SỰ PHÁT TRIỂN của DOANH NGHIỆP vừa và NHỎ TRONG nền KINH tế đức NHỮNG năm gần đây tt

Trong quá trình nghiên cứu, Nghiên cứu sinh đánh giá Cộng Hòa Liên Bang Đức là một trong những nước có khối DNVVN phát triển, được xem là có vai trò quan trọng trong việc duy trì sự phát

KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thanh Đức

PGS.TS Đặng Minh Đức

1 PGS.TS Nguyễn Thị Kim Chi

2 PGS.TS Nguyễn Xuân Trung

Phản biện 1: PGS.TS Trịnh Thị Hoa Mai

Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Như Bình

Phản biện 3: PGS.TS Phạm Thái Quốc

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện, tại: Học viện Khoa học xã hội, 477 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội

Vào hồi … giờ, ngày … tháng … năm 20…

Có thể tìm hiểu luận án tại: - Thư viện Quốc gia

- Thư viện Học viện Khoa học xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNVVN) từ lâu đã được xem là có vị trí rất quan trọng trong nền kinh tế của mỗi quốc gia, dù là quốc gia phát triển hay đang phát triển Tại Việt Nam, phát triển DNVVN đã trở thành một trong những ưu tiên hàng đầu của Chính phủ trong những năm gần đây Tuy nhiên, so với tiềm năng thực sự, khối doanh nghiệp này vẫn chưa nhận được sự quan tâm tương xứng và vẫn còn rất nhiều dư địa cho sự phát triển Việc xác định đúng vai trò và hiểu đúng về tầm quan trọng của DNVVN trong nền kinh tế là vô cùng quan trọng để có những chính sách hỗ trợ đúng và kịp thời, giúp Việt Nam có thể khai thác được tối đa nguồn nội lực từ trong nước, giúp tạo ra nhiều công ăn việc làm, thúc đẩy kinh tế - xã hội và đóng góp vào tăng trưởng GDP một cách bền vững hơn

Trong quá trình nghiên cứu, Nghiên cứu sinh đánh giá Cộng Hòa Liên Bang Đức là một trong những nước có khối DNVVN phát triển, được xem là có vai trò quan trọng trong việc duy trì sự phát triển ổn định của nền kinh tế - xã hội mà Việt Nam hoàn toàn có thể học tập Thứ nhất, các DNVVN ở Đức chiếm vị trí lớn trong nền kinh tế với hơn 99% số doanh nghiệp, sử dụng khoảng 60% lực lượng lao động Đây chủ yếu là các công ty gia đình, hoặc sở hữu gia đình trên 50%, thường chuyên sâu vào một loại sản phẩm Thứ hai, các DNVVN được xem là xương sống, đóng góp lớn cho sự phát triển ổn định của nền kinh tế Đức, chiếm khoảng 52% tổng GDP, tạo việc làm và giải quyết thất nghiệp, giúp tăng cường tính cạnh tranh, năng động của nền kinh tế Thứ ba, Chính phủ Đức cam kết rất lớn với khối DNVVN thông qua rất nhiều công cụ hữu hiệu nhằm đảm bảo quyền lợi của khối doanh nghiệp này

Việc nghiên cứu về sự phát triển của các DNVVN ở Đức là cần thiết và được xem là cơ hội để mỗi quốc gia, trong đó có Việt Nam

có thể đúc rút được những bài học kinh nghiệm cả lý luận lẫn thực tiễn; đặc biệt là việc xác định đúng vị trí, đánh giá đúng vai trò cũng như nhìn nhận đúng tiềm năng của DNVVN trong nền kinh tế Việt Nam để từ đó đề xuất được những giải pháp thiết thực trong quá trình triển khai các chương trình, chính sách hỗ trợ phát triển DNVVN trong nền kinh tế Từ tất cả những lý do nêu trên, nghiên cứu sinh đã

lựa chọn đề tài nghiên cứu: “Sự phát triển của doanh nghiệp vừa và

nhỏ trong nền kinh tế Đức những năm gần đây” để bảo vệ luận án

tiến sĩ Kinh tế quốc tế của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Hệ thống hóa các vấn đề lý luận về sự phát triển của DNVVN, phân tích và đánh giá sự phát triển của DNVVN trong nền kinh tế Đức từ đầu những năm 2000 trở lại đây để từ đó chỉ ra những ưu điểm và những vấn đề còn tồn tại trong quá trình phát triển cũng như rút ra những khuyến nghị chính sách hữu ích cho Việt Nam

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Thứ nhất, làm rõ cơ sở lý luận về sự phát triển của DNVVN Thứ hai, phân tích thực trạng sự phát triển của DNVVN trong nền

kinh tế Đức; đánh giá ưu điểm và những mặt còn tổn tại, cũng như chỉ ra những bài học kinh nghiệm từ thực tế phát triển các DNVVN trong nền kinh tế Đức;

Thứ ba, so sánh sự phát triển của DNVVN trong nền kinh tế giữa

Đức và Việt Nam, qua đó rút ra những khuyến nghị chính sách hữu ích cho Việt Nam trong quá trình phát triển

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: luận án tập trung nghiên cứu về sự phát triển của DNVVN trong nền kinh tế Đức và sự phát triển của DNVVN ở Việt Nam

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi về không gian: luận án tập trung sâu vào phân tích sự

phát triển của các DNVVN trong nền kinh tế Đức

Phạm vi về thời gian: luận án tập trung phân tích sâu sự phát triển

của DNVVN trong nền kinh tế Đức từ đầu những năm 2000 trở lại đây Cụ thể, luận án phân chia phạm vi về thời gian thành ba mốc quan trọng là (1) giai đoạn đầu những năm 2000 đến trước cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới, khi mà nền kinh tế Đức phải đối mặt với cuộc khủng hoảng lao động dưới thời cựu Thủ tướng Gerhard Schröder, tình trạng thất nghiệp tăng cao; (2) giai đoạn diễn ra cuộc khủng hoảng kinh tế Thế giới, khi mà Đức là một trong những quốc gia phải chịu ảnh hưởng nặng nề đến mọi mặt kinh tế - xã hội; và (3) giai đoạn những năm gần đây khi mà nền kinh tế Đức quay trở lại quỹ đạo phát triển Song song với đó là sự ảnh hưởng ngày càng sâu rộng của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 đang diễn ra mạnh mẽ, và Đức là một trong những nước tiên phong trong quá trình đổi mới Bên cạnh đó, luận án cũng sẽ khái quát bối cảnh sự phát triển của DNVVN trước năm 2000 ở Đức để tạo thành một chỉnh thể xuyên suốt, nhằm nhấn mạnh sự nhất quán về vai trò và tầm quan trọng của khối doanh nghiệp này trong nền kinh tế

4 Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu của luận án

4.1 Cách tiếp cận

Tiếp cận hệ thống: việc phân tích và đánh giá các vấn đề ở đây

được đặt trong một chỉnh thể thống nhất, nghiên cứu đi từ lý luận đến thực tiễn Cụ thể, phân tích hệ thống về các DNVVN xuất phát từ bối

cảnh chung đến tình hình vận động và phát triển của các doanh nghiệp đó trong nền kinh tế Các tác động của DNVVN đối với nền kinh tế cũng được xem xét và đánh giá một cách toàn diện, nhiều chiều, cả mặt tích cực và tiêu cực

Tiếp cận liên ngành: sự phát triển của DNVVN được xem xét và

phân tích theo cách tiếp cận liên ngành bao gồm: kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng đồng bộ các phương pháp nghiên cứu khoa học như phương pháp logic-lịch sử, phân tích-tổng hợp Bên cạnh đó, phương pháp so sánh, thống kê, phương pháp phân tích mô tả cũng được luận án áp dụng hiệu quả trong việc so sánh sự phát triển của DNVVN trong nền kinh tế giữa Việt Nam và Đức và làm nổi bật các vấn đề cần nghiên cứu Luận án tiếp cận và sử dụng những số liệu từ tài liệu thứ cấp có tính hệ thống và từ các nguồn dữ liệu đáng tin cậy của các cơ quan có uy tín ở trong nước cũng như quốc tế

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Thứ nhất, luận án đã hệ thống hóa được những vấn đề lý luận về

sự phát triển của các DNVVN Thứ hai, luận án đã chứng minh được

vai trò là xương sống nền kinh tế Đức của khối DNVVN thông qua việc phân tích và đánh giá thực trạng sự phát triển của DNVVN trong nền kinh tế Đức qua từng mốc giai đoạn Từ đó, đánh giá được những

ưu điểm và mặt hạn chế trong quá trình phát triển DNVVN ở Đức

Thứ ba, luận án đã rút ra những bài học kinh nghiệm từ thực tế phát

triển DNVVN trong nền kinh tế Đức và chỉ ra những bài học kinh nghiệm hữu ích cho quá trình phát triển DNVVN ở Việt Nam

Ý nghĩa lý luận của luận án: Luận án đã trình bày một cách có hệ thống những vấn đề lý luận về sự phát triển của DNVVN trong nền

kinh tế, làm rõ định nghĩa về DNVVN vốn còn gây nhiều tranh cãi, chỉ rõ vai trò của các DNVVN và xác định rõ những nhân tố tác động cũng như xây dựng tiêu chí đánh giá sự phát triển của DNVVN trong nền kinh tế quốc gia

Ý nghĩa thực tiễn của luận án: Luận án đã đánh giá được thực trạng về sự phát triển của DNVVN ở Đức từ năm 2000 trở lại đây qua từng mốc giai đoạn Từ đó, phân tích những ưu điểm và mặt hạn chế trong quá trình phát triển DNVVN ở Đức cũng như đúc rút được những bài học kinh nghiệm từ thực tế phát triển các DNVVN trong nền kinh tế Đức Luận án có sự so sánh những mặt tương đồng và khác biệt giữa hai quốc gia Việt Nam và Đức trong quá trình phát triển khối DNVVN của riêng mình, rút được những khuyến nghị chính sách hữu ích cho Việt Nam trong quá trình phát triển DNVVN

6 Kết cấu của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, cấu trúc của luận án bao gồm 4 chương như sau:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2: Cơ sở lý luận về sự phát triển của doanh nghiệp vừa và nhỏ Chương 3: Thực trạng sự phát triển của doanh nghiệp vừa và nhỏ trong nền kinh tế Đức những năm gần đây

Chương 4: Thực trạng phát triển của doanh nghiệp vừa và nhỏ trong nền kinh tế Việt Nam và một số khuyến nghị chính sách

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1 Những công trình đã công bố liên quan đến luận án

1.1.1 Nhóm công trình đề cập khuôn khổ lý thuyết của các DNVVN

Có hai trường phái định nghĩa DNVVN: theo tiêu chuẩn định tính và tiêu chuẩn định lượng Xác định theo tiêu chuẩn định tính là khá khó khăn nền các quốc gia thường sử dụng tiêu chuẩn định lượng Trên thực tế, chưa có sự thống nhất trong cách định nghĩa giữa các quốc gia do sự khác biệt về điều kiện, trình độ kinh tế…

1.1.2 Nhóm công trình đề cập đến vai trò của các DNVVN

Tạo việc làm, giảm tỷ lệ thất nghiệp;

Bệ đỡ của nền kinh tế, thúc đẩy tăng trưởng;

Bù đắp thiếu hụt, phát huy nguồn lực còn hạn chế trong nền kinh tế; Tiềm năng to lớn trong đổi mới sáng tạo

1.1.3 Nhóm công trình đề cập đến các nhân tố tác động và chính sách hỗ trợ của Nhà nước đối với DNVVN

Các nhân tố bên trong: nguồn lực doanh nghiệp; năng lực quản lý doanh nghiệp; văn hóa doanh nghiệp; chiến lược phát triển doanh nghiệp Các nhân tố bên ngoài: môi trường pháp lý; môi trường chính sách; vai trò của các Hiệp hội; cạnh tranh thị trường

1.1.4 Nhóm công trình đề cập những vấn đề tồn tại của DNVVN

Khả năng tiếp cận nguồn vốn, công nghệ, lao động tay nghề cao, tiếp cận thị trường khó khăn, ảnh hưởng đến sự phát triển DNVVN

1.2 Khoảng trống nghiên cứu và hướng nghiên cứu của đề tài:

1.2.1 Đóng góp của các công trình đi trước

Các công trình và bài viết đã công bố ở trong và ngoài nước mà tác giả nêu ở trên đã giải quyết được nhiều vấn đề về lý luận và thực tiễn liên quan sự phát triển DNVVN trong nền kình tế

1.2.2 Khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án

Chưa có nhiều công trình hệ thống hóa được đầy đủ các vấn đề từ

lý thuyết như khái niệm, phân loại, vai trò đến các nhân tố tác động, tiêu chí đánh giá sự phát triển của các DNVVN

Các công trình nghiên cứu trước đây chủ yếu phân tích về đối tượng là khối DNVVN ở châu Âu nói chung, ít công trình nghiên cứu

và đánh giá về sự phát triển của các DNVVN trong nền kinh tế Đức Nghiên cứu sinh chưa tìm thấy đề tài nghiên cứu riêng giai đoạn

từ năm 2000 đến nay về kinh nghiệm phát triển DNVVN ở Đức để từ

đó rút ra các bài học thực tiễn cho Việt Nam Ngoài ra, một loạt những khó khăn trong tương lai mà các DNVVN ở Đức đang phải đối mặt như “cuộc khủng hoảng thế hệ” đang âm thầm diễn ra, các DNVVN ở Đức đang phải tìm kiếm những thế hệ kế cận tiếp nối công việc của doanh nghiệp; hay cuộc đua trong quá trình cách mạng công nghiệp 4.0 đang diễn ra ngày càng mạnh mẽ mà nếu không bắt kịp thì các DNVVN ở Đức có nguy cơ bị tụt hậu vẫn chưa có nhiều nghiên cứu đề cập đến

CHƯƠNG 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA DOANH

NGHIỆP VỪA VÀ NHỎ 2.1 Lý luận về sự phát triển của doanh nghiệp vừa và nhỏ

2.2 Một số vấn đề chung về doanh nghiệp vừa và nhỏ

2.2.1 Khái niệm doanh nghiệp vừa và nhỏ

Xác định khái niệm DNVVN dựa trên tiêu chuẩn định tính

với doanh nghiệp lớn, mức độ phức tạp của quản lý không cao cũng

như số đầu mối quản lý ít DNVVN thường hoạt động theo “nguyên tắc cá nhân” và “nguyên tắc thống nhất giữa lãnh đạo và vốn sở hữu”

Xác định khái niệm DNVVN dựa trên tiêu chuẩn định lượng

bảng cân đối tài sản hàng năm của doanh nghiệp, doanh thu hàng năm và số lượng lao động của doanh nghiệp Các tiêu chí này không giống nhau giữa các quốc gia do sự khác biệt về điều kiện kinh tế, xã hội…Trong đó, tiêu chí xác định DNVVN ở Đức là có dưới 500 lao động và doanh thu từ 50 triệu euro/năm trở xuống

2.2.2 Đặc điểm doanh nghiệp vừa và nhỏ

hành đơn giản và linh hoạt hơn các doanh nghiệp lớn rất nhiều

yếu vào nguồn lực vốn tự có của người chủ doanh nghiệp Khả năng tiếp cận các nguồn vốn vay từ các tổ chức tín dụng của DNVVN cũng yếu hơn rất nhiều so với doanh nghiệp lớn

2.2.3 Vai trò của doanh nghiệp vừa và nhỏ trong nền kinh tế

chế trong nền kinh tế;

2.3 Khái niệm, các tiêu chí đánh giá và nhân tố ảnh hưởng đến

sự phát triển của doanh nghiệp vừa và nhỏ

2.3.1 Khái niệm về phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ

Khái niệm về phát triển DNVVN đã được phổ biến ngay từ cuối những năm 1940 với việc đề xuất những chính sách mục tiêu bao gồm trợ cấp tín dụng, hỗ trợ về thuế…cũng như thành lập các cơ quan chuyên trách thuộc chính phủ nhằm hỗ trợ các DNVVN thành lập và phát triển Từ các đúc kết đi trước, tác giả luận án cho rằng, phát triển DNVVN là quá trình nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp trong việc cải thiện hoạt động sản xuất kinh doanh thông qua tăng khả năng tiếp cận các nguồn lực còn thiếu cho doanh nghiệp, cải thiện môi trường kinh doanh, giúp doanh nghiệp trẻ dễ dàng gia nhập thị trường, doanh nghiệp đang hoạt động nhận được những điều kiện thuận lợi để phát triển, qua đó tái đóng góp vào nền kinh tế - xã hội quốc gia

2.3.2 Các tiêu chí đánh giá sự phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ trong nền kinh tế

gồm có: Tỷ lệ DNVVN trong nền kinh tế; Tỷ lệ đóng góp của DNVVN trong nền kinh tế; Tỷ lệ lao động sử dụng trong các DNVVN; Tỷ lệ đào tạo nghề trong các DNVVN

2.3.3 Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển của doanh nghiệp vừa và nhỏ

Các nhân tố bên trong gồm có: nguồn lực doanh nghiệp; năng lực quản lý doanh nghiệp; văn hóa doanh nghiệp; chiến lược phát triển doanh nghiệp

Các nhân tố bên ngoài gồm có: môi trường pháp lý; môi trường chính sách; vai trò của các Hiệp hội; cạnh tranh thị trường

2.4 Khung phân tích sự phát triển của doanh nghiệp vừa và nhỏ trong nền kinh tế Đức

CHƯƠNG 3 THỰC TRẠNG SỰ PHÁT TRIỂN CỦA DOANH NGHIỆP VỪA

VÀ NHỎ TRONG NỀN KINH TẾ ĐỨC NHỮNG NĂM GẦN ĐÂY 3.1 Tổng quan tình hình về sự phát triển của doanh nghiệp vừa

và nhỏ trong nền kinh tế Đức

Mặc dù đã tồn tại từ lâu trong nền kinh tế, nhưng phải đến những thập niên 70 của thế kỷ XX, vai trò của các DNVVN mới được đề cao và dành được sự quan tâm lớn khi mà bối cảnh nền kinh

tế Đức lúc đó phải đối mặt với nhiều nỗi lo như tốc độ tăng trưởng giảm, tỷ lệ thất nghiệp tăng cao trong các doanh nghiệp lớn do quá trình đổi mới công nghệ, tái cấu trúc hoạt động dẫn đến cắt giảm việc làm, tiềm ẩn nhiều rủi ro, nguy cơ mất ổn định đến thị trường lao động Đức nói chung và dần sẽ tạo gánh nặng lớn đến nền kinh tế Chính trong giai đoạn này, khối DNVVN được kỳ vọng sẽ giúp nền kinh tế giải quyết được các bài toán về lao động, giải quyết việc làm cho những công nhân bị mất việc, giúp ổn định lại các hoạt động sản xuất và thúc đẩy năng lực xuất khẩu quốc gia Với lợi thế quy mô nhỏ, linh hoạt trong tổ chức hoạt động, cùng sự nhìn nhận về vai trò DNVVN ngày càng tích cực của Chính phủ Đức, DNVVN ở Đức đã trỗi dậy mạnh mẽ, khẳng định vị trí quan trọng trong nền kinh tế thông qua nhiều đóng góp trực tiếp và gián tiếp, cụ thể: tạo việc làm, giảm tỷ lệ thất nghiệp; thúc đẩy xu hướng khởi nghiệp, tự kinh doanh; đào tạo nghề trong doanh nghiệp; thúc đẩy xuất – nhập khẩu;

ổn định nền kinh tế Đông Đức và Tây Đức sau khi thống nhất Tính đến năm 2003, tại Đức có 3,38 triệu DNVVN (chiếm 99,7% tổng số doanh nghiệp cả nước), sử dụng 19,98 triệu lao động (chiếm 70,2% tổng số lao động), đóng góp 41,2% tổng doanh thu