí Phèo gặp Th Nở ở vườn chuối sau l n hắn uống rượu say khướt Th Nở xuất hiện với bát cháo hành đã khiến người đọc v n cảm thấy còn ch䘲t gì đ苠 hi vọng cho một cuộc đời bình d Th Nở xấu xí, thô kệch, nhưng lại là vết sáng trong cuộc
Trang 7đời tăm tối của CHí Phèo ự xuất hiện của Chí Phèo thực sự c苠 ngh a rất lớn đối với Chí Phèo, đánh thức lương tri, đánh thức bản tính lương thiện của hắn "Bát cháo hành" là một chi tiết nghệ thuật giàu giá tr nhân văn, cho tình người còn lấp lánh gi a
xã hội thối nát
au khi gặp g với Th Nở, hắn thấy cuộc đời ngoài kia thật tốt đ p, nghe thấy nh ng người đàn bà đi chợ đang n苠i chuyện Hơn hết c苠 một chi tiết, một suy ngh khiến người đọc chùng xuống "Hắn thấy già yếu, bệnh tật, và cô độc còn đáng sợ hơn cả đau ốm bệnh tật hắn khát khao làm hòa với mọi người" C苠 l đã đến l䘲c hắn nhận
ra c n một cuộc sống như mọi người, không phải rạch mặt ăn vạ n a Cuộc sống bình
d ấy nhưng với Chí lại uá xa vời
Xã hội phong kiến nghiệt ngã, không để cho Chí Phèo được làm người lương thiện khi bà cô của Th Nở xuất hiện Bà cô phản đối chuyện Th Nở và Chí Phèo, còn dùng
nh ng t cay độc để mắng mỏ Chí Phèo Bà cô là hiện thân của xã hội phong kiến, cự tuyệt khát khao làm người, uyết dồn Chí vào bước đường cùng Chính điều này đã khiến cho hắn đau, rơi vào tuyệt vọng và uyết tìm đến nhà Bá Kiến để giết Bá Kiến Hình ảnh ám ảnh người đọc là hình ảnh Chí Phèo giãy đành đạch, nằm gi a vũng máu
ở sân nhà Bá Kiến Hắn giết Bá Kiến và tự kết li u cuộc đời mình Trước khi chết Chí Phèo còn hét lên "Ai cho tao làm người lương thiện", xã hội này không cho, con người cũng không cho Đ䘲ng là một bi k ch uá đau lòng đối với người nông dân trong xã hội đ y r y bất công
Nam Cao với ngòi b䘲t sâu sắc đã xây dựng nhân vật điển hình trong xã hội điển hình như kéo người đọc về với thời kỳ đau thương của đất nước ta hồi đ苠 Nghệ thuật đặc
tả tính cách, hành động đã khiến cho truyện ngắn thêm sinh động, hấp d n
4 Phân tích truyện ngắn Chí Phèo chi tiết
Chỉ là một truyện ngắn, lại là truyện ngắn sáng tác sớm của Nam Cao về đề tài nông dân, nhưng Chí Phèo là sự t ng hợp, sự kết tinh của ngòi b䘲t Nam Cao về đề tài này Nếu như Nam Cao c苠 thể được coi là "nhà văn của nông dân", cùng với Ngô Tất Tố, thì trước hết vì ông c苠 Chí Phèo
Khác với truyện ngắn cùng đề tài của tác giả, Chí Phèo c苠 phạm vi hiện thực được phản ánh trải ra cả bề rộng không gian (một làng uê) và cả bề dài thời gian C苠 thể n苠i, làng Vũ Đại trong truyện chính là hình ảnh thu nhỏ của xã hội nông thôn Việt Nam đương thời
Nh ng năm 19 0 - 19 5, nông thôn v n là một đề tài lớn trong văn xuôi khu vực hợp pháp Các nhà văn đã đi vào đề tài này theo chiều hướng khác nhau Trước hết là đi vào phong tRc tập uán dân uê, sự lRc đRc gi a vợ cả và vợ l , m chồng và nàng dâu, dì ghẻ và con chồng, anh và em, ch䘲 bác, cô cậu và nh ng đứa cháu bên nội, bên ngoại
Trên bối cảnh chung của văn học hiện thực thời kì 19 0 - 19 5, Chí Phèo là một hiện tượng đột xuất Giống như Tắt đèn, Bước đường cùng, Giông tố thời Mặt trận dân chủ, Chí Phèo cũng là "bức tranh xã hội rộng lớn với nh ng xung đột giai cấp uyết liệt" Tác phẩm gây ấn tượng đậm nét về tính đ y đặn, đa dạng nhiều màu sắc của bức
Trang 8tranh về đời sống xã hội nông thôn.
ong, dựng lên bức tranh xã hội ở nông thôn, Nam Cao trước hết tập trung n i bật mối xung đột giai cấp đối kháng gi a bọn đ a chủ cường hào thống tr và người nông dân b áp bức b苠c lột Tức là, cũng như tác giả Tắt đèn, Bước đường cùng Nam Cao
đã phản ánh hiện thực nông thôn trên bình diện mâu thu n giai cấp Chí Phèo của Nam Cao đã xây dựng một hình tượng điển hình khá hoàn chỉnh về giai cấp phong kiến thống tr ở nông thôn: Bá Kiến
Chân dung lão cường hào cáo già Bá Kiến d n d n hiện rõ trong tác phẩm nh ng nét tính cách được thể hiện hết sức sinh động, đ y ấn tượng Đ苠 là khái uát "rất sang" ("bắt đ u bao giờ cR cũng uát để th dây th n kinh mọi người"), lối n苠i ngọt nhạt, và nhất là "cái cười Tào Tháo" ("cR v n tự phR hơn đời cái cười Tào Tháo ấy") - tất cả đều cho thấy bản chất gian hùng của lão cường hào "khôn r苠c đời" này Nam Cao cũng hé cho thấy tư cách nhem nhuốc của "cR tiên chỉ": đ苠 là th苠i ghen tuông thảm hại của lão cường hào háo sắc mà sợ vợ - lão cay đắng nhận ra mình "già yếu uá" mà
"bà Tư" thì "cứ trẻ, cứ phây phây", "nhìn thì thích nhưng mà tưng tức lạ khác gì nhai miếng bò lựt sựt khi rRng g n hết răng" Đ苠 là chuyện lão g gạc tồi tệ đối với người vợ lính vắng chồng Và b sung vào đ苠, để cho sự thối nát của nhà "cR Bá" được hoàn chỉnh, còn c苠 "Bà Tư" u cái "thường gọi canh điền lên b苠p chân mà lại
"cứ b苠p lên trên, trên n a'' Nhà văn chỉ kể ua, nh nhàng, tuy không kém thâm th䘲y, chứ không sa đà trong việc soi m苠i đời tư thối tha của lão cường hào
Ông tập trung ngòi b䘲t vào việc soi sáng bản chất xã hội của nhân vật, chủ yếu thể hiện trong mối uan hệ với người nông dân b áp bức Đoạn độc thoại nội tâm rất mực sinh động của "cR tiên chỉ làng Vũ Đại" về cái "nghề t ng lí"cho thấy Nam Cao chẳng
nh ng soi thấu tim đen của nhân vật mà còn tỏ ra hiểu rất sâu các mối uan hệ xã hội
ở nông thôn Bá Kiến đã lặng l nghiền ng m về nghề thống tr , r䘲t ra t bốn đời t ng
lí nh ng phương châm, thủ đoạn thống tr khôn ngoan: "mềm nắn, rắn buông", "bám thằng c苠 t苠c, ai bám thằng trọc đ u", "thứ nhất sợ kẻ anh hùng, thứ hai sợ kẻ cố cùng liều thân", "chỉ b苠p đến n a ch ng", "hãy ngấm ng m đẩy người ta xuống sông nhưng rồi lại dắt n苠 lên để n苠 đền ơn" Còn đây là chính sách dùng người của lão: "không
c苠 nh ng thằng đ u bò thì lấy ai tr nh ng thằng đ u bò", "thu dRng nh ng thằng bạt mạng không sợ chết và không sợ đi tù Nh ng thằng ấy chính là nh ng thằng được việc Khi c n đến chỉ cho n苠 dăm hào uống rượu là c苠 thể sai n苠 đến tác oai tác uái bất cứ anh nào không nghe mình ( ) c苠 ch䘲ng n苠 sinh chuyện thì mới c苠 d p mà ăn
", Tất cả đều nhằm sao cho v a b苠p nặn được nhiều nhất, v a gi chắc cái ghế thống tr Tâm đ a thâm độc tới ghê sợ của Bá Kiến còn thể hiện trong việc hắn nh nhàng "khích" Chí Phèo đòi nợ đội Tảo, đẩy nh ng kẻ sẵn sàng đâm chém ấy vào chỗ chém nhau, để kẻ nào sống "cũng c苠 lợi cR cả"! Bá Kiến thật là một con h biết cười! Vạch kh cho người nông dân b áp bức b苠c lột, Nam Cao không đi vào nạn sưu thuế, nạn chiếm đoạt ruộng đất, nạn tô tức, uan tham lại nhũng, thiên tai đ ch họa Ở Chí Phèo và nhiều truyện n a, nhà văn đi vào một phương khác: người nông dân b xã hội tàn phá về tâm hồn, hủy diệt cả nhân tính, do đ苠, b phủ nhận giá tr , tư cách làm người Nỗi thống kh ghê gớm của Chí Phèo không phải ở chỗ tất cả cuộc đời người nông dân cố cùng này chỉ là một không: không nhà, không c a, không cha không m , không họ hàng thân thích không tấc đất cắm dùi, cả đời không hề biết đến một bàn tay chăm s苠c của đàn bà nếu không gặp Th Nở , mà chính là ở chỗ anh đã b xã hội rạch
Trang 9nát cả bộ mặt người, cướp đi linh hồn người, để b loại ra khỏi xã hội loài người, phải sống kiếp sống tối tăm của th䘲 vật
Mở đ u truyện là hình ảnh hết sức sống động, độc đáo của Chí Phèo khật khư ng v a
đi v a ch i Nhưng đằng sau cái chân dung gã say rượu ch i lảm nhảm được v bằng
nh ng nét b䘲t tưởng đâu là kí họa gây cười ấy, nếu đọc k còn c苠 thể thấy một cái gì như là sự vật vã của một linh hồn đau đớn, tuyệt vọng Không, tiếng ch i của Chí Phèo không hẳn là bâng uơ Hắn t "ch i trời" đến "ch i đời" rồi "ch i ngay tất cả làng Vũ Đại " Và hắn bỗng tức tối khi thấy "không ai lên tiếng cả" Trong cơn say hắn v n cảm thấy tuy mơ hồ mà thấm thía "nông nỗi" khốn kh của thân phận Đ苠 là
"nông nỗi" không c苠 người nào ch u ch i lại hắn! C苠 ngh a là tất cả mọi người đã dứt khoát không coi hắn là người Ch i lại hắn ngh a là còn th a nhận hắn là người, là còn bằng lòng giao tiếp, đối thoại với hắn Chí Phèo ch i cả làng với hi vọng được người nào đ苠 ch i lại Nh ng tín hiệu yêu c u giao tiếp phát đi liên tRc đ苠 chỉ gặp sự
im lặng đáng sợ Và v n còn lại một mình Chí Phèo trong sa mạc cô đơn: Hắn cứ
"ch i rồi lại nghe", "chỉ c苠 ba con ch苠 d một thằng say rượu!
Cảnh mở đ u đột ngột của thiên truyện đ苠 chẳng nh ng đã giới thiệu hấp d n tính cách độc đáo của nhân vật mà còn hé thấy tình trạng bi đát của một số phận Chí Phèo trước hết là một hiện tượng c苠 tính uy luật, tính ph biến, sản phẩm của tình trạng áp bức b苠c lột tàn tệ ở nông thôn Việt Nam trước đây Đây là hiện tượng nh ng người nông dân lao động b đè nén thái uá đã chống trả lại để tồn tại bằng con đường lưu manh Bá Kiến đẩy anh canh điền hiền lành vào tù; nhà tù thực dân - chỗ dựa tin cậy của bọn phong kiến trong việc đàn áp nông dân - đã tiếp tay lão cường hào để giết chết ph n người trong con người Chí, biến Chí thành Chí Phèo, biến một người nông dân lương thiện thành một con u d Với ngòi b䘲t hiện thực tỉnh táo ông vạch ra rằng, nh ng người nông dân khốn kh phải giành lấy sự tồn tại sinh vật bằng việc bán
cả nhân phẩm ấy, đã trở thành lực lượng phá hoại mù uáng, d dàng b bọn thống tr thâm độc lợi dRng, Vì thế mà Chí Phèo t chỗ hung hăng đến nhà Bá Kiến, tuyên bố
"liều chết với bố con" lão, chỉ c n mấy câu n苠i ngọt xớt, chuỗi cười Tào Tháo và mấy hào chỉ, đã trở thành tên tay sai mới của lão Hiện tượng mỉa mai, đau x苠t rất ph biến
và c苠 tính uy luật mà ngòi b䘲t phân tích xã hội sâu sắc Nam Cao đã vạch ra
Giá tr điển hình, sức mạnh tố cáo to lớn của hình tượng Chí Phèo trước hết là ở chỗ làm n i bật lên cái hiện tượng c苠 tính uy luật v n hằng di n ra ở xã hội nông thôn
đ y bất công và tội ác đương thời đ苠 Vấn đề của Chí Phèo là vấn đề nông dân - với ngh a đ苠, v n c苠 thể n苠i Chí Phèo là một hình tượng điển hình về nông dân
Truyện ban đ u được tác giả đặt tên là Cái lò gạch cũ; hình ảnh cái lò gạch cũ được xuất hiện ở ph n mở đ u và cả khi kết th䘲c truyện Rõ ràng đ苠 là nghệ thuật của Nam Cao Cái lò gạch cũ như là một biểu tượng về sự hiện tất yếu của hiện tượng Chí Phèo, gắn liền với tuyến chủ đề chính của tác phẩm
Câu chuyện mối tình Chí Phèo - Th Nở uả là hấp d n đặc biệt ong mặc dù giọng văn bông lơn, c苠 l䘲c như chế gi u, mặc dù đối với một số người, đ苠 là sự hấp d n của loại truyện tình bờ hRi của hạng n a người ngợm, ngưu t m ngưu mã t m mã, "đôi lứa xứng đôi", thì đây v n thật sự là truyện c苠 một nội dung hết sức nghiêm t䘲c, chứa đựng một tư tưởng nhân đạo thật mới mẻ, độc đáo đem lại cho tác phẩm một t m v苠c bất ngờ
Trang 10Ban đ u, Chí Phèo đến với Th Nở một cách rất Chí Phèo Trong một đêm "rười rượi nh ng trăng", c苠 nh ng t u chuối nằm ng a ư n cong cong lên hứng lấy trăng xanh rười rợi như là ướt nước, thỉnh thoảng b gi苠 lay lại giãy lên đành như là "hứng tình", Chí Phèo rất say và cảm thấy "bứt rứt", "ngứa ngáy" da th t, đã xông tới người đàn bà khốn kh "dại dột đã nằm ềnh ệch mà ngủ ngay g n nhà hắn" Khi Th Nở hốt hoảng kêu làng, thì "cái thằng trời đánh không chết ấy lại kêu to hơn, "v a kêu v a dằn người đàn bà xuống"! Trâng no, lì lợm đến thế là cùng! Nhưng điều kì diệu đã xảy ra là, nếu như ban đ u, Th Nở chỉ khơi dậy bản năng giống đực ở gã đàn ông Chí Phèo, thì sau đ苠, sự chăm s苠c giản d đ y ân tình và lòng yêu thương mộc mạc mà chân thành của đàn bà khốn kh ấy đã làm thức dậy bản chất lương thiện của người lao động trong Chí Phèo Đoạn văn viết về sự thức tỉnh của linh hồn Chí Phèo sau cuộc gặp g với Th Nở, là một đoạn tuyệt b䘲t, đ y chất thơ và tập trung thể hiện tư tưởng nhân đạo sâu sắc bất ngờ cùa ngòi b䘲t Nam Cao
áng hôm ấy, Chí Phèo tỉnh dậy muộn và lòng "bâng khuâng", "mơ hồ buồn" L n
đ u tiên sau bao nhiêu năm, Chí Phèo mới lại nghe thấy tiếng chim h苠t vui vẻ, tiếng cười n苠i của nh ng người đi chợ, tiếng anh thuyền chài gõ nể chèo đu i cá Nh ng
âm thanh uen thuộc trong cuộc sống lao động xung uanh ấy hôm nào chả c苠, nhưng hôm nay bỗng trở nên vang động sâu xa trong lòng Chí Phèo, trở thành nh ng tiếng gọi tha thiết của cuộc sống vẳng đến bên tai l n đ u tiên tỉnh táo của anh Cuộc gặp
g với Th Nở đã l苠e sáng như một tia chớp trong cuộc đời tăm tối dằng dặc của Chí Phèo ưới ánh sáng của tia chớp ấy, Chí Phèo bỗng nhìn rõ tất cả cuộc đời mình:
nh ng ngày xưa "rất xa xôi" đã t ng "ao ước c苠 một gia đình nho nhỏ Chồng cuốc mướn cày thuê Vợ dệt vải, ch䘲ng lại bỏ một con lợn để làm vốn liếng! Khá giả thì mua dăm ba sào ruộng làm" Cái hiện tại đáng buồn: "già mà v n cô độc", cái tương lai còn đáng buồn hơn: "đ苠i rét và ốm đau và cô độc cái này còn đáng sợ hơn đ苠i rét
và ốm đau" Nếu như bao nhiêu năm nay, Chí Phèo "bao giờ cũng say", "say tận", "c苠
l hắn chưa bao giờ tỉnh táo, để nhớ rằng c苠 hắn ở đời", thì hôm nay l n đ u tiên Chí Phèo tỉnh táo, tỉnh táo để tự thức về thân phận Trước kia Chí Phèo sống và hành động hoàn toàn vô thức, hắn không thể biết và không c n biết hắn là gì và đã làm
nh ng gì: "hắn không biết rằng hắn là con u của làng Vũ Đại, để tác uái cho bao nhiêu dân làng ( )
Hắn biết đâu vì làm tất cả nh ng việc ấy trong khi người hắn say Giờ đây, l n đ u tiên, Chí Phèo nhận ra sự hiện h u của mình, đối mặt với chính mình, và đồng thời, cũng l n đ u tiên, nhận ra sự bế tắc tuyệt vọng của thân phận mình Khi thấy Th Nở bưng cháo hành đến, hắn "rất ngạc nhiên" và hết sức x䘲c động Bởi vì l n này là l n thứ nhất hắn được một người đàn bà cho" Hắn ăn bát cháo t tay Th Nở và bỗng nhận thấy rằng cháo hành ăn rất ngon Bởi vì hương v cháo hành này chính là hương
v của tình yêu thương chân thành, của hạnh ph䘲c giản d , mà c苠 thật, l n đ u tiên đến với Chí Phèo L n đ u tiên, Chí Phèo mắt "như ươn ướt", "ôi sau mà hắn hiền, ai dám bảo đ苠 là thằng Chí Phèo v n đập đ u, rạch mặt của mình" Trở lại là anh canh điền trong trắng năm xưa cảm thấy b x䘲c phạm khi b cái bà ba " u cái" gọi lên b苠p chân, trở lại anh nông dân lương thiện t ng mơ ước cuộc sống gia đình hạnh ph䘲c hết sức bình d khiêm nhường trong lao động "Đ苠 là cái bản tính của hắn ngày thường b lấp đi "
Như vậy là, lòng yêu thương, cái tình người chân thành đã làm sống lại trong Chí Phèo cái bản chất đ p đ của người nông dân lao động, bao lâu nay b cho lấp, vùi dập nhưng v n không tắt Bọn cường hào và nhà tù thực dân, n苠i rộng ra là cả cái xã hội