(Luận văn thạc sĩ) giải pháp phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng việt nam

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ RỬA TIỀN VÀ PHÒNG CHỐNG RỬA TIỀN QUA HỆ THỐNG NGÂN HÀNG 1.1 Những vấn đề cơ bản về rửa tiền 1.1.1 Khái niệm rửa tiền - Theo Liên Hợp Quốc, dựa vào công

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP.HCM

-

NGUYỄN NGỌC LOAN

GIẢI PHÁP PHÒNG CHỐNG RỬA TIỀN QUA

HỆ THỐNG NGÂN HÀNG VIỆT NAM

Chuyên ngành : Tài chính – Ngân hàng

Mã số : 60.31.02.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS TRẦN HUY HOÀNG

TP HỒ CHÍ MINH – NĂM 2013

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của riêng tôi, chưa công bố tại bất cứ nơi nào Luận văn được hoàn thành sau quá trình học tập, nghiên cứu thực tiễn, kinh nghiệm bản thân và dưới sự tận tình hướng dẫn của PGS - TS Trần Huy Hoàng

Tôi xin chịu mọi trách nhiệm về lời cam đoan của mình

TP Hồ Chí Minh, ngày 03 tháng 11 năm 2013

Tác giả luận văn

Nguyễn Ngọc Loan

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn Quý Thầy Cô Trường Đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh đã tận tình giảng dạy, truyền đạt những kiến thức quý báu cho tôi trong suốt thời gian tôi học tập tại trường

Đặc biệt, tôi xin chân thành cảm ơn PGS – TS Trần Huy Hoàng, người đã hướng dẫn cho tôi hoàn thành luận văn này

MỤC LỤC

Trang Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Mục lục

Danh mục các ký hiệu, chữ viết tắt

Danh mục các bảng, biểu

Danh mục các hình vẽ

Lời mở đầu 1

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ RỬA TIỀN VÀ PHÒNG CHỐNG RỬA TIỀN QUA HỆ THỐNG NGÂN HÀNG 3

1.1 Những vấn đề cơ bản về rửa tiền 3

1.1.1 Khái niệm rửa tiền 3

1.1.2 Các hình thức rửa tiền 5

1.1.3 Chu trình rửa tiền 8

1.2 Ảnh hưởng của rửa tiền đối với nền kinh tế 9

1.3 Hoạt động rửa tiền qua hệ thống ngân hàng 13

1.3.1 Khái niệm rửa tiền qua hệ thống ngân hàng 13

1.3.2 Các dấu hiệu nhận biết rửa tiền qua hệ thống ngân hàng 13

1.3.3 Nội dung phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng 16

1.4 Các tổ chức tham gia phòng chống rửa tiền trên phạm vi quốc tế 17

1.5 Hoạt động phòng chống rửa tiền trên thế giới 22

1.5.1 Hoạt động phòng chống rửa tiền ở Mỹ 22

1.5.2 Hoạt động phòng chống rửa tiền ở Anh 25

1.5.3 Hoạt động phòng chống rửa tiền ở một số nước khác 26

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 26

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG PHÒNG, CHỐNG RỬA TIỀN QUA HỆ THỐNG NGÂN HÀNG VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN QUA 27

2.1 Cơ sở pháp lý cho hoạt động phòng, chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng Việt Nam 27

2.2 Tổ chức thực hiện phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng Việt Nam……… 29

2.3 Thực trạng hoạt động rửa tiền qua hệ thống ngân hàng Việt Nam 31

2.4.1 Những kết quả đã đạt được 33

2.4.2 Những tồn tại, hạn chế 37

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 45

CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HOẠT ĐỘNG PHÒNG, CHỐNG RỬA TIỀN QUA HỆ THỐNG NGÂN HÀNG VIỆT NAM 47

3.1 Giải pháp về phía Nhà nước 47

3.2 Các giải pháp về phía NHNN: 51

3.3 Các giải pháp về phía NHTM 52

3.3.1 Các giải pháp liên quan đến nguồn nhân lực 52

3.3.2 Giải pháp về cơ chế vận hành, quản trị hệ thống 53

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 66

KẾT LUẬN 67

PHỤ LỤC 1 70

PHỤ LỤC 2 72

TÀI LIỆU THAM KHẢO

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG ANH

AML (Anti – Money Laundering): chống rửa tiền

AMLO (Anti – Money Laundering Office) hay AMLC (Anti – Money Laundering

Council): Cơ quan chuyên trách chống rửa tiền

APG (Asia Pacific Group): Nhóm Châu Á – Thái Bình Dương

CDD (Customer Due Diligence): yêu cầu chú ý xác đáng khách hàng

FATF (Financial Action Task Force): Lực lượng đặc nhiệm tài chính về chống rửa

tiền

FIU (Financial Intelligence Unit): đơn vị tình báo tài chính

GPML (Global Programme against Money – Laundering): chương trình toàn cầu

về chống rửa tiền

IMF (International Moneytary Fund): Quỹ tiền tệ quốc tế

KYC (Know your customer): Biết về khách hàng của mình

ODC (Office on Drugs anh Crime): Văn phòng Ma túy và Tội Phạm

UNODC (United Nations Office on Drugs anh Crime): Cơ quan phòng chống ma

túy và tội phạm của Liên Hợp Quốc

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT

CSTT: chính sách tiền tệ

G7: Nhóm 7 nước công nghiệp hàng đầu của thế giới bao gồm Pháp, Đức, Ý, Nhật,

Anh, Hoa Kỳ, Canada

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU Bảng 1.1: Những ngân hàng bị chính phủ Mỹ cáo buộc liên quan đến rửa tiền với số tiền phạt lớn nhất 24

Bảng 2.1: Kết quả tiếp nhận, phân tích báo cáo giao dịch đáng ngờ 32

Bảng 2.2: Số lượng báo cáo giao dịch đáng ngờ được Cục PCRT thu thập từ năm 2006 – 2012 (số báo cáo) 33

Bảng 3.1 Các dấu hiệu định lượng 55

Bảng 3.2 Các dấu hiệu định tính 58

Biểu đồ 1.1: Số trường hợp bị kết án về tội rửa tiền từ năm 2006 – 2011 ở Mỹ 24

Biểu đồ 2.1: Lượng kiều hối chuyển về Việt Nam giai đoạn 2006 – 2012 (Tỷ USD) 40

Biểu đồ 2.2: Tỷ lệ tiền mặt trong tổng phương tiện thanh toán 43

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ Hình 1.1: Chu trình rửa tiền 8

Hình 2.1: Quy trình phòng chống rửa tiền tại Vietcombank 30

Lời mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hoạt động rửa tiền thường gắn liền với hoạt động tội phạm ở các quốc gia nhằm che đậy nguồn gốc bất hợp pháp của nguồn thu nhập có được từ hoạt động phạm tội Rửa tiền không chỉ ảnh hưởng xấu đến uy tín của quốc gia mà còn tác động đến cơ cấu chính trị, tác động đến tính hiệu quả của thị trường tài chính, tác động đến môi trường đầu tư…Vì vậy, kiểm soát được hoạt động rửa tiền là một trong những cách thức bảo

vệ hữu hiệu nhất cho nền kinh tế xã hội chính trị của mỗi quốc gia Ngày nay cùng với quá trình toàn cầu hóa và sự phát triển liên tục của công nghệ thông tin, hành vi rửa tiền ngày càng lớn về mặt quy mô, đa dạng, tinh vi về cách thức tiến hành Ngân hàng

và tổ chức tài chính có thể vô tình trở thành trung gian cho việc chuyển những khoản tiền thu được từ hoạt động phạm tội, cung ứng cho bọn tội phạm dịch vụ bảo quản tiền một cách thuận lợi và an toàn Đặc biệt, khi các trung tâm tiền tệ hàng đầu thế giới đang nỗ lực chống lại hoạt động rửa tiền thì tội phạm rửa tiền có xu hướng chuyển hoạt động rửa tiền sang các quốc gia mới nổi, có hệ thống tài chính ngân hàng lỏng lẻo, sơ khai trong đó có Việt Nam Công tác phòng chống rửa tiền tại các NHTM Việt Nam mới được chú ý trong những năm gần đây nhưng vẫn thiếu sự hỗ trợ của các qui định pháp luật, các công cụ cũng như nguồn lực cần thiết Với mong muốn đóng góp ý kiến vào công cuộc phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng Việt Nam, đề tài “GIẢI PHÁP PHÒNG CHỐNG RỬA TIỀN QUA HỆ THỐNG NGÂN HÀNG VIỆT NAM”

được chọn để nghiên cứu

2 Mục tiêu nghiên cứu

- Hệ thống hóa những vấn đề cơ bản về hoạt động rửa tiền

- Trên cơ sở nghiên cứu lý thuyết kết hợp với thực trạng của hoạt động rửa tiền trên thế giới nói chung và tại Việt Nam nói riêng để đánh giá những kết quả đã đạt

được, những tồn tại và hạn chế của hệ thống ngân hàng Việt Nam trong hoạt động chống rửa tiền

- Đề xuất giải pháp để phòng chống hoạt động rửa tiền qua hệ thống ngân hàng

Việt Nam

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: PCRT qua hệ thống ngân hàng Việt Nam

- Phạm vi nghiên cứu: chỉ xem xét ở góc độ hoạt động rửa tiền qua hệ thống ngân

hàng Việt Nam Khung thời gian thu thập số liệu trong nghiên cứu: từ 2006 – 2012

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu định tính

5 Kết cấu luận văn

Ngoài lời mở đầu và kết luận, luận văn được kết cấu theo 3 chương như sau:

Chương 1: Những vấn đề cơ bản về rửa tiền và phòng chống rửa tiền qua ngân hàng

Chương 2: Thực trạng hoạt động phòng, chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng Việt Nam trong thời gian qua

Chương 3: Giải pháp phòng, chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng Việt Nam

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ RỬA TIỀN VÀ PHÒNG CHỐNG RỬA TIỀN QUA HỆ THỐNG NGÂN HÀNG

1.1 Những vấn đề cơ bản về rửa tiền

1.1.1 Khái niệm rửa tiền

- Theo Liên Hợp Quốc, dựa vào công ước Vienna (1988) và công ước Palermo

(2000), khái niệm rửa tiền được nhiều quốc gia đồng thuận nhất là: Việc sử dụng

(nghĩa là bất cứ hình thức nào của cả hành động cho và nhận) bất cứ tài sản nào mà

nó được cho là có nguồn gốc từ hoạt động hoàn toàn hay một phần của phạm tội mà

có hoặc từ hoạt động che đậy, trá hình nhằm giúp đỡ người phạm tội đó thoát khỏi pháp luật

- Theo Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB): “Rửa tiền” là quá trình chuyển đổi

qua nhiều giai đoạn khoản tiền kiếm được từ những hoạt động bất hợp pháp hoặc tội phạm để nó có vẻ được phát sinh từ các quỹ hợp pháp

- Theo quan điểm của các nhà tội phạm học, “rửa tiền” là hoạt động mà bọn tội

phạm tiến hành để che giấu nguồn gốc bất hợp pháp của những đồng tiền tội lỗi Hoạt

động rửa tiền là hành vi hợp thức hoá những khoản tiền thu được từ hoạt động tội phạm Mục đích của hoạt động rửa tiền là tạo ra một khoảng cách xa nhất giữa tài sản bất hợp pháp và chủ sở hữu những tài sản đó Hình thức biểu hiện lợi nhuận có được ban đầu thông thường là “tiền”, nhưng sau các giai đoạn chuyển đổi để hợp pháp hoá

“tiền” đã có các hình thức biểu hiện khác như: ngân phiếu, thẻ tín dụng, bất động sản Nhìn chung các hình thức biểu hiện lợi nhuận của hoạt động rửa tiền bao gồm những lợi ích kinh tế của hoạt động rửa tiền mang lại được quy là “sản phẩm của tội phạm” (Theo Công ước Strasbong 1990 của Hội đồng Châu Âu)

- Lực lượng đặc nhiệm tài chính về chống rửa tiền ( FATF) đã định nghĩa hoạt

động “rửa tiền” là:

 Việc giúp đỡ các đối tượng phạm pháp lẫn tránh sự trừng phạt của pháp luật;

 Việc cố ý che giấu nguồn gốc, bản chất, việc cất giấu, di chuyển hay chuyển

quyền sở hữu tài sản phạm pháp;

 Việc cố ý mua, sở hữu hay sử dụng tài sản phạm pháp

- Luật phòng, chống rửa tiền đã được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XVIII, kỳ họp thứ 3 thông qua ngày 18/06/2012, hiệu lực từ

01/01/2013 giải thích thuật ngữ “rửa tiền” như sau: “ Rửa tiền là hành vi của cá nhân,

tổ chức nhằm hợp pháp hóa nguồn gốc của tài sản do phạm tội mà có, bao gồm:

a) Hành vi được quy định trong Bộ luật hình sự;

b) Trợ giúp cho tổ chức, cá nhân có liên quan đến tội phạm nhằm trốn tránh trách nhiệm pháp lý bằng việc hợp pháp hóa nguồn gốc của tài sản do phạm tội mà có;

c) Chiếm hữu tài sản nếu tại thời điểm nhận tài sản đã biết rõ tài sản đó do

phạm tội mà có, nhằm hợp pháp hóa nguồn gốc tài sản”

- Đối tượng hoạt động rửa tiền bao gồm những cá nhân và pháp nhân tham gia vào quá trình “rửa tiền” với mong muốn hợp pháp hoá tiền và tài sản có được từ hoạt động tội phạm và sử dụng tài sản đó Chủ sở hữu những khoản tiền cần tẩy rửa bao gồm những cá nhân và tổ chức đã thực hiện các hành vi tội phạm như:

 Buôn bán ma tuý, vũ khí, mại dâm, làm tiền giả, tổ chức đánh bạc

 Tham nhũng, nhận hối lộ hoặc lợi dụng chức vụ, địa vị trong bộ máy nhà nước

để biết trước các chủ trương, chính sách quy hoạch để trục lợi cá nhân

 Mua bán nội gián trên thị trường chứng khoán

 Trốn thuế hoặc do hoạt động chuyển giá giữa các công ty thuộc cùng một tập đoàn hoặc công ty mẹ - con

Ở một số nước có hệ thống chống rửa tiền nghiêm khắc và hoàn chỉnh như Mỹ

và cộng đồng Châu Âu thì đối tượng hoạt động rửa tiền khá rộng Ngoài những cá nhân, pháp nhân có hành vi rửa tiền một cách trực tiếp, nhân viên ngân hàng vô ý hay

cố ý tiếp tay cho hành vi rửa tiền qua ngân hàng đều phải chịu trách nhiệm trước pháp luật Vì vậy, luật Ngân hàng các nước này quy định: Mọi nhân viên ngân hàng khi tiếp nhận các khoản tiền gửi lớn đều phải có nghĩa vụ yêu cầu khách hàng khai báo nguồn gốc tiền, chủ sở hữu thực phục vụ thông tin phòng chống rửa tiền Nhân viên nào không thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ trên, nếu phát hiện ra các khoản tiền bất hợp pháp, cơ quan pháp luật hoàn toàn có thể truy tố họ về một trong các tội rửa tiền vì mất cảnh giác, không thực hiện nghĩa vụ quy định cho dù họ cho rằng, họ không biết đây là

tiền có nguồn gốc tội phạm và như vậy, họ cũng bị quy kết tham gia vào quá trình rửa tiền

Hệ thống luật pháp phòng chống rửa tiền ở những nước khác nhau có những quy định khác nhau về loại tội phạm này Có quốc gia chỉ rõ những hành vi phạm tội cụ thể như: Pháp luật Malaysia liệt kê 18 tội danh, Thái Lan 24 tội danh, Australia 180 tội danh, Có quốc gia (như ở Việt Nam) không xác định rõ nguồn tiền được sinh ra từ hành vi phạm tội nào cụ thể, miễn đó là thu nhập từ hành vi phạm tội

- Tội phạm nguồn của tội rửa tiền là hành vi phạm tội chính, từ đó đã tạo ra những đồng tiền mà khi đã được rửa thì sẽ dẫn tới hành vi phạm tội rửa tiền

Hoạt động rửa tiền, bề ngoài có vẻ như vô hại nhưng kì thực là loại hoạt động có

tổ chức và vô cùng nguy hiểm Rửa tiền vừa là công cụ vừa là động lực của các tổ chức tội phạm Khi tiền bẩn được đem rửa thì có nghĩa trước đó đã xảy ra các hoạt động phạm pháp Tiền có rửa được thì bọn tội phạm mới tồn tại được và càng lao vào phạm tội để kiếm tiền bất hợp pháp Rửa tiền là khâu cuối cùng và quan trọng nhất trong

những hoạt động phạm pháp nhằm đem lại những tài khoản kếch xù

1.1.2 Các hình thức rửa tiền

Theo phạm vi thực hiện, thì hình thức rửa tiền thể hiện dưới 5 trường hợp:

- Trường hợp 1: “tiền bẩn” được rửa và sử dụng ngay trong nước Đây là quá trình rửa tiền trong đó số tiền bất hợp pháp thu được, được rửa cũng như được tái đầu

tư qua hệ thống tài chính nước đó

- Trường hợp 2: “tiền bẩn” có nguồn gốc trong nước, sau đó chuyển ra nước ngoài để tẩy rửa trong hệ thống tài chính khác và cuối cùng đem trở lại lưu thông ở thị trường trong nước

- Trường hợp 3: “tiền bẩn” được hình thành ở nước ngoài, được tẩy rửa ở nước đó hay nước khác và cuối cùng được đầu tư cho các nước đang phát triển

- Trường hợp 4: “tiền bẩn” được rửa và rút ra khỏi hệ thống tài chính của một nước đang phát triển để sử dụng ở nước khác, không quay lại đầu tư cho nước đó

- Trường hợp 5: “tiền bẩn” được chuyển vào một quốc gia đang phát triển nhưng không phải để đầu tư mà được lưu thông tản mạn, tiêu thụ khắp nơi

Theo nội dung hoạt động, rửa tiền biểu hiện thông qua một số hình thức sau đây:

- Thông qua các giao dịch trực tiếp bằng tiền mặt: đổi từ đồng tiền nước này sang đồng tiền nước khác để tiêu thụ

- Thông qua việc mua tài sản: vàng, bạc, kim cương… là những tài sản gọn nhẹ,

có giá trị cao và thực hiện mua đi bán lại các tài sản này

- Thông qua sổ tiết kiệm của người lao động ngụ cư ở nước ngoài: bọn tội phạm thường lợi dụng người lao động nước ngoài, cho họ một ít hoa hồng và yêu cầu họ gửi một số tiền dưới mức kiểm soát của nước đó đến một tài khoản cụ thể

- Thông qua các trung tâm giải trí, sòng bạc, xổ số, cá cược: Đây là những lĩnh vực kinh doanh có tỉ lệ thanh toán tiền mặt cao Lợi dụng các casino, sòng bạc này, bọn tội phạm tổ chức đánh bạc, việc thắng thua không quan trọng, cái chính là sau khi ra khỏi đây, chúng có giấy chứng nhận đã thắng với một khoản tiền lớn của các ông chủ Casino Hoặc chúng có thể tìm mua những vé xổ số, cá cược trúng thưởng có giá trị lớn để chứng minh cho nguồn thu nhập của mình là hợp pháp

- Thông qua các hợp đồng thương mại: bọn tội phạm khai tăng số lượng hàng hóa trong hóa đơn mua bán hoặc lợi dụng các công ty kinh doanh hàng hóa thật nhưng không bán hàng hoặc bán rất ít so với hóa đơn Những hóa đơn chứng từ đó, chứng minh cho thu nhập của chúng có được là nhờ hoạt động kinh doanh

- Thông qua đầu tư nước ngoài: Trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, các quốc gia đang phát triển tăng cường kêu gọi đầu tư nước ngoài, tạo hành lang pháp lí thông thoáng cho nhà đầu tư nước ngoài vào đầu tư trong nước Đây là điều kiện thuận lợi cho hoạt động rửa tiền Chúng mang tiền vào thuê quyền sử dụng đất, lập nhà xưởng… Trong quá trình hoạt động, lợi nhuận được chuyển đến một số địa chỉ theo mong muốn Một thời gian sau, chúng tuyên bố phá sản hoặc biến mất, những đồng tiền bẩn đã được khoác vỏ bọc hợp pháp

- Thông qua các giao dịch xuyên quốc gia: Lợi dụng các yếu tố địa lí và sự khác nhau về mặt pháp luật, bọn tội phạm vận chuyển tiền qua biên giới, tạo khoảng cách về địa lí giữa tội phạm gốc và đồng tiền cần tẩy rửa Từ đó, chúng tìm cách đưa vào hệ thống tài chính, ngân hàng để rồi có thể rút ra ở nước thứ ba, thứ tư Ở một số quốc gia, hoạt động rửa tiền chưa được quy định là tội phạm hình sự nên những hành vi phạm tội của bọn tội phạm ở đó càng gặp ít rủi ro

- Thông qua thị trường chứng khoán: Những đồng tiền bẩn được dùng để mua cổ phiếu tại thị trường chứng khoán Sau một thời gian, số cổ phiếu này được bán lại với giá thấp hơn Số tiền mà bọn tội phạm nhận được thông qua hệ thống tài chính nên được xem là hợp pháp

- Thông qua hệ thống tài chính ngân hàng:

 Bọn tội phạm gửi tiền dưới mức kiểm soát vào những thời điểm khác nhau, ở nhiều nơi trên thế giới Sau một thời gian chuyển khoản qua nhiều ngân hàng, chúng có thể rút tiền ở ngân hàng của nước thứ ba, thứ tư một cách hợp pháp

 Bọn tội phạm nhân danh hoặc trà trộn vào các khoản kiều hối thông thường để chuyển tiền từ nước ngoài về trong nước Lúc này các ngân hàng thường được chọn lựa không những vì khả năng có thể giao dịch những khoản tiền rất lớn,

mà còn vì một đồng tiền lọt được vào tài khoản ngân hàng lập tức trở thành đồng tiền sạch và từ đó có thể thực hiện được ngay các lệnh thanh toán

 Lợi dụng tổ chức tín dụng: Bọn tội phạm gửi tiền vào các quỹ tiết kiệm hoặc mua trái phiếu, tín phiếu…làm cho đồng tiền nằm im trong một thời gian phù hợp với quy định của mỗi nước Sau đó, người gởi tiền rút dần hoặc mang các giấy tờ có giá đi cầm cố, thế chấp để vay một khoản tiền nhất định

- Thông qua hệ thống ngân hàng “ngầm”: Tại một số nước, hệ thống ngân hàng hoạt động kém hiệu quả, đắt đỏ mà lại quan liêu Do đó, trong cộng đồng những người nước ngoài tại các quốc gia này tồn tại hệ thống ngân hàng không chính thức gọi là ngân hàng “ngầm” Hệ thống ngân hàng ngầm này hoạt động và luân chuyển tài chính như các ngân hàng chính thức nhưng với chi phí dịch vụ rẻ hơn, bí mật hơn các ngân hàng hợp pháp Các ngân hàng ngầm có đại diện ở nhiều nước khác nhau để thực hiện dịch vụ chuyển tiền từ nước này sang nước khác hoặc từ thành phố này sang thành phố khác trong cùng một quốc gia Sự hoạt động của ngân hàng này chủ yếu dựa trên niềm tin giữa ngân hàng và bạn hàng nên thủ tục giấy tờ gọn nhẹ Bọn tội phạm lợi dụng nguyên tắc giữ bí mật của những ngân hàng này đã đem tiền đến gửi và yêu cầu nhận lại ở một thành phố khác Những địa chỉ cần nhận tiền tẩy rửa thông thường là những quốc gia khao khát đầu tư tài chính nhưng ít quan tâm đến nguồn gốc đồng tiền, việc

thanh toán qua ngân hàng chưa phải là yêu cầu bắt buộc và phổ biến, hệ thống pháp

luật về phòng chống rửa tiền chưa nghiêm

1.1.3 Chu trình rửa tiền

Nguyên tắc của rửa tiền là tạo ra một chuỗi các giao dịch nhằm mục đích che đậy nguồn gốc của các nguồn tiền có được từ các hoạt động phi pháp và làm cho chúng ngày càng xa nguồn gốc ban đầu “Tiền bẩn” được chuyển từ tổ chức tài chính này sang tổ chức tài chính khác, vượt ra khỏi biên giới của quốc gia, vùng lãnh thổ để che giấu nguồn gốc và chủ sở hữu của nó Việc rửa tiền thường được tiến hành theo một

chu trình cơ bản bao gồm 3 giai đoạn: phân phối, dàn trải, hội nhập

Hình 1.1: Chu trình rửa tiền

- Giai đoạn phân phối: Phân phối nguồn tiền từ các hoạt động phi pháp vào các định chế tài chính mà không bị phát hiện bởi các cơ quan luật pháp Các tội phạm rửa tiền thực hiện đầu tư phân tán bằng cách chia các khoản “tiền bẩn” thành nhiều khoản tiền nhỏ dưới mức quy định phải khai báo nguồn gốc

- Giai đoạn dàn trải: Tiền được chuyển từ tổ chức tài chính này sang tổ chức tài chính khác để che giấu nguồn gốc và chủ sở hữu của tiền Thực chất đây là quy trình tạo ra một chuỗi các giao dịch nhằm mục đích che đậy các nguồn tiền từ các hoạt động phi pháp và làm cho chúng ngày càng xa nguồn gốc ban đầu Giai đoạn này có thể gồm rất nhiều giao dịch giữa các ngân hàng, giao dịch từ tài khoản này sang tài khoản khác với tên giao dịch khác nhau tại các ngân hàng khác nhau; hay gửi và rút tiền liên tiếp

với giá trị khác nhau; thay đổi loại tiền tệ, hay mua những món đồ đắt tiền (du thuyền, nhà, ô tô, kim cương) để chuyển tiền thành những mặt hàng khác Đây là giai đoạn phức tạp nhất trong quá trình rửa tiền, mục đích khiến cho “tiền bẩn” càng khó theo dõi, càng khó lần ra nguồn gốc càng tốt

- Giai đoạn hội nhập: Tiền được đầu tư vào những hoạt động kinh doanh hợp pháp Tiền sẽ được phân phối trở lại vào nền kinh tế với nguồn gốc không thể tìm ra được dấu vết của chúng Giai đoạn này được tiến hành bằng các hành vi tiêu dùng, đầu

tư vào các doanh nghiệp và đầu tư tài chính Thủ đoạn của những kẻ rửa tiền lúc đầu thường chuyển đổi sang chi phí quảng cáo trên các phương tiện thông tin đại chúng để tạo vỏ bọc uy tín, làm ăn có lãi, tài trợ từ thiện, đóng góp xây dựng hoặc mua bất động sản, mua ô tô đắt tiền, xây dựng các công trình…sau đó bán lại để thu tiền; hay đóng góp cổ phần vào các công ty lớn, sau đó chuyển nhượng cổ phần Lúc này, chúng có thể sử dụng số tiền thu được một cách hợp pháp mà không bị truy tố Rất khó để bắt kẻ rửa tiền trong giai đoạn này nếu không có đầy đủ giấy tờ và hồ sơ liên quan tới các giai

đoạn trước của quá trình rửa tiền

1.2 Ảnh hưởng của rửa tiền đối với nền kinh tế

Rửa tiền không trực tiếp ảnh hưởng đến tính mạng của con người, không trực tiếp làm mất đi tài sản của bất cứ cá nhân, gia đình nào Do vậy, thoạt nhìn, rửa tiền có vẻ là vô hại, không có nạn nhân, không có tổn thất Xét dưới một góc độ nào đó, nhiều ý kiến cho rằng rửa tiền cũng mang lại lợi ích, đặc biệt là đối với các nước có nền kinh tế đang phát triển, chẳng hạn như rửa tiền sẽ làm tăng nguồn vốn đầu tư (có thể là nguồn vốn phi pháp) vào các nước đang phát triển, tạo cơ hội cho việc phát triển hạ tầng, phát triển kinh tế (có thể mang tính chất nhất thời) ở các quốc gia này; rửa tiền sẽ làm cho tính thanh khoản được cải thiện đáng kể, giải quyết được bài toán cung – cầu ngoại tệ của quốc gia Tuy nhiên, xét về bản chất, hành vi rửa tiền tác động rất lớn, rất nghiêm trọng đến nhiều lĩnh vực của xã hội, đặc biệt là lĩnh vực kinh tế của các quốc gia đang phát triển, cụ thể:

- Làm mất sự kiểm soát các chính sách kinh tế: các sai sót của chính sách tài chính từ các thành phần kinh tế “ảo” Dòng tiền bẩn được đổ vào thị trường theo ý của những kẻ rửa tiền, tạo nên những nhu cầu giả, và chính quyền phải đưa ra các chính

sách để cân bằng lại Và khi những kẻ rửa tiền đã đạt được lợi nhuận theo ý muốn, hay khi bắt đầu bị chính quyền để mắt tới, chúng sẽ rút toàn bộ số tiền này về làm khuynh đảo nền kinh tế, gây mất ổn định trong toàn bộ nền kinh tế như hiện tượng tháo chạy vốn nước ngoài đã từng xảy ra ở Thái Lan trong cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ khu vực Đông Nam Á năm 1997

- Làm suy yếu khu vực kinh tế tư nhân:

 Các tổ chức tội phạm lợi dụng những khoản tiền bất hợp pháp đã được tẩy rửa

để thâu tóm một cách hợp pháp các công ty kinh doanh trong nước, kể cả các ngân hàng và biến những tổ chức này thành công cụ rửa tiền Quyền và lợi ích của các cá nhân, tổ chức làm ăn chính đáng bị xói mòn và không được bảo vệ bình đẳng

 Những doanh nghiệp nhỏ làm ăn hợp pháp không thể cạnh tranh lại được với các doanh nghiệp rửa tiền, do các doanh nghiệp này bán hàng với giá rẻ hơn nhiều vì mục đích chính của chúng là rửa tiền chứ không phải là thu lợi nhuận

từ việc bán hàng Họ vẫn thu được món lời lớn ngay cả khi bán hàng với giá thấp hơn giá cả thực của mặt hàng đó

- Làm suy yếu nền kinh tế thực: Rửa tiền có tác dụng tiêu cực trực tiếp và lớn hơn lên tăng trưởng của nền kinh tế thực thông qua việc chuyển hướng các nguồn lực khan hiếm đến các khu vực/hoạt động ít hiệu quả hơn Tiền sau khi "rửa" thường được đầu

tư vào những nơi không tạo ra thêm nhiều giá trị thặng dư như bất động sản, đồ cổ, tác phẩm nghệ thuật, đồ trang sức và ô tô sang Nhập khẩu những mặt hàng xa xỉ này hay đầu tư vào những ngành không tạo giá trị thặng dư có tác động tiêu cực đến tăng trưởng

Rửa tiền sẽ làm tăng tội phạm, đặc biệt là tăng tình hình tham nhũng - một vấn

đề khá phức tạp tại Việt Nam hiện nay Mục đích của bọn tội phạm, đặc biệt là tội tham nhũng là tạo ra nhiều tiền, tạo ra lợi nhuận Tuy nhiên, việc sử dụng số tiền, số lợi nhuận có được từ việc phạm tội, từ việc tham nhũng là một bài toán hóc búa, dễ bị phanh phui, vạch trần hành vi vi phạm Rửa tiền thành công giúp cho bọn tội phạm vừa

sử dụng được nguồn tiền đã chiếm được, vừa né trách sự vạch trần, phanh phui hành vi

vi phạm Tội phạm rửa tiền có thể biến các doanh nghiệp lành mạnh thành nơi phục vụ

chủ yếu mục đích rửa tiền chứ không phải là theo đuổi mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận hợp pháp, dẫn đến giảm tăng trưởng

- Rửa tiền sẽ làm suy yếu các TCTC, gây nguy hại cho sự lành mạnh của hệ thống tài chính của một đất nước cũng như sự ổn định cho từng TCTC Những hậu quả đó được coi là rủi ro đối với uy tín, nghiệp vụ, pháp lý và rủi ro tập trung đều có mối quan

hệ qua lại với nhau Mỗi rủi ro đều gây ra những chi phí cụ thể:

 Mất đi hoạt động kinh doanh sinh lợi

 Những vấn đề về tính thanh khoản do việc rút tiền gây ra

 Cắt đứt các cơ sở ngân hàng đại lý

 Các chi phí điều tra và tiền phạt

 Thu giữ tài sản

 Tổn thất cho vay

 Giảm giá trị cổ phiếu của các TCTC

Rủi ro về uy tín là một loại rủi ro tiềm ẩn, ở đó công chúng biết về các khía cạnh bất lợi trong các phương pháp kinh doanh và những mối liên kết của ngân hàng Dù điều đó có chính xác hay không thì cũng sẽ làm mất niềm tin vào tính liêm chính của tổ chức đó Khách hàng, cả người vay tiền lẫn người gởi tiền cũng như các nhà đầu tư sẽ ngừng kinh doanh với một tổ chức mà uy tín đã bị hủy hoại bởi sự nghi ngờ hoặc những lập luận thiếu căn cứ về rửa tiền Việc mất những khách hàng vay tiền có phẩm chất cao sẽ làm giảm các khoản cho vay sinh lợi và làm tăng rủi ro của toàn bộ danh mục vốn cho vay Việc những người gởi tiền rút tiền gởi ra khỏi các TCTC sẽ làm giảm nguồn tài trợ với chi phí thấp TCTC lại càng không thể dựa vào những khoản tiền gởi của những kẻ rửa tiền để làm nguồn cấp vốn ổn định Những khoản tiền lớn sau khi được rửa thường bị bất ngờ rút ra khỏi TCTC thông qua lệnh chuyển tiền điện

tử hoặc những phương tiện chuyển tiền khác, từ đó gây ra những vấn đề tiềm ẩn về tính thanh khoản

Rủi ro nghiệp vụ cũng tiềm tàng do những thất thoát bắt nguồn từ các quy trình nội

bộ không đầy đủ, từ con người và hệ thống hoặc từ những sự kiện ngoại sinh Những thất thoát xảy ra khi các TCTC phải gánh chịu tình trạng giảm, ngừng hoặc tăng chi phí

đối với các dịch vụ liên ngân hàng hoặc các dịch vụ giao dịch ngân hàng; chi phí vay vốn và chi phí cấp vốn tăng lên

Rủi ro pháp lý cũng tiềm ẩn do những vụ kiện, phán quyết bất lợi của tòa án, hợp đồng không thể thực hiện được, tiền phạt và các hình phạt khác sẽ gây ra thua lỗ, làm tăng chi phí thậm chí dẫn đến nguy cơ phá sản của TCTC

Rủi ro tập trung bắt nguồn từ rủi ro do có quá nhiều khoản tín dụng hoặc vốn cho vay tập trung vào một khách hàng vay Những quy định pháp luật thường hạn chế rủi

ro về tập trung vốn vay vào một khách hàng hay một nhóm khách hàng có liên quan Việc thiếu hiểu biết về khách hàng, hoạt động kinh doanh của khách hàng đó hoặc mối quan hệ của khách hàng này với những khách hàng vay vốn khác là rủi ro thực sự nếu những đối tác có liên quan với nhau, những người vay vốn có quan hệ với nhau và cùng thu nhập chung hoặc tài sản chung Tổn thất vốn vay cũng bắt nguồn từ những hợp đồng không khả thi hoặc những hợp đồng được ký với những nhân vật hư cấu Các ngân hàng và các chủ tài khoản ngân hàng sẽ được bảo vệ khi ngân hàng có sẵn các hệ thống hữu hiệu về sự chú ý xác đáng khách hàng và nhận dạng chủ sở hữu hưởng lợi

- Tác động tiêu cực đến hoạt động ngoại thương và lưu chuyển vốn: Rửa tiền có thể dẫn đến sự méo mó về ngoại thương, với nhập khẩu các mặt hàng xa xỉ tăng mạnh nhờ tiền đã được rửa Rửa tiền còn dẫn đến “chảy máu” vốn ra nước ngoài dưới bàn tay điều khiển của các tổ chức tài chính nội địa và/hoặc nước ngoài trong các đường dây rửa tiền xuyên quốc gia, dẫn đến khan hiếm vốn ngoại tệ thiết yếu cho các hoạt động kinh tế nội địa

- Làm giảm uy tín quốc gia và giảm đầu tư nước ngoài: Khi một quốc gia không kiểm soát được vấn nạn rửa tiền thì đồng nghĩa với việc quốc gia đó không có hệ thống tài chính minh bạch; không có hệ thống pháp luật chặt chẽ, nghiêm minh; các con số thống kê tài chính của quốc gia bị bóp méo, không phản ánh đúng bản chất thực tế Do vậy, các tuyên bố của quốc gia về tình hình tài chính gần như bị nghi ngờ về độ chính xác Đồng nghĩa với việc giảm uy tín quốc gia, các nhà đầu tư nước ngoài luôn phải đặt dấu chấm hỏi trước khi quyết định bỏ vốn đầu tư vào một nước có tình hình tài chính không ổn định Họ luôn e dè bởi họ luôn phải đối mặt với nguy cơ không có khả năng

thu hồi vốn, đặc biệt là việc tiếp cận với những nguồn vốn viện trợ, những khoản vay

nợ nước ngoài với điều kiện ưu đãi hầu như là không thể đối với các quốc gia bị xếp hạng tín nhiệm kém, các quốc gia không tuân thủ phòng, chống rửa tiền

- Ngăn cản hội nhập quốc tế: trong bối cảnh hội nhập nhiều vấn đề đã trở thành thách thức toàn cầu như bảo vệ môi trường, cân bằng sinh thái, phòng chống dịch bệnh, chống khủng bố, chống tội phạm có tổ chức, bảo vệ sở hữu trí tuệ, trong đó có đấu tranh phòng, chống rửa tiền luôn được quan tâm hàng đầu Tiêu chí để đánh giá một quốc gia tích cực đấu tranh phòng chống rửa tiền là quốc gia đó phải đạt được các tiêu chí sau:

 Công nhận và tham gia ký kết các công ước quốc tế về phòng, chống rửa tiền

 Có hệ thống phòng, chống rửa tiền được xây dựng trên cơ sở 40 + 9 khuyến nghị của FATF

 Có tổ chức chuyên trách về đấu tranh phòng chống rửa tiền và tổ chức tốt cuộc đấu tranh này

1.3 Hoạt động rửa tiền qua hệ thống ngân hàng

1.3.1 Khái niệm rửa tiền qua hệ thống ngân hàng

Rửa tiền qua hệ thống ngân hàng là việc lợi dụng những kẻ hở trong các quy định giao dịch, cho vay của ngân hàng để thực hiện tẩy rửa tiền Rửa tiền qua hệ thống ngân hàng

là một trong những phương thức mà bọn tội phạm thường sử dụng vì ưu điểm nổi bật của phương thức ngày là nếu thực hiện trót lọt, dấu vết của đồng “tiền bẩn” gần như được xóa bỏ hoàn toàn Đồng tiền đội lốt hợp pháp được bổ sung vào dòng chảy vốn của nền kinh tế một cách tự nhiên Hơn nữa trên thế giới hầu như nước nào cũng có hệ thống ngân hàng Càng ở những nước có quy định về phòng, chống rửa tiền còn sơ

khai, việc lợi dụng hệ thống ngân hàng để rửa tiền càng thuận lợi hơn

1.3.2 Các dấu hiệu nhận biết rửa tiền qua hệ thống ngân hàng

Rửa tiền qua hệ thống ngân hàng là một trong những phương thức mà bọn tội phạm thường sử dụng vì khả năng giao dịch lớn và đồng tiền qua ngân hàng sẽ trở thành

“tiền sạch”, từ đó có thể giao dịch đến bất kỳ đâu mà không gây ra bất cứ một sự nghi ngờ nào về tính hợp pháp của chúng Tuy nhiên, để có thể rửa tiền qua kênh này, bọn

tội phạm thường sử dụng các thủ thuật hết sức tinh vi Do vậy, việc đưa các dấu hiệu nhận biết rửa tiền qua hệ thống ngân hàng là hết sức cần thiết

Một số dấu hiệu nhận biết các giao dịch đáng ngờ mà bọn tội phạm sử dụng để rửa tiền như sau:

- Khách hàng yêu cầu thực hiện các giao dịch có liên quan tới các tổ chức, cá nhân thuộc danh sách đen, danh sách cảnh báo bao gồm các giao dịch mà khách hàng hoặc các bên có liên quan thuộc các danh sách sau:

 Danh sách đen: là danh sách tổ chức, cá nhân có liên quan tới khủng bố và tài trợ khủng bố do Bộ Công An chủ trì lập theo quy định của pháp luật

 Danh sách cảnh báo: là danh sách tổ chức, cá nhân do Ngân hàng Nhà nước lập nhằm cảnh báo tổ chức, cá nhân có rủi ro cao về rửa tiền

- Thông qua thông tin về khách hàng: khách hàng có thái độ miễn cưỡng khi cung cấp các thông tin, chứng từ theo quy định của ngân hàng; hạn chế cung cấp thông tin, cung cấp thông tin sai sự thật

- Thông qua tính chất, đặc điểm của giao dịch:

 Các giao dịch không mang lợi ích về mặt kinh tế: các giao dịch này thường

có đặc điểm là không phù hợp với các hoạt động thông thường của khách hàng Ví dụ như việc sử dụng thư tín dụng và một số biện pháp tài chính thương mại để chuyển tiền từ quốc gia này sang sang quốc gia khác Tuy nhiên, việc chuyển tiền này không phù hợp với hoạt động kinh doanh thông thường của khách hàng Một trường hợp điển hình khác là các giao dịch qua các tài khoản mà trước đó hầu như không có giao dịch nào, nhưng hiện tại lại

có rất nhiều giao dịch một cách bất thường mà chủ tài khoản không đưa ra được sự giải thích hợp lý cho việc liên tục sử dụng tài khoản ở mức độ cao

 Các giao dịch gồm nhiều khoản tiền mặt giá trị lớn:

 Mua hoặc bán ngoại tệ bằng tiền mặt với số lượng lớn cho dù khách hàng có tài khoản trong ngân hàng

 Thường rút tiền mặt từ tài khoản với số lượng lớn mà số tiền này dường như không phục vụ cho các hoạt động kinh doanh của khách hàng

 Rút tiền mặt từ tài khoản với số lượng lớn từ tài khoản vừa mới nhận được một khoản tiền từ nước ngoài chuyển về

 Gửi tiền mặt với số lượng lớn vào tài khoản bằng cách chia nhỏ số tiền mặt muốn gởi thành nhiều khoản khác nhau

 Khách hàng thường xuyên gửi tiền mặt với số lượng lớn vào ngân hàng nhưng rút tiền ra khỏi tài khoản thường bằng séc chi trả cho các

cá nhân hay công ty không có quan hệ kinh doanh với khách hàng

 Các giao dịch liên quan đến các tài khoản trong ngân hàng có một số điểm bất thường:

 Tài khoản có tốc độ chu chuyển tiền trong ngày rất cao thể hiện ở việc doanh số giao dịch trên tài khoản thay đổi đột biến, doanh số giao dịch lớn trong một khoản thời gian ngắn nhưng số dư tài khoản nhỏ

 Các giao dịch chuyển tiền có giá trị nhỏ từ nhiều tài khoản khác nhau

về một tài khoản thành một khoản tiền lớn và ngược lại Trong một khoản thời gian ngắn, tiền được chuyển lòng vòng qua nhiều tài khoản khác nhau

 Các giao dịch liên quan đến các cuộc chuyển tiền ra nước ngoài:

 Một khách hàng vãng lai chuyển tiền ra nước ngoài mà không đưa ra

lý do hợp lý

 Một khách hàng chuyển tiền đến chi nhánh nước ngoài, công ty con

hoặc ngân hàng có trụ sở tại một quốc gia nơi mà buôn lậu, tham nhũng, sản xuất và buôn bán ma túy diễn ra thường xuyên

 Các giao dịch liên quan đến hoạt động đầu tư:

 Hoạt động mua bán chứng khoản không phù hợp với vị thế của khách hàng hoặc khách hàng đầu tư kinh doanh chứng khoán bằng tiền mặt một cách khác thường với số lượng lớn

 Vốn đầu tư để thành lập doanh nghiệp đến từ các quốc gia có tỷ lệ tội phạm cao, có hệ thống pháp luật về phòng, chống rửa tiền kém

- Thông qua các khoản vay có hoặc không có tài sản thế chấp: các khoản vay được đảm bảo bằng tài sản của bên thứ ba mà không có mối liên hệ minh bạch với

khách hàng

1.3.3 Nội dung phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng

Các quốc gia trên thế giới đã thực hiện phương thức phòng, chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng như sau:

- Thành lập cơ quan chuyên trách về phòng, chống rửa tiền

Nhiệm vụ của cơ quan này là giám sát việc thực hiện Luật phòng, chống rửa tiền Có 2

mô hình hoạt động phổ biến:

 Mô hình 1: cơ quan phòng, chống rửa tiền là đơn vị trực thuộc bộ máy của Chính phủ, thường là trực thuộc NHTW, trợ giúp Chính phủ thực hiện công tác phòng, chống rửa tiền Bên cạnh việc thực hiện chức năng giám sát thi hành Luật phòng, chống rửa tiền, cơ quan này còn thực hiện chức năng thu thập các thông tin từ các tổ chức tín dụng, xử lý báo cáo giao dịch đáng ngờ và đề xuất các biện pháp liên quan đến công tác phòng, chống rửa tiền

 Mô hình 2: cơ quan phòng, chống rửa tiền là đơn vị hoàn toàn độc lập với bộ máy Chính phủ, không chịu sự chi phối của bất kỳ đơn vị nào trong bộ máy chính phủ Nó có quyền hạn, chức năng, phạm vi hoạt động rộng rãi hơn Ở các nước xem cơ quan này là cơ quan tình báo tài chính Ưu điểm của mô hình này

là đảm bảo tính độc lập và khách quan trong điều tra rửa tiền

- Ban hành Luật và các quy định liên quan đến phòng, chống rửa tiền

Hiện nay, hầu hết các nước phát triển đã ban hành Luật phòng, chống rửa tiền Đặc điểm chung của Luật phòng, chống rửa tiền ở các nước này như sau: (i) Luôn hướng đến việc tuân thủ các khuyến nghị của FATF;(ii) Liệt kê tất cả các tội danh liên quan đến rửa tiền; (iii) Yêu cầu các tổ chức tín dụng phải thực hiện quy tắc nhận biết khách hàng (iv) Quy định mức giao dịch phải báo cáo; (v) Các dấu hiệu của giao dịch đáng ngờ; (vi) Trách nhiệm, quyền hạn của các cơ quan chuyên trách về phòng, chống rửa tiền

- Tổ chức thực hiện: thiết lập quy trình phòng, chống rửa tiền tại các NHTM

 Đánh giá khách hàng, phân loại rủi ro: thông thường các ngân hàng trên thế

giới thường phân loại khách hàng theo 3 nhóm rủi ro sau:

Nhóm khách hàng có rủi ro cao: tiến hành kiểm tra, giám sát thường xuyên

và bắt buộc trong việc tìm hiểu thông tin khách hàng

Nhóm khách hàng rủi ro trung bình: tiến hành kiểm tra, giám sát ở mức độ

bình thường và tìm hiểu thông tin về khách hàng khi có yêu cầu

Nhóm khách hàng rủi ro thấp: tiến hành kiểm tra, giám sát ở mức độ đơn

giản và chỉ đòi hỏi những thông tin thông thường về khách hàng

 Kiểm soát các giao dịch đáng ngờ: khi phát hiện các giao dịch đáng ngờ, nhân viên ngân hàng phụ trách sẽ tiến hành xử lý hoặc báo cáo cấp trên xem xét Sau khi kiểm tra tính xác thực về thông tin khách hàng, ngân hàng sẽ chuyển thông tin này cho cơ quan phòng, chống rửa tiền Để thực hiện tốt việc kiểm soát này, các ngân hàng phải được hướng dẫn xây dựng quy trình báo cáo thông tin về giao dịch đáng ngờ nhưng vẫn đảm bảo nguyên tắc bảo mật thông tin khách hàng

 Giữ bí mật: các tổ chức tài chính phải đảm bảo giữ bí mật thông tin khách hàng tránh ảnh hưởng đến hoạt động của khách hàng

 Lưu giữ hồ sơ về khách hàng: các thông tin về nhận dạng khách hàng và thông tin giao dịch được lưu trong thời gian tối thiếu 5 năm hoặc dài hơn theo yêu cầu của cơ quan chức năng, đặc biệt là các hồ sơ có liên quan đến công tác điều tra khởi tố

- Tuân thủ các khuyến nghị của FATF và thực hiện hợp tác quốc tế về phòng,

chống rửa tiền

1.4 Các tổ chức tham gia phòng chống rửa tiền trên phạm vi quốc tế

- Liên Hợp Quốc là tổ chức quốc tế đầu tiên tiến hành một hoạt động quan trọng

về chống rửa tiền thực sự trên toàn cầu LHQ giữ vị trí quan trọng trong lĩnh vực này vì một số lý do Thứ nhất, đây là một tổ chức quốc tế với số thành viên lớn nhất Được thành lập vào tháng 10/1945, hiện nay số thành viên LHQ trên toàn cầu là 193 Thứ hai, LHQ tích cực điều hành một chương trình chống rửa tiền – đó là Chương trình toàn cầu về chống rửa tiền (GPLM) có trụ sở ở Viên, thủ đô nước Áo và là một bộ phận

của Văn phòng Ma túy và tội phạm (ODC) của LHQ Thứ ba và có lẽ là quan trọng nhất, LHQ có khả năng thông qua những hiệp ước hoặc công ước quốc tế có hiệu lực như luật ở một nước khi nước đó đã ký, thông qua và thực hiện công ước dựa trên hiến pháp và cơ cấu luật pháp của nước đó Trong những trường hợp nhất định, Hội đồng bảo an có quyền bắt buộc tất cả các nước thành viên tuân thủ thông qua một Nghị quyết

của Hội đồng bảo an, bất chấp một nước thành viên nào đó có hành động khác

 Công ước Vienna

Do mối quan ngại tăng lên trước tình trạng buôn bán bất hợp pháp ma túy quốc tế ngày càng tăng lên và những khối lượng tiền khổng lồ liên quan được đưa vào hệ thống ngân hàng, LHQ thông qua Chương trình LHQ về kiểm soát ma túy (UNDCP) đã khởi xướng một hiệp định quốc tế về chống buôn bán bất hợp pháp

ma túy và rửa tiền Trong năm 1988, nỗ lực đó đã đưa đến việc thông qua Công

ước của LHQ về chống buôn bán ma túy và chất hướng thần (Công ước Vienna)

Hiệu lực từ tháng 11/1990 Công ước này chủ yếu đề cập đến các điều khoản để chống buôn bán bất hợp pháp ma túy và các vấn đề liên quan đến thi hành pháp luật, 169 nước đã tham gia vào công ước này Mặc dù Công ước không sử dụng thuật ngữ rửa tiền nhưng Công ước đã đưa ra định nghĩa về khái niệm này và yêu các các nước hình sự hóa hoạt động đó Tuy nhiên, Công ước Vienna chỉ quy định tội buôn bán bất hợp pháp ma túy là tội nguồn và không xử lý các khía cạnh mang tính phòng ngừa việc rửa tiền

 Công ước Palermo

Nhằm tăng cường nổ lực chống tội phạm quốc tế có tổ chức, LHQ đã thông qua

Công ước chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia vào năm 2000 (Công ước Palermo) Công ước bao gồm nhiều điều khoản về chống tội phạm có tổ chức và

yêu cầu những nước đã thông qua Công ước này phải thực hiện các điều khoản của Công ước bằng cách ban hành luật trong nước Về rửa tiền, Công ước Palermo bắt buộc mỗi nước thông qua Công ước phải:

 Hình sự hóa việc rửa tiền và quy định tất cả các tội phạm nghiêm trọng là tội nguồn của tội rửa tiền, bất kể phạm tội được thực hiện ở trong nước hay

nước ngoài và cho phép suy đoán về sự cố ý phạm tội từ những tình tiết khách quan

 Xây dựng các biện pháp phòng ngừa và phát hiện mọi hành vi rửa tiền, kể cả nhận dạng khách hàng, lưu giữ hồ sơ và báo cáo các giao dịch đáng ngờ

 Trao quyền hợp tác và trao đổi thông tin giữa các cơ quan hành chính, quản

lý, thi hành pháp luật và các cơ quan khác, cả ở trong nước và trên phạm vị quốc tế và xem xét việc thành lập một đơn vị tình báo tài chính để thu thập, phân tích và phổ biến thông tin

 Thúc đẩy hợp tác quốc tế

 Chương trình toàn cầu về chống rửa tiền (GPML)

GPML của LHQ năm trong Văn phòng Ma túy và Tội phạm (ODC) của LHQ GPML là một dự án nghiên cứu và hỗ trợ với mục tiêu là tăng cường hiệu quả của các hành động quốc tế chống rửa tiền bằng cách cung cấp kiến thức giám định chuyên môn, đào tạo và tư vấn cho các thành viên theo yêu cầu chương trình tập trung nổ lực vào những lĩnh vực sau:

 Tăng cường nhận thức của những nhân vật chủ chốt trong các nước thành viên LHQ

 Giúp tạo ra các khung pháp luật cho cả các nước theo luật án lệ và các nước theo luật Châu Âu lục địa với sự hỗ trợ của luật mẫu

 Tăng cường năng lực thể chế, đặc biệt là việc thiết lập các đơn vị tình báo tài chính

 Cung cấp đào tạo cho các nhà lập pháp, tư pháp, các cơ quan quản lý, thi hành pháp luật và khu vực tài chính tư nhân

 Thúc đẩy cách tiếp cận vùng để giải quyết vấn đề, xây dựng và duy trì các mối quan hệ chiến lược với các tổ chức khác

 Duy trì một cơ sở dữ liệu các thông tin và tiến hành phân tích những thông tin thích hợp

Công ước này có hiệu lực vào ngày 29/09/2003, được 147 nước ký và 82 nước phê chuẩn Công ước Palermo có vị trí quan trọng bởi vì các điều khoản AML

của nó chấp nhận cùng một cách tiếp cận mà FATF đã thông qua trong Bốn

mươi khuyến nghị về rửa tiền

- Lực lượng đặc nhiệm tài chính về chống rửa tiền (FATF) là tổ chức chuyên

nghiên cứu, đưa ra những chuẩn mực quốc tế về chống rửa tiền và tài trợ khủng bố, được thành lập tại Hội nghị thượng đỉnh của nhóm G7, ở Paris, vào năm 1989, nhằm phát triển các hoạt động hợp tác quốc tế đối phó với việc rửa tiền Tháng 4/1990, FAFT

đã ban hành 40 khuyến nghị Hiện tại, FATF có 36 thành viên bao gồm 34 quốc gia và

2 tổ chức khu vực là thành viên liên kết 49 khuyến nghị về chống rửa tiền và tài trợ khủng bố do FATF ban hành, gồm 40 khuyến nghị về chống rửa tiền và 9 khuyến nghị đặc biệt về chống tài trợ khủng bố 40 khuyến nghị được ban hành lần đầu tiên vào năm

1990 nhằm tìm kiếm sự nhất trí giữa các nước trong việc ban hành luật và thống nhất hành động của các ngân hàng để hạn chế các dòng tiền thu được từ hoạt động buôn bán

ma túy chuyển qua hệ thống ngân hàng và các tổ chức tài chính phi ngân hàng 40 khuyến nghị ban đầu đã được sửa đổi vào năm 1996 và năm 2003 để theo kịp các phương thức rửa tiền ngày càng tinh vi của bọn tội phạm Từ sau vụ khủng bố tháng 9/2001 tại Mỹ, vào tháng 10/2001, FATF đã mở rộng trách nhiệm giải quyết các vấn đề

về tài trợ khủng bố và đã xây dựng 8 khuyến nghị đặc biệt chống tài trợ khủng bố Vào tháng 10/2004, FATF đã thông qua khuyến nghị đặc biệt IX liên quan đến người vận chuyển tiền mặt qua biên giới

FATF có nhiệm vụ đánh giá, giám sát các biện pháp chống rửa tiền, theo dấu các hoạt động rửa tiền ở các quốc gia thành viên và không phải là thành viên tổ chức này Hiện nay có hơn 130 quốc gia và lãnh thổ - đại diện cho khoảng 85% dân số thế giới và khoảng 90% đến 95% sản lượng kinh tế toàn cầu - đã thực hiện những cam kết chính trị để thực hiện các khuyến nghị của FATF

FATF còn có một nhiệm vụ nữa là công bố danh sách những nước và vùng lãnh thổ không cam kết hoặc không hưởng ứng tích cực chống lại nạn rửa tiền Ngay khi bản danh sách này được công bố lần đầu tiên vào tháng 6 năm 2000, 15 nước và lãnh thổ trong danh sách không hợp tác đã nhanh chóng hành động để thực hiện những khuyến nghị của FATF Đây là một trong những cảnh báo cho những quốc gia nào không có thiện chí trong các nỗ lực hợp tác quốc tế chống lại rửa tiền và khủng bố và

tất nhiên con đường hội nhập vào nền kinh tế thế giới của các quốc gia không phải thành viên này cũng sẽ gặp phải những trở ngại tương xứng

- Ủy ban Basle về giám sát ngân hàng (Ủy ban Basel) được thành lập năm

1974 bởi Thống đốc ngân hàng trung ương của các nước Bỉ, Canada, Pháp, Đức, Italia, Nhật Bản, Lucxembua, Hà Lan, Tây Ban Nha, Thụy Điển, Thụy Sĩ, Vương quốc Anh

và Mỹ Ủy ban Basel đã đưa ra những văn bản hướng dẫn về đánh giá khách hàng, chia

sẻ thông tin và các nỗ lực trong việc PCRT và tài trợ khủng bố, rủi ro tuân thủ và chức năng kiểm soát tuân thủ, các nguyên tắc quản lý rủi ro trong hoạt động ngân hàng điện tử… trong đó, điển hình là: Các yêu cầu chú ý xác đáng khách hàng (CDD - Customer Due Diligence for Banks - tháng 10/2001); rủi ro tuân thủ và chức năng kiểm soát tuân thủ trong hoạt động ngân hàng (Compliance and the compliance function in banks - tháng 4/2005) Ủy ban Basel ủng hộ mạnh mẽ việc “Chấp thuận và thực hiện các khuyến nghị của FATF, đặc biệt là các khuyến nghị liên quan đến ngân hàng” và chủ trương rằng các tiêu chuẩn Chú ý xác đáng khách hàng “phải nhất quán

với các khuyến nghị của FATF”

- Nhóm các đơn vị tình báo tài chính Egmont

Với tư cách là một phần trong nỗ lực chống rửa tiền, các chính phủ đã lập ra các cơ quan để phân tích thông tin do các cơ quan, tổ chức và cá nhân có nhiệm vụ làm báo cáo về rửa tiền trình lên Những cơ quan này có tên gọi chung là các đơn vị tình báo tài chính (FIUs) Những đơn vị này là đầu mối của các chương trình AML quốc gia vì chúng tạo ra việc trao đổi thông tin giữa các tổ chức tài chính và các cơ quan thi hành pháp luật Vì hoạt động rửa tiền được thực hiện trên quy mô toàn cầu cho nên cũng cần chia sẻ thông tin trên cơ sở xuyên biên giới Vào năm 1995, một số đơn vị FIU đã bắt đầu công tác với nhau và thành lập Nhóm các đơn vị tình báo tài chính Egmont Mục tiêu của nhóm là cung cấp diễn đàn cho các FIU để tăng cường hỗ trợ cho từng chương trình trong các chương trình AML quốc gia của họ và phối hợp các sáng kiến AML Sự

hỗ trợ này gồm mở rộng và hệ thống hóa việc trao đổi thông tin tình báo tài chính, tăng cường kỹ năng chuyên môn và năng lực cho đội ngũ cán bộ và thúc đẩy các mối liên lạc tốt hơn giữa các FIU thông qua công nghệ và giúp phát triển các FIU trên toàn thế giới

- Nhóm Châu Á – Thái Bình Dương về chống rửa tiền (APG): APG được

thành lập vào năm 1997, là một tổ chức mang tính tự nguyện và hợp tác trong lĩnh vực chống rửa tiền Hiện nay, APG đã có 40 thành viên và 20 quan sát viên APG có 5 chức năng chính là:

 Đánh giá việc thực hiện đầy đủ các tiêu chuẩn quốc tế về chống rửa tiền và chống tài trợ khủng bố của các thành viên thông qua một chương trình đánh giá chéo lẫn nhau giữa các quốc gia thành viên;

 Phối hợp song phương với các tổ chức quốc tế trong việc đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật trong khu vực Châu Á Thái Bình Dương để nâng cao việc chấp hành đầy

đủ các tiêu chuẩn quốc tế về chống rửa tiền và chống tài trợ khủng bố của các thành viên;

 Tích cực tham gia và mở rộng quan hệ hợp tác với hệ thống các tổ chức chống rửa tiền quốc tế, đặc biệt là với FATF và tổ chức vùng kiểu FATF khác;

 Nghiên cứu, phân tích những thủ đoạn mới về rửa tiền và xu hướng chống tài trợ khủng bố, trên cơ sở đó, đề xuất những giải pháp cho các tổ chức thành viên APG;

 Thực hiện tốt vai trò thành viên tích cực trong FATF để góp phần xây dựng chính sách và các tiêu chuẩn quốc tế về chống rửa tiền và chống tài trợ khủng

bố

1.5 Hoạt động phòng chống rửa tiền trên thế giới

Theo IMF, số lượng tiền bẩn được “rửa” hàng năm của các tổ chức tội phạm trên thế giới chiếm khoản 2-5% GDP của toàn thế giới, tương đương 500 đến 1.500 tỉ USD Gafi - một tổ chức tài chính chống “rửa” tiền với 31 quốc gia thành viên, có trụ sở tại Paris, chuyên theo dõi hoạt động “rửa” tiền - cho biết, nhiều quan chức, chính trị gia đã từng tham gia hoặc tiếp tay cho các hoạt động “rửa” tiền và đây là một dấu hiệu tham nhũng Từ trước tới nay, việc ''rửa'' tiền chủ yếu thông qua đầu tư vào lĩnh vực bất động sản, mua bán nguyên vật liệu, giao dịch thương mại và tất cả đều phải bơm tiền vào hệ thống tài chính ngân hàng để chuyển thành “tiền sạch”

1.5.1 Hoạt động phòng chống rửa tiền ở Mỹ

Mỹ là nước có hệ thống pháp luật về PCRT toàn diện và nghiêm khắc nhất trên thế giới

mà tất cả các định chế tài chính và nhân viên của họ đều phải tuân theo Chính phủ Mỹ

đã ban hành nhiều văn bản đề cập về những hành vi được coi là rửa tiền Dưới đây là

một vài Luật tiêu biểu:

- Luật Bank Secrecy Act (1970) về cơ bản loại trừ mọi giao dịch nặc danh trong

phạm vi nước Mỹ Điều này giúp cho Bộ Tài chính có khả năng bắt buộc các ngân hàng phải giữ lại mọi hoá đơn chứng từ liên quan tới việc chuyển tiền, và từ đó sẽ dễ dàng phát hiện ra quá trình rửa tiền Luật này cũng bao gồm điều khoản rằng các giao dịch có giá trị trên 10.000$ hoặc nhiều giao dịch đến hoặc đi từ một tài khoản nà đó trong một ngày mà tổng giá trị giao dịch hơn 10.000$ Sau đó Luật được sửa đổi cho phép Chính phủ và các cơ quan chức năng có thể hạ thấp mức chuẩn 10.000 USD trong các cuộc điều tra Ngân hàng nào vi phạm luật này thì người điều hành có thể bị phạt tới 10 năm tù giam

- Luật Money Laundering Control Act (1986) đã biến việc rửa tiền là một tội danh thực sự chứ không phải là một thành phần trong các tội khác, và luật Money

Laundering Suppression Act bắt buộc các ngân hàng phải tự thiết lập các hệ thống

phòng chống rửa tiền cho riêng mình giúp loại bỏ ngay các giao dịch đáng ngờ

- Một số luật quan trọng khác trong việc phòng, chống rửa tiền tại Mỹ gồm Luật Quản lý toàn diện tội phạm năm 1984, Luật Quản lý rửa tiền năm 1986, Luật Chống sử dụng ma tuý năm 1988, Luật Chống rửa tiền Annunzio – Wylie năm 1992 Những luật

và quy định về phòng, chống rửa tiền tại Mỹ luôn được bổ sung, sửa chữa cho phù hợp với những thay đổi của tội phạm rửa tiền

- Luật Chống rửa tiền quy định nghĩa vụ của tất cả các đối tượng, từ các cá nhân đến các tổ chức khi phát hiện có sự tham gia vào bất kỳ hoạt động rửa tiền nào và là căn cứ để tịch thu, sung quỹ tiền và tài sản liên quan đến hoạt động rửa tiền Việc không tuân thủ những quy tắc và luật lệ liên quan đến hoạt động phòng, chống rửa tiền của các nhân viên của các tổ chức tín dụng có thể dẫn tới bị phạt dân sự và hình sự Về mặt dân sự, nhân viên ngân hàng có thể bị phạt tới 100.000 USD cho việc cố tình vi phạm những quy định về báo cáo và lưu giữ chứng từ của BSA Về mặt hình sự, người

vi phạm có thể bị phạt tiền tới 250.000 USD, 5 năm tù hoặc cả hai

Hiệu quả đạt được của Luật PCRT ở Mỹ: số trường hợp kết án về tội rửa tiền hàng năm

ở Mỹ lên đến hàng nghìn trường hợp, con số này thể hiện sự nỗ lực rất lớn của chính phủ trong công tác PCRT và hiệu quả của luật PCRT ở Mỹ

2007 2008 2009 2010 2011

Nguồn: FATF, APG (2012)

Biểu đồ 1.1: Số trường hợp bị kết án về tội rửa tiền từ năm 2006 – 2011 ở Mỹ Bảng 1.1: Những ngân hàng bị chính phủ Mỹ cáo buộc liên quan đến rửa tiền với

số tiền phạt lớn nhất Ngân hàng Số tiền phạt

12/2012

Iran, Libya, Mexico, Myanmar

và Sudan

Credit Suisse 536 Tháng 12/2009 Cuba, Iran, Libya, Myanmar và

Sudan RBS (ABN AMRO) 500 Tháng 5/2010 Iran và Libya

Lloyds Banking

Group

350 Tháng 1/2009 Iran và Sudan

Barclays 298 Tháng 8/2010 Cuba, Iran, Myanmar và Sudan

Nguồn: Tạp chí The Economist (2012)

1.5.2 Hoạt động phòng chống rửa tiền ở Anh

Tại Anh, các định chế tài chính cũng hoạt động theo những quy định về phòng, chống rửa tiền tương tự như tại Mỹ Tháng 12/1990, nước Anh ban hành một loạt văn bản hướng dẫn các ngân hàng trong việc phát hiện và chấm dứt các hoạt động rửa tiền, trong đó tập trung chủ yếu vào các nhiệm vụ của ngân hàng trong việc cảnh báo cho các cơ quan quyền lực những hoạt động và giao dịch đáng ngờ Các hướng dẫn này được xây dựng bởi NHTW Anh và các NHTM với sự phối hợp, tham gia của cơ quan tình báo quốc gia, hải quan, cảnh sát Theo đó, ngân hàng phải đích thân nhận dạng tất

cả các khách hàng bằng mọi cách có thể, kể cả bằng cách gặp mặt trực tiếp Hướng dẫn cũng chỉ rõ các cách thức xác nhận thông tin cá nhân, trong đó hộ chiếu là hình thức được ưu tiên, ngoài ra các hình thức khác cũng được chấp nhận như thẻ nhân viên, bằng lái xe… Hơn nữa, các ngân hàng phải lưu giữ tất cả các chứng từ giao dịch trong

6 năm để phục vụ điều tra

Cũng giống như tại Mỹ, việc không tuân theo những hướng dẫn và các luật, quy định

sẽ dẫn tới những trách nhiệm pháp lý Những trách nhiệm pháp lý dân sự có thể nảy sinh nếu vi phạm những quy định về sự bảo mật của khách hàng Hướng dẫn tại Anh chỉ ra rằng các nhân viên của các định chế tài chính phải hợp tác một cách toàn diện với các cơ quan pháp luật và phải thông báo trước cho các cơ quan này các giao dịch đáng ngờ Trong khi các ngân hàng là chủ thể chính, các tổ chức tài chính khác như công ty bảo hiểm, tổ chức môi giới cũng phải thực hiện những hướng dẫn này

Những quy định, luật lệ khác liên quan đến phòng, chống rửa tiền tại Anh bao gồm Luật Chống buôn bán ma tuý năm 1986, Luật Phòng, chống khủng bố năm 1987, Luật Hình sự (Hợp tác quốc tế) năm 1990 và Luật Hình sự năm 1993 Bộ luật đầu tiên cho phép cảnh sát có quyền điều tra những tài sản đáng ngờ có liên quan đến ma túy, phong tỏa chúng và khi có chứng cớ sẽ tịch thu những tài sản này Luật Phòng, chống khủng

bố năm 1987 quy định sẽ kết tội những người sử dụng hoặc sở hữu quỹ khủng bố Luật Hình sự năm 1990 cho phép kết tội những người che giấu, biển thủ, chuyển nhượng hoặc vận chuyển những tài sản hoặc giúp đỡ người khác làm việc đó khi biết hoặc nghi

ngờ những tài sản do phạm tội buôn bán ma tuý mà có Luật Hình sự năm 1993 mở rộng quyền lực của tòa án trong việc kết tội rửa tiền như một tội phạm hình sự

1.5.3 Hoạt động phòng chống rửa tiền ở một số nước khác

Nước Úc cũng thực hiện hệ thống báo cáo giao dịch tiền tệ tương tự như tại Mỹ Bất kỳ một giao dịch tiền tệ nào tương đương hoặc lớn hơn 10.000 USD đều phải báo cáo Những dữ liệu này sau đó được truyền tự động tới Cơ quan Báo cáo giao dịch tiền tệ Tại Nhật, các ngân hàng được yêu cầu phải báo cáo tất cả các giao dịch tiền tệ trong nước vượt quá 30 triệu Yên và các giao dịch tiền tệ quốc tế vượt quá 5 triệu Yên Hơn nữa, trong trường hợp liên quan đến ma tuý, toà án có thể kết án ngân hàng và các tổ chức tín dụng về tội rửa tiền

Các nước trong khu vực như Singapore, Thái Lan, Myanma, Indonesia, Philippine đều

có các văn bản về chống rửa tiền với những phạm vi và mức độ khác nhau Các nước này cũng đã thành lập những cơ quan chuyên trách riêng xử lý vấn đề liên quan đến phòng, chống rửa tiền như AMLO hay AMLC Các cơ quan này có chức năng chủ yếu

là thu thập và xử lý thông tin liên quan đến tài sản liên quan đến buôn bán ma tuý và

rửa tiền

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Trong chương này, luận văn đã giới thiệu các khái niệm về rửa tiền, chu trình và các phương thức rửa tiền tiêu biểu và những ảnh hưởng của hoạt động rửa tiền đối với nền kinh tế Cùng với sự phát triển và hội nhập kinh tế quốc tế thì hoạt động rửa tiền không còn giới hạn trong phạm vi quốc gia mà có xu hướng mở rộng ra trên toàn thế giới và phương thức tiến hành ngày càng tinh vi hơn Nhưng cho dù xu hướng biến đổi như thế nào thì ngân hàng vẫn là sự lựa chọn hàng đầu vì khả năng giao dịch với số tiền lớn và khả năng cung ứng dịch vụ thanh toán quốc tế Ngành ngân hàng Việt Nam cũng đang đứng trước nguy cơ bị lợi dụng cho mục đích rửa tiền Thực trạng hoạt động phòng, chống rửa tiền ở chương sau sẽ làm rõ hơn vấn đề này

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG PHÒNG, CHỐNG RỬA TIỀN QUA

HỆ THỐNG NGÂN HÀNG VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN QUA

2.1 Cơ sở pháp lý cho hoạt động phòng, chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng Việt Nam

- Điều 250 và điều 251 Bộ Luật Hình sự của Việt Nam đã quy định tội danh hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có, là cơ sở để xây dựng Nghị định số 116/2013/NĐ-CP về PCRT hiện nay Pháp lệnh chống tham nhũng năm 1998 và Luật Phòng, chống ma túy năm 2000 cũng đã quy định về các tội phạm tham nhũng và buôn bán ma tuý

- Luật các tổ chức tín dụng đã quy định trách nhiệm của các định chế tài chính đối với các khoản tiền có nguồn gốc bất hợp pháp tại Điều 19 Ở đây, trách nhiệm của các ngân hàng và các tổ chức tín dụng cũng tương tự như trách nhiệm của họ quy định trong Nghị định số 116/2013/NĐ-CP về PCRT của Chính phủ hiện nay Theo

đó, tổ chức tín dụng và các tổ chức khác có hoạt động ngân hàng không được che giấu, thực hiện bất kỳ dịch vụ nào liên quan đến khoản tiền đã có bằng chứng về nguồn gốc bất hợp pháp Trong trường hợp phát hiện các khoản tiền có dấu hiệu bất hơp pháp, tổ chức tín dụng và các tổ chức khác có hoạt động ngân hàng phải thông báo ngay cho ciw quan nhà nước có thẩm quyền

- Quyết định số 226/2002/QĐ-NHNN ngày 26/03/2001 của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam ban hành Qui chế hoạt động thanh toán qua các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán cũng có qui định tại Khoản 2 Điều 26 – Nghĩa vụ của tổ chức cung ứng dịch

vụ thanh toán “Từ chối thực hiện giao dịch thanh toán đã có bằng chứng về nguồn gốc bất hợp pháp”

- Thông tư số 22/2009/TT-NHNN ngày 17/11/2009 về hướng dẫn các biện pháp PCRT

- Thông tư số 42/2011/TT-NHNN về hướng dẫn nhận biết và cập nhật thông tin khách hàng trên cơ sở rủi ro phục vụ công tác PCRT

- Luật phòng, chống rửa tiền được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XVIII, kỳ họp thứ 3 thông qua ngày 18/06/2012 và chính thức có hiệu lực từ 01/01/2013

- Quyết định số 20/2013/QĐ-TTg, quy định mức giá trị của giao dịch có giá trị lớn phải báo cáo là từ 300 triệu đồng, bắt đầu áp dụng từ ngày 10/6/2013

- Nghi định số 116/2013/NĐ – CP ngày 04/10/2013 qui định chi tiết thi hành một

số điều của Luật phòng, chống rửa tiền, hiệu lực từ ngày 10/10/2013

- Cục PCRT và Ban Chỉ đạo PCRT: Trung tâm PCRT (nay là Cục PCRT), được thành lập vào tháng 3/2007, là đơn vị thuộc cơ cấu tổ chức của Ngân hàng Nhà nước,

có chức năng tiếp nhận, phân tích, xử lý thông tin PCRT; chuyển giao những thông tin liên quan đến hoạt động rửa tiền tới cơ quan điều tra có thẩm quyền; giúp Thống đốc Ngân hàng Nhà nước thực hiện các nhiệm vụ quy định tại Nghị định số 74 nêu trên

- Việt Nam trở thành thành viên thứ 33 của Nhóm Châu Á – Thái Bình Dương (Asia Pacific Group – APG) – tổ chức quốc tế mang tính tự quản và hợp tác về chống rửa tiền vào tháng 5/2007 Là thành viên của APG, Chính phủ Việt Nam cam kết thi hành theo đúng các điều khoản phòng chống rửa tiền, đặc biệt là phải thực thi 40 khuyến nghị của FATF Điều này có nghĩa là Việt Nam vừa tuân thủ theo các quy định quốc tế vừa phải để cho FATF giám sát và theo dõi cơ chế chống rửa tiền một cách

chặt chẽ và cũng như phải được các cơ quan độc lập khác đánh giá, xem xét

- Việt Nam đã chính thức trở thành thành viên thứ 156 của tổ chức cảnh sát hình

sự quốc tế (Interpol) vào năm 1991 Việt Nam và Interpol đã có sự phối hợp hiệu quả trong công tác đấu tranh phòng chống tội phạm Nhiều vụ án quốc tế có liên quan đến buôn lậu, ma tuý, khủng bố, rửa tiền… đã bị phát hiện và xử lý kịp thời Việt Nam cũng hợp tác chặt chẽ và có hiệu quả với các quốc gia thành viên khác của Interpol và Hiệp hội cảnh sát các nước Đông Nam Á (Aseanapol) trong đấu tranh với các loại tội phạm khác như rửa tiền, cướp biển, lừa đảo tài chính, buôn bán phụ nữ và trẻ em, tội phạm trên mạng Internet

- Cơ quan phòng chống ma túy và tội phạm của Liên Hợp Quốc (UNODC) hiện

là tổ chức đi đầu toàn cầu trong công tác chống tội phạm ma tuý và các tội phạm quốc

tế, xuyên quốc gia: buôn người, rửa tiền, tham nhũng, khủng bố, buôn bán vũ khí… UNODC và Việt Nam cũng đã có sự hợp tác rất lâu trong lĩnh vực phòng, chống các loại tội phạm này UNODC hiện đang hỗ trợ Việt Nam trong nâng cao năng lực phòng chống tội phạm và ma túy, bao gồm việc tăng cường cường hệ thống lập pháp, tư pháp

và hành chính Trong thời gian tới, các dự án của UNODC tại Việt Nam sẽ tập trung vào 3 lĩnh vực là công tác thi hành án về ma tuý, hoạt động cai nghiện ma túy ở các tỉnh phía Bắc và tăng cường năng lực trong phòng chống tội phạm rửa tiền

2.2 Tổ chức thực hiện phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng Việt Nam

- Về công tác tổ chức: Hiện thời, mỗi ngân hàng đều bố trí một thành viên ban

điều hành chịu trách nhiệm về tổ chức, chỉ đạo, kiểm tra việc tuân thủ các quy định của pháp luật về PCRT tại đơn vị Tùy theo quy mô, mức độ, phạm vi và đặc thù hoạt động của mình, từng ngân hàng có thể thành lập bộ phận chuyên trách hoặc chỉ định một bộ phận tại trụ sở chính chịu trách nhiệm về PCRT; quy định rõ trách nhiệm của người phụ trách PCRT và của từng cá nhân, bộ phận trong quá trình tác nghiệp đảm bảo việc thực

hiện quy chế nội bộ về PCRT của ngân hàng

- Về quy định nội bộ của các NHTM

Sau khi Luật phòng, chống rửa tiền được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XVIII, kỳ họp thứ 3 thông qua ngày 18/06/2012 và chính thức có hiệu lực từ 01/01/2013 Một số ngân hàng đã tiến hành xây dựng và ban hành quy chế nội

bộ về PCRT làm căn cứ thực hiện công tác PCRT tại đơn vị mình Quy định nội bộ bao gồm các chính sách, quy định, quy trình và thủ tục cơ bản

- Về ứng dụng công nghệ thông tin: Hiện nay, một số NHTM Việt Nam đã hoàn

thiện Module CIF quản lý hồ sơ khách hàng là những tiền đề để bất kỳ lúc nào truy cập vào hệ thống sẽ có bức tranh toàn diện về khách hàng với những thông tin đầy đủ, chi tiết và thường xuyên được cập nhật

- Hành lang pháp lý: Dù Điều 251 Bộ luật Hình sự đã quy định xử lý hành vi rửa

tiền với tội danh hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có, Việt Nam chưa có quy định về hình sự hóa hành vi rửa tiền, pháp luật hiện hành vẫn thiếu các điều khoản cụ thể cho phép các cơ quan điều tra có thẩm quyền thực hiện phong tỏa và tạm giữ, cũng như không có luật cụ thể cho phép các quyền để nhận dạng, lần theo dấu vết và dò tìm nguồn thu của tội phạm

- Công tác phòng chống rửa tiền tại một số ngân hàng thương mại Việt Nam

 Phòng chống rửa tiền tại Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam

Nguồn: Phòng thông tin tín dụng và chống rửa tiền Vietcombank

Hình 2.1: Quy trình phòng chống rửa tiền tại Vietcombank

Nhờ việc ban hành quy trình, quy định nội bộ về PCRT thì việc phát hiện ra các giao dịch đáng ngờ ngày càng tăng, thông qua báo cáo chuyển về cục PCRT từ 1 giao dịch năm 2006 tăng lên 42 giao dịch năm 2012

Biểu đồ 2.1: Số lượng báo cáo giao dịch đáng ngờ được Vietcombank chuyển về