- Giúp HS hiểu rõ hoàn cảnh nổ ra phong trào đấu tranh vũ trang chống Pháp cuối thế kỉ XIX, trong đó có các cuộc khởi nghĩa Cần Vương và khởi nghĩa tự vệ (tự phát).. - Nắm được các khái [r]
Trang 1Bài 21: PHONG TRÀO YÊU NƯỚC CHỐNG PHÁP CỦA NHÂN DÂN VIỆT NAM TRONG NHỮNG NĂM CUỐI THẾ KỶ XIX
I MỤC TIÊU BÀI HỌC.
1 Kiến thức:
- Giúp HS hiểu rõ hoàn cảnh nổ ra phong trào đấu tranh vũ trang chống Pháp cuối thế kỉ XIX, trong đó có các cuộc khởi nghĩa Cần Vương và khởi nghĩa tự
vệ (tự phát)
- Nắm được các khái niệm lịch sử
- Nội dung, diễn biến cơ bản của một số cuộc khởi nghĩa tiêu biểu: Ba Đình, Bãi Sậy, Hương Khê, Yên Thế
2 Kỹ năng: Giáo dục cho HS lòng yêu nước, ý chí đấu tranh giải phóng dân
tộc, bước đầu nhận thức được những yêu cầu mới cần phải có để đưa cuộc đấu tranh chống ngoại xâm đến thắng lợi
3 Về thái độ, tình cảm, tư tưởng: Củng cố kĩ năng phân tích, nhận xét, rút
ra bài học lịch sử; kĩ năng sử dụng kiến thức bổ trợ nắm được bài
II THIẾT BỊ, TÀI LIỆU DẠY HỌC.
- Lược đồ phòng trào Cần vương
- Lược đồ các căn cứ khởi nghĩa Ba Đình, Bãi Sậy…
III TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC DẠY- HỌC.
1 Kiểm tra bài cũ.
Câu hỏi: Vì sao Pháp tiến hành đánh chiến Bắc Kì lần 2
Trận Cầu Giấy lần 2 đã diễn ra như thế nào?
2 Bài mới: Bài 19 giới thiệu toàn bộ diễn biến cơ bản của phòng trào vũ trang
kháng Pháp cuối thế kỉ XIX, trong đó có hai loại hình: Cần vương và tự phát
Dù phong trào Cần vương hay phong trào tự vệ, tính chất là phong trào vũ trang yêu nước chống Pháp Nó có ý nghĩa quan trọng trong tiến trình phát triển của lịch sử Việt Nam
Trang 23 Tiến trình tổ chức dạy - học.
CÁC HOẠT ĐỘNG CỦA THẦY VÀ
TRÒ
KIẾN THỨC CƠ BẢN CẦN
NẮM
* Hoạt động 1: cả lớp và cá nhân
- GV yêu cầu học sinh theo dõi SGK để trả
lời câu hỏi:
Nguyên nhân và diễn biến cuộc phản công ở
kinh thành Huế 1885?
- HS trả lời câu hỏi, GV chốt ý
Trước khi giảng bài, GV dựa vào một số sự
kiện ở bài trước, đặt các câu hỏi gợi ý HS trả
lời về nội dung chính của hai Hiệp ước 1883
và 1884 (cơ bản đã khuất phục được triều
đình Huế, áp đặt nền thống trị trên toàn bộ
đất nước Việt Nam)
- GV sử dụng lược đồ kinh thành Huế giới
thiệu ngắn gọn kế hoạch của Tôn Thất
Thuyết và diễn biến cuộc phản công đêm
mùng 4 rạng ngày 5/7/1885 (chia làm hai
cánh quân vào đồn Mang Cá và toà Khâm
sứ)
* Cuộc phản công bị thất bại vì những
nguyên sau:
- Chuẩn bị chưa chu đáo
- Quân Pháp đã có ý thức đề phòng, lực
lượng của chúng còn mạnh
Kết quả là: Tôn Thất Thuyết phải đưa vua
Hàm Nghi chạy ra Tân Sở Tới Tân Sở, Tôn
Thất Thuyết đã mượn danh Hàm Nghi ra
I PHONG TRÀO CẦN VƯƠNG BÙNG NỔ
1 Cuộc phản công quân Pháp của phái chủ chiến tại kinh thành Huế
và sự bùng phát phong trào Cần vương
- Sau Hiệp ước Hácmăng và Patơnốt, Phong trào đấu tranh chống Pháp của nhân dân ta vẫn tiếp tục phát triển
- Sự bất bình trong nhân dân, đặc biệt trong giới sỹ phu, văn thân yêu nước dâng cao
- Phong trào chống xâm lược của nhân dân các địa phương là nguồn cổ
vũ cho phái chủ chiến trong triều đình
- Dựa vào sự ủng hộ của nhân dân, Tôn Thất Thuyết chỉ huy cuộc tấn công Pháp ở tòa Khâm sứ và đồn Mang Cá nhưng thất bại
- Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi lên sơn phòng Tân Sở (Quảng Trị), rồi lấy danh nghĩa Hàm Nghi xuống chiếu Cần Vương kêu gọi nhân dân cả nước đứng lên chống Pháp, cứu nước
- Chiếu Cần vương đã làm bùng phong trào đấu tranh của nhân dân ta,
Trang 3chiếu Cần vương (13/7/1885)
GV đọc diễn cảm tờ chiếu, nêu nhận xét rồi
kết luận: Chiếu Cần vương kêu gọi sĩ phu,
văn thân (giải thích khái niệm) và toàn thể
nhân dân đứng dậy, với mục tiêu: đánh
Pháp, khôi phục nền độc lập dân tộc, lập lại
chế độ phong kiến có vua hiền tôi giỏi
Chiếu Cần vương đã có tác dụng thổi bùng
ngọn lửa yêu nước đang âm ỉ cháy trong
nhân dân ta, tạo thành phòng trào Cần
vương (giúp vua giết giặc cứu nước) sôi nổi
kéo dài đến cuối thế kỉ XIX
* Hoạt động 2: cả lớp
- GV cho HS quan sát lược đồ phong trào
Cần vương và đặt câu hỏi để HS nhận xét về
địa bàn, số lượng các cuộc khởi nghĩa Cần
vương; (phong trào nổ ra suốt từ Bắc Kì đến
Trung Kì, khu vực mà triều đình Nguyễn
còn có những ảnh hưởng nhất định – trừ
Nam Kì là nơi bọn Pháp chiếm được từ lâu
Gv cho học sinh lập Bảng theo mẫu:
Cuộc
khởi
nghĩa
Lãnh
đạo
Địa bàn
Hoạt động chủ yếu
Kết quả,
ý nghĩa
Về diễn biến của phong trào Cần vương,
có thể chia làm hai giai đoạn :
- Lãnh đạo là các sĩ phu (chỉ những trí thức
phong kiến, văn thân, nho sĩ có cương vị
tạo thành phong trào sôi nổi kéo dài đến cuối thế kỉ XIX
2 Các giai đoạn phát triển của phong trào Cần vương
a Giai đoạn 1 (1885-1888)
Là giai đoạn bùng phát mạnh mẽ, rộng khắp của phong trào trên phạm
vi cả nước
b Giai đoạn 2 (1888-1896)
Phong trào tụ thành những trung tâm lớn, tập trung ở Bắc Trung Kì và Bắc Kì, với các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu như: Hùng Lĩnh, Hương Khê, Bãi Sậy, Hương Khê
II MỘT SỐ CUỘC KHỞI NGHĨA TIÊU BIỂU TRONG PHONG TRÀO CẦN VƯƠNG VÀ PHONG TRÀO CẦN VƯƠNG VÀ PHONG TRÀO ĐẤU TRANH TỰ VỆ
CUỐI THẾ KỈ XIX.
1 Khởi nghĩa Bãi Sậy (1883 – 1892).
- Lãnh đạo: Nguyễn Thiện Thuật
- Địa bàn hoạt động rộng: Căn cứ chính ở Bãi Sậy (Hưng yên), lan sang Hải Dương, Bắc Ninh, …
- Hoạt động chủ yếu:
+ Giai đoạn 1885 - 1887: Đẩy lùi
nhiều trận càn của địch, gây cho
Trang 4trong xã hội), cũng có một số lãnh tụ xuất
thân chỉ từ nông như Cao Thắng, Cao
Điển…
- Lực lượng tham gia chủ yếu là nhân dân,
có cả đồng bào dân tộc thiểu số (Thái,
Mường, Rục, Vân Kiều…)
- Địa bàn: Rộng khắp Bắc Kì và Trung Kì
(tới Thanh Hoá )
- Diễn biến: Nhất thời gây cho địch thiệt
hại Sau đó, thực dân Pháp phối hợp với tay
sai mở cuộc đàn áp, các cuộc khởi nghĩa
thất bại, các lãnh tụ bị bắc hoặc hi sinh, một
số sang Trung Quốc cầu viện (Tôn Thất
Thuyết)
- Tháng 11/1888 Hàm Nghi rơi vào tay giặc
Pháp , nhưng phong trào tiếp tục duy trì
Giai Đoạn 2 (từ cuối nam 1888 đến năm
1895)
- Về thành phần lãnh đạo và lực lượng tham
gia (như giai đoạn 1)
- Về địa bàn; đã bị thu hẹp, một số trung
tâm khởi nghĩa phải chuyển dần lên hoạt
động ở vùng Trung Du và miền núi, lợi
dụng địa hình địa vật để tiếp tục hoạt động
- Diễn biến; điểm lại giai đoạn cuối của
cuộc khởi nghĩa Ba Đình, Bãi Sậy, Hương
Khê
- GV đặt câu hỏi: qua hai giai đoạn của
phong trào Cần vương, chúng ta có nhận xét
gì? Tại sao sau khi vua Hàm Nghi bị bắt
(1888), phong trào vẫn tiếp tục nổ ra? Điều
đó nói gì? (Cần vương chỉ là danh nghĩa,
tính chất yêu nước chống Pháp là chủ yếu)
chúng nhiều thiệt hại
+ Từ năm 1888, bước vào chiến đấu
quyết liệt, nghĩa quân di chuyển linh hoạt, đánh thắng một số trận lớn ở các
tỉnh đồng bằng
- Kết quả, ý nghĩa:
+ Căn cứ Bãi Sậy và Hai Sông bị Pháp bao vây, Nguyễn Thiện Thuật phải sang TQ, Đốc Tít phải ra hàng (8/1889)
+ Để lại nhiều bài học kinh nghiệm tác chiến ở đồng bằng
2 Khởi nghĩa Ba Đình (1886-1887)
- Lãnh đạo: là Phạm Bành và Đinh Công Tráng
- Địa bàn: 3 làng Thượng Thọ, Mậu Thịnh, Mĩ Khê (Nga Sơn, Thanh Hóa)
- Hoạt động:
+ Xây dựng căn cứ chính Ba Đình và
Mã Cao
+ Nghĩa quân chặn đánh các đoàn xe, tập kích các toán lính Pháp
- Kết quả: Gây cho Pháp nhiều thiệt hại, 1/1887, Pháp chiếm được căn cứ
Ba Đình, khởi nghĩa thất bại
3 Khởi nghĩa Hương Khê (1885-1896):
- Lãnh đạo: Phan Đình Phùng &Cao Thắng
- Địa bàn: Căn cứ chính ở Hương Khê
Trang 5* Hoạt động 3: cá nhân và nhóm
GV cho HS đọc ở SGK trang 128,129
Sau đó GV giải thích qua lựơc đồ và tóm
tắtnhững sự kiện chính như: địa bàn, bố trí
căn cứ, lãnh đạo, lực lượng
Nêu diễn biến, kết quả, ý nghĩa và bài học
kinh nghiệm
GV chia lớp thành các nhóm
+ Nhóm 1: Khởi nghĩa Bãi Sậy (1883 –
1892)?
+ Nhóm 2: Khởi nghĩa Ba Đình
(1886-1887)?
+ Nhóm 3: Khởi nghĩa Hương Khê
(1885-1895)?
+ Nhóm 4: Phong trào nông dân yên Thế
(1884 –1913)?
HS tiến hành thảo luận theo từng nhóm và
cử đại diện nhóm trình bày, nhóm khác bổ
sung ý kiến
GV nhận xét và chốt ý
(Hà Tĩnh), lan rộng khắp bốn tỉnh Trung Kì
- Giai đoạn 1885-1888: Chuẩn bị lực lượng, xây dựng căn cứ, chế tạo vũ khí, tích trữ lương thực
- Từ năm 1888 - 1896: là thời kì chiến đấu quyết liệt, liên tục mở các cuộc tập kích, đẩy lùi các cuộc hành quân càn quét của địch, chủ động tấn công thắng nhiều trận nổi tiếng
- Kết quả:
+ Phan Đình Phùng hi sinh (12-1885);
1896, khởi nghĩa thất bại
+ Là cuộc khởi nghĩa tiêu biểu nhất trong phong trào Cần Vương
4 Phong trào nông dân yên Thế (1884 –1913):
- Nguyên nhân:
+ Kinh tế nông nghiệp sa sút, đời sống nông dân Bắc Kì vô cùng khó khăn, một bộ phận phải phiêu tán lên Yên Thế Họ sẵn sàng đứng dậy đấu tranh bảo vệ cuộc sống của mình + Khi Pháp thi hành chính sách bình định, cuộc sống bị xâm phạm, nhân dân Yên Thế đã đứng dậy kháng chiến
- Giai đoạn 1884-1892: Dưới sự chỉ huy của Đề Nắm, nghĩa quân xây dựng hệ thống phòng thủ ở Bắc Yên Thế, đẩy lùi nhiều cuộc càn quét của
Trang 6địch
- Giai đoạn từ năm 1893-1897: Đề
Thám giảng hoà với Pháp 2 lần Nghĩa quân làm chủ 4 tổng (Yên Lễ, Mục Sơn, Nhã Nam, Hữu Thượng)
- Giai đoạn từ năm 1898-1908: Thời gian 10 năm giảng hoà, Yên Thế trở thành nơi hội tụ những nghĩa sĩ yêu nước
- Giai đoạn từ năm 1909-1913: Pháp tấn công trở lại, nghĩa quân di chuyển liên tục nhiều nơi 2/1913, Đề Thám
bị sát hại, khởi nghĩa tan rã
4 Củng cố:
- GV nêu các câu hỏi để củng cố bài
+ Câu1: Phong trào Cần vương nổ ra trong hoàn cảnh nào?
+ Câu 2: Tóm lược diễn biến hai giai đoạn của phong trào Cần vương và rút ra
đặc điểm của mỗi giai đoạn
5 Dặn dò: Trả lời câu hỏi trong SGK, đọc trước bài mới.