1/ Mở đầu Mô hình nuôi thủy sản thân thiện với rừng (Mangrove-friendly aquaculture) đã được hình thành từ vài thập kỷ qua ở nhiều quốc gia như Indonesia, Myanmar, Việt nam, Thái Lan, Philippines, Malaysia, Kenya
Trang 2s n, 2003) Mô hình tôm t ng k t h p có u i m là n gi n, u t th p, m t nuôi th p, không c n cho n V t ch t phân h y t lá thân cây r ng s là ngu n
th c n tr c ti p hay ngu n “phân xanh” quan tr ng cho chu i th c n trong h sinh thái ao nuôi (Takashima, 2000) Tùy lo i r ng, lá r ng có ch a nhi u thành
ph n khác nhau, phân h y v i th i gian khác nhau trong nh ng i u ki n c thù
và s làm giàu dinh d ng môi tr ng (Rajendran và Kathiresan, 1999) Tuy nhiên, l ng lá r ng r i xu ng c ng thay i theo t ng i u ki n c th và có th làm ô nhi m môi tr ng, nh t là trong i u ki n mô hình tôm r ng k t h p (Fitzgerald, 2000)
Mô hình tôm-r ng k t h p Cà Mau ch y u là r ng c (Rhizophora) hi n nay
có tu i 0-20 tu i Các lo i cây r ng t nhiên nh m m (Avicennia), giá (Excoecaria) và d a lá (Nypa) c ng ph bi n m t s n i trong t nh ã có nhi u
nhiên c u v i u ki n môi tr ng, k thu t, kinh t xã h i và qu n lý mô hình tôm
r ng Cà Mau (Tuan et al., 1997, Binh et al., 1997; Jonhston, 2000; Be, 2000; Minh et al., 2001; Christensen, 2003) Tuy nhiên, nghiên c u và nh h ng c a
các lo i cây r ng và tu i r ng lên môi tr ng n c và tôm nuôi v n ch a c
th c hi n Vì th , nghiên c u này nh m m c ích ánh giá nh h ng c a các lo i cây r ng ( c, m m, giá, d a lá) và các tu i r ng c khác nhau lên môi
tr ng n c và tôm t nhiên trong mô hình tôm r ng k t h p góp ph n nh
h ng phát tri n ngh nuôi tôm sinh thái trong vùng
2 PHlj NG PHÁP NGHIÊN C U
Nghiên c u c th c hi n Lâm-Ng Tr ng (LNT) 184, t nh Cà Mau t tháng 2-12 n m 2003 T ng c ng có 18 vuông tôm - r ng c ch n nghiên c u bao
g m: 3 vuông có r ng c 5 tu i; 3 vuông có r ng c 10 tu i; 3 vuông có r ng
c 15 tu i; 3 vuông có r ng h n h p m m-giá t nhiên; 3 vuông có d a lá t nhiên; 3 vuông không có r ng (R ng c tr ng ã khai thác toàn b 2 n m tr c
ó, lúc r ng t 15 tu i) và 5 i m kênh và sông Các chi ti t v các vuông c trình bày B ng 1
M u n c c thu t 18 vuông và 5 i m sông tr c các vuông 1, 4, 7, 12, 13
M i tháng thu 1 l n vào tr c k thay n c, th i gian thu m u t 7 n 12 gi Các y u t và ph ng pháp phân tích nh sau (APHA, 1989):
- pH: pH k
- COD: Dichromate reflu x method
- H2S: Methyl blue method
- Nitrite: NED dihydrochoride method
- TAN: Indophenol blue method
- Phosphate Ascorbic acid method
- Tannin: Folin phenol method
- Fe2+ : Phenanthroline method
- TOM: Boy’s method, 1992
- Chlorophyll-a: Phân tích b ng cách chi t xu t v i Aceton và so màu b ng máy quang ph
Trang 3B §ng 1: » c đ i˙m các vuông tôm - r ng nghiên c u
Vuông V trí Tu i
vuông (n m)
T ng
di n tích (ha)
T l
DT (%) sâu
R ng Cây
r ng
Tu i M t (cây/
m 2)
T l
DT (%)
Ng p
n c (m)
S
l ng
R ng (m)
S ngày/
tháng
%/
ngày
R ng kênh (m)
1 8 o 46’ 116’’N
105 o 07’ 614’’E 10 6,3 30
0,7-1,2 2,5 c 5 1 70 0-0,3 1 1 10 40 15
2 8 o 46’ 57’’ N
3 8 o 45’ 970’’ N
105 o 7’ 398’’ E 10 3,9 30
0,8-1,2 3,0 c 5 1 70 0-0,4 1 0,8 10 40 15
4 8 o 46’ 832’’ N
105 o 8’ 44’’ E 11 4,0 30
0,5-1,0 2,5 c 10 1 70 0-0,2 1 0,7 10 40 15
5 8 o 46’ 867’’ N
105 o 8’ 45’’ E 11 5,1 30
0,7-1,0 2,5 c 10 1 70 0-0,2 1 0,85 11 40 15
6 8 o 46’ 910’’ N
105 o 8’ 44’’ E 11 4,3 30
0,5-0,8 2,5 c 10 1 70 0-0,3 1 0,75 11 40 15
7 8 o 49’ 778’’ N
105 o 9’ 391’’ E 15 4,8 30
0,6-1 2,5 c 15 0,3 70 0-0,3 1 0,7 7 40 15
8 8 o 49’ 778’’ N
105 o 9’ 507’’ E 15 3,5 30
0,5-0,8 4,0 c 15 0,3 70 0-0,4 1 1 10 30 15
9 8 o 49’ 779’’ N
105 o 9’ 699’’ E 15 4,0 30
0,6-1,0 3,5 c 15 0,3 70 0-0,4 1 0,8 10 30 15
10 8 o 46’ 409’’ N
105 o 9’ 492’’ E 10 2,0 30
0,5-1,0 2,5
M m-Giá - - 70 0-0,4 1 0,7 11 40 70
11 8 o 46’ 870’’ N
105 o 9’ 592’’ E 10 1,7 30
0,5-1,0 3,0
M m-Giá - - 70 0-0,2 1 0,7 11 30 70
12 8 o 46’ 926’’ N
105 o 9’ 717’’ E 10 3,3 30
0,6-1,0 2,5
M m-Giá - - 70 0-0,2 1 0,6 10 40 70
13 8 o 49’ 377’’ N
105 o 8’ 53’’ E 15 1,0 40
0,6-1,2 2,5
D a
n c - - 60 0-0,6 1 0,8 10 40 30
14 8 o 49’ 403’’ N
105 o 7’ 807’’ E 15 2,6 40
0,5-1,0 3
D a
n c - - 60 0-0,2 1 0,8 10 40 30
15 8 o 48’ 866’’ N
105 o 8’ 084’’ E 15 1,6 50
0,8-1,4 2,5
D a
n c - - 50 0-0,3 1 0,65 10 40 15
16 8 o 48’ 521’’ N
105 o 8’ 78’’ E 15 4,1 30
0,7-1,2 3
Không
17 8 o 48’ 470’’ N
105 o 8’ 078’’ E 15 3,9 30
0,7-1,0 4
Không
18 8 o 48’ 440’’ N
105 o 8’ 077’’ E 15 4,0 25
0,6-1,3 4
Không
Trang 4S li u tôm t nhiên c thu b ng cách phát bi u m u cho các h dân c a 18 vuông i n s li u thu ho ch h ng tháng
Bi n ng các y u t môi tr ng n c theo các tháng và gi a các mô hình c phân tích áp d ng ANOVA 2 nhân t ; Pearson corelation Bi n ng s n l ng tôm t nhiên c phân tích v i ANOVA 2 nhân t và 1 nhân t
3 K´ T QUƒ THƒ O LU N
3.1 Các y ˆu t thº y lý hóa
Giá tr trung bình trong n m c a các y u t th y lý hoá các mô hình tôm -r ng
c trình bày B ng 2 N c sông vùng LNT có trong, ôxy hòa tan, TAN, Tannin, Phenol, Chlorophyl-a và TOM th p h n so v i n c trong các vuông
nh ng H2S, Nitrite và Fe l i cao h n so v i n c các vuông Trong s các vuông, vuông không có r ng có pH, COD, H2S, TAN, PO43- và Chlorophyl-a cao h n so
v i các vuông có r ng Trong s các vuông có r ng, vuông có d a lá có pH, Nitrite, TAN, và PO43- cao h n và Chlorophyl-a th p h n các vuông khác Tuy nhiên, h u h t các y u t ch t l ng n c các mô hình tôm -r ng khác nhau không có ý ngh a th ng kê (B ng 2)
B §ng 2: Giá trˇ trung bình trong n m cº a các yˆu t thº y lý hóa ª các mô hình tôm - r ng
v i các lo ¥i r ng
tu i
c 10
tu i
c 15
tu i
M m-giá D a lá Không r ng Sông
m n (‰) 20,96
±6,40
20,42 ±6,52
20,33 ±8,09
19,15 ±7,61
20,03
±8,12
19,86
±8,31
21,26
±6,73 Nhi t ( o C) 29,69
±1,84 a 30,99
±2,85 ab 29,33
±2,38 a 31,99
±3,09 b 30,31
±2,34 ab 30,46
±2,48 a 29,90
±1,96 a
PH 7,06
±0,54 ±0,617,09 ±0,537,17 ±0,657,13 7,18 ±0,51 ±0,497,32 ±0,527,20 trong (cm) 30,05
±8,40 b 25,86
±5,72 ab 26,36
±7,16 ab 23,95
±6,03 a 27,63
±8,23 ab 26,61
±5,21 ab 22,64
±9,19 a
±0,97 ab 6,08
±1,11 c 5,89
±1,14 bc 6,29
±0,99 c 5,54
±1,32 abc 6,35
±1,69 c 4,85
±1,01 a
COD (mg/L) 10,43
±4,57
11,50
±5,15
10,96 ±4,67
10,74 ±3,41
10,12
±4,48
11,70
±3,66
10,37
±4,90
H2S (mg/L) 0,01
±0,01 ±0,010,01 ±0,010,01 ±0,020,01 ±0,010,01 ±0,010,02 ±0,020,02
NO2- (mg/L) 0,03
±0,02 a 0,03
±0,02 ab 0,03
±0,02 ab 0,03
±0,02 ab 0,03
±0,02 ab 0,03
±0,03 ab 0,04
±0,02 b
T AN (mg/L) 0,18
±0,06
0,17 ±0,06
0,19 ±0,07
0,17 ±0,07
0,18 ±0,08 0,18
±0,08
0,151
±0,09
PO4 (mg/L) 0,02
±0,01 ±0,010,02 ±0,020,03 ±0,020,03 0,03 ±0,02 ±0,020,03 ±0,020,03
T annin (mg/L) 0,83
±0,30 ab 1,02
±0,25 c 0,89
±0,22 bc 0,84
±0,23 ab 0,86
±0,23 ab 0,86
±0,24 ab 0,72
±0,30 a
Fe 2+ (mg/L) 1,662
±0,816
1,83 ±0,81
1,76 ±0,94
1,71 ±0,71
1,66 ±0,89 1,65
±0,70
2,29
±1,23 Chlorophyll-a
(µg/L) ±8,66411,286a 13,00
±8,60 ab 12,54
±9,49 ab 11,09
±5,30 a 10,93
±7,04 a 17,36
±9,57 b 8,48
±7,72 a
T OM (%) bùn
áy ±0,9425,546c 4,69
±0,71 ab 4,76
±0,80 ab 4,74
±0,89 ab 5,16
±0,75 bc 5,52
±0,81 c 4,46
±0,81 a
Trang 5Bi n ng c a m t s y u t theo các tháng trong n m c ng c th hi n Hình 1-12 Các y u t ch t th y lý hóa thay i l n theo mùa v m n và pH mùa
n ng cao h n mùa m a (Hình 1 và 2) Ng c l i, Tannin mùa m a cao h n mùa
n ng (Hình 10) u mùa m a, vào kho ng tháng 5, COD (Hình 5), Nitrite (Hình 7), TAN (Hình 8), Phosphate (Hình 9) và Chlorophyl-a (Hình 12) cao nh t trong khi DO gi m th p nh t (Hình 4) Trong th i gian sên vét m ng (tháng 4 và 10), trong th p nh t (Hình 3) H2S t ng i cao các tháng 3 và 4 (Hình 6) Fe cao vào u mùa m a (Tháng 5-6) và th i i m sên vét m ng chính (tháng 10) (Hình 11) Nhi t bi n ng không có xu h ng rõ ràng gi a các tháng TOM
t ng i cao vào cu i v nuôi tôm th 2 (Tháng 8-9)
0
5
10
15
20
25
30
35
Tháng
c 5 tu i
c 10 t u i
c 15 t u i
M m - Giá
D a lá Không có r ng Sông
Hình 1: Bi ˆn đ ng đ m»n cº a nm c theo các tháng ª các mô hình tôm r ng
5 0
5 5
6 0
6 5
7 0
7 5
8 0
8 5
9 0
T h án g
c 5 tu i
c 10 tu i
c 15 tu i
M m - Giá
D a lá Khôn g có r ng
Sô ng
Hình 2: Bi ˆn đ ng pH nm c theo các tháng ª các mô hình tôm r ng
0
5
1 0
1 5
2 0
2 5
3 0
3 5
4 0
4 5
T hán g
c 1 0 tu i
c 1 5 tu i
M m - Giá
D a lá Khôn g có r n g
Sô ng
Hình 3: Bi ˆn đ ng đ trong nm c theo các tháng ª các mô hình tôm r ng
Trang 61
2
3
4
5
6
7
8
9
T háng
c 5 tu i
c 10 tu i
c 15 tu i
M m - Giá
D a lá
Kh ôn g có r ng
Sô ng
Hình 4: Bi ˆn đ ng Ôxy hòa tan cº a nm c theo các tháng ª các mô hình tôm r ng
0 5
1 0
1 5
2 0
2 5
T háng
c 5 tu i
c 10 tu i
c 15 tu i
M m - Giá
D a lá
Kh ông có r n g
Sô ng
Hình 5: Bi ˆn đ ng COD cº a nm c theo các tháng ª các mô hình tôm r ng
0 00
0 01
0 02
0 03
0 04
0 05
T h án g
H2
c 5 tu i
c 1 0 tu i
c 1 5 tu i
M m - Giá
D a lá
Kh ôn g có r ng
Sô ng
Hình 6: Bi ˆn đ ng H 2 S c º a nm c theo các tháng ª các mô hình tôm r ng
0.00 0.01 0.02 0.03 0.04 0.05 0.06 0.07 0.08
2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
Tháng
c 1 0 tu i
c 1 5 tu i
M m - Giá
D a lá Không có r ng Sông
Hình 7: Bi ˆn đ ng Nitrite cº a nm c theo các tháng ª các mô hình tôm r ng
Trang 70.00 0.05 0.10 0.15 0.20 0.25 0.30 0.35
2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
T háng
c 10 t u i
c 15 t u i
M m - Giá
D a lá
Kh ông có r ng Sôn g
Hình 8: Bi ˆn đ ng TAN cº a nm c theo các tháng ª các mô hình tôm r ng
0.00 0.01 0.02 0.03 0.04 0.05 0.06 0.07 0.08 0.09
Tháng
c 5 tu i
c 10 tu i
c 15 tu i
M m - Giá
D a lá Không có r ng Sông
Hình 9: Bi ˆn đ ng Phosphate cº a nm c theo các tháng ª các mô hình tôm r ng
0.0 0.2 0.4 0.6 0.8 1.0 1.2 1.4
T hán g
c 10 t u i
c 15 t u i
M m - Giá
D a lá
Kh ông có r ng Sôn g
Hình 10: Bi ˆn đ ng Tannin cº a nm c theo các tháng ª các mô hình tôm r ng
0.0 0.5 1.0 1.5 2.0 2.5 3.0 3.5 4.0
2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
T háng
2+ (m
c 5 tu i
c 10 tu i
c 15 tu i
M m - Giá
D a lá Không có r ng Sông
Hình 11: Bi ˆn đ ng Fe cº a nm c theo các tháng ª các mô hình tôm r ng
Trang 80 5 10 15 20 25 30 35 40
Tháng
c 10 t u i
c 15 t u i
M m - Giá
D a lá Không có r ng Sông
Hình 12: Bi ˆn đ ng Chlorophyl-a cº a nm c theo các tháng ª các mô hình tôm r ng
S n l ng tôm t nhiên thu c các mô hình tôm r ng c trình bày Hình
13 và 14 S n l ng tôm t nhiên t ng d n t tháng 2 n tháng 5 và gi m th p trong các tháng mùa m a Gi a các mô hình tôm r ng, n ng su t tôm t nhiên khác nhau không ý ngh a, ngo i tr mô hình tôm - d a lá có n ng su t trung bình 385.3 kg / ha m t n c/ n m, cao nh t và khác bi t có ý ngh a so v i các mô hình khác (P<0,05) Các loài tôm t nhiên thu c bao g m ch y u là tôm th
(Penaeus merguiensis, P indicus), tôm t (Metapenaeus ensis) và tôm b c (Metapenaeus lysianassa)
0.00 20.00
40.00
60.00
80.00
100.00
120.00
140.00
Tháng
g c 5 tu ic 10 t u i
c 15 t u i
M m-Giá
D a lá Không có r ng
Hình 13: Bi ˆn đ ng s§n lm ng tôm tı nhiên thu đm c ª các mô hình tôm - r ng
385.30
176.50
0.00 100.00 200.00 300.00 400.00 500.00 600.00
Hình 14: S §n lm ng tôm tı nhiên thu đm c trong n m t các mô hình tôm-r ng
Trang 93.3 Th §o lu–n
K t qu nghiên c u cho th y h u h t các y u t thu lý hóa các vuông và sông khác nhau không ý ngh a (B ng 2) và ch t l ng n c u vuông và cu i vuông khác nhau c ng không ý ngh a th ng kê Tuy v y, các y u t này bi n ng l n theo mùa v (Hình 1-12) So v i các tiêu chu n ch t l ng n c cho nuôi tôm (B ng 3), ch t l ng n c trong các vuông tôm -r ng có c u trúc r ng khác nhau
Cà Mau h u h t v n m c cho phép cho s phát tri n c a tôm
L ng lá r ng và phân h y các vuông tôm - r ng có l là lý do chính làm cho TAN, Tannin, Phenol, Chlorophyl-a, và TOM các vuông t ng i cao h n so
v i sông n c ch y Tuy nhiên, n c sông có H2S, Nitrite và Fe cao h n n c vuông i u này có l do vi c sên vét bùn t các vuông ra sông, do giao thông
khu y d ng, và do ch t th i sinh ho t t các khu dân c (Johnston et al., 2002)
N c sông c ng có c cao h n trong vuông do l ng ch t phù sa r n c a n c
sông cao (Johnston et al., 2002), trong khi vào ao phù sa c l ng t M c dù các vuông 16, 17, 18 không còn r ng, tuy nhiên, do r ng tr ng m i c khai thác 2
n m tr c (lúc 15 tu i) nên v n còn nhi u g c, cành ang phân h y i u này d n
n pH, COD, H2S, TAN, PO43-, và Chlorophyl-a nh ng vuông này t ng i cao h n các mô hình khác
B §ng 3: Tiêu chu›n ch' t lm ng nm c cho nuôi tôm
No Y u t Ph m vi
cho phép
Ph m vi thích
h p nh t
Tham kh o
15-30
Boy,1990
Chanratchakool et al., 1995
Boy và Fast (1992)
Chanratchakool et al., 1995
hi n
<0,03
Boy và Fast, 1992
Chanratchakool et al., 1995
Chanratchakool et al., 1995
N m 2003, l ng m a Cà Mau trung bình 53,48mm (0-206mm) m i tháng mùa khô và 370mm (210-522mm) m i tháng mùa m a (S Tài Nguyên - Môi Tr ng
Cà Mau, 2004) L ng m a này ã chi ph i l n n s bi n ng các y u t th y
lý hóa m n và nhi t cao vào mùa khô và th p vào mùa khô trong nghiên
c u này c ng phù h p v i k t qu c a Jonhston et al (2002) và An (2002)
m n gi m nhanh vào u mùa m a c n c chú ý vì có th nh h ng l n n tôm Do các vuông tôm r ng n m trong khu v c t b phèn ti m tàng (Hong, 1999), t phèn b vuông r t d b ôxy hóa và xu ng m ng khi có m a (Hong, 1999) và ây c ng là lý do làm pH n c gi m th p vào u mùa m a Sên vét
m ng ph bi n vào tháng 9 c ng là lý do làm pH n c th p trong các tháng này
Trang 10Johnston et al (2002) ngh không nên ào m ng sâu, trong khi ó, Buu và
Phuong (1999) ngh tr ng cây trên b h n ch nh h ng c a phèn
H u h t các vuông tôm-r ng có tr ng không ng p n c, vì th , mùa n ng, lá r ng không nh h ng l n i v i ch t l ng n c Tuy nhiên, mùa m a, lá phân h y nhanh và n c th i t tr ng xu ng m ng, làm cho COD, Nitrite, TAN, Phosphate và Tannin t ng cao nh ng hàm l ng Ôxy hòa tan gi m th p Tuy nhiên, hàm l ng Ôxy hòa tan trong nghiên c u này t ng ng v i k t qu
nghiên c u c a Viet et al (2002) (4-8.1mg/L) và cao h n k t qu c a Johnston et
al (2002) (trung bình 3,7mg/L)
Hàm l ng Chlorophyl-a trong nghiên c u này t ng ng v i kh o sát c a An
(2003) nh ng cao h n so v i Johnston et al (2002) Tannin ti t ra t lá cây r ng
có nguy c gây c cho tôm (Fitzgerald JR, 2000), tuy nhiên, n ng gây c cho tôm n nay v n ch a có nghiên c u nào c p
L ng lá hi n di n áy m ng nhi u vào các tháng 3-4 (Tr n Ng c H i et al.,
2004) có l là nguyên nhân làm cho H2S trong vuông cao H n n a, trong giai o n này, áy m ng th ng b khu y ng do ng i dân ti n hành sên ng m i u này
c n nên tránh vì hàm l ng H2S khá cao so v i kho ng cho phép cho tôm
V tô m t nhiên trong các vuông, Johnston et al (2000) cho r ng, mùa cao i m
tôm gi ng vào vuông là tháng 10-11 và tháng 4-5 v i m t d i 1 con tôm
gi ng/m3 T ng t nh k t qu nghiên c u này, nhi u báo cáo c ng cho r ng, tôm t nhiên có n ng su t cao trong mùa khô v i tôm b c (Metapenaeus lysianassa) chi m u th và n ng su t th p vào mùa m a v i tôm t
(Metapenaeus ensis) chi m u th (Johnston et al., 2000) i u quan tr ng c a
nghiên c u này là, gi a các mô hình tôm r ng và mô hình không có r ng có n ng
su t tôm khác bi t không có ý ngh a (P>0,05) i u này cho th y r ng, vi c thu
ho ch r ng toàn b c ng không nâng cao áng k n ng su t tôm c bi t, mô hình tôm - d a lá có n ng su t cao nh t so v i các mô hình khác ây c ng có l là
do các vuông này c ào và sên vét nhi u b ng máy, n c sâu h n, và r ng
c ng không dày c nh các vuông r ng c hay m m giá H n n a, tôm có th lên tr ng tìm m i do tr ng c ng p n c i u này c ng cho th y r ng, d a
n c c ng r t t t cho tôm Simeona và Santiago (2000) c ng báo cáo r ng, mô hình nuôi tôm cá k t h p v i d a lá có k t qu r t t t Philippines
4.1 Kˆt lu–n
H u h t các y u t th y lý hóa sinh sai khác nhau không có ý ngh a th ng kê gi a các mô hình tôm - r ng, nh ng bi n ng r t l n theo mùa Ch t l ng n c v n
m b o cho ngh nuôi tôm sinh thái Tuy nhiên, n c m ng x u h n vào mùa
m a i u này c n có gi i pháp th a áng N ng su t tôm t nhiên vuông tôm không có r ng khác bi t không ý ngh a th ng kê so v i vuông có r ng Vuông có
d a n c v n cho n ng su t t t so v i r ng c hay m m-giá i u này cho bi t
có nh ng y u t khác tác ng l n i v i tôm h n là lá r ng và ch t l ng n c
T các k t lu n trên cho th y tri n v ng t t phát tri n nuôi tôm sinh thái n u mô hình c qu n lý t t
