1bis CAC YEU TO KY THUAT ANH HUONG DEN KET QUA SIEU AM DOPPLER

Dựa vào thang tốc độ màu ta có thể xác định hướng của dòngchảy: dòng chảy nghịch hướng với chùm tia siêu âm khảo sát Doppler được mã hóa màu đỏ; ngược lại, thuận hướng được mã hóa màu xa

CÁC YẾU TỐ KỸ THUẬT ẢNH HƯỞNG ĐẾN KẾT QUẢ

SIÊU ÂM DOPPLER

"People only see what they are prepared to see."

Ralph Waldo Emerson

BS NGUYỄN QUANG TRỌNG

(Vũng Tàu, ngày 06/04/2013)

01/11/2014 2

Dòng chảy hướng về đầu dò mã hóa màu đỏ ;

ngược lại, chạy xa đầu dò mã hóa màu xanh !

Head Foot Head Foot

Nửa trên thang tốc độ màu quy ước màu của dòng

chảy hướng về đầu dò;

01/11/2014 4

Hai clips trên được thực hiện trên cùng một bệnh nhân, ở

cùng một đoạn mạch máu:

- Bạn có định hướng được dòng chảy không – dòng chảy

có hướng từ thân lên não hay từ não về thân ?

- Hộp màu nào lái đúng ?

Foot Foot

Hai clips trên được thực hiện trên cùng một bệnh nhân, ở

cùng một đoạn mạch máu chạy song song với mặt đầu dò:

01/11/2014 6

Hãy quên câu thần chú:

Dòng chảy hướng về đầu dò mã hóa màu đỏ ;

ngược lại, chạy xa đầu dò mã hóa màu xanh !

Cũng quên luôn câu thần chú:

Nửa trên thang tốc độ màu quy ước màu của dòng

chảy hướng về đầu dò;

ngược lại, nửa dưới thang tốc độ màu quy ước màu

của dòng chảy chạy xa đầu dò!

DOPPLER MÀU LÀ GÌ ?

Dựa vào thang tốc độ màu ta có thể xác định hướng của dòng

chảy: dòng chảy nghịch hướng với chùm tia siêu âm khảo sát

Doppler được mã hóa màu đỏ; ngược lại, thuận hướng được

mã hóa màu xanh

- Màu của dòng chảy nghịch hướng với chùm tia siêu âm khảo sát Doppler có thể là màu đỏ, mà cũng có thể là màu xanh !.

- Để nhận diện hướng chính xác của dòng chảy, hình ảnh siêu âm Doppler bắt buộc phải có thang tốc

độ màu.

Lưu ý: gọi là dòng chảy nghịch hướng với chùm tia siêu âm khảo sát Doppler khi

dòng chảy có hướng ngược chiều với hướng chùm tia siêu âm khảo sát Doppler

(không nhất thiết phải trực diện); ngược lại, gọi là dòng chảy thuận hướng với chùm

tia siêu âm khảo sát Doppler khi dòng chảy có hướng thuận chiều với hướng chùm

tia siêu âm khảo sát Doppler.

Góc α được quy ước là góc nhọn hoặc góc vuông được hợp bởi

hướng của chùm tia siêu âm (khảo sát Doppler) và trục của dòng chảy (axis of blood flow)

Ta đã biết rằng góc α = 90 0 thì hiệu ứng Doppler = 0

Góc α càng nhỏ, hiệu ứng Doppler càng cao, lý tưởng góc α = 0 0

Cos α thay đổi nhanh khi > 60 0 , do vậy để ước tính vận tốc dòng chảy cho chính xác, góc α phải ≤ 60 0 (sai số khi ước lượng vận tốc

dòng chảy khi góc α ≤ 60 0 khoảng 10%, còn khi góc α > 60 0 , sai số lên đến 25%).

ĐIỀU CHỈNH HỘP MÀU VÀ CỬA SỔ

1 Lái hộp màu (angle steer: lái góc): Xiên qua phải hoặc qua trái một góc 10 0 hoặc 20 0 (mỗi lần chỉnh, thay đổi 10 0 ) Chức năng này chỉ có trên đầu dò linear, không có trên đầu dò convex.

2 Chỉnh thanh điều chỉnh góc (angle correct): Thanh điều chỉnh góc biểu thị cho trục của dòng chảy Do vậy, ta phải điều chỉnh thanh này trùng với trục của dòng chảy

3 Chỉnh riêng chùm tia siêu âm mang cửa sổ khảo sát Doppler xung (fine steer): Chỉnh riêng trục của chùm tia siêu âm có cửa sổ Doppler

xung thêm tối đa là 10 0 (mỗi lần chỉnh thay đổi 2 0 ) (Chức năng này chỉ có

ở các máy siêu âm thế hệ mới).

Các mạch máu ngoại vi thường song song với mặt da Trên siêu âm 2D thì điều này là thuận lợi vì chùm tia siêu âm đi vuông góc với thành mạch giúp ta thấy rõ cấu trúc thành mạch

Thế nhưng đây chính là trở ngại lớn khi làm siêu âm Doppler,

vì nếu chùm tia phát ra vuông góc với mặt đầu dò, thì cũng có nghĩa là vuông góc với dòng chảy, hiệu ứng Doppler về mặt lý

thuyết bằng 0: cạnh bên hộp màu vuông góc với dòng chảy

tương ứng với chùm tia siêu âm khảo sát Doppler được phát

ra vuông góc với dòng chảy.

01/11/2014 14

Hình siêu âm màu được tạo ra bởi sự chồng hình của hình siêu âm B-mode (chùm tia vuông góc với mặt đầu dò) lên hình Doppler màu cũng có chùm tia vuông góc với mặt đầu dò: do trục của dòng chảy song song với mặt đầu dò nên góc α = 90 0 ,

hiệu ứng Doppler = 0

Do vậy các nhà chế tạo máy phải nghĩ đến việc “lái” chùm tiasiêu âm khi khảo sát Doppler (angle steer), thay vì đi vuông

góc với mặt đầu dò thì đi xiên (trong khi chùm tia siêu âm để

nhận tín hiệu hình ảnh 2D vẫn đi vuông góc với mặt đầu dò)

Về mặt kỹ thuật, góc lái càng cao thì độ nhạy (sensitivity) càngkém, do vậy cho đến nay góc “lái” thường ở 2 mức là 100 và

200 Ta có thể lái góc qua phải hoặc qua trái

Thực chất việc lái hộp màu chính là lái chùm tia siêu âm khảo sát Doppler, thay vì đi vuông góc với mặt đầu dò, chùm tia sẽ đi xiên qua

01/11/2014 18

Lưu ý rằng hình siêu âm trên được tạo thành bởi hình siêu âm 2D với chùm tia siêu âm vuông góc với mặt đầu dò chồng lên màu được mã hóa trong hộp màu - chùm tia siêu âm để phát và thu nhận tín hiệu

Sau khi lái hộp màu, ta chọn thêm mode Doppler xung (PW) để xuất hiện cửa sổ nhằm đo đạc vận tốc dòng chảy Cửa sổ xuất hiện, nằm trên trục của chùm tia siêu âm khảo sát Doppler xung Ta phải chỉnh thanh điều chỉnh góc (angle correct) xuất hiện trong cửa sổ

01/11/2014Hình ảnh Triplex sonography mà ta thu được là sự kết hợp của 3 trong 1. 20

+

+

=

Thanh điều chỉnh góc song song với

thành mạch, PSV=198cm/s (sai).

Thanh điều chỉnh góc trùng với trục dòng chảy, PSV=376cm/s (đúng).

01/11/2014 22

- Với các thế hệ máy siêu âm trước đây, từ Doppler màu, khi ta chọn thêm mode Doppler xung, thì hướng của chùm tia siêu âm khảo sát Doppler xung song song với cạnh bên của hộp màu (tức là chùm tia siêu âm khảo sát Doppler xung song song với chùm tia siêu âm khảo sát Doppler màu)

- Mà cạnh bên hộp màu chỉ xiên một góc tối đa 20 0 , do vậy góc α giữa chùm tia siêu âm Doppler xung hợp với trục của dòng chảy ta thu nhận được tối đa là 70 0 Đây không phải là góc lý tưởng để khảo sát Doppler Vậy ta phải làm sao ?

Trên một số máy đời mới ta có thể tinh chỉnh (fine correct) chùm tia siêu

60 0

01/11/2014 24

Nếu máy không có chức năng này (fine steer) thì ta có thể ép nhẹ một bên đầu dò sao cho trục của mạch máu tạo với mặt phẳng đầu dò một

góc 10 0 Lúc này ta có được góc α = 60 0

Ép nhẹ một bên đầu dò (ta nên ép về phía hạ lưu dòng chảy (ít ảnh hưởng đến huyết động hơn): khi ép như thế, mạch máu trở nên không song song với mặt đầu dò và như

01/11/2014 26

Nếu ta áp dụng cả hai cách trên thì ta có được góc α = 50 0

Nếu ta ép đầu dò thêm 10 0 nữa thì ta có được góc α = 40 0 Việc

Hiếm khi ta có được góc α = 00.

Khi góc α = 00, chùm tia siêu âm khảo sát Doppler xung song song với trục của dòng chảy, ta không cần điều chỉnh gì thêm, lúc này trong cửa sổ Doppler ta không thấy thanh điều chỉnh góc (angle correct)

MỘT VÀI LƯU Ý

- Khi trục của dòng chảy song song với mặt đầu dò thì ta có thể lái hộp màu (angle steer) qua phải hoặc qua trái.

song song với mặt đầu dò, thì ta phải lái hộp màu (angle

steer) sao cho có góc α nhỏ nhất (≤ 600)

thì hộp màu được lái linh hoạt sao cho góc α nhỏ nhất (≤

600).

- Ta nên chọn góc α như thế nào: góc nhỏ nhất (< 600) hay bằng 600?

01/11/2014 30

Ta chọn hộp màu lái qua trái hay hộp màu lái qua phải ?

01/11/2014 32

Nếu không cẩn thận, ta có thể nhận định sai về hướng của dòng chảy (hình bên trái lái hộp màu sai, nếu dựa trên mặt phẳng đầu dò và trục dòng chảy thì ta có thể nhận định sai là

dòng chảy có hướng từ não chảy về thân – retrograde flow - từ trái qua phải màn hình;

trong khi để nhận định đúng thì ta phải dựa vào hướng của chùm tia khảo sát Doppler-mũi tên xanh- thuận hướng so với hướng của dòng chảy-mũi tên trắng-tương ứng với thang tốc

độ màu thì dòng chảy có hướng từ thân lên não – antegrade flow - từ phải qua trái màn

hình) Hình bên phải lái hộp màu đúng, dòng chảy nghịch hướng với hướng chùm tia siêu

âm khảo sát Doppler-mũi tên đỏ- tương ứng với thang tộc độ màu có hướng từ thân lên

não – antegrade flow - từ phải qua trái màn hình).

01/11/2014 34

biện luận chẩn đoán.

Với hệ động mạch:

Dòng chảy thuận dòng (antegrade flow) là dòng chảy bình thường

có hướng từ tim ra ngoại vi.

Dòng chảy đảo ngược (retrograde flow) là dòng chảy có hướng từ

ngoại vi về trung tâm, chỉ gặp trong các tình trạng bệnh lý.

Trong thực hành, ta có 2 lựa chọn lấy góc α:

Với lựa chọn này ta sẽ có được các trị số ước lượng ít sai

số Thế nhưng nhược điểm là khó so sánh khi góc khác

nhau giữa 2 bên, góc khác nhau ở các lần khảo sát khác nhau, góc khác nhau ở cùng một cấu trúc giữa các bệnh nhân khác nhau.

sai số sẽ ít và như nhau, do vậy ta có chuẩn để so sánh hai bên, có chuẩn để so sánh giữa các lần khảo sát khác nhau,

có chuẩn để so sánh giữa các bệnh nhân

* Do vậy trên một số máy siêu âm có nút chức năng Quick Angle, khi ta chọn chức năng này, máy sẽ tự động chọn

01/11/2014 40

Góc α có giá trị từ 0 0 -90 0

Khi α = 90 0 , cos α= 0, khi α = 60 0 , cos α = 0.5, khi α = 0 0 , cos α = 1.

Như vậy, khi góc α càng lớn, thì cos α càng nhỏ.

Dựa vào phương trình trên ta rút ra:

Cos α càng nhỏ thì V càng lớn (Chỉ trừ khi góc α = 90 0 , thì cos α = 0, suy ra V = 0).

Các thực nghiệm trên cho ta thấy, vận tốc dòng chảy thu được khác nhau (thậm chí rất

nhiều) khi góc α có trị số khác nhau

Câu hỏi đặt ra là: Tại sao khi góc α càng lớn thì V thu được lại càng lớn ? ( Lẽ ra khi

góc α càng lớn thì V càng nhỏ).

Khi ta chọn Quick Angle, thanh

điều chỉnh góc sẽ tự động tạo góc

60 0 với trục của chùm tia siêu âm

khảo sát Doppler Lúc này ta sẽ

điều chỉnh Fine steer và/hoặc ép

01/11/2014 42

Xin nhắc lại: Dựa vào thang tốc độ màu ta có thể xác định hướng của dòng chảy: dòng chảy nghịch hướng với chùm tia siêu âm khảo sát Doppler được mã hóa màu đỏ ; ngược lại,

thuận hướng được mã hóa màu xanh.

CÁM ƠN SỰ CHÚ Ý THEO DÕI CỦA QUÝ BÁC SĨ !