(Luận văn thạc sĩ) các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp việt nam

TÓM TẮT Nghiên cứu của luận án được tiến hành để xác định và đo lường tác động của các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam.. Từ

Trang 1

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HỒ CHÍ MINH

NGUYỄN PHƯỚC BẢO ẤN

CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ THÀNH

CÔNG CỦA HỆ THỐNG THÔNG TIN KẾ TOÁN

TRONG DOANH NGHIỆP VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH- NĂM 2019

Trang 2

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HỒ CHÍ MINH

NGUYỄN PHƯỚC BẢO ẤN

CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ THÀNH CÔNG CỦA HỆ THỐNG THÔNG TIN KẾ TOÁN

TRONG DOANH NGHIỆP VIỆT NAM

CHUYÊN NGÀNH: KẾ TOÁN

MÃ SỐ: 9.34.03.01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS TS VÕ VĂN NHỊ

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH- NĂM 2019

Trang 3

CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

ĐỘC LẬP- TỰ DO- HẠNH PHÚC

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan luận án tiến sĩ kinh tế “Các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam” là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Nghiên cứu sinh

Nguyễn Phước Bảo Ấn

Trang 4

LỜI CẢM ƠN

Luận án này đã hoàn thành với sự hướng dẫn, hỗ trợ và động viên của nhiều cá nhân

và tổ chức

Trước tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS TS Võ Văn Nhị, người Thầy

hướng dẫn khoa học của tôi, người đã khuyến khích, hướng dẫn, động viên tôi trong suốt những năm tôi làm việc ở Khoa Kế toán cũng như trong suốt thời gian tôi thực hiện luận án Sự hướng dẫn, động viên, chỉ bảo, đóng góp ý kiến của Thầy đã giúp tôi hoàn thành luận án này

Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể quý thầy cô trong khoa Kế toán, trong bộ môn HTTTKT- quý đồng nghiệp của tôi đã luôn động viên, hỗ trợ, gánh vác công việc giúp tôi hoàn thành luận án

Tôi trân trọng cảm ơn các PGS, TS thuộc Khoa Kế toán, cũng như quý thầy cô trong trường Đại Học Kinh Tế TP Hồ Chí Minh, đã tận tình giảng dạy tôi hoàn thành các học phần trong chương trình đào tạo tiến sĩ của nhà trường Kiến thức từ các học phần này giúp tôi có được những kiến thức cần thiết cho việc hoàn thành luận án

Xin trân trọng cảm ơn quý thầy cô trong hội đồng đánh giá luận án cấp cơ sở, quý thầy

cô phản biện, quý thầy cô trong hội đồng đánh giá luận án cấp trường đã góp ý giúp luận án được hoàn chỉnh

Để đến được ngày hôm nay, tôi vô cùng biết ơn Cha Mẹ tôi, người thầy đầu tiên, người nuôi dưỡng, giáo dục và luôn hỗ trợ tôi; cảm ơn Em, người bạn đồng hành suốt cuộc đời; cảm ơn Gia đình thương yêu của tôi – năng lượng của tôi

Cảm ơn các bạn cựu sinh viên Khoa Kế toán đang công tác tại các doanh nghiệp đã hỗ trợ tôi trong quá trình khảo sát- thu thập dữ liệu

TP Hồ Chí Minh

17/01/2019

Trang 5

MỤC LỤC

DANH MỤC BẢNG BIỂU viii

DANH MỤC HÌNH ẢNH ix

TÓM TẮT xii

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu 4

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 6

4 Phương pháp nghiên cứu 7

5 Đóng góp mới của Luận án 7

6 Kết cấu luận án 8

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 10

1.1 Giới thiệu 10

1.2 Nghiên cứu về HTTTKT và sự thành công của hệ thống thông tin 10

1.2.1 HTTTKT trong doanh nghiệp 10

1.2.2 Sự thành công của HTTT 14

1.3 Nghiên cứu về sự thành công của HTTTKT tại Việt Nam 16

1.4 Khoảng trống nghiên cứu 18

1.4.1 Thiếu các nghiên cứu kiểm định các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của hệ thống thông tin 20

1.4.2 Thiếu các nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến HTTTKT thành công 21

1.4.3 Thiếu các nghiên cứu về sự thành công của tổ chức HTTTKT tác động đến sự thành công của vận hành HTTTKT 21

1.4.4 Thiếu các nghiên cứu về sự thành công của HTTTKT trong các doanh nghiệp Việt Nam 22

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT 24

2.2 Sự thành công của HTTT và nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTT 25

2.2.1 Sự thành công của HTTT 26

2.2.1.1 Định nghĩa sự thành công của HTTT 26

2.2.1.2 Mô hình HTTT thành công 29

2.2.2 Mô hình đo lường HTTT thành công 32

2.2.3 Nhân tố ảnh hưởng đến HTTT thành công 34

Trang 6

2.2.3.1 Phân loại các thành phần tác động đến sự thành công của HTTT 35

2.2.3.2 Biến độc lập tác động đến HTTT thành công 37

2.2.3.3 Các nhân tố tác động đến các thành phần của HTTT thành công 38

2.3 Mô hình chấp nhận công nghệ và HTTT thành công 39

2.3.1 Tổng quan về mô hình TAM 40

2.3.2 Sự phát triển và các giới hạn của TAM 41

2.3.3 TAM và HTTT thành công 43

2.4 Hệ thống thông tin kế toán và các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp 44

2.4.1 Hệ thống thông tin kế toán 44

2.4.2 Các thành phần của HTTTKT 48

2.4.3 Sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp 49

2.4.4 Nhân tố ảnh hưởng đến HTTT KT thành công 50

2.4.4.1 Nhận thức về HTTT KT và hành vi của người sử dụng HTTT KT 51

2.4.4.2 Tính chất người dùng, Tính chất dự án và Sự hỗ trợ của nhà quản lý 52

2.5 Tổng hợp lý thuyết nền và các mô hình lý thuyết 55

2.5.1 Mô hình DeLone và McLean 55

2.5.2 Lý thuyết chấp nhận và sử dụng công nghệ 56

2.5.3 Tổng hợp các mô hình lý thuyết khác có liên quan đến nghiên cứu của Luận án 57

CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 62

3.2 Phương pháp nghiên cứu 63

3.2.1 Tổng quan về chương trình nghiên cứu 63

3.2.2 Quy trình nghiên cứu 63

3.2.3 Nghiên cứu định tính 66

3.2.3.1 Quy trình và phương pháp nghiên cứu 66

3.2.3.2 Thiết kế mô hình lý thuyết 68

3.2.3.3 Thang đo các khái niệm nghiên cứu 75

3.2.4 Nghiên cứu định lượng 86

3.2.4.1 Quy trình nghiên cứu 86

3.2.4.2 Dữ liệu và phương pháp thu thập dữ liệu 87

3.2.4.3 Đánh giá mô hình đo lường 89

3.2.4.4 Đánh giá mô hình đường dẫn 91

CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN 96

Trang 7

4.2 Kết quả nghiên cứu sơ bộ đánh giá thang đo 96

4.2.1 Mô hình cấu trúc và mô hình đo lường 96

4.2.2 Kết quả thống kê mô tả 99

4.2.3 Kết quả phân tích đánh giá độ tin cậy của thang đo 99

4.2.4 Kết quả phân tích đánh giá giá trị thang đo 102

4.2.5 Kết luận về kết quả nghiên cứu sơ bộ 111

4.3 Kết quả chương trình nghiên cứu chính thức 117

4.3.1 Mẫu nghiên cứu 117

4.3.2 Thủ tục nghiên cứu 118

4.3.3 Kết quả phân tích đánh giá mô hình đo lường chính thức 118

4.3.3.1 Mô hình đo lường chính thức 119

4.3.3.2 Kết quả phân tích đánh giá thang đo 119

4.3.3.3 Kết quả kiểm định lệch do phương pháp 124

4.3.3.4 Độ phù hợp của mô hình với dữ liệu 125

4.3.4 Kết quả đánh giá mô hình đường dẫn 125

4.3.4.1 Kết quả đánh giá vấn đề đa cộng tuyến trong mô hình cấu trúc 125

4.3.4.2 Kết quả đánh giá sự phù hợp và ý nghĩa thống kê của các mối quan hệ 129

4.3.4.3 Kết quả đánh giá mức độ hệ số xác định R 2 138

4.3.4.4 Đánh giá mức độ tác động của quy mô hệ số f 2 139

4.3.4.5 Kết quả đánh giá khả năng tiên đoán của hệ số Q 2 139

4.3.4.6 Kết quả đánh giá mức độ tác động của quy mô- hệ số q 2 142

4.3.4.7 Tổng hợp kết quả phân tích dữ liệu 142

4.4 Bàn luận về kết quả và đóng góp của nghiên cứu 145

4.4.1 Bàn luận về kết quả mô hình đo lường 145

4.4.2 Bàn luận về kết quả từ mô hình lý thuyết 147

CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý 155

5.2 Kết luận 156

5.3 Hàm ý lý thuyết và hàm ý quản trị 158

5.3.1 Hàm ý lý thuyết 158

5.3.2 Hàm ý quản trị 160

5.4 Hạn chế của nghiên cứu và hướng nghiên cứu tiếp theo 162

Trang 8

5.4.1 Hạn chế của nghiên cứu 162 5.4.2 Hướng nghiên cứu tiếp theo 164 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 166 TÀI LIỆU THAM KHẢO 167 PHỤ LỤC 183

Trang 9

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Trang

Bảng 2.1: Một số định nghĩa phổ biến về sự thành công của hệ thống thông tin 27

Bảng 2.2: Các thành phần tác động đến sự thành công của hệ thống thông tin 35

Bảng 2.3: Các thành phần của hệ thống thông tin 48

Bảng 2.4: Các thành phần của HTTTKT 49

Bảng 2.5: Tóm tắt các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của hệ thống thông tin kế toán 55

Bảng 3.1: Tổng hợp khái niệm nghiên cứu và thang đo 84

Bảng 4.1: Thống kê mô tả nghiên cứu sơ bộ 99

Bảng 4.2: Độ tin cậy của thang đo 100

Bảng 4.3: Đánh giá giá trị hội tụ 102

Bảng 4.4: Tiêu chí HTMT 105

Bảng 4.5: Tiêu chí Fornell- Larcker 106

Bảng 4.6: Hệ số tải nhân tố chéo 107

Bảng 4.7: Độ tin cậy và giá trị hội tụ thang đo điều chỉnh 110

Bảng 4.8: Tiêu chí HTMT thang đo điều chỉnh 112

Bảng 4.9: Tiêu chí Fornell- Larcker thang đo sau điều chỉnh 113

Bảng 4.10: Hệ số tải nhân tố chéo thang đo sau điều chỉnh 114

Bảng 4.11: Thống kê mô tả- nghiên cứu chính thức 117

Bảng 4.12: Đánh giá độ tin cậy và giá trị hội tụ của thang đo 121

Bảng 4.13: Hệ số Fornell- Larcker và hệ số HTMT 123

Bảng 4.14: Tổng hợp kết quả tính toán chỉ số VIF 128

Bảng 4.15a- 4.15n: Đánh giá vai trò biến trung gian 131-135 Bảng 4.16: Tác động tổng hợp 137

Bảng 4.17: Hệ số xác định và hệ số xác định hiệu chỉnh 138

Bảng 4.18: Hệ số tác động của quy mô 141

Bảng 4.19: Hệ số tác động của quy mô khả năng dự báo liên quan 142

Bảng 4.20: Tổng hợp kết quả kiểm định các giả thuyết nghiên cứu 144

Bảng 4.21: Tác động trực tiếp, tác động gián tiếp và tác động tổng hợp 145

Bảng 4.22: Kết quả kiểm định các mô hình loại bỏ các thành phần chấp nhận và sử dụng công nghệ 153

Trang 10

DANH MỤC HÌNH ẢNH

Trang

Hình 2.1: Mô hình thành công của HTTT 2003- phiên bản cập nhật (DeLone & McLean,

2016) 30

Hình 2.2: Mô hình đo lường sự thành công của HTTT doanh nghiệp (Gable và cộng sự, 2003) 34

Hình 2.3: Mô hình hoá HTTTKT 47

Hình 2.4: Mô hình HTTT thành công 1992 (DeLone & McLean, 1992) 56

Hình 2.5: Mô hình chấp nhận công nghệ TAM- Davis (1989) 57

Hình 2.6: Mô hình Myers và cộng sự (1997) 58

Hình 2.7: Mô hình HTTT thành công mở rộng của P B Seddon (1997) 59

Hình 2.8: Mô hình đo lường sự thành công của HTTT doanh nghiệp (Gable và cộng sự, 2003) 59

Hình 2.9: Mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTT Stacie Petter và cộng sự (2013) 60

Hình 2.10: Mô hình tích hợp sự hài lòng và chấp nhận công nghệ của Wixom và Todd (2005) 60

Hình 3.1: Quy trình nghiên cứu đề xuất – được điều chỉnh và kế thừa từ quy trình củaJoseph F Hair Jr và cộng sự (2017) 66

Hình 3.2: Mô hình đo lường sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam70 Hình 3.3: Mô hình lý thuyết giả thuyết nghiên cứu các nhân tố tác động đến sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam 75

Hình 3.4: Quy trình đánh giá vai trò biến trung gian 93

Hình 4.1: Mô hình cấu trúc tổng hợp 96

Hình 4.2: Mô hình cấu trúc chi tiết 97

Hình 4.3: Mô hình đo lường 98

Hình 4.4: Mô hình đo lường sự thành công của HTTTKT điều chỉnh 111

Hình 4.5: Mô hình cấu trúc chi tiết chính thức 116

Hình 4.6: Thủ tục nghiên cứu chính thức 118

Hình 4.7: Mô hình đo lường chi tiết 120

Trang 11

Hình 4.8: Phân tích nhân tố đơn Harman’s 124

Hình 4.9: Mô hình kiểm định VIF1 126

Hình 4.13: Kết quả tổng hợp kiểm định mô hình lý 130

Hình 4.14: Kết quả boostrap 2000 lần, kiểm định t 2 đuôi đánh giá mức ý nghĩa của các giả thuyết nghiên cứu ở độ tin cậy 95% 143

Hình 4.15: Mô hình 1 loại bỏ các thành phần của TAM 152

Hình 4.16: Mô hình 2 loại bỏ các thành phần nhận thức 152

Trang 12

DANH MỤC THUẬT NGỮ- TỪ VIẾT TẮT

AIS : Accounting Information Systems/ HTTTKT

AVE : Average Variance Extracted/ Phương sai trích bình quân

Cobit : Control Objectives for Information and Related Technologies/ Mục tiêu kiểm

soát đối với thông tin và các công nghệ liên quan CNTT : Công nghệ thông tin

D&M : DeLone và McLean

ERP : Enterprise Resource Planning/ Hệ thống quản lý nguồn lực doanh nghiệp HTTT : Hệ thống thông tin

HTTTKT : Hệ thống thông tin kế toán

HTMT : Heterotrait- Monotrait ratio/ Chỉ số Heterotrait- Monotrait

ISSM : Information System Success Model/ ISSM

PU : Perceived of Usefulness/ Nhận thức về tính hữu ích

PEU : Perceived Ease of Use/ Nhận thức về tính dễ sử dụng

PLS-SEM : Partial Least Squares Structural Equation Modeling/ Mô hình hoá cấu trúc

tuyến tính bình phương một phần bé nhất RMStheta : Root Mean Square residual covariance

SRMR : Standardized Root Mean square Residual

TAM : Technology Acceptance Model/ Mô hình chấp nhận công nghệ

TPB : Theory of Planned Behavior/ Lý thuyết hành vi theo kế hoạch

TRA : Theory of Reasonable Action/ Lý thuyết hành động hợp lý

VIF : Variance Inflation Factor - hệ số phóng đại phương sai

XBRL : Extensible Business Reporting Language/ Ngôn ngữ đánh dấu báo cáo mở

rộng

Trang 13

TÓM TẮT

Nghiên cứu của luận án được tiến hành để xác định và đo lường tác động của các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam Nghiên cứu xây dựng mô hình lý thuyết thể hiện mối quan hệ giữa các nhân tố và sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp

Quá trình thực hiện nghiên cứu thông qua việc trình bày tổng quan về các nghiên cứu

đi trước trên thế giới và ở Việt Nam, xác định khoản trống nghiên cứu Từ đó, dựa vào các lý thuyết nền về HTTT và những nghiên cứu đi trước, mô hình lý thuyết được xây dựng để kiểm định

Mô hình lý thuyết và thang đo các khái niệm nghiên cứu được hình thành từ kết quả nghiên cứu định tính thông qua việc phân tích, tổng hợp các bài báo, các tài liệu lý thuyết Nghiên cứu định lượng được thực hiện qua 2 giai đoạn: Nghiên cứu sơ bộ – đánh giá thang đo - điều chỉnh mô hình đo lường và nghiên cứu chính thức đánh giá mô hình cấu trúc SEM

Phương pháp phân tích được sử dụng trong nghiên cứu của luận án là phương pháp PLS- SEM, luận án sử dụng phần mềm Smart PLS 3.2.7 là công cụ phân tích dữ liệu chủ yếu Dữ liệu được thu thập thông qua bảng câu hỏi khảo sát trực tuyến và bảng câu hỏi giấy, phương pháp chọn mẫu thuận tiện phi xác suất Đơn vị phân tích là cá nhân Cỡ mẫu trong nghiên cứu sơ bộ là 119, trong nghiên cứu chính thức là 405, đảm bảo độ tin cậy của nghiên cứu Kiểm định cho thấy thang đo đảm bảo độ tin cậy, đảm bảo giá trị phân biệt, giá trị hội tụ, các vấn đề như đa cộng tuyến, lệch do phương pháp là không đáng kể, mô hình phù hợp với dữ liệu thu thập được

Kết quả phân tích cho thấy:

- Sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp là khái niệm nghiên cứu đa hướng, bao gồm: chất lượng thông tin, chất lượng hệ thống, ảnh hưởng người dùng Kết quả này phù hợp với nghiên cứu đi trước

- Sự thành công của HTTTKT chịu ảnh hưởng của các nhân tố: Tính chất người dùng, tính chất dự án, và sự hỗ trợ của nhà quản lý Các nhân tố này ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp đến sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp

- Chấp nhận và sử dụng công nghệ đóng vai trò truyền dẫn làm tăng tác động đến sự thành công Nhận thức về tính hữu ích, nhận thức về tính dễ sử dụng tác động

Trang 14

đến sử dụng HTTT, từ đó tác động đến sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp Nhận thức và sử dụng công nghệ vừa đóng vai trò trung gian toàn phần, vừa đóng vai trò trung gian một phần truyền dẫn tác động của các nhân tố tính chất người dùng, tính chất dự án, sự hỗ trợ của nhà quản lý đến sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp

Kết quả kiểm định mô hình đo lường cho thấy thang đo các khái niệm nghiên cứu đều có độ tin cậy cao và đạt được giá trị cần thiết Nghiên cứu cũng cho thấy mô hình đo lường sự thành công của HTTTKT là mô hình đo lường phù hợp Về tổng thể, mô hình

đo lường trong nghiên cứu bao gồm 3 nhóm: (1) Sự thành công của HTTTKT – là kết quả; (2) các thành phần chấp nhận và sử dụng HTTTKT đóng vai trò truyền dẫn; và (3) các nhân tố tác động đến sự thành công của HTTTKT Với thang đo đã được kiểm định là đủ điều kiện giá trị và có độ tin cậy, kết quả nghiên cứu có ý nghĩa góp phần hình thành thang đo cho các nghiên cứu về HTTTKT ở Việt Nam - khi mà những nghiên cứu về lĩnh vực này hiện còn đang rất hạn chế Bên cạnh đó, thang đo được xây dựng cho đơn vị phân tích là cá nhân, mặc dù am hiểu về HTTTKT là có thể khác nhau, nhưng kết quả cho thấy độ tin cậy, giá trị phân biệt và giá trị hội tụ cao, do đó có sự nhất quán cao trong vấn đề đo lường các khái niệm trong lĩnh vực HTTT và HTTTKT ở Việt Nam

và thế giới Với kết quả nghiên cứu trong Luận án, có thể vận dụng mô hình đo lường sự thành công của HTTTKT để trả lời như thế nào là HTTTKT thành công ở góc độ người kế toán Qua kết quả nghiên cứu, các tác động trực tiếp và gián tiếp đến sự thành công của HTTTKT cho thấy tầm quan trọng của nghiên cứu trong Luận án Kết quả nghiên cứu của Luận án đóng góp vào lý thuyết cho nghiên cứu về HTTT cũng như sự thành công của hệ thống thông tin; đồng thời cung cấp các hàm ý quản trị cho các nhà lãnh đạo doanh nghiệp nhằm có được HTTTKT thành công, góp phần tạo thành quả hoạt động cho doanh nghiệp

Trang 15

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Từ khi công nghệ thông tin được phát triển từ những năm 50 của thế kỷ 20 cho đến giai đoạn của cách mạng công nghiệp 4.0 hiện tại; sự phát triển của HTTTKT dưới ảnh hưởng của tiến bộ công nghệ thông tin cũng qua nhiều giai đoạn: ứng dụng công nghệ xử lý và lưu trữ dữ liệu, tự động hoá công tác kế toán, tự động hoá công tác quản lý – mà trong đó HTTTKT như là một thành phần; và đến nay HTTTKT là hệ thống tích hợp, chia sẻ thông qua nền tảng điện toán đám mây và dữ liệu lớn Quá trình phát triển của HTTTKT trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 hiện nay đặt ra vấn đề: như thế nào là HTTTKT thành công? Ứng dụng sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp như thế nào? HTTTKT trong doanh nghiệp thành công mang lại lợi ích gì cho kế toán, cho người sử dụng thông tin kế toán hay cho chính bản thân doanh nghiệp? Việc nghiên cứu, tìm hiểu HTTTKT thành công tác động như thế nào đến việc nghiên cứu, giảng dạy HTTTKT?

Từ các câu hỏi trên, việc hình thành đề tài nghiên cứu của Luận án được xây dựng trên

cơ sở phân tích, tìm hiểu các nghiên cứu đi trước trong các hướng nghiên cứu bao gồm các nghiên cứu về tác động của CNTT đối với HTTTKT doanh nghiệp, các nghiên cứu về tính hiệu quả của HTTTKT, các nghiên cứu về ảnh hưởng của HTTTKT đến thành quả hoạt động của doanh nghiệp, các nghiên cứu về hệ thống quản trị nguồn lực doanh nghiệp ERP, và các nghiên cứu về tổ chức HTTTKT trong doanh nghiệp Những nghiên cứu này bao gồm nghiên cứu trong nước và quốc tế Thông qua việc phân tích nghiên cứu đi trước, giúp hình thành nên các luận điểm làm cơ sở cho lý do chọn đề tài nghiên cứu của luận án

Sự tác động của CNTT đối với HTTTKT doanh nghiệp đã được nghiên cứu nhiều trong thời gian qua, ví dụ nghiên cứu của Anders Rom về mối liên hệ giữa kế toán quản trị và HTTT tích hợp (Rom & Rohde, 2007); nghiên cứu của Markus Granlund về giao diện giữa kế toán và CNTT hiện đại (Granlund, 2009) và các nghiên cứu khác về hệ thống quản trị nguồn lực trong doanh nghiệp ERP Những nghiên cứu này mở rộng các hướng ứng dụng CNTT trong công tác quản lý doanh nghiệp Ngoài ra, các nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực quản lý và kiểm soát hệ thống kế toán trong doanh nghiệp trong điều

Trang 16

kiện ứng dụng CNTT và hình thành nên hệ thống lý thuyết về COBIT - Control Objectives for Information and Related Technologies (ISACA, 2012) cũng được phát triển và ứng dụng rộng rãi Đồng thời nhằm đảm bảo tính hữu hiệu và hiệu quả trong việc ứng dụng khai thác và cung cấp thông tin tài chính của các doanh nghiệp trong điều kiện ứng dụng CNTT, một hệ thống nghiên cứu về XBRL - eXtensible Business Reporting Language (ngôn ngữ báo cáo kinh doanh mở rộng) cũng đang được phát triển

và ứng dụng Các nghiên cứu về XBRL đi sâu về khía cạnh ứng dụng như phân tích khả năng nâng cao quản trị doanh nghiệp (Alles & Piechocky, 2012), nghiên cứu về các đề xuất ứng dụng XBRL trong việc nâng cao chất lượng thông tin cho nhà đầu tư (Arnold, Bedard, Phillips, & Sutton, 2012) Như vậy, trong điều kiện CNTT phát triển nhanh chóng hiện nay, có rất nhiều hướng nghiên cứu HTTTKT trong doanh nghiệp, và các hướng nghiên cứu khác nhau này đều thực sự cần thiết

Các nghiên cứu quốc tế về HTTTKT trong thời gian gần đây đã nghiên cứu về các vấn đề như tính hiệu quả của HTTTKT trong doanh nghiệp (Sajady & Dastgir, 2008), nghiên cứu về mối quan hệ giữa HTTTKT và quản trị tri thức (Sori, 2009a), nghiên cứu về ảnh hưởng của HTTTKT quản trị trong việc tạo ra lợi nhuận (Roodposhti, Nikoomaram, & Mahmoodi, 2012), nghiên cứu mối quan hệ giữa kế toán quản trị và HTTT tích hợp (Rom & Rhode, 2007), hoặc nghiên cứu về tính hữu ích của HTTTKT trong hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp (Soudani, May 2012) Tổ chức HTTTKT trong doanh nghiệp cũng được nghiên cứu, bao gồm nghiên cứu về các trở ngại khi triển khai thực hiện HTTTKT trong doanh nghiệp (Mahdi & Abdoreza, Feb 2011), nghiên cứu của Marianne Bradford và Juan Florin (Bradforda & Florin, 2003) về vai trò của các nhân tố DOI (Diffusion of Innovation – khuếch tán của đổi mới) đến sự thành công của quá trình triển khai hệ thống quản lý các nguồn lực doanh nghiệp ERP hay nghiên cứu về các nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến sự thành công của quá trình triển khai ERP trong doanh nghiệp (Hong & Kim, 2002)

Các nghiên cứu về ERP hoặc về HTTTKT trong doanh nghiệp khá đa dạng và phong phú; và trên các góc độ khác nhau, cho thấy sự thành công của hệ thống doanh nghiệp, hệ thống ERP hay HTTTKT tác động tích cực đến thành quả của doanh nghiệp Bên cạnh đó, các nghiên cứu về tâm lý học hành vi cũng cho thấy vai trò của cá nhân trong

Trang 17

sự thành công của hoạt động hay của hệ thống (Bano & Zowghi, 2015), do đó, khi nghiên cứu về sự thành công của HTTTKT cần nghiên cứu vai trò của cá nhân và trên góc độ cá nhân

Ở Việt Nam, trong thời gian qua không có nhiều nghiên cứu được công bố trên tạp chí quốc tế về HTTTKT trong doanh nghiệp Các nghiên cứu về vấn đề này trong 5 năm trở lại đây tập trung trong các luận án tiến sĩ, luận án thạc sĩ và một số đề tài nghiên cứu khác; chủ yếu định hướng nghiên cứu ở khía cạnh ứng dụng CNTT và đưa ra các giải pháp ứng dụng CNTT trong công tác kế toán của doanh nghiệp như ý kiến của tác giả Trần Phước: “Luận án đưa ra những giải pháp như giải pháp tổ chức sử dụng hiệu quả phần mềm kế toán, trong đó nhấn mạnh đến công tác khảo sát để xây dựng HTTTKT trong điều kiện ứng dụng CNTT, đề xuất quy trình lựa chọn phần mềm kế toán thích hợp với quy mô đặc điểm của doanh nghiệp; đưa ra phương pháp thiết kế bộ mã hóa thông tin kế toán phục vụ cho kế toán tài chính và kế toán quản trị” (Trần Phước, 2007) Các nghiên cứu khác tập trung chủ yếu vào nghiên cứu ứng dụng tổ chức HTTTKT cho các loại hình doanh nghiệp khác nhau, chưa có nghiên cứu nào để cập đến vấn đề sự thành công của tổ chức HTTTKT trong các doanh nghiệp Việt Nam chịu ảnh hưởng bởi các nhân tố nào và sự thành công này, cũng như những nhân tố tác động này ở các doanh nghiệp Việt Nam có khác biệt gì so với các nghiên cứu khác trên thế giới

Các doanh nghiệp Việt Nam hoạt động trong nền kinh tế chuyển đổi, với những đặc trưng nhất định trong công tác quản lý Bên cạnh đó, việc ứng dụng CNTT trong công tác quản lý trong doanh nghiệp rất đa dạng và không đồng nhất Tổ chức HTTTKT trong các doanh nghiệp Việt Nam hiện nay chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như mức

độ ứng dụng CNTT, đặc điểm ngành nghề kinh doanh, quy mô doanh nghiệp, hiểu biết

và hành vi của các nhà quản lý trong vấn đề ứng dụng CNTT, … Do đó, sự thành công của tổ chức HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam chịu tác động bởi nhiều nhân tố khác nhau Những nhân tố này cần được nhận dạng, đo lường và đánh giá

Tổng hợp từ qua trình phân tích trên, lý do chọn đề tài của luận án được xác định dựa trên các luận điểm:

Trang 18

• Sự thành công của HTTTKT tác động tích cực đến thành quả của doanh nghiệp,

do đó nghiên cứu về sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp là thật sự cần thiết

• Sự đa dạng trong nghiên cứu về HTTT thành công, do đó việc tiếp tục nghiên cứu sự thành công của HTTTKT sẽ tiếp tục đóng góp cả về lý thuyết và thực tiễn, cũng như tìm kiếm các hướng nghiên cứu mới

• Vai trò của cá nhân trong HTTTKT thành công là quan trọng, nên nghiên cứu về sự thành công của HTTTKT cần được quan tâm hơn trên góc độ đơn vị phân tích

cá nhân

• Sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp chưa được đo lường một cách đầy đủ, do đó cần thiết phải xây dựng mô hình đo lường sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp

• Các nhân tố ảnh hưởng đến HTTTKT thành công cần thiết phải được nhận dạng,

mô hình hóa và đo lường tác động của những nhân tố này đến sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp

• Không có nhiều nghiên cứu về HTTTKT và sự thành công của HTTTKT trong các doanh nghiệp Việt Nam hiện nay, do đó, việc lựa chọn đề tài nghiên cứu này ở Việt Nam là điều cần thiết

2 Mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu: Từ các phân tích trên, vấn đề nghiên cứu được đặt ra của đề tài

là: Nghiên cứu sự tác động đến sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam Xây dựng và phát triển HTTTKT trong doanh nghiệp bao gồm quá trình tổ chức

HTTTKT và quá trình vận hành - sử dụng hệ thống Do vậy, sự thành công của

HTTTKT trong doanh nghiệp bao gồm hai nội dung chính: sự thành công của quá trình tổ chức HTTTKT thể hiện qua sự chấp nhận sử dụng và tiếp tục sử dụng hệ thống; và sự thành công của HTTTKT trong quá trình vận hành - sử dụng hệ thống thông qua kết quả, lợi ích hay cảm nhận về chất lượng của hệ thống HTTTKT thành

công có thể được nhìn nhận và phân tích ở cấp độ doanh nghiệp - thông qua kết quả do HTTTKT mang lại cho doanh nghiệp; hoặc được nhìn nhận thông qua cấp độ cá nhân – được thể hiện qua tác động đến cá nhân hay các cảm nhận của cá nhân về hệ thống Tuy nhiên, trong bất kỳ một tổ chức nào, cá nhân là thành phần không thể tách rời và

Trang 19

đóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành, phát triển của tổ chức; đồng thời, cá nhân góp phần quyết định đến sự thành công của HTTTKT; do đó, vấn đề nghiên cứu của luận án được đặt trong góc nhìn cá nhân Để giải quyết vấn đề nghiên cứu, luận án xác định mục tiêu nghiên cứu như sau:

Mục tiêu chung: Xác định các nhân tố và đo lường ảnh hưởng của các nhân tố tác động

đến sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam

Mục tiêu cụ thể:

RO1: Xác định các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTTKT trong doanh

nghiệp Việt Nam Mục tiêu này giải quyết vấn đề sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam chịu ảnh hưởng bởi các nhân tố nào, điều gì quyết định hay ảnh hưởng đến sự thành công

RO2: Xác định và đo lường các thành phần của HTTTKT thành công trong doanh

nghiệp Việt Nam Mục tiêu này giúp làm rõ các thành phần của một HTTTKT thành công, xây dựng mô hình đo lường HTTTKT thành công

RO3: Đo lường tác động của các nhân tố đến sự thành công của HTTTKT trong doanh

nghiệp Việt Nam Mục tiêu này làm rõ vai trò, mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố đến sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp

Câu hỏi nghiên cứu:

Để có được HTTTKT thành công, cần xác định và đo lường được các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTTKT Các nhân tố này có thể là tính chất tác vụ, tính chất dự án và cấu trúc tổ chức, tính chất của người dùng và xã hội (Petter, DeLone, & McLean, 2013); bên cạnh đó, sự thành công của quá trình triển khai HTTT cũng có thể tác động đến sự thành công của HTTT; do đó, câu hỏi nghiên cứu thứ nhất là:

RQ1: Những nhân tố nào tác động đến sự thành công của HTTTKT trong các doanh

nghiệp Việt Nam?

Sự thành công của HTTT đã được xác định và đo lường và ứng dụng với rất nhiều nghiên cứu ở nhiều khía cạnh khác nhau, như đo lường thông qua hiệu quả của HTTT,

đo lường thông qua chất lượng hay việc sử dụng hệ thống, nhưng chưa có mô hình hoàn chỉnh đo lường sự thành công của HTTTKT HTTTKT là HTTT, tuy nhiên, đo lường sự thành công của HTTT và sự thành công của hệ thống trong tin kế toán trong doanh nghiệp Việt Nam có thể có sự khác biệt, điều này có thể dẫn đến sự khác biệt trong mức

Trang 20

độ ảnh hưởng của các nhân tố đến sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam Như vậy cần xác định và đo lường các thành phần tạo nên sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam Do đó, câu hỏi nghiên cứu thứ 2 là:

RQ2: Sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam bao gồm các thành

phần nào và được xác định, đo lường như thế nào?

Để đánh giá mức độ ảnh hưởng đến sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam, mỗi nhân tố tác động đến sự thành công này cần được xác định và đo lường mức độ ảnh hưởng Do đó, câu hỏi nghiên cứu thứ 3 là:

RQ3: Sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam chịu ảnh hưởng như

thế nào từ các nhân tố có liên quan?

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của Luận án là các thành phần, các mối

quan hệ và các tác động đến sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam

Sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp có thể đánh giá thông qua tác động đến doanh nghiệp như thành quả hoạt động, lợi ích hay các tiêu chí khác; đồng thời cũng có thể được đánh giá thông qua góc độ cá nhân Mỗi cá nhân góp phần cho thành công của tổ chức, tuy nhiên, nhận định về thành công của HTTT theo góc độ cá nhân và tổ chức có thể khác biệt hay mâu thuẫn Chính vì vai trò quan trọng của cá nhân trong tổ chức, nên theo góc nhìn cá nhân; (1) quan điểm về sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp, (2) các thành phần tác động đến sự thành công, và (3) quan hệ tác động đến sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp cần được nghiên cứu Vì vậy, khách thể nghiên cứu là người sử dụng HTTTKT (người thu thập, xử lý và cung cấp thông tin kế toán – không phải người sử dụng kết quả do kế toán cung cấp), cụ thể, nghiên cứu khảo sát nhân viên kế toán trong các doanh nghiệp đang ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác kế toán Đơn vị phân tích là cá nhân

Phạm vi nghiên cứu: HTTTKT là HTTT nhưng có những đặc thù riêng, đặc biệt là

trong các doanh nghiệp Việt Nam, với đơn vị phân tích cá nhân, nên đề tài giới hạn phạm vi nghiên cứu ở các nội dung sau: (1) Đề tài nghiên cứu HTTTKT, do đó tập trung khảo sát ở bộ phận kế toán trong doanh nghiệp; (2) Đề tài khảo sát đối với doanh nghiệp Việt Nam, nơi mà hệ thống kế toán đang trong tình trạng cần hoàn thiện và trên đà hội nhập với kế toán quốc tế; (3) Đề tài chỉ khảo sát HTTTKT trong môi trường ứng dụng

Trang 21

CNTT, chưa đề cập đến tác động của các môi trường ứng dụng CNTT khác như điện toán đám mây, thương mại điện tử Việc mở rộng phạm vi nghiên cứu có thể được thực hiện trong các nghiên cứu tiếp theo Thời gian thực hiện nghiên cứu: từ 10/2102 đến 10/2016

Với đơn vị phân tích là cá nhân, đối tượng khảo sát là kế toán viên tại các doanh nghiệp, bao gồm nhân viên và cả trưởng bộ phận kế toán; phương pháp chọn mẫu thuận tiện phi xác suất; phạm vi khảo sát các doanh nghiệp trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh Các doanh nghiệp trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh nói chung có mức độ và trình độ ứng dụng công nghệ thông tin trong kế toán cao hơn so với các doanh nghiệp ở các địa phương khác, do đó trong nghiên cứu về HTTTKT có tính đại diện Các doanh nghiệp không phân biệt đặc điểm sở hữu vốn; HTTTKT sử dụng phần mềm kế toán hoặc trong môi trường ứng dụng hệ thống quản lý nguồn lực doanh nghiệp ERP

4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài dùng khung nghiên cứu thực chứng để thực hiện nghiên cứu, vì đây là mô hình phù hợp cho việc xây dựng và kiểm định mô hình nghiên cứu đề xuất với dữ liệu thực nghiệm Với cách tiếp cận này, đề tài vận dụng phương pháp hỗn hợp bao gồm cả nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng (Creswell, 2013) Trước tiên, đề tài tổng kết các lý thuyết và các nghiên cứu có liên quan đến sự thành công của HTTT, các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTT, lý thuyết và các nghiên cứu về sự chấp nhận công nghệ của người sử dụng và các lý thuyết, các nghiên cứu về HTTTKT, từ đó kế thừa và đề xuất mô hình lý thuyết với 11 giả thuyết nghiên cứu Dữ liệu được thu thập

từ các cá nhân là kế toán trong các doanh nghiệp, sử dụng phương pháp phân tích SEM để đánh giá, điều chỉnh mô hình và kiểm định mô hình với dữ liệu điều tra thực nghiệm Dữ liệu được phân tích với phần mềm Smart PLS 3.2.7 (Ringle, Wende, & Becker, 2015)

PLS-5 Đóng góp mới của Luận án

Trên góc độ lý thuyết, nghiên cứu của luận án góp phần làm rõ lý thuyết trong nghiên cứu HTTTKT nói chung và trong nghiên cứu về HTTTKT trong doanh nghiệp tại một quốc gia có nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam về các vấn đề sau:

- Xây dựng mô hình nhân tố tác động đến sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp, trong đó HTTTKT thành công là một khái niệm nghiên cứu chứ không

Trang 22

phải là một mô hình; các nhân tố tác động đến sự thành công bao gồm các nhân tố về dự án, về con người, về sự hỗ trợ của nhà quản lý và các nhân tố về nhận thức, hành vi của cá nhân

- Đóng góp lý thuyết về đo lường và mô hình đo lường HTTTKT thành công, HTTTKT thành công được đo lường thông qua cảm nhận về lợi ích cá nhân, chất lượng hệ thống và chất lượng thông tin kế toán

- Đóng góp lý thuyết về vai trò nhận thức và hành vi của người sử dụng HTTTKT trong sự thành công của HTTTKT; bao gồm các tác động trực tiếp đến sự thành công và vai trò truyền dẫn đến sự thành công

- Làm rõ vai trò và mối quan hệ, mức độ tác động của các biến độc lập ảnh hưởng đến sự thành công của HTTT, HTTTKT như Petter và cộng sự (2013) đã đề cập trong nghiên cứu của mình

- Đóng góp về lý thuyết và cung cấp kết quả thực nghiệm nghiên cứu về sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp và các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp với đơn vị phân tích cá nhân – khi mà phần lớn các nghiên cứu liên quan đến những nội dung này (nếu có) đều được thực hiện với đơn vị phân tích là tổ chức

- Đóng góp lý thuyết theo hướng: nhận thức và hành vi tác động đến kết quả - trong nghiên cứu HTTTKT - khi kết hợp hai lý thuyết cơ bản và phổ biến trong nghiên cứu Hệ thống thông tin: lý thuyết HTTT thành công theo mô hình DeLone và McLean (1992, 2003) và lý thuyết chấp nhận và sử dụng công nghệ theo mô hình TAM của Davis (1989)

Về đóng góp cho thực tiễn, một HTTTKT thành công sẽ góp phần cho hiệu suất hoạt động của doanh nghiệp (Elena, Raquel, & Clara, 2011); do đó, nghiên cứu về sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam và các nhân tố tác động đến sự thành công này giúp các nhà quản lý có các quyết định quản trị phù hợp trong quá trình phát triển HTTTKT nhằm xây dựng HTTTKT thành công, tăng cường công tác quản lý trong kế toán, góp phần tăng cường thành quả hoạt động doanh nghiệp

6 Kết cấu luận án

Ngoài phần mở đầu, Luận án được trình bày với cấu trúc như sau:

Trang 23

Chương 1, trình bày tổng quan về luận án, xác định khoảng trống trong nghiên cứu, tổng hợp các nghiên cứu đi trước có liên quan đến đề tài

Chương 2 tổng kết các lý thuyết và các nghiên cứu trước đây liên quan đến đề tài Bao gồm các lý thuyết, mô hình và nghiên cứu về sự thành công của HTTT, lý thuyết về các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của hệ thống, lý thuyết về sự chấp nhận công nghệ, lý thuyết về HTTTKT và các nghiên cứu khác có liên quan đến nhân tố tác động đến sự thành công của HTTT

Chương 3 trình bày khung nghiên cứu, quy trình nghiên cứu, phương pháp luận nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, thang đo cho các khái niệm nghiên cứu, đồng thời trình bày thiết kế nghiên cứu, phương pháp thu thập dữ liệu, phương pháp phân tích dữ liệu Chương 4 trình bày kết quả nghiên cứu sơ bộ – đánh giá thang đo, điều chỉnh mô hình giả thuyết nghiên cứu; trình bày chi tiết quá trình thu thập dữ liệu, mô tả mẫu, và kết quả của nghiên cứu chính thức Kết quả nghiên cứu chính thức được thể hiện thông qua kết quả phân tích, kiểm định các mối quan hệ, phân tích mô hình hoá cấu trúc tuyến tính, kiểm định các giả thuyết nghiên cứu Dựa vào kết quả nghiên cứu, chương 4 cũng bàn luận các vấn đề liên quan đến lý thuyết của luận án

Chương 5 tổng hợp kết quả nghiên cứu, tổng hợp các khám phá có ý nghĩa, đề xuất các hướng thảo luận và kết luận về đề án nghiên cứu Chương này cũng đề xuất các hàm ý lý thuyết và các hàm ý quản trị trong vấn đề phát triển HTTTKT, đề xuất các khả năng ứng dụng cho doanh nghiệp khi xây dựng HTTTKT tong môi trường ứng dụng công nghệ thông tin Sau đó, phân tích các hạn chế của nghiên cứu và đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo

Ngoài các nội dung chính, luận án còn bao gồm danh sách các công trình của tác giả đã được công bố liên quan đến luận án và các phụ lục

Trang 24

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1.1 Giới thiệu

Trong phần mở đầu, luận án đã trình bày sự cần thiết của nghiên cứu, đối tượng, phạm

vi, mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu, giới thiệu sơ lược về kết quả nghiên cứu và kết cấu của luận án Trong chương này, tác giả tổng hợp các hướng nghiên cứu về HTTTKT và sự thành công của HTTT cũng như HTTTKT trên thế giới và ở Việt Nam, từ đó xác định khoản trống trong nghiên cứu Từ phần tổng quan này, giúp làm rõ nền tảng lý thuyết được trình bày trong chương tiếp theo Nội dung của chương 1 bao gồm: (1) Giới thiệu các nghiên cứu về HTTTKT trong doanh nghiệp; (2) Giới thiệu về các nghiên cứu về sự thành công của HTTT và sự thành công của HTTTKT; (3) Giới thiệu về nghiên cứu HTTTKT ở thị trường Việt Nam; (4) Khoảng trống nghiên cứu

1.2 Nghiên cứu về HTTTKT và sự thành công của hệ thống thông tin

Trong phần này, luận án tổng hợp và phân tích các nghiên cứu trong và ngoài nước về HTTTKT và các nghiên cứu về sự thành công của HTTT – bao gồm cả các nghiên cứu có liên quan đến sự thành công của HTTTKT Nội dung phân tích trong phần này góp phần làm rõ khoảng trống nghiên cứu được trình bày trong luận án Bảng tổng hợp kết quả các nghiên cứu đi trước có liên quan đến luận án trình bày trong phụ lục 3

1.2.1 HTTTKT trong doanh nghiệp

HTTTKT – Accounting Information System (AIS) là HTTT, thu thập, ghi nhận, xử lý

dữ liệu và cung cấp thông tin tài chính, kế toán và thông tin phi tài chính cho các đối tượng sử dụng thông tin cho việc ra quyết định, cũng như các bên liên quan khác (Romney & Steinbart, 2015) Thuật ngữ HTTTKT thường được gắn liền với hệ thống kế toán trong môi trường ứng dụng CNTT – nhất là trong điều kiện tiến bộ CNTT hiện nay Các nghiên cứu trên thế giới về AIS đã chứng minh rằng, AIS gắn liền và tác động đến thành quả hoạt động của doanh nghiệp (Elena và cộng sự, 2011; Soudani, 2012), hoặc xác định ảnh hưởng của HTTT đến lợi ích của hệ thống hỗ trợ ra quyết định (Roodposhti và cộng sự, 2012) Trong những năm gần đây, CNTT phát triển vô cùng nhanh chóng và ảnh hưởng đến toàn bộ hoạt động quản trị, kinh doanh của doanh nghiệp (Granlund, 2009) Trong tình hình đó, HTTTKT trong doanh nghiệp bị ảnh hưởng rất lớn và có nhiều thay đổi Ảnh hưởng của CNTT đến HTTTKT với 2 tác động trực tiếp

và gián tiếp Tác động trực tiếp đến cách thức thu thập, xử lý dữ liệu và cung cấp thông

Trang 25

tin kế toán; đồng thời tác động gián tiếp thông qua các ảnh hưởng đến phương thức hoạt động của doanh nghiệp như thương mại điện tử hay ứng dụng ERP trong doanh nghiệp Các lĩnh vực liên quan đến ứng dụng tiến bộ công nghệ như các dịch vụ web, ứng dụng

di động, điện toán đám mây, quản trị quy trình kinh doanh, công cụ kỹ thuật hỗ trợ kiểm toán điện toán hoá hay hệ thống dữ liệu lớn tạo ra cơ hội và thách thức đối với HTTTKT (Belfo & Trigo, 2013), điều này đòi hỏi HTTTKT cần thay đổi phù hợp với vớitiến bộ CNTT

Nhằm tổng kết nghiên cứu về HTTTKT – nghiên cứu của luận án tiếp cận tổng hợp theo khung thời gian, dựa trên quan điểm CNTT phát triển ảnh hưởng đến sự thay đổi trong nghiên cứu HTTTKT Các nhà nghiên cứu HTTT phân chia các giai đoạn nghiên cứu theo khung thời gian; dựa vào những thay đổi trong nghiên cứu (Hirschheim & Klein, 2011), dựa vào tiến bộ công nghệ (Jessup & Valacich, 1999; Laudon & Laudon, 2010) hoặc tiếp cận dựa vào các ứng dụng hoặc loại HTTT (Kroenke, 2007; O'Brien & Marakas, 2006) DeLone và McLean (2016) đề xuất phân chia các giai đoạn nghiên cứu HTTT theo cách tiếp cận của Kroenke (2007) và O'Brien và Marakas (2006), bao gồm

5 giai đoạn: Kỷ nguyên xử lý dữ liệu – trước 1960s; Kỷ nguyên Báo cáo quản trị và hệ thống hỗ trợ ra quyết định (1960s – 1980s); Kỷ nguyên máy tính cá nhân (1980s – 1990s); Kỷ nguyên mạng máy tính và hệ thống quản trị doanh nghiệp (1990s – 2000s); Kỷ nguyên định hướng khách hàng (2000s - ) Tuy nhiên, hiện nay là kỷ nguyên của dữ liệu lớn, điện toán đám mây; đồng thời HTTTKT chỉ được nghiên cứu từ sau những năm 1960s; do đó, dựa trên các cách tiếp cận của các nhà nghiên cứu đi trước, tổng kết các nghiên cứu về HTTTKT trong luận án này được chia thành các giai đoạn như sau: (1) Trước những năm 1990 – Giai đoạn của xử lý dữ liệu, báo cáo quản trị và kỷ nguyên máy tính cá nhân; (2) Từ 1990 đến trước những năm 2010 – Giai đoạn của hệ thống quản trị doanh nghiệp, mạng máy tính và định hướng khách hàng; (3) Giai đoạn từ 2010 đến nay – Giai đoạn của kết nối, điện toán đám mây, dữ liệu lớn

Giai đoạn trước những năm 1990

Nghiên cứu về HTTTKT trên thế giới có từ những năm 60 của thế kỷ 20, trải qua hơn

50 năm, các học giả đã cho thấy các hướng nghiên cứu khác biệt Việc đặt ra vấn đề kế toán là HTTT được Firmin (1966) đưa ra từ năm 1966 Trong những năm 70, nghiên cứu về HTTTKT tập trung chủ yếu vào khía cạnh hệ thống, tìm kiếm các nền tảng lý

Trang 26

thuyết cho việc thiết kế HTTTKT như các nghiên cứu của Miller và Gordon (1975) đề xuất mô hình luận lý cho việc thiết kế HTTTKT hoặc đề xuất khuôn mẫu thiết kế HTTTKT dựa trên lý thuyết bất định (Gordon & Miller, 1976) Các nhà nghiên cứu cũng bắt đầu đề xuất sự kết hợp lý thuyết giữa kế toán và HTTT (Colantoni, Manes, & Whinston, 1971) và phân tích HTTTKT ở góc độ người dùng (Marshall, 1972) Giai đoạn những năm 80, các nghiên cứu tập trung ở khía cạnh mối quan hệ giữa HTTTKT và quản trị doanh nghiệp, bao gồm cả những vấn đề liên quan đến HTTTKT quản trị (Gordon & Narayanan, 1984; Merchant, 1981; Otley & Berry, 1980; Otley, 1980) Các học giả cũng giải quyết các vấn đề về dữ liệu kế toán, về vai trò công nghệ thông tin trong kế toán trong quản trị doanh nghiệp (Govindarajan, 1984; Markus & Robey, 1988; Roberts & Scapens, 1985) hoặc kế toán và chiến lược kinh doanh (Simons, 1987) Trong giai đoạn này, sự kết hợp của nghiên cứu về HTTT và kế toán đã có những định hình rõ nét Nghiên cứu của Chenhall và Morris (1986) cho thấy tác động của cấu trúc tổ chức, môi trường tác động đến nhận thức về tính hữu ích của HTTTKT quản trị, hay nghiên cứu của Kim và Lee (1986) khẳng định vai trò của sự tham gia của người sử dụng tác động đến việc sử dụng HTTTKT quản trị Giai đoạn này bắt đầu có các nghiên cứu về ERP, xây dựng cấu trúc và đo lường tác động ERP đến thành quả doanh nghiệp (Venkatraman, 1989)

Giai đoạn 1990- 2009

Trong những năm 90, nghiên cứu về HTTTKT rất đa dạng và phong phú, trong đó kết hợp chặt chẽ kế toán và CNTT, nghiên cứu về ERP, nghiên cứu về kế toán quản trị trong môi trường công nghệ thông tin, nghiên cứu hành vi kế toán, … Nghiên cứu trong giai đoạn này cho thấy vai trò của HTTTKT trong hỗ trợ quản trị doanh nghiệp trong khủng hoảng tài chính (Ezzamel & Bourn, 1990), HTTTKT hỗ trợ cung cấp thông tin hữu ích cho nhà đầu tư (Schaltegger, 1997) Khía cạnh dữ liệu, khía cạnh người dùng và chất lượng thông tin kế toán cũng được nghiên cứu (Choe, 1996, 1998; Kaplan, Krishnan, Padman, & Peters, 1998; Seddon & Yip, 1992) Việc kết hợp nghiên cứu HTTT và HTTTKT trong giai đoạn những năm 90 được thể hiện rõ nét qua kết quả nghiên cứu về ERP Các nghiên cứu rất phong phú, từ việc xác định bản chất của ERP, tác động của ERP đến thành quả hoạt động của doanh nghiệp (Callaway, 1999; Davenport, 1998; McAfee, 1999); cho đến các nghiên cứu về triển khai ứng dụng ERP,

Trang 27

thành công của ERP hay đo lường thành quả của ERP (Bingi, Sharma, & Godla, 1999; Holland & Light, 1999; Rosemann & Wiese, 1999)

Trong giai đoạn 2000-2009, việc nghiên cứu HTTTKT trên thế giới càng đa dạng và phong phú hơn, và các nhà nghiên cứu của Việt Nam cũng bắt đầu có những nghiên cứu hàn lâm về vấn đề này Các nhà nghiên cứu trong giai đoạn này tìm kiếm nền tảng lý thuyết cho nghiên cứu HTTTKT như việc vận dụng lý thuyết bất định để xây dựng mô hình nhằm tăng cường nhận thức về tính hữu hiệu của HTTT từ sự hợp tác và kiểm soát trong doanh nghiệp (Nicolaou, 2000), nhận định HTTTKT như là đối tượng tri thức (Lowe, 2001; Sori, 2009b) Việc kết hợp các lý thuyết về HTTT với kế toán, việc đánh giá chất lượng thông tin kế toán, hay nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng

dữ liệu kế toán, hay sự thành công của chất lượng dữ liệu kế toán cũng được nghiên cứu sâu rộng và có nhiều đóng góp cho lý thuyết HTTTKT (Hongjiang, 2003; Hongjiang, Jeretta Horn, Nord, & Binshan, 2003; Hossien, Mohsen, & Hashem, 2008; Ismail & King, 2007; O’Connor & Martinsons, 2006; Pierce & O'Dea, 2003; Wheeler, Hunton,

& Bryant, 2004) Mối quan hệ giữa HTTTKT và ERP cũng được quan tâm nghiên cứu, các nghiên cứu đã làm rõ ảnh hưởng của việc ứng dụng ERP đến HTTTKT (Spathis, 2006; Spathis & Ananiadis, 2005; Spathis & Constantinides, 2004) Trong giai đoạn này, liên quan đến HTTTKT, ở Việt Nam chỉ có nghiên cứu của Trần Phước (2007) đề cập đến khía cạnh ứng dụng và tổ chức sử dụng phần mềm kế toán trong doanh nghiệp Việt Nam

Giai đoạn từ 2010

Từ những năm 2010 trở về sau này, gắn liền với sự bùng phát của công nghệ thông tin Các ứng dụng, các phạm trù mới như dữ liệu lớn (Big Data), điện toán đám mây, … cũng như sự bùng nổ của mạng xã hội, khả năng chia sẽ dữ liệu, … dẫn đến những thay đổi trong nghiên cứu HTTTKT Những nghiên cứu trong giai đoạn này chuyên sâu hơn về hành vi kế toán, về nhận thức, về chất lượng dữ liệu, chất lượng thông tin, về khả năng chia sẻ tri thức trong HTTTKT hay hệ thống quản trị nguồn lực doanh nghiệp Một số nghiên cứu đi theo hướng tổng kết lý thuyết về HTTTKT hay đề xuất các mô hình nghiên cứu mới (Belfo & Trigo, 2013; Budiarto & Prabowo, 2015; Ferguson & Seow, 2011; Geerts, 2011; Grabski, Leech, & Schmidt, 2011; Granlund, 2011; Guragai, Hunt, Neri, & Taylor, 2014; Smith, 2016; Worrell, Wasko, & Johnston, 2013); những

Trang 28

nghiên cứu còn lại chủ yếu là các nghiên cứu thực nghiệm về HTTTKT tại các quốc gia đang phát triển, nghiên cứu về tác động ERP đến HTTTKT, nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng thông tin, chất lượng dữ liệu của HTTTKT (Al-Hiyari, AL-Mashre, & Mat, 2013; Chaney, Faccio, & Parsley, 2011; Ghasemi, Shafeiepour, Aslani,

& Barvayeh, 2011; Güney, 2014; Liên, 2012; Prasad & Green, 2015; Soudani, 2012; Weißenberger & Angelkort, 2011)

Từ những tổng kết trên cho thấy nghiên cứu về HTTTKT đa dạng cả về nội dung lẫn phương pháp nghiên cứu, có sự kết hợp lý thuyết ở những nền tảng khác nhau và cho thấy HTTTKT trong doanh nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ quản lý, kiểm soát và ảnh hưởng đến kết quả hoạt động của doanh nghiệp; đồng thời, nghiên cứu HTTTKT phải được đặt trong ngữ cảnh tương tác với công nghệ thông tin, gắn liền với nhận thức, hành vi của người sử dụng trong môi trường CNTT Có nhiều nghiên cứu về thành công của HTTTKT trên từng khía cạnh như chất lượng dữ liệu, chất lượng thông tin, chất lượng hệ thống hay sự hài lòng của người dùng hoặc tính hữu hiệu của

HTTTKT nhưng chưa có nghiên cứu đầy đủ về sự thành công và các nhân tố tác động

đến sự thành công của HTTTKT Trong phần tiếp theo, nghiên cứu của luận án tổng kết

các nghiên cứu về sự thành công của HTTT, nhằm làm rõ xu hướng nghiên cứu, các kết quả đạt được của các nghiên cứu này

1.2.2 Sự thành công của HTTT

Tổng kết nghiên cứu về sự thành công của HTTT trong luận án này, tác giả dựa trên cách tiếp cận tổng kết theo thời gian Cách tiếp cận này nhằm mục đích thống nhất với tổng kết các nghiên cứu về HTTTKT, đồng thời giúp tập trung vào nội dung nghiên cứu về sự thành công của hệ thống thông tin Trong từng giai đoạn, tác giả làm rõ các quan điểm, sự thay đổi quan điểm về sự thành công của HTTT, kế thừa quan điểm về sự thành công của HTTT cho sự thành công của HTTTKT trong phần tiếp theo

Các nghiên cứu về sự thành công của HTTT được tiến hành từ trước những năm 90, tuy nhiên ở giai đoạn này, các nghiên cứu còn rời rạc và thiếu nền tảng lý thuyết Lý thuyết về sự thành công thường được vay mượn từ các ngành nghiên cứu khác, bắt đầu một cách sơ khai gắn liền với việc sử dụng hệ thống (Barkin & Dickson, 1977) Bostrom và Heinen (1977b) dựa trên lý thuyết công nghệ – xã hội để lý giải sự thất bại và những tồn tại của HTTT quản trị, cung cấp một góc nhìn khác về sự thành công của hệ thống

Trang 29

thông tin Các nhà nghiên cứu khác cũng bắt đầu quan tâm đến thái độ, hành vi của cá nhân tác động đến việc sử dụng HTTT quản trị (Robey, 1979) hay sự khác biệt của cá nhân ảnh hưởng đến sự thành công của HTTT quản trị - trong đó, sự thành công được thể hiện thông qua sử dụng hệ thống, hỗ trợ ra quyết định, chất lượng hệ thống (Zmud, 1979)

Trong những năm 80, sự thành công của HTTT gắn liền với tính hữu hiệu của hệ thống và khả năng hỗ trợ cho điều hành doanh nghiệp (Hamilton & Chervany, 1981; Keen, 1981) Giai đoạn này cũng có nhiều nghiên cứu đánh giá sự thành công của HTTT thông qua sự hài lòng của người sử dụng, đánh giá việc tham gia vào dự án HTTT như là một nhân tố tác động đến thành công của HTTT (Bailey & Pearson, 1983; Barki & Hartwick, 1989; Baroudi, Olson, & Ives, 1986; Chin, Diehl, & Norman, 1988; Doll & Torkzadeh, 1988; Ives, Olson, & Baroudi, 1983; Ives & Olson, 1984; Olson & Ives, 1981) Nói chung, trong giai đoạn này, sự thành công của HTTT tập trung ở việc đo lường sự hài lòng của người dùng và các nhà nghiên cứu cũng quan tâm đến sự tham gia của người dùng trong quá trình phát triển hệ thống thông tin Cuối những năm 80, một xu hướng nghiên cứu sự thành công của HTTT dựa trên sự chấp nhận và sử dụng công nghệ được Davis (1989) đề xuất, trong đó cho rằng công nghệ phải được người sử dụng chấp nhận sử dụng thông qua nhận thức về tính hữu ích và nhận thức về tính dễ sử dụng Giai đoạn này cũng là giai đoạn có những nghiên cứu có ý nghĩa, làm cơ sở cho các nghiên cứu sau này về sự thành công của hệ thống thông tin

Các nhà nghiên cứu tiếp tục xu hướng nghiên cứu HTTT thành công dựa trên sự hài lòng của người sử dụng (Barki & Hartwick, 1994; Doll & Torkzadeh, 1990; Doll & Torkzadeh, 1991; Doll, Xia, & Torkzadeh, 1994; McKeen, Guimaraes, & Wetherbe, 1994), tuy nhiên, xu hướng nghiên cứu này dần được thay thế sau khi DeLone và McLean (1992) đề xuất mô hình thành công của HTTT - trong đó sự hài lòng của người sử dụng là một thành phần của mô hình Mô hình của DeLone và McLean (1992) dần trở thành lý thuyết nền, và được các nhà nghiên cứu về HTTT thành công sau này sử dụng Trong những năm 90 cho đến đầu thế kỷ 21, nghiên cứu về HTTT thành công chủ yếu dựa trên mô hình thành công của HTTT (ISSM) của DeLone và McLean (1992) và TAM của Davis (1989) cũng như sự kết hợp của 2 mô hình này Kết quả cho thấy bản thân mỗi mô hình đều có những tồn tại và sự kết hợp 2 mô hình mang đến những

Trang 30

kết quả đáng lưu ý (Wixom & Todd, 2005) Về mặt nội dung, nghiên cứu sự thành công của HTTT trong giai đoạn từ những năm 90s có rất nhiều nghiên cứu đặt trong bối cảnh hệ thống ERP với các góc nhìn khác nhau: Sự thành công của dự án, tác động đến thành quả doanh nghiệp, … Các nghiên cứu này một phần lớn là các nghiên cứu thực nghiệm,

đo lường và đánh giá một phần hoặc toàn bộ cấu trúc của các mô hình lý thuyết nêu trên (Gattiker & Goodhue, 2005; Hsu, Yen, & Chung, 2015; Nelson, Todd, & Wixom, 2005; Shiau, Hsu, & Wang, 2009)

Tổng kết các nghiên cứu trước đây cho thấy có 5 xu hướng chính nghiên cứu về sự thành công của HTTT - bao gồm các hướng nghiên cứu về mục tiêu của hệ thống, cũng như đo lường sự thành công theo các tiêu chí tài chính và phi tài chính Xu hướng thứ nhất, nghiên cứu sự thành công thông qua việc đo lường quản lý dự án thành công với các tiêu chí như thời gian, ngân sách, mục tiêu - ví dụ nghiên cứu của Emad (2007) Xu hướng thứ hai, ví dụ, các nghiên cứu của Chien và Tsaur (2007), nghiên cứu của Fan và Fang (2006) đã vận dụng một phần hoặc toàn bộ các thành phần của mô hình HTTT thành công của DeLone và Mc Lean (1992, 2003) nhằm đánh giá và đo lường sự thành công của HTTT Xu hướng thứ ba ứng dụng TAM của Davis (1989) trong nghiên cứu triển khai ứng dụng HTTT hoặc hệ thống quản trị nguồn lực doanh nghiệp ERP Các nghiên cứu khác tìm hiểu và đánh giá sự thành công của HTTT thông qua việc đo lường sự hài lòng của người sử dụng - đây là xu hướng thứ tư trong nghiên cứu sự thành công của HTTT - ví dụ Wu và Wang (2007) Cuối cùng, xu hướng thứ năm kết hợp các quan điểm trên trong nghiên cứu sự thành công của HTTT (Bradley, 2008; Chien & Tsaur, 2007; Nah, Tan, & Teh, 2004; Nah, Lau, & Kuang, 2001; Zhang, Lee, Huang, Zhang,

& Huang, 2005) Nghiên cứu của luận án này kế thừa và tiếp nối xu hướng nghiên cứu thứ năm, nghiên cứu về sự thành công của HTTTKT và các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp dựa trên nền tảng kết hợp quan điểm về sự thành công của DeLone và Mc Lean (1992, 2003), quan điểm về sự chấp nhận công nghệ của Davis (1989), mô hình đo lường sự thành công của hệ thống doanh nghiệp theo mô hình của Gable (2003) và quan điểm về các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTTKT theo đề xuất của Petter và cộng sự (2013)

1.3 Nghiên cứu về sự thành công của HTTTKT tại Việt Nam

Trang 31

Trong thời gian qua không có nhiều nghiên cứu hàn lâm về sự thành công của HTTTKT tại Việt Nam Cơ sở dữ liệu Google Scholar với từ khoá “HTTTKT”, “Hệ thống quản trị nguồn lực doanh nghiệp”, “ERP”, “thành công” trả về kết quả rất ít, ví dụ: từ khoá

“HTTT kế toán”: 231 kết quả, bao gồm sách, tài liệu học tập, một số rất ít là luận văn Thạc sĩ; từ khoá “ERP”, hay “Hệ thống quản trị nguồn lực doanh nghiệp” cũng cho kết quả tương tự Tác giả tiến hành tìm kiếm với các từ khoá trên bằng tiếng Anh với quốc gia Việt Nam, kết quả cũng không thay đổi Các kết quả tìm kiếm, sau khi loại bỏ sách và tài liệu học tập, còn lại các luận văn, bài báo và bài kỷ yếu hội thảo Phần lớn luận văn tập trung theo hướng nghiên cứu ứng dụng - như tổ chức HTTTKT cho một đơn vị, một tổ chức Có 3 luận văn Thạc sĩ nghiên cứu theo hướng hàn lâm về tác động đến sự thành công của hệ thống ERP (Nguyễn Xuân Phương, 2009) , nghiên cứu sự hữu hiệu của HTTTKT trong doanh nghiệp vừa và nhỏ (Trương Thị Cẩm Tuyết, 2016) , nghiên cứu chất lượng HTTTKT trong doanh nghiệp vừa và nhỏ (Đào Ngọc Hạnh, 2014) Một số luận văn khác nghiên cứu về sự thành công trong quá trình triển khai hệ thống quản trị nguồn lực doanh nghiệp ERP trong một loại hình doanh nghiệp hay đơn vị cụ thể hoặc nghiên cứu một khía cạnh nhất định của HTTTKT như nghiên cứu về mức độ sử dụng thông tin kế toán quản trị (Võ Thị Hiếu, 2017) hay nghiên cứu về chất lượng thông tin kế toán trong môi trường ERP (Nguyễn Bích Liên, 2012) hoặc nghiên cứu về kết quả của quá trình triển khai hệ thống ERP (Nguyễn Hữu Vinh, 2011) Bên cạnh các luận văn, luận án, một số bài báo được công bố trên các tạp chí trong nước Các bài báo này hoặc nghiên cứu về ERP trên cơ sở mô hình thành công của HTTT của DeLone và McLean (2003), bao gồm các bài viết về xây dựng mô hình cấu trúc cho triển khai dự án ERP thành công (Nguyễn Duy Thanh, 2015) , nhân tố tác động đến dự án ERP (Nguỵ Thị Hiền & Phạm Quốc Trung, 2014; Nguyễn Hữu Hoàng Thọ, 2013) ; hoặc nghiên cứu về một khía cạnh nào đó của HTTTKT như chất lượng thông tin (Nguyễn Hữu Bình, 2017); hay lựa chọn phần mềm kế toán (Võ Văn Nhị, Nguyễn Bích Liên và Phạm Trà Lam, 2014) Phần lớn các nghiên cứu này đều được thực hiện với đơn

vị phân tích là doanh nghiệp hay tổ chức, điều đó cho thấy các nhà nghiên cứu quan tâm đến sự thành công của HTTTKT ở góc độ tổ chức hơn là cá nhân người sử dụng

HTTTKT

Trang 32

HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam chịu tác động bởi hệ thống văn bản quy phạm pháp luật bao gồm Luật Kế toán, hệ thống chuẩn mực kế toán, chế độ kế toán và các văn bản pháp quy khác có liên quan như chính sách tài chính, thuế,… Bên cạnh đó, đồng thời với sự phát triển của CNTT, HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam đang được tổ chức theo xu hướng ứng dụng CNTT Thông tin do HTTTKT trong các doanh nghiệp Việt Nam cung cấp, bao gồm cả thông tin tài chính và thông tin phi tài chính, cả thông tin kế toán tài chính và thông tin kế toán quản trị Tuy nhiên, do đang trong quá trình hoàn thiện và hội nhập kế toán; do hiểu biết và khả năng ứng dụng CNTT trong kế toán có những khác biệt, việc xây dựng HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu là việc triển khai ứng dụng phần mềm kế toán - nhất là trong các doanh nghiệp vừa

và nhỏ Do đó, một số nghiên cứu về HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam quan tâm đến vấn đề lựa chọn, đánh giá phần mềm kế toán (Võ Văn Nhị và cộng sự, 2014) Chưa có nghiên cứu về đặc điểm HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam có khác biệt hay có đặc trưng riêng so với HTTT nói chung hay HTTTKT nói riêng hay không

1.4 Khoảng trống nghiên cứu

Các nghiên cứu trước đây đã cho thấy HTTT thành công được nghiên cứu theo nhiều góc độ khác nhau, trên nhiều lĩnh vực và nội dung đa dạng Điều này cũng cho thấy, quan điểm về HTTT thành công giữa các luồng nghiên cứu là không nhất quán và được xem xét dưới nhiều thước đo, do đó, cần xác định như thế nào là HTTT thành công cũng như các nhân tố tác động lên HTTT thành công Đây là quan điểm ban đầu của tác giả khi xác định đối tượng nghiên cứu và mục tiêu nghiên cứu cho luận án này

Các nghiên cứu trước đây về HTTT thành công, hệ thống ERP thành công có phần lớn đối tượng phân tích là tổ chức hay doanh nghiệp Điều này xuất phát từ quan điểm HTTT thành công mang lại ảnh hưởng tích cực hay lợi ích gì cho tổ chức Các lý thuyết nền cho những nghiên cứu này thường áp dụng cho đối tượng phân tích là tổ chức - mặc dù trong những nhân tố tác động đến sự thành công đó bao gồm cả những nhân tố với đơn vị phân tích cá nhân Trong khi đó, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, thành quả của cá nhân hay sự hài lòng của người sử dụng tác động tích cực đến thành quả hoạt động của tổ chức hay của doanh nghiệp (Dezdar & Ainin, 2011b) Từ quan điểm này, khi nghiên cứu HTTTKT thành công và các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp, tác giả lựa chọn đơn vị phân tích là cá nhân, đặt người

Trang 33

kế toán - người sử dụng HTTTKT ở vai trò trung tâm của HTTTKT thành công, do đó, các lý thuyết nền tảng cho nghiên cứu bao gồm mô hình HTTT thành công (ISSM) của Delone và Mc Lean (1992, 2003) và mô hình chấp nhận công nghệ (TAM) của Davis (1989) Đây là hai lý thuyết, với đơn vị phân tích cá nhân (TAM) và đơn vị phân tích cá nhân và tổ chức (ISSM), giúp giải thích hành vi sử dụng HTTT cũng như đo lường sự thành công của hệ thống thông tin

Từ nghiên cứu của DeLone và McLean, trong cơ sở dữ liệu học thuật có rất nhiều nghiên cứu về sự thành công của HTTT, hệ thống ERP, hệ thống học trực tuyến E-learning, nhưng nghiên cứu về sự thành công của HTTTKT thì rất hạn chế và giới hạn chủ yếu về nghiên cứu chất lượng dữ liệu trong HTTTKT như nghiên cứu của Wongsim và Gao (2011) về khám phá chất lượng thông tin trong việc áp dụng HTTTKT; hoặc nghiên

cứu về tính hữu hiệu của HTTTKT (Sajady, Dastgir, & Nejad, 2008) Chưa có nghiên cứu đầy đủ nào về HTTTKT thành công cũng như nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTTKT

Để nghiên cứu nhân tố tác động đến sự thành công của HTTTKT, phải tìm hiểu các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTT và xác lập mối quan hệ giữa HTTT với HTTTKT Do đó, trước tiên cần xác định các tiền tố của HTTT thành công Petter và cộng sự (2013) công bố nghiên cứu đề xuất về các biến độc lập ảnh hưởng đến sự thành công của HTTT, bao gồm các nhóm: tính chất tác vụ, tính chất người dùng, tính chất cộng đồng, tính chất dự án, và tính chất tổ chức

Cùng với quá trình ứng dụng ISSM của DeLone và McLean, TAM - dựa trên cơ sở tiếp cận hành vi sử dụng hệ thống của cá nhân - cũng được sử dụng phổ biến trong nghiên cứu sự thành công của hệ thống thông tin TAM có cơ sở lý thuyết là lý thuyết hành vi, và trong quá trình phát triển, TAM có các phiên bản mở rộng hay kết hợp với các lý thuyết khác, hình thành nên một xu hướng nghiên cứu giải thích hành vi sử dụng HTTT và các nhân tố tác động đến hành vi sử dụng HTTT

Như vậy, trên quan điểm HTTTKT là HTTT, có thể vận dụng mô hình HTTT thành công của DeLone và McLean (2003) để đánh giá và đo lường HTTTKT thành công Đồng thời, với nghiên cứu của Petter và cộng sự (2013), có thể vận dụng để phân tích

và xác định các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTTKT Một HTTT thành công phải được minh chứng từ quá trình sử dụng hệ thống Do đó, giải thích hành vi sử

Trang 34

dụng HTTT với mô hình chấp nhận công nghệ TAM làm cơ sở sẽ góp phần trả lời câu hỏi về sự thành công của HTTT, cũng như sự thành công của HTTTKT

Như vậy, nghiên cứu về sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam hiện nay và nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTT đang tồn tại

khoảng trống nghiên cứu: thiếu nghiên cứu về sự thành công và các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp Chi tiết các khoảng

trống nghiên cứu như sau: (1) Thiếu các nghiên cứu kiểm định các nhân tố ảnh hưởng đến HTTT thành công, (2) thiếu các nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến HTTTKT thành công, (3) thiếu các nghiên cứu về tác động của sự thành công của quá trình thực hiện HTTTKT đến sự thành công của quá trình vận hành HTTTKT, (4) thiếu các nghiên cứu về sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam Các khoảng trống nghiên cứu này được trình bày chi tiết sau đây, ở 2 góc độ: sự tồn tại khoảng trống nghiên cứu và sự cần thiết phải nghiên cứu hay tầm quan trọng của việc nghiên cứu khoảng trống đó

1.4.1 Thiếu các nghiên cứu kiểm định các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công

của hệ thống thông tin

Nghiên cứu “Information Systems Success: The Quest for the Independent Variables”-

“Sự thành công của HTTT: Cuộc tìm kiếm các biến độc lập” - của Petter và cộng sự (2013), trong phần kết luận, đã nêu rõ:

“Chúng tôi cũng đã xác định có rất nhiều khoảng trống nghiên cứu trong kiến thức về các yếu tố ảnh hưởng đến sự thành công là các cơ hội cho các nghiên cứu trong tương lai (…) Những phát hiện này cung cấp một lộ trình hữu ích cho các nhà nghiên cứu quan tâm đến việc khám phá các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTT (…) Chúng tôi kêu gọi các nhà nghiên cứu trong tương lai kiểm tra các kết quả nghiên cứu của chúng tôi, xác định và kiểm tra các đề xuất, các câu hỏi nghiên cứu được chúng tôi phát hiện, và nghiên cứu các yếu tố quyết định sự thành công đã được tìm hiểu cho đến nay Thông qua những nỗ lực này chúng ta có thể hỗ trợ các nhà quản lý trong việc tìm kiếm sự thành công cho HTTT của họ Chúng ta càng hiểu biết về các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTT, chúng ta - các nhà nghiên cứu, càng có thể giúp các tổ chức thực hiện thành công HTTT.”

(Petter và cộng sự, 2013)- trang 45-46

Với đề xuất của Petter và cộng sự (2013) trong phần trích dẫn trên, cho thấy khoảng trống nghiên cứu trong vấn đề kiểm định các nhân tố ảnh hưởng đến HTTT thành công Nghiên cứu của Petter và cộng sự (2013) cho đến nay, theo cơ sở dữ liệu học thuật

Trang 35

Google Scholar của Google, có 323 trích dẫn (truy cập đến tháng 12/2017) Các nghiên cứu trích dẫn từ nghiên cứu này tập trung ở các nội dung đề xuất mô hình kết hợp cho nghiên cứu sự thành công (Jewer, Compeau, & Besworth, 2017); ảnh hưởng của sự hỗ trợ của nhà quản lý đến sự hài lòng của người dùng, sự chấp nhận công nghệ hay kết quả của dự án hệ thống quản trị nguồn lực (Al-Mamary & Shamsuddin, 2015; Al-Mamary, Shamsuddin, & Aziati, 2014; Ghobakhloo & Tang, 2015); hoặc mở rộng mô hình trong ngữ cảnh khác như Hệ thống Kinh doanh thông minh (Gaardboe & Svarre, 2017) Vẫn chưa có nghiên cứu đầy đủ kiểm định tác động của các nhân tố ảnh hưởng

đến HTTT thành công như đề xuất của Petter và cộng sự (2013) Như vậy, việc xác định một cách rõ ràng và kiểm định mức độ ảnh hưởng các nhân tố ảnh hưởng đến HTTT thành công đang là một khoảng trống cần được nghiên cứu

1.4.2 Thiếu các nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến HTTTKT thành công

Như phần trên đã trình bày, không có nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến HTTTKT thành công trên thế giới và ở Việt Nam Việc nghiên cứu về các nhân tố này cần được thực hiện, không chỉ làm rõ các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTT, mà còn là một mảnh ghép hoàn chỉnh cho việc nghiên cứu về sự thành công của HTTT Hơn nữa, nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng đến HTTTKT thành công sẽ giúp cho các tổ chức có cơ hội xây dựng thành công HTTTKT của họ, tác động đến thành quả hoạt động của doanh nghiệp

1.4.3 Thiếu các nghiên cứu về sự thành công của tổ chức HTTTKT tác động đến

sự thành công của vận hành HTTTKT

Quá trình phát triển của HTTTKT được tìm hiểu dưới nhiều mô hình khác nhau, trong đó, mô hình phổ biến là phát triển hệ thống theo chu kỳ (System Development Life Cycle) - bao gồm các giai đoạn phân tích, thiết kế, thực hiện, vận hành hệ thống Chu kỳ phát triển HTTTKT được chia thành 2 quá trình: quá trình tổ chức thực hiện hệ thống

và quá trình vận hành hệ thống (Romney & Steinbart, 2015) Sự thành công của mỗi quá trình được đánh giá và đo lường khác nhau, và một hệ thống không thể xem là thành công, nếu quá trình tổ chức thực hiện, triển khai hệ thống đó không thành công Có rất nhiều nghiên cứu về sự thành công của quá trình triển khai thực hiện hệ thống quản trị nguồn lực doanh nghiệp - ở cả trên thế giới cũng như ở Việt Nam, ví dụ nghiên cứu về các nhân tố quan trọng ảnh hưởng đến triển khai ERP (Schniederjans & Yadav, 2013),

Trang 36

hay nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tác động của văn hoá tổ chức, chia sẻ tri thức đến sự thành công của quá trình triển khai thực hiện ERP (Shao, Feng,

& Liu, 2012) Trên một góc độ nhất định, phân hệ Kế toán được xem như là 1 thành phần trong hệ thống quản trị các nguồn lực ERP, tuy nhiên, HTTTKT có những đặc trưng khác biệt Các nghiên cứu về sự thành công của quá trình triển khai thực hiện ERP không thể bao quát và đưa đến kết luận chung cho sự thành công của HTTTKT Việc chưa có nghiên cứu nào tìm hiểu sự thành công của quá trình tổ chức thực hiện triển khai HTTTKT và nghiên cứu tác động của sự thành công của quá trình triển khai HTTTKT đến sự thành công của HTTTKT là khoản trống cần được nghiên cứu Hơn nữa, việc chứng minh được sự thành công của quá trình tổ chức triển khai thực hiện HTTT ảnh hưởng đến thành công của HTTTKT sẽ góp phần làm rõ hơn các nhân tố ảnh hưởng đến HTTT thành công, cũng như giúp cho các tổ chức - doanh nghiệp thực hiện thành công HTTTKT

1.4.4 Thiếu các nghiên cứu về sự thành công của HTTTKT trong các doanh

nghiệp Việt Nam

Ở Việt Nam, nghiên cứu về HTTTKT không nhiều, và các nghiên cứu chủ yếu đề cập đến một số lĩnh vực có liên quan như chất lượng hệ thống, chất lượng thông tin kế toán trong môi trường ứng dụng ERP (Nguyễn Bích Liên, 2012) , hoặc tổ chức HTTTKT trong môi trường ERP (Trần Thanh Thuý, 2011) Đặc điểm HTTTKT trong các doanh nghiệp Việt Nam rất đa dạng và phong phú, mức độ ứng dụng CNTT trong HTTTKT cũng khác biệt (Võ Văn Nhị và cộng sự, 2014) , nhưng chưa có nghiên cứu nào về sự thành công của HTTTKT trong các doanh nghiệp Việt Nam Nghiên cứu về sự thành công của HTTTKT trong các doanh nghiệp Việt Nam - trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam là nền kinh tế chuyển đổi - có thể góp phần cho các lý thuyết về HTTT, bổ sung

dữ liệu cho cơ sở dữ liệu học thuật và hỗ trợ các nhà quản lý doanh nghiệp Việt Nam xây dựng thành công HTTTKT, góp phần gia tăng hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp

Như vậy, với việc xác định khoảng trống nghiên cứu: thiếu nghiên cứu về sự thành công và các nhân tố ảnh hưởng đến HTTTKT thành công trong doanh nghiệp, đặc

biệt là nghiên cứu với đơn vị phân tích cá nhân, cho thấy việc thực hiện nghiên cứu

của luận án là cần thiết và giúp xác định hướng nghiên cứu của luận án

Kết luận chương 1

Trang 37

Chương 1 đã trình bày tổng quan về các nghiên cứu về HTTTKT, sự thành công của HTTT và đưa ra các khoản trống nghiên cứu Những khoảng trống trong nghiên cứu được đề cập ở phần trên cho thấy cần thực hiện nghiên cứu các nhân tố tác động đến sự thành công của HTTTKT trong các doanh nghiệp Việt Nam - nơi mà hệ thống kế toán cũng như công tác quản lý đang cần phải hoàn thiện Từ những nhận định này, tác giả phân tích lý thuyết, trình bày lý thuyết nền và các mô hình lý thuyết của các nghiên cứu

đi trước, từ đó hình thành nên cơ sở lý thuyết cho luận án trong chương 2

Trang 38

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT 2.1 Giới thiệu

Chương 1 của luận án đã trình bày tổng quan nghiên cứu bao gồm sự cần thiết của nghiên cứu về sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp và các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTTKT Đồng thời cũng đã trình bày sơ bộ về các lý thuyết cơ bản cho nghiên cứu của luận án, bao gồm: (1) lý thuyết thành công của HTTT theo ISSM của DeLone và Mc Lean (1992, 2003) và các nghiên cứu phát triển cũng như vận dụng mô hình này, và (2) lý thuyết về sự chấp nhận công nghệ theoTAM của Davis (1989) Để hệ thống hoá lý thuyết một cách đầy đủ về các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp, chương này sẽ tổng kết các lý thuyết về HTTT thành công, tổng kết và đánh giá các nghiên cứu đã có về sự thành công của hệ thống ERP, tổng kết các nghiên cứu về HTTTKT

Chương này cũng sẽ trình bày cơ sở chọn lựa lý thuyết nền cho nghiên cứu của Luận

án Lý thuyết nền trong nghiên cứu HTTT trong giai đoạn đầu tiên thường được vay mượn từ lý thuyết của các ngành khoa học khác Các nhà nghiên cứu trong thời gian qua, từ quá trình nghiên cứu và kiểm định các lý thuyết, các mô hình dần hình thành nên các lý thuyết về hệ thống thông tin Các lý thuyết về HTTT hiện nay bao gồm (Dwivedi, Wade, & Schneberger, 2012a, 2012b):

- Lý thuyết thể chế

- Lý thuyết mạng xã hội

- Lý thuyết bất định

- Lý thuyết văn hoá tổ chức

- Lý thuyết kỹ thuật – xã hội

- Mô hình HTTT thành công của DeLone và McLean

- Mô hình chấp nhận công nghệ TAM

- Lý thuyết khuếch tán của đổi mới DOI

Các lý thuyết này được nghiên cứu và ứng dụng rộng rãi trong nghiên cứu HTTT (Dwivedi và cộng sự, 2012b) Tuy nhiên khi ứng dụng trong nghiên cứu HTTT, có những lý thuyết trở thành lý thuyết nền của nghiên cứu HTTT như từ mô hình HTTT thành công ISSM của DeLone và McLean (1992, 2003) hình thành nên lý thuyết thành

Trang 39

công của HTTT; hay mô hình chấp nhận công nghệ TAM của Davis (1989) hình thành nên lý thuyết chấp nhận và sử dụng công nghệ Những mô hình này được ứng dụng rộng rãi, được trích dẫn thường xuyên, được sử dụng trong lý thuyết (Urbach, Smolnik,

& Riempp, 2009) và tiếp tục được xem như là nền tảng cho các nghiên cứu HTTT (Furneaux, 2012; Urbach & Müller, 2012) Do đó, trong nghiên cứu này, tác giả trình bày mô hình chấp nhận công nghệ TAM của Davis (1989) và mô hình thành công của HTTT của DeLone và McLean (1992, 2003) như là các lý thuyết nền của nghiên cứu trong luận án

Cấu trúc chương bao gồm các nội dung sau: (1) sự thành công của HTTT và các nhân tố ảnh hưởng đến HTTT thành công, (2) TAM và HTTT thành công Phần (1) và (2) này là phần trình bày lý thuyết nền của luận án như đã phân tích ở trên Phần (3) trình bày về HTTTKT trong doanh nghiệp và phần (4) trình bày lý thuyết về các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của HTTTKT trong doanh nghiệp Việt Nam

2.2 Sự thành công của HTTT và nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của

HTTT

Nghiên cứu về sự thành công của HTTT được các nhà nghiên cứu quan tâm và thực hiện từ những năm 80 của thế kỷ 20 Năm 1980, trong hội thảo quốc tế về HTTT, Keen (1980) đề xuất tìm hiểu biến phụ thuộc trong nghiên cứu tính hữu hiệu của HTTT quản lý MIS Năm 1992, trong công bố của mình, DeLone và McLean lần đầu đưa ra mô hình về HTTT thành công Mô hình của DeLone và McLean (1992) được xem như khuôn mẫu và mô hình để đo lường các biến phụ thuộc phức tạp trong nghiên cứu HTTT Trong mười năm tiếp theo, có rất nhiều nghiên cứu vận dụng mô hình HTTT thành công này trong nhiều lĩnh vực có ứng dụng CNTT Đồng thời, với sự phát triển của CNTT, các tác giả của mô hình nhận thấy cần hoàn chỉnh mô hình, do đó, năm

2003, phiên bản cập nhật của mô hình được DeLone và McLean đề xuất, với các biến: chất lượng hệ thống, chất lượng thông tin, chất lượng dịch vụ, ý định sử dụng, sử dụng hệ thống, sự hài lòng của người dùng và lợi ích đạt được (DeLone & McLean, 2003) Các nhà nghiên cứu tiếp tục ứng dụng và phát triển mô hình này theo nhiều hướng, bao gồm đo lường HTTT thành công, tìm hiểu và đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến các thành phần cấu trúc của mô hình cũng như đánh giá các hạn chế của mô hình (Petter,

Trang 40

DeLone, & McLean, 2008) Petter và cộng sự (2013) tổng hợp các nghiên cứu và đề xuất các biến độc lập ảnh hưởng đến sự thành công của HTTT, đề xuất các hướng nghiên cứu thực nghiệm để đánh giá các mối quan hệ giữa các biến độc lập tác động đến các thành phần của HTTT thành công Sau đó, DeLone và McLean (2016) tổng hợp và đề xuất mô hình đo lường cho các thành phần của HTTT thành công, cũng như nhận định các vấn đề tồn tại của mô hình ISSM, đề xuất các hướng nghiên cứu trong tương lai Trong phần 2.2 này, nghiên cứu của luận án sẽ trình bày chi tiết các nội dung liên quan đến lý thuyết về sự thành công của HTTT dựa trên mô hình ISSM của DeLone và McLean (1992, 2003) từ khi được công bố đến năm 2016

2.2.1 Sự thành công của HTTT

2.2.1.1 Định nghĩa sự thành công của HTTT

HTTT trong một doanh nghiệp là hệ thống thu thập, xử lý và cung cấp thông tin cho người sử dụng thông tin Trong điều kiện ứng dụng CNTT, thuật ngữ HTTT thường được dùng cho các hệ thống với nền tảng ứng dụng CNTT - máy vi tính trong việc thu thập, xử lý, lưu trữ dữ liệu và cung cấp thông tin (Granlund, 2009) Tuy nhiên, sự thành công của HTTT là một khái niệm nghiên cứu nhiều thách thức

Lý thuyết về HTTT có nhiều định nghĩa cũng như đo lường HTTT thành công Trong nghiên cứu của mình, DeLone và McLean (1992) cho rằng số lượng nghiên cứu đo lường HTTT thành công gần như bằng với số lượng nghiên cứu về HTTT thành công

Để làm rõ HTTT thành công là gì, nghiên cứu của luận án dựa vào tổng hợp của Urbach và cộng sự (2009) về một số định nghĩa phổ biến về HTTT thành công; bổ sung các định nghĩa khác được các nhà nghiên cứu khác nhau đưa ra trong công bố của mình (bảng 2.1) Kết quả cho thấy các nhà nghiên cứu định nghĩa khác nhau về sự thành công của HTTT, do đó, việc xây dựng mô hình đo lường sự thành công của HTTT là điều cần thiết

Định dạng
Số trang	232
Dung lượng	4,09 MB