YẾU TỐ PHẢN BIỆN DÂN GIANTRONG TRUYỆN CỔ TÍCH NGUYÊN HƯƠNG Truyện cổ tích Nguyên Hương đã thổi một luồng gió mới cho độc giả thiếu nhi. Một trong những đặc sắc của truyện cổ tích Nguyên Hương là yếu tố phản biện dân gian. Yếu tố phản biện dân gian được xây dựng trên các mặt: môtíp, hệ thống nhân vật, nhan đề truyện và diễn biến truyện, kết thúc.
Trang 1Chuyên đề: VĂN HỌC THIẾU NHI
YẾU TỐ PHẢN BIỆN DÂN GIAN
TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH NGUYÊN HƯƠNG
Trang 2MỞ ĐẨU
Từ xưa đến nay văn học dân gian và văn học viết luôn có mối quan
hệ gần gũi gắn bó với nhau Văn học dân gian là nền tảng để văn học viết phát triển, khẳng định bản sắc văn học của mỗi quốc gia, dân tộc, lãnh thổ Văn học Việt Nam cũng có sự gắn kết giữa bộ phận văn học viết và văn học dân gian Giữa chúng đã tạo nên sợi dây liên kết bền chặt, hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình phát triển song song
Cổ tích là một trong những thể loại đặc trưng của văn học dân gian, nhằm phản ánh đời sống xã hội và ước vọng của người nông dân xưa Tuy đã ra đời từ hàng trăm, hàng nghìn năm nay, nhưng truyện cổ tích vẫn được lưu truyền, nhận được sự yêu mến qua nhiều thế Truyện cổ tích dân gian Việt Nam khá phong phú tuy nhiên theo thời gian lớp truyện cổ (những truyện tiêu biểu) đã trở nên quá quen thuộc không còn tạo cảm giác mới mẻ, hấp dẫn với thiếu nhi; ngoài ra bản thân truyện cổ tích dân gian cũng dần dần bộc lộ những điểm chênh lệch về cái nhìn của thời đại Hiểu điều này, một lớp các nhà văn đã mạnh dạn cải biên truyện cổ tích những sáng tác này được gọi chung là truyện cổ tích mới.Truyện cổ tích mới được các nhà văn cải biên từ các truyện cổ tích dân gian của Việt Nam hoặc thế giới, dựa trên hệ thống quy chiếu của truyện dân gian nói chung truyện cổ tích nói riêng mà gia giảm, tinh lọc cho phù hợp với cái nhìn, tư duy của bản thân nhà văn và thời đại
Quá trình tiếp thu của các nhà văn đối với văn học dân gian là một
sự chắt lọc theo từng quan niệm nhân sinh quan của mỗi người Có nhà văn đồng tình với cái nhìn của dân gian, có nhà văn lại phản biện cái nhìn của dân gian, từ đó đưa ra đường hướng riêng Nguyên Hương là một trong những nhà văn mạnh dạn đưa những phản biện của mình đến với độc giả một cách tinh tế, khéo léo Cô không chỉ sáng tạo trên nền văn học dân gian dân tộc mà còn hấp thụ từ truyện cổ tích của các nền văn
Trang 3học trên thế giới (truyện cổ Grim, truyện cổ Andersen, truyện thơ cổ tích cuả Puskin) để từ đó chắt lọc tạo cảm hứng sáng tạo Với nguyên liệu thu thập từ nhiều nơi cộng với quy trình kĩ thuật, hương liệu của riêng mình
cô đã tạo nên những truyện cổ tích mới cộp mác Nguyên Hương không lẫn vào ai khác Nguyên Hương là tác giả của hàng chục đầu sách được
bạn đọc khắp nơi yêu thích Đặc biệt, từ cuối năm 2014 đến đầu năm
2015, tác giả đã xuất bản bộ truyện cổ tích mới (8 tập, gồm 40 truyện)
Đó là những câu chuyện cổ tích đầy sắc màu thần tiên vừa cổ tích lại vừa
hiện đại, mang phong vị riêng biệt Vì vậy tôi chọn đề tài Yếu tố phản
biện dân gian trong truyện cổ tích Nguyên Hương để tìm hiểu thêm về
sự cải biên cổ tích của tác giả này
Trang 4NỘI DUNG
Nhìn chung yếu tố phản biện dân gian trong truyện cổ tích Nguyên Hương thể hiện chủ yếu ở bốn điểm chính: mô típ, hệ thống nhân vật, nhan đề truyện và diễn biến truyện, kết thúc
1 Mô-típ
Đặc trưng cơ bản, nổi bật có tính chất riêng biệt của thể loại truyện
kể dân gian là yếu tố mô-típ Thông qua mô-típ tác giả dân gian kết tinh những đặc sắc của nền văn hóa dân tộc mình Truyện cổ tích Nguyên Hương hấp thu những mô-típ của dân gian trên đường hướng cách tân mang âm sắc cá nhân Nguyên Hương Sự cách tân thể hiện rõ nhất ở hai mô-típ: chia của, giải cứu – trả ơn
Mô-típ chia của: mô-típ này xuất hiện trong khá nhiều truyện cổ
tích dân gian, đặc biệt là truyện cổ tích phương Đông, nơi xã hội nông nghiệp, quan hệ gia đình, cộng đồng gắn kết; nơi cha mẹ ăn không dám
ăn, mặc không dám mặc để tích lũy cho con cái sau này Ta có thể thấy
mô-tip chia của được Nguyên Hương vận dụng ở truyện: Chữ A và chữ
E, Ăn táo trả vàng Nếu như Ăn táo trả vàng là sự tuân thủ mô-típ người
anh chiếm ưu thế giành phần hơn, người em nhận phần thiệt thòi Thì
truyện Chữ A và chữ E lại có sự cải biên trái ngược hoàn toàn: tài sản
phân chia không phải tài sản của bố mẹ mà là tài sản của người anh, người anh không hề tranh giành của cải với em ngược lại cố gắng chia phần nhiều cho em, người em không vì được chia phần nhiều mà vui mừng ngược lại cố gắng vận dụng trí thông minh của mình để đem phần lợi về cho anh
Mô-típ giải cứu – trả ơn: Việc giải cứu là một cái cớ để tác giả dân
gian khảo nghiệm tấm lòng thiện lương của nhân vật (người đi cứu), từ
Trang 5đó nhân vật sẽ nhận được sự trả ơn của đối tượng được cứu để thay đổi số phận, hưởng phước đức cho tấm lòng thơm thảo Đối tượng được cứu thường có phép thần (thần tiên, con vật thần) hay địa vị tôn quý (công chúa, hoàng tử) Mô tip này được Nguyên Hương vận dụng khá phong
phú: cứu thần (Bài học của thần xui xẻo), cứu vật (Cha, mẹ, con và cá
vàng, Quà tặng của cá vàng), cứu công chúa (Công chúa trong chum, Công chúa ngủ trong vườn) Nhưng ở Truyện cổ tích Nguyên Hương ta
thấy mô-típ này được vận dụng có những điểm mới sau: Món quà của thần có thể không đem lại hiệu quả tức thì thậm chí là không tốt lành nhưng qua sự tiếp thu của người nhận lại gặt hái thành tựu lớn Lợi ích của món quà không đến từ người cho mà đến từ sự tiếp thu của người
nhận (Bài học của thần xui xẻo) Hay người bảo vệ công chúa không
nhất định cưới công chúa, công chúa vẫn sánh đôi cùng hoàng tử (theo đúng mô-típ kết duyên trong cổ tích dân gian) còn người dốc lòng bảo vệ
sẽ đứng bên chúc phúc cho hạnh phúc của nàng (Công chúa ngủ trong
vườn) Đặc biệt là phản đề rất mới của Nguyên Hương: công chúa phải
chịu thử thách để chứng minh xứng đáng với người giải cứu (Công chúa
trong chum) Như vậy thử thách tầm lòng thiện lương không chỉ dành
cho người cứu mà còn dành cả cho người được cứu
2 Hệ thống nhân vật
Nhân vật trong truyện cổ tích Nguyên Hương vẫn là những nhân vật quen thuộc trong cổ tích dân gian: bà tiên, thần, bụt, con vật thiêng có phép thuật, nhà vua, hoàng tử, công chúa, cô thôn nữ, chàng thanh niên… Nhưng những nhân vật đó lại mang một màu sắc đặc biệt khác hẳn dân gian
Nhân vật thần kì: Nếu như trong truyện cổ tích dân gian thần tiên,
bụt luôn là hiện thân của sự cứu rỗi, là quà tặng ban thưởng cho người
Trang 6hiền lành nghèo khó, tốt bụng, trừng trị kẻ tham lam, bất lương, là hiện thân của công lý thì thế giới thần tiên trong truyện cổ tích Nguyên Hương lại mang sắc màu con người Thần tiên của Nguyên Hương có đầy đủ cung bậc tình cảm, họ không còn chỉ là nhân vật chức năng thuần túy mà
họ có cảm xúc, tích cách riêng: Thần Núi tức giận khi bị phá yên giấc ngủ
(Hai điều ước), Thủy Thần tức giận dâng nước làm lũ lụt khi bị mất kho tàng (Quà tặng của phù thủy), thậm chí thần tiên còn dùng mẹo lươn lẹo thu lợi cho bản thân (Đôi hài vạn dặm) Thần tiên trong truyện cổ tích
dân gian thường xuất hiện đơn độc, họ ở địa vị tối cao hầu như không gặp phiền muộn gì thì thần tiên ở Nguyên Hương tồn tại như một cộng đồng,
họ có gia đình, những mối bận tâm: Vua Biển lo lắng cho những đứa con
gái ham chơi (Những nàng tiên cá), Thần Bốn Mùa sợ con trai giao du với kẻ xấu (Chiếc mũ bốn mùa), Tiên Vương buồn bực khi con ham chơi không chịu học hành (Sự tích đèn ngôi sao) Phép lực của thần tiên
không phải là vô biên, có lúc phép thuật ấy phải đánh đổi bằng mạng
sống như trường hợp của cá vàng (Cha, mẹ, con và cá vàng) hoặc đôi lúc thần linh non nớt (Bài học tiên nhỏ) hay thiếu kinh nghiệm dẫn đến những sự nhầm lẫn (Hai viên ngọc ước).
Thế giới thần tiên không hoàn hảo và thế giới phù thủy cũng không hoàn toàn là tăm tối, độc ác Phù thủy cũng có cảm xúc như con người Phù thủy cũng có lúc đểnh đoảng, hay quên; có phù thủy độc ác cũng có phù thủy lương thiện, muốn chung sống hòa bình, vui vẻ với mọi người
Nàng phù thủy Xí Xọn ở truyện Vì sao con nhện có 8 chân được cử đến
học dệt lụa ở làng nghề nổi tiếng Xí Xọn cũng như cô thiếu nữ mới lớn thích sửa xoạn làm đẹp trước gương, nàng cũng chăm chỉ học nghề, sống
hòa thuận cùng dân làng, tới nỗi “ngay cả Xí Xọn cũng quên mất mình là
phù thủy” Đôi lúc phù thủy cũng muốn làm ban điều ước cho mọi người,
muốn được làm bà tiên được mọi người yêu mến (Vùng đất bị phù
Trang 7phép) Những vật thiêng đi theo phù thủy khi nhận biết lỗi lầm của bản
thân cũng từ bỏ con đường cái ác (Gương thần).
Nhân vật con người: Con người trong truyện cổ tích Nguyên
Hương cũng không hề yếu đuối như truyện dân gian, họ tự biết khắc phục khó khăn, kiên trì tin tưởng vào sức lực bản thân hơn là trông đợi vào
phép màu của thần tiên Chàng Lâm trong truyện Bài học của thần xui
xẻo tuy biết chiếc thùng chứa thần xui xẻo sẽ mang lại điều không tốt cho
mình nhưng chàng vẫn cứu thần vì quý mến tấm lòng trung thực Tuy Lâm không có may mắn nhận phép thần tiên như Hoàng nhưng nhờ trí thông minh của mình, chàng đã biến cái kém may mắn trước kia thành bài học giúp Hoàng giữ vững đất nước Trí tuệ con người còn cao hơn phép thuật thần tiên Khi đã có trí tuệ, lòng dũng cảm, kiên trì thì con
người không còn cần điều ước thần tiên nào nữa Chàng Vinh trong Ai
xứng đáng khi được bà Tiên ban cho ba điều ước chàng chỉ ước cho
“dân làng tôi đủ mạnh mẽ và tài trí để bọn cướp phải nể sợ mà không
dám gây chuyện” còn bản thân mình chàng không cầu mong điều gì cả vì
chàng tâm niệm “tốt nhất là tôi tự bảo vệ mình thôi”.
Một đặc điểm cũng khá độc đáo ở truyện cổ tích Nguyên Hương là nhân vật con người phần lớn không mang yếu tố phiếm chỉ Nhân vật xuất hiện trong truyện hầu hết đều có tên: Lâm, Hoàng, Minh, Huy, Thanh, Kha, Trúc, Cúc, Linh, Ly, Lụa… Yếu tố định danh được Nguyên Hương làm khá triệt để, điều này khác với yếu tố mơ hồ trong truyện cổ tích dân gian Sự định danh giúp cho trẻ em định hình câu chuyện, định hướng bài học từ đó xác định tấm gương học tập từ các nhân vật truyện
rõ ràng hơn tránh chung chung mơ hồ Những Lâm, Hoàng, Huy, Cúc, Linh, Ly… trở thành những người bạn của các em
Trang 8Như vậy có thể thấy Nguyên Hương đã tạo nên một hệ thống nhân vật phong phú đa dạng, nhiều cung bậc cảm xúc trái với tính đơn tuyến ở truyện cổ tích dân gian
3 Nhan đề truyện và diễn biến truyện
Tác giả lấy cốt truyện của dân gian nhưng cải biên theo cách của riêng mình Sự cải biên ấy xuất phát ngay từ nhan đề của truyện Có khi
Nguyên Hương chỉ thay đổi một chữ trong nhan đề (Công chúa ngủ
trong vườn, Nàng Út trong ống trúc, Con mèo đi guốc, Cây bút kì diệu)
hoặc có khi thay đổi cả tên của truyện (Thục Sanh và Lý Thanh, Biến
nhập biến xuất, Khăn xanh khăn đỏ) thậm chí là biến đổi câu tục ngữ
(còn là tên một trò chơi dân gian) thành Bịt mắt bắt kẻ nói dối.
Những biến đổi về nhan đề truyện kéo theo những thay đổi cốt truyện Phông nền của truyện cổ dân gian qua bàn tay của Nguyên Hương khiến ta không còn nhận ra cái cũ Yếu tố phản biện ở mặt cốt truyện có
khi diễn ra một phần hoặc có khi toàn bộ Truyện Chú mèo đi hia đã được biến thành Chú mèo đi guốc cho phù hợp với văn hóa Việt; thay vì
sự thông minh có phần tinh quái của chú mèo đi hia thì chú mèo đi guốc
của Nguyên Hương lại đáng yêu thật thà Truyện Cây bút kì diệu lấy cảm hứng từ truyện Cây bút thần, tuy nhiên nếu như ở Cây bút thần phép
màu nhiệm đến cây bút do tiên ban tặng thì phép màu nhiệm đến từ bàn
tay công chúa Nàng Út ống tre được cải biên thành Nàng Út ống trúc,
lấy lí do người mẹ ăn măng trúc nên sinh ra nàng Trúc Nguyên Hương còn tạo thêm một loạt các nàng Mai, Lay, Vầu, Le lập nên đội do thám quân địch Nàng Út trong truyện Nguyên Hương không chỉ đơn thuần là người con gái nhân hậu mà trở thành vị anh hùng cứu nước
Ở truyện Biến nhập!Biến xuất bóng dáng của truyện cổ tích dân
gian chỉ còn phảng phất qua hình ảnh cây tre thần kì có trăm đốt và nhân
Trang 9vật phú ông tham làm còn hầu hết cốt truyện đã được thay đổi.chàng Ngô tìm tre quý vì đền ơn nàng Lụa chứ không phải vì lợi ích của bản thân, số tre quý chàng có do thầy lang tặng chứ không phải chàng chặt được, số đốt tre thầy lang trao chỉ có 77 đốt để đến 100 cây tre phải tự mọc thêm
Ngay cả câu thần chú “Khắc nhâp! Khắc xuất” cũng được cô cải biên thành “Biến nhập! Biến xuất” Phản đề cốt truyện được Nguyên Hương
làm triệt để nhất ở truyện Thục Sanh và Lý Thanh, tên truyện được nhại
từ hai nhân vật Thạch Sanh, Lý Thông trong truyện cổ tích Thạch Sanh,
toàn bộ cốt truyện không còn một chút dính dáng gì với cốt truyện dân
gian Từ mẫu thuẫn đối kháng giữa cái thiện và cái ác trong Thạch Sanh
được Nguyên Hương chuyển thành bài học đề cao trung thực, phê phán tham lam
Tính phản đề dân gian ở mặt tên truyện và diễn biến cốt truyện không được rõ ràng như trong mặt mô-típ nhưng nó cũng cho thấy phần nào sự sáng tạo, chịu khó tìm tòi của Nguyên Hương
4 Kết thúc
Kết thúc của mỗi câu truyện luôn đòi hỏi sự chuyên tâm cao độ của nhà văn Nếu như ví việc tạo dựng tác phẩm là hành trình đưa độc giả du lịch trên từng con chữ thì kết thúc là cú hạ cánh của chuyến phiêu lưu Tác giả có gây ấn tượng tốt đẹp đối với độc giả hay không, vai trò này nằm ở kết thúc Kết thúc gắn chặt với tư tưởng, chủ đề tác phẩm, bộc lộ trực tiếp thái độ, cách nhìn của nhà văn về cuộc sống Kết thúc truyện của Nguyên Hương luôn ẩn chứa sự bất ngờ, thú vị Sự cải biên, phản đề ở mặt mô-típ, mặt diễn biến đã dẫn đến kết thúc nằm ngoài sự liệu tính của độc giả Có khi Nguyên Hương sửa đổi kết thúc truyện theo hướng có hậu, nhân vật xấu xa không chết mà được sống để chuộc lại lỗi lầm Thay
vì để người anh chết như trong truyện dân gian Cây khế, Nguyên Hương
Trang 10để cho người em nhân hậu được vàng, lấy được người vợ hiền thục, xinh đẹp; người anh trải qua biến cố trở về bình an nhưng phải sống trong những tháng ngày đau khổ, tiếc nuối vì việc làm của mình Hay phú hộ
trong Biến nhập! Biến xuất! vị quan tham lam trong Thục Sanh, Lý
Thanh đều không phải chịu cực hình, phú hộ được chàng Ngô đỡ khi rơi
từ trên cao, vị quan huyện sống hạnh phúc bên Thục Sanh và Lý Thanh sau khi đã sám hối, mở kho lấy tiền trả lại cho dân làng Những kết thúc
có hậu như thế này khơi gợi cho trẻ em những bài học về lòng vị tha, nhân ái, biết thứ tha cho những người lầm lỗi khi họ biết ăn năn, sửa đổi Nhưng có lúc Nguyên Hương mạnh dạn đưa những vào kết thúc không có hậu, nhân vật thiện lương phải chết vì âm mưu, thủ đoạn của kẻ
tàn độc (Sự tích nấm hương, Lá thần, Nàng Út ống trúc) Những cái
chết của nàng Lan, chàng Lâm, nàng Út là bài học cho sự hy sinh quên mình vì người khác, vì điều tốt đẹp cho cuộc đời Những chiếc nấm hương quanh mộ nàng Lan, cuộc sống thanh bình của dân làng quê hương chàng Lâm, sự ghi nhận của vua đối với nàng Út, tất cả là sự đền đáp cho những tấm lòng cao đẹp
Bằng những kết thúc truyện của mình Nguyên Hương đã hoàn thành xuất sắc cú hạ cánh, đưa người đọc về bến an toàn với niềm vui về chiến thắng của cái thiện, sự hối lỗi của cái ác
5 Ý nghĩa của tính phản đề dân gian trong truyện cổ tích Nguyên Hương
Truyện cổ tích dân gian bản thân nó đã hàm chứa nhiều bài học bổ ích cho trẻ thơ Tuy nhiên theo thời gian có đôi lúc tình tiết dân gian đưa vào không còn phù hợp với đời sống hiện đại, việc cải biên ở một số điểm (hệ thống nhân vật, tình tiết, kết thúc) giúp câu chuyện phù hợp với tư duy hiện thời của trẻ em Dân gian hay đưa cái chết như hình phạt nghiêm
Trang 11khắc tiêu diệt tận cùng cái xấu, điều này có sức răn đe tuy nhiên ở tư duy hiện đại điều này sẽ thiếu tính nhân đạo Việc sáng tạo những cái kết nhân vật sửa sai, hối lỗi sẽ giáo dục trẻ em theo hướng nhân văn hơn Tác giả dân gian khi sáng tác thường tập trung vào yếu tố siêu nhiên thần kì, mọi khó khăn đều nhờ bụt, tiên giúp đỡ khiến trẻ em có tính ỷ lại vào sự giúp đỡ của người khác Kết cấu truyện khá lỏng lẻo nhiều lỗ hổng, thiếu sức thuyết phục trẻ em Trẻ em này nay tiếp xúc sớm với các phương tiện truyền thông, được giáo dục nhiều kiến thức thường thức từ sớm vì vậy nếu chỉ vẽ ra một thế giới đầy mộng ảo, phép thuật mà không
có tính lô-gic sẽ rất khó thuyết phục được các em
Hơn nữa, sách báo các chế phẩm in ấn truyện cổ tích ngày nay rất nhiều Trẻ em dễ dàng tìm đọc những truyện cổ tích dân gian trên khắp thế giới, vì vậy nếu nhà văn chỉ dựa trên phông nền dân gian sẵn có mà không chịu sáng tạo thì rất khó thu hút được độc giả Trẻ em có nhiều hơn các phương tiện giải trí (nghe nhạc, xem phim, chơi game) thế giới truyện cổ tích không còn là quyền năng tối thượng trong đời sống tâm hồn trẻ thơ Văn hóa đọc không còn thịnh vượng như thời kì trước, ta cần đổi mới văn học thiếu nhi nói chung và thể loại truyện cổ tích nói riêng
để lôi kéo trẻ em về với văn hóa đọc
Mặt khác truyện cổ tích Nguyên Hương lấy nhiều cốt truyện, yếu tố dân gian làm cơ sở sáng tạo Khi đọc truyện Nguyên Hương trẻ em sẽ dễ dàng liên hệ với những câu chuyện cổ tích dân gian trước đó Tính phản biện trong truyện cổ tích Nguyên Hương sẽ giúp trẻ em có cái nhìn toàn diện vấn đề, hiểu rằng với cùng một vấn đề, nhưng cách tiếp cận triển khai khác nhau sẽ cho ra kết quả khác nhau Qua đó khuyến khích những suy nghĩ mới, kích kích khả năng phát triển, tư duy của trẻ