Thuật ngữ công tác xã hội tiếng anh và cách chuyển dịch sang tiếng việt

Ngày nay, trong xu hướng toàn cầu hóa, việc nghiên cứu và phát triển ngànhcông tác xã hội đ i hỏi các nhà chuyên gia ngành CTXH, các giảng viên và sinh viêndạy và học môn tiếng Anh chuyê

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

HÀ NỘI - 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Những tư liệu

và số liệu trong luận án là trung thực Đề tài nghiên cứu và các kết quả chưa được aicông bố

Tác giả luận án

Võ Thị Mỹ Hạnh

LỜI CÁM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn lãnh đạo khoa Ngôn ngữ học, Ban lãnh đạo Họcviện cùng toàn thể cán bộ, các thầy giáo, cô giáo của Học viện Khoa học xã hội đãtạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu, triểnkhai thực hiện luận án

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS TS Phạm Hùng Việt đãluôn tận tình hướng dẫn, định hướng cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiêncứu để tôi có thể hoàn thành luận án của mình

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám đốc Học viện Thanh thiếu niên ViệtNam đã quan tâm, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi học tập, nghiên cứu, hoàn thànhnhiệm vụ được giao

Tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp luôn quan tâm,động viên và đồng hành cùng tôi, tạo điều kiện để tôi hoàn thành luận án này

Tác giả luận án

Võ Thị Mỹ Hạnh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN.7 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 7

1.1.1 Tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới và ở Việt Nam 7

1.1.2 Tình hình nghiên cứu thuật ngữ Công tác xã hội trên thế giới và ở Việt Nam 15

1.2 Cơ sở lí luận 21

1.2.1 Một số vấn đề lí thuyết về thuật ngữ 21

1.2.2 Thuật ngữ và lí thuyết định danh 31

1.2.3 Khái niệm Công tác xã hội và thuật ngữ Công tác xã hội 34

1.2.4 Lí thuyết dịch thuật và vấn đề dịch thuật ngữ 37

1.2.5 Tiểu kết 45

Chương 2: ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO THUẬT NGỮ CÔNG TÁC XÃ HỘI TIẾNG ANH 47

2.1 Đơn vị cấu tạo thuật ngữ và đơn vị cấu tạo thuật ngữ Công tác xã hội tiếng Anh 47

2.1.1 Đơn vị cấu tạo thuật ngữ 47

2.1.2 Đơn vị cấu tạo thuật ngữ Công tác xã hội tiếng Anh 48

2.2 Đặc điểm của thuật ngữ CTXH tiếng Anh có cấu tạo là từ 49

2.2.1 Thuật ngữ Công tác xã hội tiếng Anh là từ đơn (từ gốc) 51

2.2.2 Thuật ngữ Công tác xã hội tiếng Anh là từ phái sinh 51

2.2.3 Thuật ngữ Công tác xã hội tiếng Anh là từ ghép 54

2.2.4 Thuật ngữ Công tác xã hội tiếng Anh là từ viết tắt 56

2.3 Đặc điểm của thuật ngữ Công tác xã hội tiếng Anh có cấu tạo là ngữ 57

2.3.1 Số lượng thành tố cấu tạo thuật ngữ Công tác xã hội trong tiếng Anh 57

2.3.2 Thuật ngữ Công tác xã hội tiếng Anh là danh ngữ 58

2.3.3 Thuật ngữ Công tác xã hội tiếng Anh là tính ngữ 64

2.4 Mô hình cấu tạo của hệ thuật ngữ Công tác xã hội tiếng Anh 66

2.4.1 Mô hình cấu tạo 1 66

2.4.2 Mô hình cấu tạo 2 67

2.4.3 Mô hình cấu tạo 3 68

2.4.4 Mô hình cấu tạo 4 68

2.4.5 Mô hình cấu tạo 5 69

2.4.6 Mô hình cấu tạo 6 70

2.4.7 Mô hình cấu tạo 7 71

2.4.8 Mô hình cấu tạo 8 71

2.4.9 Mô hình cấu tạo 9 72

2.4.10 Mô hình cấu tạo 10 73

2.4.11 Mô hình cấu tạo 11 73

2.4.12 Mô hình cấu tạo 12 74

2.4.13 Mô hình cấu tạo 13 75

2.4.14 Mô hình cấu tạo 14 75

2.5 Tiểu kết 78

Chương 3: PHƯƠNG THỨC HÌNH THÀNH VÀ ĐẶC ĐIỂM ĐỊNH DANH CỦA THUẬT NGỮ CÔNG TÁC XÃ HỘI TIẾNG ANH 80

3.1 Phương thức hình thành thuật ngữ Công tác xã hội tiếng Anh 80

3.1.1 Thuật ngữ hóa từ ngữ thông thường 81

3.1.2 Tạo thuật ngữ CTXH trên cơ sở ngữ liệu vốn có 82

3.1.3 Tiếp nhận thuật ngữ nước ngoài 84

3.1.4 Tiếp nhận thuật ngữ tiếng Anh từ các ngành khoa học khác 85

3.2 Đặc điểm định danh của thuật ngữ CTXH tiếng Anh xét theo kiểu ngữ nghĩa. 88

3.3 Đặc điểm định danh của thuật ngữ CTXH tiếng Anh xét theo kiểu cách thức biểu thị 90

3.3.1 Các thuật ngữ chỉ các vấn đề của đối tượng trong CTXH 91

3.3.2 Các thuật ngữ chỉ các chủ thể hoạt động trong CTXH 94

3.3.3 Các thuật ngữ chỉ hoạt động của chủ thể trong CTXH 96

3.3.4 Các thuật ngữ chỉ đối tượng của CTXH 98

3.3.5 Các thuật ngữ chỉ các chương trình, dịch vụ trong CTXH 100

3.3.6 Các thuật ngữ chỉ các loại hình công tác xã hội 103

3.3.7 Các thuật ngữ chỉ các vấn đề xã hội trong công tác xã hội 105

3.3.8 Các thuật ngữ chỉ các liệu pháp trong công tác xã hội 107

3.3.9 Các thuật ngữ chỉ các luật, lệnh thường gặp trong công tác xã hội 108

3.4 Tiểu kết 110

Chương 4: CÁCH CHUYỂN DỊCH THUẬT NGỮ CÔNG TÁC XÃ HỘI TIẾNG ANH SANG TIẾNG VIỆT 112

4.1 Các tiêu chí đảm bảo tương đương của sản phẩm dịch thuật 112

4.2 Thực trạng cách chuyển dịch thuật ngữ Công tác xã hội tiếng Anh sang tiếng Việt 113

4.2.1 Phân tích tương đương dịch thuật thuật ngữ Công tác xã hội tiếng Anh và tiếng Việt theo loại đơn vị cấu tạo thuật ngữ. 113

4.2.2 Phân tích tương đương dịch thuật thuật ngữ Công tác xã hội tiếng Anh và tiếng Việt theo số lượng đơn vị 119

4.3 Những thuận lợi và khó khăn trong dịch thuật ngữ Công tác xã hội từ tiếng Anh sang tiếng Việt 126

4.3.1 Thuận lợi 126

4.3.2 Khó khăn 127

4.4 Phương hướng và giải pháp chuẩn hóa dịch thuật ngữ Công tác xã hội từ tiếng Anh sang tiếng Việt 129

4.4.1 Phương hướng chuẩn hóa dịch thuật ngữ Công tác xã hội từ tiếng Anh sang tiếng Việt 129

4.4.2 Giải pháp chuẩn hóa dịch thuật ngữ Công tác xã hội từ tiếng Anh sang tiếng Việt 130

4.4.3 Ý kiến đề xuất về dịch thuật ngữ Công tác xã hội tiếng Anh sang tiếng Việt 133

4.5 Tiểu kết 142

KẾT LUẬN 144

DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ 149

TÀI LIỆU THAM KHẢO 150

Đại học Quốc gia

Tổ chức hợp tác phát triển ĐứcKhoa học xã hội

Khoa học xã hội & Nhân vănViện Khoa học Lao động và Xã hộiLao động – Thương binh và Xã hộiDanh từ

Hiệp hội nhân viên CTXH quốc gia MỹNhà xuất bản

T:

TN:

Thành tố cấu tạo Thuật ngữ

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 2.2.1: Thuật ngữ CTXH tiếng Anh là từ xét theo số lượng thành tố 49 Bảng 2.2.2: Thuật ngữ CTXH tiếng Anh phân loại theo từ loại 50 Bảng 2.3.1: Thuật ngữ CTXH tiếng Anh là ngữ 58 Bảng 2.3.2.1: Thống kê từ loại của TN CTXH tiếng Anh là danh ngữ có

2 thành tố 60 Bảng 2.3.2.2: Thống kê từ loại của TN CTXH tiếng Anh là danh ngữ có

3 thành tố 60 Bảng 2.3.2.3: Thống kê từ loại của TN CTXH tiếng Anh là danh ngữ có

4 thành tố 63 Bảng 2.3.2.4: Thống kê từ loại của TN CTXH tiếng Anh là danh ngữ có

5 thành tố 64 Bảng 2.3.3.1: Thống kê các thuật ngữ là tính ngữ hai thành tố 65 Bảng 2.4: Tổng hợp mô hình cấu tạo thuật ngữ CTXH tiếng Anh 77 Bảng 3.1.1: So sánh giữa nghĩa thông thường và nghĩa chuyên ngành 82 Bảng 3.1.4: Thuật ngữ CTXH tiếng Anh được tiếp nhận từ các ngành

khoa học khác 88 Bảng 3.3.1: Mô hình định danh TN CTXH chỉ vấn đề của đối tượng

trong tiếng Anh 94 Bảng 3.3.2: Mô hình định danh TN CTXH chỉ chủ thể trong tiếng Anh 96 Bảng 3.3.3: Mô hình định danh TN CTXH chỉ hoạt động của chủ thể

trong tiếng Anh 98Bảng 3.3.4: Mô hình định danh TN CTXH chỉ đối tượng trong tiếng Anh 100Bảng 3.3.5: Mô hình định danh TN CTXH chỉ các chương trình, dịch vụ

trong tiếng Anh 103 Bảng 3.3.6: Mô hình định danh TN CTXH chỉ các loại hình CTXH trong

tiếng Anh 105 Bảng 3.3.7: Mô hình định danh TN CTXH chỉ các vấn đề xã hội trong

Bảng 3.3.8: Mô hình định danh TN CTXH chỉ các liệu pháp trong tiếng Anh 108

Bảng 3.3.9: Mô hình định danh TN CTXH chỉ các luật, lệnh trong tiếng Anh 109 Bảng 4.2.1.1 Kiểu tương đương 1//1 của thuật ngữ CTXH tiếng Anh và

tiếng Việt 116 Bảng 4.2.1.2: Kiểu tương đương 1//>1 của thuật ngữ CTXH118 tiếng

Anh và tiếng Việt 118 Bảng 4.2.1: Tổng hợp các kiểu tương đương của thuật ngữ CTXH tiếng

Anh và tiếng Việt 119 Bảng 4.2.2: Tỉ lệ tương đương theo số lượng đơn vị của thuật ngữ CTXH

tiếng Anh và tiếng Việt 125

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Công tác xã hội là một khoa học ứng dụng nh m tăng cường hiệu quả hoạtđộng của con người, tạo ra những chuyển biến xã hội và đem lại nền an sinh chongười dân trong xã hội Sứ mệnh của Công tác xã hội là trợ gi p các cá nhân, giađình và cộng đồng trong nâng cao năng lực đáp ứng nhu cầu và tăng cường chứcnăng xã hội đồng thời hỗ trợ các nhân, gia đình, cộng đồng giải quyết và ph ng ngừacác vấn đề xã hội thông qua th c đẩy môi trường xã hội về chính sách, nguồn lực vàdịch vụ, từ đó góp phần đảm bảo an sinh xã hội Việt Nam, Công tác xã hội là mộtngành non tr so với nhiều ngành khác trong xã hội Tháng 3 năm 2010, Thủ tướngChính phủ nước Cộng H a xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã k Quyết định số323/2010/QĐ-TTg chính thức công nhận công tác xã hội là một nghề Điều này kh

ng định Đảng và Chính phủ Việt Nam đánh giá cao tầm quan trọng và nghĩa nhânvăn sâu sắc của nghề công tác xã hội trong quá trình xây dựng và phát triển đấtnước

Ngày nay, trong xu hướng toàn cầu hóa, việc nghiên cứu và phát triển ngànhcông tác xã hội đ i hỏi các nhà chuyên gia ngành CTXH, các giảng viên và sinh viêndạy và học môn tiếng Anh chuyên ngành CTXH tại các trường Đại học phải quan

tâm tới hệ thuật ngữ tiếng Anh của ngành để nghiên cứu, trao đổi thông tin và tiếp thu

những tinh hoa của thế giới phục vụ cho sự phát triển ngành CTXH của đất nước

nước ta, nhiều nhà khoa học đã thực hiện các công trình nghiên cứu về thuật ngữ học,

trong đó có các luận án tiến sĩ nghiên cứu về thuật ngữ của một số ngành, tuy nhiênchưa có một công trình nghiên cứu nào chuyên sâu về hệ thống thuật ngữ CTXHtiếng Anh Theo khảo sát ban đầu cho thấy, hiện nay, việc vay mượn từ ngữ tiếngAnh nói chung, vay mượn các thuật ngữ tiếng Anh trong đó có các thuật ngữ CTXH

nói riêng, đang khá phổ biến, việc chuyển dịch thuật ngữ CTXH tiếng Anh sang tiếng

Việt c n chưa được toàn diện và thống nhất Một số thuật ngữ CTXH có trong tiếng

Anh nhưng chưa có trong tiếng Việt Việc nghiên cứu để xây dựng, phát triển, tiến tới

chuẩn hóa các thuật ngữ công tác xã hội là một yêu cầu cấp thiết

Chính vì vậy, chúng tôi chọn đề tài “ Thuật ngữ C ng tác hội tiếng Anh và cách chuyển dịch sang tiếng Việt” cho luận án của mình.

2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ đặc trưng về mặt cấu tạo vàđịnh danh của hệ thống thuật ngữ CTXH trong tiếng Anh Trên cơ sở đó, luận án đềxuất các phương hướng, giải pháp chuẩn hóa chuyển dịch hệ thống thuật ngữ CTXHtiếng Anh sang tiếng Việt

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, luận án tập trung giải quyết các nhiệm vụ sau:

a) Hệ thống hóa các quan điểm lý luận về thuật ngữ khoa học trên thế giới

và ở Việt Nam, qua đó xác lập cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu;

b) Phân tích đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ CTXH trong tiếng Anh, xácđịnh các loại mô hình kết hợp các thành tố để tạo thành thuật ngữ CTXHtrong tiếng Anh;

c) Tìm hiểu đặc điểm định danh của thuật ngữ CTXH tiếng Anh về các mặt: kiểu ngữ nghĩa và đặc điểm cách thức biểu thị của thuật ngữ CTXH

d) Khảo sát, nêu thực trạng việc chuyển dịch thuật ngữ CTXH hiện nay.Trên cơ sở kết quả nghiên cứu và khảo sát, luận án đề xuất phương thứcchuyển dịch thuật ngữ CTXH tiếng Anh sang tiếng Việt góp phần nângcao hiệu quả giảng dạy tiếng Anh chuyên ngành CTXH tại Việt Nam

3. Đối tƣợng, phạm vi, ngữ liệu nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là hệ thống thuật ngữ CTXH tiếng Anh và tiếngViệt, tức là các thuật ngữ biểu đạt các khái niệm được sử dụng trong lĩnh vực CTXH

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của luận án tập trung vào các nội dung: đặc điểm cấutạo, đặc điểm định danh của thuật ngữ CTXH tiếng Anh và cách chuyển dịch thuậtngữ CTXH tiếng Anh sang tiếng Việt Các vấn đề lịch sử phát triển, tên các nhân

vật lịch sử liên quan đến CTXH, tên riêng của các cơ quan, tổ chức hoạt động CTXH không n m trong phạm vi nghiên cứu của luận án.

3.3 Ngữ liệu nghiên cứu

Ngữ liệu nghiên cứu của luận án là 3159 thuật ngữ tiếng Anh được thu thập từ:

 The social work dictionary (Từ điển công tác xã hội), Robert L Baker,

nhà xuất bản NASW Press, 2014 (có khoảng hơn 10.000 thuật ngữ)

 Dictionary of social work & social care (Từ điển công tác xã hội và chăm

sóc xã hội), John Harris và Vicky White, nhà xuất bản Oxford UniversityPress, 2013 (có khoảng hơn 1.500 thuật ngữ

 Dictionary of social work (Từ điển công tác xã hội), John Pierson và

Martin Thomas, nhà xuất bản Open University Press, 2010 (có khoảng hơn 1500 thuật ngữ)

 Encyclopedia of social work (Bách khoa toàn thư công tác xã hội), Terry

Mizrahi và Larry E Davis, nhà xuất bản Oxford University Press, 2011(có khoảng hơn 10.000 thuật ngữ

 Thuật ngữ an sinh xã hội Việt Nam, Ellen Kramer, Brigitte Koller-Keller,

Nguyễn Thị Nga, Hoàng Việt Dùng và các tác giả khác, nhà xuất bản GIZ

và Viện Khoa học Lao động và Xã hội, 2011 ( có khoảng 200 thuật ngữ)

 Ngoài ra, các thuật ngữ c n được thu thập từ những tài liệu Công tác xãhội, giáo trình, sách báo, tạp chí về Công tác xã hội b ng tiếng Anh

và tiếng Việt

3159 thuật ngữ này là các thuật ngữ cùng xuất hiện trong đa số các từ điển,bách khoa thư nêu trên và được bổ sung bởi các thuật ngữ khoa học CTXH mới nhất

từ Từ điển c ng t c x hội ti ng nh của Robert L Baker, được xuất bản bởi NASW

Press (Nhà xuất bản Hiệp hội nhân viên CTXH quốc gia Mỹ năm 2014 và các thuật

ngữ an sinh xã hội thông dụng được sử dụng ở Việt Nam trong cuốn Thuật ngữ an sinh xã hội Việt Nam do Tổ chức hợp tác phát triển Đức (GIZ) và Viện Khoa học

Lao động và Xã hội (LISSA) xuất bản năm 2011 Các thuật ngữ về vấn đề lịch sửphát triển, tên các nhân vật lịch sử liên quan đến CTXH, tên riêng

của các cơ quan, tổ chức hoạt động CTXH không n m trong phạm vi nghiên cứucủa luận án.

4 Phương pháp và thủ pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp miêu tả

Phương pháp này được sử dụng nh m miêu tả đặc điểm cấu tạo và định danhcũng như các vấn đề liên quan đến việc chuyển dịch hệ thuật ngữ CTXH tiếng Anhsang tiếng Việt

và xác định các đặc trưng làm cơ sở định danh của hệ thuật ngữ và các kiểu quan hệngữ nghĩa là cơ sở tạo nên thuật ngữ CTXH tiếng Anh Từ đó lập các mô hình địnhdanh thuật ngữ CTXH tiếng Anh

4.2 Phương pháp nghiên cứu đối chiếu

Phương pháp này được áp dụng để khảo sát, xem xét các đặc điểm tươngđồng và khác biệt của hai ngôn ngữ, làm cơ sở cho cách thức dịch các đơn vị ngônngữ từ một ngôn ngữ này sang một ngôn ngữ khác, đến các nhận xét, đề xuất cáchthức chuyển dịch thuật ngữ CTXH từ tiếng Anh sang tiếng Việt

4.3 Thủ pháp thống kê, phân loại

Thủ pháp này được sử dụng để xác định số lượng, tần số xuất hiện, tỉ lệ phầntrăm của các phương thức tạo thành thuật ngữ, các mô hình cấu tạo, các mô hìnhđịnh danh thuật ngữ Các kết quả thống kê được tổng hợp lại dưới dạng bảng biểu,

gi p hình dung rõ hơn các nét đặc trưng cơ bản về cấu tạo, cấu trúc ngôn ngữ của hệthuật ngữ CTXH tiếng Anh

5 Cái mới của luận án

Việc nghiên cứu thuật ngữ và ứng dụng những kết quả của lí thuyết thuật ngữvào nghiên cứu hệ thống thuật ngữ của một ngành khoa học cụ thể không c n mới ởViệt Nam Tuy nhiên, việc vận dụng các cơ sở lí luận chung về thuật ngữ để khảosát hệ thống thuật ngữ CTXH tiếng Anh một cách chuyên sâu và toàn diện trên cơ

sở ngôn ngữ học, thì luận án là công trình đầu tiên ở Việt Nam Vì vậy, có thể coiđây là cái mới của luận án

Việc khảo sát, đánh giá tình hình dịch thuật và đề xuất cách chuyển dịchthuật ngữ CTXH tiếng Anh sang tiếng Việt cũng là cái mới nữa của luận án

6 Ý nghĩa đóng góp của luận án

Có thể nói đây là luận án đầu tiên ở Việt Nam nghiên cứu về thuật ngữCTXH tiếng Anh trên phương diện đặc điểm cấu tạo, ngữ nghĩa và cách chuyểndịch sang tiếng Việt Vì vậy, luận án sẽ có những đóng góp về mặt lý luận và thựctiễn như sau:

6.1 Về mặt lý luận

Luận án sẽ góp phần làm rõ thêm việc áp dụng các vấn đề lý thuyết về thuậtngữ học, lý thuyết dịch thuật nói chung và dịch thuật ngữ vào việc nghiên cứu vàchuyển dịch thuật ngữ CTXH tiếng Anh sang tiếng Việt

6.2 Về mặt thực tiễn

Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ:

- Cho phép đề xuất được các biện pháp, phương hướng tạo mới các thuật ngữ CTXH mà tiếng Việt hiện chưa có;

- Đóng góp thiết thực cho việc dịch, chỉnh l để góp phần chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ CTXH của Việt Nam;

- Là cơ sở để biên soạn từ điển thuật ngữ CTXH Việt - Anh, Anh - Việt và

từ điển thuật ngữ CTXH tiếng Việt phục vụ cho sự phát triển ngànhCTXH nước ta;

- Phục vụ thiết thực cho việc giảng dạy và biên soạn giáo trình ngành CTXH

- Luận án còn là tài liệu tham khảo cho các nhà nghiên cứu thuật ngữ học

7 Bố cục của luận án

Ngoài các phần Mở đầu, K t luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận án

gồm 4 chương sau:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí luận

Chương 2: Đặc điểm cấu tạo thuật ngữ C ng tác hội tiếng Anh

Chương 3: Phương thức hình thành và đặc điểm định danh của thuật ngữ C ng tác hội tiếng Anh

Chương 4: Cách chuyển dịch thuật ngữ Công tác xã hội tiếng Anh sang tiếng Việt

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới và ở Việt Nam

1.1.1.1 Tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên th giới

Theo Hà Quang Năng [56, 80-86], việc nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới bắtđầu sớm ngay từ thế kỉ 18 Các nghiên cứu về thuật ngữ trong thời kỳ này chủ yếutập trung vào nội dung tạo lập thuật ngữ, xác định các nguyên tắc cho việc xây dựngmột hệ thống thuật ngữ riêng cho từng ngành khoa học CarlvonLinné (1736);(Beckmann, 1780); A.L Lavoisier, G.de Morveau, M.Berthellot và A.F.de Fourcoy(1789) và William Wehwell (1840) được xem là các tác giả tiên phong trong nghiêncứu thuật ngữ giai đoạn này Carl von Linné (1707 - 1778) có thể được coi là ngườixác lập công tác nghiên cứu thuật ngữ, trong đó gồm có việc nêu quy tắc tạo thuậtngữ, xác định chuẩn mực của thuật ngữ và lập kế hoạch xây dựng các hệ thuật ngữ

khoa học Từ khi tác phẩm Fundamenta botanica (1736) của ông ra đời, người ta

mới có thể nói đến một hệ thuật ngữ thực vật học được xác định theo quy tắc nhấtđịnh Ông đã giải thích nghĩa của gần 1000 thuật ngữ và chỉ rõ cách sử dụng chúngrất tỉ mỉ Trong khi Linné dựa vào ngôn ngữ khoa học đang được sử dụng ở châu Âuthời bấy giờ là tiếng Latinh để xây dựng thuật ngữ khoa học, thì ngay từ giữa thế kỉ

18, M.V Lomonosov đã đưa ra một hệ thống thuật ngữ lí - hoá riêng của tiếng Nga.Ông sử dụng tối đa các thuật ngữ b ng tiếng Nga và chỉ sử dụng các thuật ngữ ngoạilai khi không thể tìm ra các tương đương trong tiếng Nga

Thời kì này ở nước Pháp người ta cũng nỗ lực xây dựng hệ thuật ngữ hoáhọc A L Lavoisier, G de Morveau, M Berthellot và A F de Fourcroy đã xây

dựng một hệ thuật ngữ gọi tên các chất hoá học trong công trình Méthode de nomenclature chimique được xuất bản năm 1787 Hệ thống thuật ngữ này đã thể

hiện rõ các mối quan hệ qua lại trong các kết hợp của các chất (ví dụ ở các kết hợp

với lưu huỳnh: sulphite, sulphate, sulphurate v.v để tạo ra một hệ thuật ngữ thống

nhất và bao quát được toàn bộ hệ thống tên gọi các chất hóa học

Johann Beckmann (1739 - 1811) cũng đã tạo dấu mốc quan trọng với việclập ra một hệ thuật ngữ công nghệ Ông đã xây dựng hệ thống thuật ngữ kĩ thuậttrong lĩnh vực thủ công Beckmann biết rõ trong các nghề thủ công người ta sửdụng rất nhiều các thuật ngữ khác nhau nhưng ch ng lại không thống nhất giữa cácngành Có nhiều thuật ngữ rất khác nhau lại được dùng để gọi tên những quá trìnhhay những phương tiện kĩ thuật giống nhau Những người thợ thủ công đã khôngthể dùng tiếng Latinh, thứ tiếng của các học giả thời đó, để đặt thuật ngữ cho ngànhnghề của mình Còn các ngôn ngữ quốc gia lại rất khó khăn để có thể diễn đạt đượcđầy đủ và rõ ràng các thuật ngữ chuyên ngành trong lĩnh vực kĩ thuật Từ đó,Beckmann cho r ng để có một hệ thuật ngữ công nghệ được quy định thống nhất thì,một mặt, "phải loại bỏ đi các từ đồng nghĩa, mặt khác, phải dần tiếp nhận một lượng

từ ngữ mới” Tuy nhiên, những chỉ dẫn về việc chuẩn hoá thuật ngữ của Beckmannphải mãi 150 năm sau mới được thực hiện đối với hệ thống thuật ngữ về kĩ thuật

Sau chiến tranh thế giới thứ nhất, công tác nghiên cứu và xây dựng một hệthuật ngữ mang tính hệ thống b ng tiếng mẹ đ của mỗi một dân tộc hay b ng ngônngữ quốc gia được chú trọng và đạt được đỉnh điểm của nó vào đầu những năm 30của thế kỉ 20 Đến đầu thế kỉ 20, ý tưởng về khoa học thuật ngữ mới hình thành vàviệc nghiên cứu thuật ngữ lúc này mới được định hướng khoa học, đồng thời đượccông nhận là một hoạt động quan trọng về mặt xã hội

Năm 1930 đánh dấu mốc của nhiều thành tựu nổi bật trong nghiên cứu thuậtngữ Cũng từ đây xuất hiện ba trường phái nghiên cứu thuật ngữ tiêu biểu và lớnnhất trên thế giới, đó là: trường phái nghiên cứu thuật ngữ Áo, trường phái nghiêncứu thuật ngữ Xô Viết và trường phái nghiên cứu thuật ngữ Tiệp Khắc Đây đượccoi là nền tảng cho sự khởi đầu của ngành thuật ngữ học trên thế giới

Trường phái nghiên cứu thuật ngữ của Áo gắn liền với tên tuổi của

E.Wuster (1898 -1977) Ông không chỉ được coi là người đầu tiên đặt nền móng chocông tác nghiên cứu và phát triển thuật ngữ hiện đại ở thế kỉ 20 mà c n là người cóảnh hưởng rất lớn đến việc nghiên cứu thuật ngữ của nhiều học các giai đoạn saunày Nghiên cứu thuật ngữ của trường phái này dựa theo những nguyên tắc cơ bản

được trình bày rất rõ ràng trong cuốn Lí luận chung về thuật ngữ của Wuster (1931).

Trong tác phẩm này, Wuster đã đề cập đến những phương diện ngôn ngữ học củacông tác nghiên cứu thuật ngữ liên quan đến hệ thống tên gọi các khái niệm, đốitượng trong lĩnh vực kĩ thuật Ông đã xác lập được các phương pháp nghiên cứuthuật ngữ, đưa ra một số nguyên tắc xây dựng thuật ngữ và xác định các phươngpháp xử lí ngữ liệu thuật ngữ Leo Weisgeber (1975) đã đánh giá công trình củaWuster như là một cột mốc của ngôn ngữ học ứng dụng

Đặc điểm quan trọng nhất của trường phái nghiên cứu thuật ngữ Áo là tậptrung vào các khái niệm và hướng việc nghiên cứu thuật ngữ vào chuẩn hóa cácthuật ngữ và các khái niệm Việc nghiên cứu của trường phái này nh m phục vụ nhucầu của các nhà kĩ thuật, các nhà khoa học là chuẩn hóa thuật ngữ trong lĩnh vựccủa họ để đảm bảo sự giao tiếp hiệu quả và có thể chuyển tải kiến thức trong lĩnhvực chuyên môn Những nguyên tắc nghiên cứu thuật ngữ của trường phái này đượctrình bày cụ thể trong các tài liệu về chuẩn hóa từ vựng của thuật ngữ Đa số cácnước vùng Trung Âu và Bắc Âu (Áo, Đức, Na Uy, Thụy Sĩ, Đan Mạch đều nghiêncứu thuật ngữ theo hướng này

Với trường phái thuật ngữ học Tiệp Khắc, vấn đề chuẩn hóa các ngôn ngữ vàthuật ngữ là mối quan tâm lớn nhất của các nhà nghiên cứu Các học giả của trườngphái này chú trọng đến miêu tả cấu trúc và chức năng của các ngôn ngữ chuyênngành, trong đó thuật ngữ đóng vai trò quan trọng L.Drodz là đại diện tiêu biểu chotrường phái này, là người tiên phong và phát triển từ cách tiếp cận ngôn ngữ về mặtchức năng của trường phái ngôn ngữ học Praha Đặc trưng của các ngôn ngữ chuyênngành theo trường phái này mang tính văn phong nghề nghiệp tồn tại cùng nhữngvăn phong khác như: văn học, báo chí và hội thoại Các nhà nghiên cứu theo trườngphái này coi thuật ngữ như là những đơn vị tạo nên văn phong nghề nghiệp mangtính chức năng

Trường phái nghiên cứu thuật ngữ của Nga - Xô Viết Theo tổng kết của

các tác giả công trình "Thuật ngữ học - Những vấn đề lí luận và thực tiễn" [54], sự

phát triển khoa học về thuật ngữ ở Nga và Liên Xô trải qua 4 thời kì

- Thời kì chuẩn bị: Bắt đầu từ năm 1780 và kéo dài đến cuối thập niên 20 của

thế kỉ 20 Đây là thời kì lựa chọn, xử lí sơ bộ các thuật ngữ và xác định các kháiniệm chuyên biệt liên quan Sự bắt đầu thời kì này được đánh dấu b ng việc dịch cácthuật ngữ và biên soạn từ điển thuật ngữ học đầu tiên vào năm 1780

- Thời kì thứ nhất: từ năm 1930 đến năm 1960 của thế kỉ 20 Đặc điểm cơ

bản thời kì này là sự ra đời các lí thuyết về thuật ngữ học và những hoạt động thựctiễn về thuật ngữ học trên nền tảng giáo dục kĩ thuật của hai chuyên gia là D S.Lotte và E.K.Drezen, cũng như những đóng góp lớn lao cuả A A Reformatsky và

G O.Vinokur Trong các công trình khoa học của mình, D.S Lotte và E.K.Drezen đãđưa các quan điểm ngôn ngữ học vào việc tìm hiểu sự phát triển khoa học về thuậtngữ ở Nga Đại diện tiêu biểu của trường phái nghiên cứu thuật ngữ Nga - Xô viết

là Đ.X Lotte (1898 -1950) với công trình Nguyên lí xây dựng hệ thuật ngữ khoa học

kĩ thuật, ông được coi là người đứng đầu trong công tác phát triển hệ thuật ngữ hiện

đại của Liên Xô Lotte được xem là người tạo nền móng về lí thuyết và phươngpháp cho công tác thuật ngữ của Liên Xô

- Thời kì thứ hai kéo dài từ năm 1970 đến 1990 của thế kỉ 20: Thuật ngữ học

trở thành một ngành khoa học độc lập Những thành tựu trong ngôn ngữ học, logichọc và tiến bộ trong công nghệ thông tin đã dẫn đến việc xác định rõ chủ thể vàkhách thể của thuật ngữ học với những cải tiến về phương pháp nghiên cứu, gópphần giải quyết những vấn đề cơ bản của thuật ngữ học Hoạt động của các Ủy ban

về thuật ngữ trong phạm vi nghiên cứu mang tính hàn lâm cuả các nước cộng hòatrong Liên bang Xô Viết về công tác chuẩn hóa thuật ngữ được đặc biệt chú ý Thời

kì này, ở Cộng h a Liên bang Nga đã tổ chức một số hội nghị, hội thảo về thuật ngữhọc, hàng chục chuyên khảo đã được công bố, gần 20 tuyển tập các bài báo về thuậtngữ đã được xuất bản và hơn 100 luận án Phó tiến sĩ, Tiến sĩ đã được bảo vệ Ngoài

ra, hàng nghìn các từ điển bách khoa và từ điển thuật ngữ học, bao gồm từ điểnthuật ngữ kĩ thuật tổng hợp, từ điển thuật ngữ khoa học công nghệ chung và các loại

từ điển chuyên ngành sâu… đã được biên soạn với sự đóng góp của các nhà khoahọc như L.N Beljaeva, L I Borisova, L.Ju Bujanova, A.S Gerd, B.N Golovin,S.V Grinev, V.P Danilenko, G.A Dianova, A D Hajutin, T.L Kandenlaki, R.Ju

Kobrin, Z.I Komarova, T.B Kryuchkova; O D.Mitrofanova,V.I Mikhailova, S.E.Nikitina, A V Superanskaja, V.D.Tabanakova, V.A Tatarinov, L.B Tkacheva,N.I.Tolstoy, O.N Trubachev, N.V Vasilieva, M.N Volođina.

- Thời kì thứ ba là thập niên cuối cùng của thế kỉ 20 Đặc điểm của thời kì

này là việc nghiên cứu thuật ngữ được thực hiện trong bối cảnh sau khi Liên Xô sụp

đổ, với những thay đổi sâu sắc trong đời sống kinh tế, xã hội, khoa học Trong bốicảnh đó, việc nghiên cứu thuật ngữ học được đánh dấu b ng sự khủng hoảng ở nửađầu thập niên và những đổi mới ở nửa sau thập niên cuối cùng của thế kỉ 20 Trongnhững thập niên đầu của thế kỉ 21, số lượng các công trình nghiên cứu thuật ngữ ởNga không ngừng tăng lên, tập trung nghiên cứu những phương thức sáng tạo thuậtngữ, nguyên tắc xây dựng các hệ thống thuật ngữ mới và chỉnh lí một số hệ thốngthuật ngữ đã có Hiện nay các nhà nghiên cứu cũng đã tập trung nghiên cứu thuậtngữ theo hướng ngôn ngữ học tri nhận, như vấn đề tính đa dạng trong cách tri nhận,trong sáng tạo thuật ngữ Đã có nhiều công trình nghiên cứu thuật ngữ theo hướng

tiếp cận của ngôn ngữ học tri nhận, như: "Cơ sở ngôn ngữ - tri nhận của việc nghiên cứu thuật ngữ chuyên ngành", "Nghiên cứu từ vựng chuyên ngành từ góc độ định danh - tri nhận (trên tư liêu tên gọi các cây thuốc", "M hình hóa và cơ sở tri nhận hệ thống thuật ngữ bệnh học trong ti ng Anh hiện đại", "Thuật ngữ học từ vựng là một hệ thống",v.v.[56]

Như vậy, cả ba trường phái nói trên đều có chung quan điểm là nghiên cứuthuật ngữ dựa trên ngôn ngữ học Thuật ngữ được các nhà khoa học xem như làphương tiện để diễn đạt và giao tiếp trong lĩnh vực chuyên môn Từ việc hình thành

cơ sở lí thuyết về thuật ngữ cũng như các nguyên lí xây dựng thuật ngữ, cả batrường phái đều mang tính phương pháp chi phối những ứng dụng của thuật ngữ.Những thành tựu nghiên cứu thuật ngữ của các trường phái này là một trong nềntảng quan trọng cho việc phát triển những hướng mới nghiên cứu thuật ngữ sau nàynhư nghiên cứu thuật ngữ theo hướng dịch thuật hay kế hoạch hóa ngôn ngữ

1.1.1.2 Tình hình nghiên cứu thuật ngữ ở Việt Nam

Việt Nam, vấn đề thuật ngữ đến đầu thế kỉ XX vẫn chưa được quan tâmnghiên cứu Từ những năm 30, Đảng Cộng sản Đông Dương đưa ra chủ trương

“đấu tranh vì tiếng nói, chữ viết” của dân tộc, thuật ngữ khoa học tiếng Việt bắt đầuđược quan tâm L c này đáng ch nhất có cuốn “Danh từ khoa học” (1942 của

Hoàng Xuân Hãn trình bày các quan điểm về thuật ngữ một cách hệ thống Ông làngười đầu tiên đề ra 8 yêu cầu đối việc xây dựng thuật ngữ khoa học và 3 phươngsách đặt thuật ngữ như sau: phương sách dùng tiếng thông thường, phương sáchdùng tiếng phiên âm và phương sách lấy gốc chữ nho Trên cơ sở 3 phương sáchnày, Hoàng Xuân Hãn đã xây dựng cuốn thuật ngữ đối chiếu Pháp – Việt đầu tiên vềcác môn Toán, L , Hóa, Cơ và Thiên văn

Tiếp theo công trình của Hoàng Xuân Hãn, một số tập thuật ngữ đối chiếu

cũng bắt đầu được biên soạn như cuốn Danh từ thực vật của Nguyễn Hữu Quán và

Lê Văn Căn, cuốn Tủ sách Nông học Việt Nam của Đào Văn Ti n, cuốn Danh từ vạn vật học của Tổng hội sinh viên cứu quốc, cuốn Danh từ Y học của Lê Khắc Thiên và

Phạm Khắc Quảng, v.v…

Có thể nói thành công của Cách mạng tháng 8 đánh dấu một cột mốc quantrọng của lịch sử phát triển mạnh mẽ của tiếng Việt, và đó cũng là dấu mốc quantrọng của lịch sử phát triển thuật ngữ tiếng Việt Số lượng thuật ngữ chính trị, kinh

tế, quân sự, văn hóa, nghệ thuật, giáo dục…ngày càng được mở rộng Trong quátrình xây dựng thuật ngữ, quan điểm của các nhà khoa học rất khác nhau, khôngthống nhất Trong 2 năm 1978 và 1979 có nhiều hội thảo, hội nghị khoa học vềchuẩn hóa chính tả và thuật ngữ được tổ chức với sự tham gia của nhiều nhà khoahọc, nhà chuyên môn có uy tín ở hầu hết các chuyên ngành trong cả nước Kháiniệm thuật ngữ, tiêu chuẩn của thuật ngữ, phương thức đặt tên thuật ngữ, vấn đề xử

lí đối với thuật ngữ vay mượn từ tiếng nước ngoài vào tiếng Việt là các vấn đề luônđược đặt ra Các nhà khoa học như Lê Khả Kế, Lưu Vân Lăng, Nguyễn Như Ý,Hoàng Văn Hành, Lê Văn Thới, Nguyễn Thạc Cát, Võ Xuân Trang, v,v…đã nêu lêncác quan điểm của mình về thuật ngữ trên tạp chí Ngôn ngữ

Bước sang thế kỉ XXI, vấn đề thuật ngữ đặc biệt được quan tâm nghiên cứu

do xu thế phát triển mạnh mẽ của khoa học, kĩ thuật và công nghệ Năm 2008 hội

thảo Thuật ngữ ti ng Việt trong đổi mới và hội nhập do Hội Ngôn ngữ học Việt Nam

tổ chức với 10 báo cáo khoa học, tham luận được trình bày Nội dung chủ yếu

tập trung vào 3 vấn đề: thống nhất, hoàn chỉnh và chuẩn hóa thuật ngữ; đặc điểmthuật ngữ và tiêu chuẩn xác định thuật ngữ; sử dụng thuật ngữ, giải thích thuật ngữtrong sách giáo khoa và trong văn bản quản lí nhà nước.

Trong công trình Sự phát triển của từ vựng ti ng Việt nửa sau th kỉ XX

(2009 , Hà Quang Năng đã có một chương nghiên cứu về thuật ngữ tiếng Việt.Những nội dung trọng tâm của chương này là xác định chặng đường phát triển củatiếng Việt và thuật ngữ tiếng Việt, những con đường hình thành thuật ngữ tiếng Việt

và những giải pháp cho việc tiếp nhận thuật ngữ nươc ngoài vào tiếng Việt

Năm 2010, Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam đã nghiệm thu

chương trình khoa học cấp Bộ Một số vấn đề cơ bản về cơ sở lí luận và phương pháp luận biên soạn các loại từ điển và b ch khoa thư Việt Nam do Phạm Việt Hùng

làm chủ nhiệm Trong đó, về thuật ngữ, có đề tài nhánh nghiên cứu những vấn đề líluận và phương pháp luận biên soạn từ điển chuyên ngành và thuật ngữ do Hà

Quang Năng làm chủ nhiệm Cuốn Thuật ngữ học – những vấn đề lí luận và thực tiễn do Hà Quang Năng chủ biên, được Nhà xuất bản Từ điển Bách khoa thuộc Viện

Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam xuất bản năm 2013 chính là kết quả nghiên cứucủa đề tài này sau khi được nghiệm thu

Nội dung cuốn sách tập trung vào những vấn đề chính sau:

- Tổng kết những thành tựu nghiên cứu lí luận và nghiên cứu ứng dụng vềthuật ngữ học ở Liên Xô, Liên bang Nga và Cộng h a Liên bang Đức;

- Đặc điểm định danh thuật ngữ và những con đường hình thành, sáng tạo thuật ngữ;

- Những nguyên tắc biên soạn từ điển thuật ngữ;

- Đánh giá cống hiến công trình, nghiên cứu, biên soạn thuật ngữ đầu tiên ở

Việt Nam – Danh từ khoa học của Hoàng Xuân Hãn;

- Khảo sát, miêu tả, nhận xét cấu tr c vĩ mô và cấu trúc vi mô của một sốcuốn từ điển thuật ngữ cụ thể

Năm 2012, Viện Ngôn ngữ học đã nghiệm thu đề tài cấp Bộ Nghiên cứu, khảo sát thuật ngữ ti ng Việt phục vụ cho việc xây dựng Luật ngôn ngữ ở Việt Nam

do Nguyễn Đức Tồn làm chủ nhiệm Đề tài đã tập trung tổng kết những vấn đề lí

luận truyền thống về thuật ngữ như dịnh danh ngôn ngữ, xây dựng thuật ngữ, vaymượn thuật ngữ nước ngoài và nội dung áp dụng lí thuyết điển mẫu vào nghiên cứuthuật ngữ và chuẩn hóa thuật ngữ tiếng Việt.

Năm 2016, Nhà xuất bản Khoa học xã hội đã ấn hành cuốn Thuật ngữ học ti

ng Việt hiện đại do Nguyễn Đức Tồn làm chủ biên Cuốn sách gồm 3 phần: phần

thứ nhất: Những vấn đề lí luận chung, phần thứ hai: Thực trạng xây dựng và sửdụng thuật ngữ hiên nay qua một số ngành khoa học và chuyên môn, phần thứ ba:Kiến nghị giải pháp xây dựng và chuẩn hóa thuật ngữ tiếng Việt trong thời kì côngnghiệp hóa – hiện đại hóa và hội nhập quốc tế của đất nước để làm cơ sở xây dựngluật ngôn ngữ Chuyên khảo đã làm rõ khái niệm thuật ngữ và các tiêu chuẩn củathuật ngữ trong sự phân biệt với các đơn vị từ vựng phi thuật ngữ

Bên cạnh các công trình nghiên cứu, có khá nhiều luận án tiến sĩ làm về đề

tài thuật ngữ Năm 1991, Vũ Quang Hào với luận án phó tiến sĩ Hệ thuật ngữ quân

sự ti ng Việt: đặc điểm và cấu tạo thuật ngữ đã mở đầu cho xu hướng nghiên cứu

chuyên sâu hệ thuật ngữ của một ngành khoa học cụ thể Tiếp theo đó, có các luận

án tiến sĩ sau: So sánh cách cấu tạo thuật ngữ kinh t thương mai trong ti ng Nhật và

ti ng Việt hiện đại (Nguyễn Thị Bích Hà, 2000), Khảo sát hệ thuật ngữ tin học viễn thông ti ng Việt (Nguyễn Thị Kim Thanh, 2005), Khảo sát thuật ngữ y học ti ng Anh

và cách phiên chuyển sang ti ng Việt (Vương Thị Thu Minh, 2006), So sánh cấu tạo đặc điểm hình thức và ngữ nghĩa của thuật ngữ tài chính-k toán-ngân hàng ti ng Anh và ti ng Việt (Nguyễn Thị Tuyết, 2011), Đặc điểm cấu tạo và ngữ nghĩa thuật ngữ sỡ hữu trí tuệ ti ng Việt (Mai Thị Loan, 2012), Nghiên cứu các phương thức cấu tạo hệ thuật ngữ khoa học tự nhiên ti ng Việt (trên tư liệu thuật ngữ Toán – Cơ – Tin học – Vật lí) (Ngô Phi Hùng 2013), Thuật ngữ khoa học kỹ thuật xây dựng trong ti ng Việt (Vũ Thị Thu Huyền, 2013), Đối chi u thuật ngữ du lịch Việt –Anh (Lê Thanh Hà, 2014), Nghiên cứu thuật ngữ báo chí ti ng Việt (Quách Thị Gấm, 2015), Đặc điểm cấu tạo và ngữ nghĩa hệ thuật ngữ khoa học hình sự ti ng Việt (Nguyễn Quang Hùng, 2016), Đối chi u thuật ngữ phụ sản trong ti ng Anh và ti ng Việt (Phí Thị Việt Hà, 2017), Đối chi u thuật ngữ âm nhạc Việt Nam (Nguyễn Thanh Dung, 2017), Đối chi u thuật ngữ hành chính Việt- nh (Vũ

Thị Y n Nga, 2018), Đối chi u thuật ngữ cơ khí trong ti ng Anh và ti ng Việt (Trần Ngọc Đức, 2018), Đối chi u thuật ngữ dầu khí Anh-Việt (Nguyễn Thị Thu Hà, 2019), Đặc điểm cấu tạo và ngữ nghĩa của thuật ngữ mĩ thuật ti ng Việt (Lê Thị Mỹ Hạnh, 2019),…Các luận án tập trung chủ yếu vào nội dung phân tích đặc điểm cấu tạo,

những con đường hình thành của thuật ngữ, đặc điểm định dạnh của các hệ thuậtngữ, khảo sát và tìm ra các thuật ngữ chưa đạt chuẩn theo các tiêu chuẩn của thuậtngữ, từ đó đề xuất phương hướng chuẩn hóa và xử lí các thuật ngữ không chuẩnnày, đối chiếu thuật ngữ tiếng Anh và tiếng Việt về phương diện cấu tạo và địnhdanh để tìm ra điểm tương đồng và khác biệt giữa hai hệ thuật ngữ của hai ngônngữ, tiến hành khảo sát cách chuyển dịch thuật ngữ từ tiếng Anh sang tiếng Việt đểtìm ra các kiểu tương đương trong dịch thuật ngữ

Như vậy, nhìn lại chặng đường phát triển của thuật ngữ Việt Nam, rõ ràng sựhình thành và phát triển của thuật ngữ tiếng Việt gắn với xu hướng phát triển chungcủa thuật ngữ thế giới và những dấu mốc quan trọng của lịch sử phát triển xã hộiViệt Nam

1.1.2 Tình hình nghiên cứu thuật ngữ Công tác xã hội trên thế giới và ở Việt Nam

1.1.2.1 Tình hình nghiên cứu thuật ngữ Công tác xã hội trên th giới

Tháng 6 năm 1926, LeRoy E Bowman đã có bài viết Thuật ngữ Công tác xã hội: Những thuật ngữ được sử dụng thịnh hành (The Terminology of Social Workers: Vogues in Social Work Terms) (Tạp chí American Speech, Số 9, tháng 6/

1926) Bài viết chỉ r ng trong CTXH cũng như các lĩnh vực khoa học khác đều cónhững từ hay cụm từ được dùng thịnh hành (vogues) Những người nói cùng ngônngữ một ngành khoa học không những cùng xây dựng khái niệm gốc mà còn làmgiàu các thành phần, lớp nghĩa rộng của khái niệm đó do yếu tố văn hóa khác nhaucủa từng dân tộc Bài báo chủ yếu tập trung vào việc phân tích một số từ hay cụm từđược sử dụng thịnh hành trong ngành CTXH Ngôn ngữ, tưởng, kinh nghiệm có sứcmạnh gắn kết giữa những cộng đồng nhân viên CTXH sử dụng cùng một hệ ngônngữ ngành chung Điều này được ví như ngôn ngữ tạo sự gắn kết chặt chẽ giữa cộngđồng người cùng một quốc gia

Werner W Boehm là một nhà giáo dục công tác xã hội lỗi lạc đã từng đượcvinh danh và nhận rất nhiều giải thưởng do Hiệp hội nhân viên Công tác xã hộiquốc gia, trường Đại học Công tác xã hội Tulane, Hội đồng giáo dục Công tác xã

hội, v.v… Năm 1954 ông có bài viết Thuật ngữ Công tác xã hội: Nỗ lực làm rõ lý thuy t trên Tạp chí The Social Service Review (Vol 28, no 4 (December 1954):

381-391) Bài báo chỉ ra r ng trong Công tác xã hội, lý thuyết ngành được phát triển

và làm phong ph , đa dạng bởi sự thay đổi về mặt nghĩa của các khái niệm cũ dưới

sự tác động của những trải nghiệm và kiến thức mới của nghành chứ không phổbiến ở việc tạo ra những khái niệm mới Bài báo đã tập trung khảo sát các thuật ngữ

để đánh giá mặt nghĩa của các thuật ngữ, xem xét các thuật ngữ được sử dụngkhông thống nhất, cố gắng làm rõ những thay đổi của lớp nghĩa của các thuật ngữtrong công tác xã hội trong xã hội ngày nay

Đây là một nhiệm vụ khó khăn bởi nó vượt qua ranh giới của một bài báo vàcần sự tập trung nỗ lực của nhiều thành viên trong nghề Bài báo này được thiết kế

để bổ sung tài liệu các khái niệm hiện có trong lĩnh vực CTXH thông qua thực hànhCTXH trong thực tế Hai phương pháp nghiên cứu được sử dụng : Thứ nhất đó làđánh giá CTXH chống lại ma trận xã hội mà nó là một phần và ảnh hưởng đếnphạm vi và chức năng của nó Điều này có tính đến nghĩa mới mà thuật ngữ bắtnguồn từ điều kiện xã hội mới; Thứ hai đó là việc áp dụng phương pháp điều tralogic đối với định nghĩa các thuật ngữ Điều này bảo vệ tính hợp lí của kết quảnghiên cứu

Năm 2003 nghiên cứu sinh ngành Ngôn ngữ Đức Zhigunova, Zhanna

Gennadievna đã bảo vệ thành công công trình nghiên cứu “Thuật ngữ Công tác xã hội ti ng nh đồng đại và lịch đại” tại Nga Nghiên cứu này là một mô tả toàn diện về

sự hình thành, phát triển và hiện trạng của thuật ngữ công tác xã hội tiếng Anh Xácđịnh thuật ngữ quốc tế trong hệ thuật ngữ CTXH tiếng Anh, mô tả cấu trúc chính,khảo sát hiện tượng đồng nghĩa của các thuật ngữ trong lĩnh vực này

Năm 2005, tại Nga, nghiên cứu sinh Bolshak, Alla Viktorovna ngành Ngôn

ngữ đã bảo vệ thành công đề tài Cơ sở chức năng ngữ nghĩa của c c thuật ngữ C ng

t c x hội: Trên nền ngữ liệu ti ng nh và ti ng Nga Công trình tập trung

các nhiệm vụ nghiên cứu chính như sau: phân tích các quan điểm khoa học và triếthọc khác nhau về định nghĩa bản chất của thuật ngữ trên cơ sở phương pháp tiếpcận lịch đại; xem xét các tính năng của thuật ngữ CTXH như một mô hình thông tinnhận thức về sự thể hiện tri thức khoa học; xác định các yếu tố xã hội và đạo đứcảnh hưởng đến việc diễn giải các thuật ngữ công tác xã hội ở tất cả các giai đoạnhoạt động của chúng; mô tả các đặc điểm của sự hình thành bộ máy thuật ngữ củaCTXH trong bối cảnh tiếp cận nhân chủng học; phân tích các bản dịch tài liệu khoahọc về công tác xã hội và chứng minh các biến thể của mô tả từ vựng của thuật ngữ;nghiên cứu cách hình thành từ vựng, ngữ nghĩa, hình thái học của các thuật ngữCTXH tiếng Nga và tiếng Anh.

Năm 2011, luận án tiến sĩ Đặc điểm thuật ngữ Công tác xã hội ti ng Anh trong quốc gia không đồng nhất ngôn ngữ của nghiên cứu sinh Petrashova, Tamara

Georgievna ngành Ngôn ngữ Đức cũng đã được bảo vệ thành công tại Nga Côngtrình nghiên cứu các biến thể của thuật ngữ CTXH tiếng Anh Đối tượng nghiên cứu

là các thuật ngữ CTXH tiếng Anh được sử dụng trong tiếng Anh ở Anh, Mỹ,Canada, Úc Theo tác giả, việc hiểu một cách đầy đủ, dịch thuật và giao tiếp chuyênnghiệp trong lĩnh vực CTXH bị cản trở rất nhiều bới các biến thể này Công trình đã

đề xuất các cách thức để thay đổi thuật ngữ trong bối cảnh các cộng đồng Anh ngữkhác nhau

Luận án Thuật ngữ Bảo trợ xã hội của nghiên cứu sinh Nechuikina E.V dưới

sự hướng dẫn của Giáo sư A Yu Pidzhakov cũng được bảo vệ năm 2008 Tác giảphân tích các thuật ngữ được sử dụng trong quá trình điều chỉnh pháp lý về bảo trợ

xã hội, chứng minh sự cần thiết thống nhất hệ thuật ngữ trong lĩnh vực này và đưa

ra phương hướng thống nhất

Thuật ngữ C ng t c x hội: cấu trúc, ngữ nghĩa, chức năng - Luận án của

nghiên cứu sinh Olga Bursina dưới sự hướng dẫn của Phó Giáo sư V Eliseev, bảo

vệ năm 2014, nghiên cứu phân tích hệ thuật ngữ CTXH ở các mặt từ vựng, ngữpháp, ngữ nghĩa Công trình nghiên cứu xem xét các vấn đề của thuật ngữ hiện đại

là điều kiện khoa học và l thuyết cho việc nghiên cứu các thuật ngữ CTXH Kết quảnghiên cứu cho thấy thuật ngữ CTXH vượt ra khỏi phạm vi sử dụng chuyên

biệt, thâm nhập vào nhiều lĩnh vực thông qua phương tiện thông tin và được làmgiàu bởi các thuật ngữ của các lĩnh vực tri thức khác như là kết quả của sự tương tácchặt chẽ với lĩnh vực CTXH Các thuật ngữ liên ngành CTXH gồm có: y học, tâm líhọc, xã hội học, luật, kinh tế.

Đối với bất kì ngành khoa học nào, cuốn bách khoa toàn thư của ngành đóđược xem là cẩm nang căn bản để các nhà nghiên cứu, các chuyên gia, người sửdụng có được sự thống nhất trong các khái niệm thuộc ngành Việc nghiên cứu xâydựng bách khoa thư CTXH cũng được các nhà khoa học quan tâm như là một trongnhững nhiệm vụ ưu tiên trong phát triển các vấn đề lý thuyết của ngành Có thể

nhắc tới các cuốn Bách khoa thư CTXH như: B ch khoa thư C ng t c x hội ti ng Anh của Tổ chức Russell Sage năm 1960, B ch khoa thư C ng t c x hội Ấn Độ

ti ng Anh của tác giả S.

ti ng Anh của Morris,

Association of Social Workers, B ch khoa thư phúc lợi xã hội Nhật – Anh của Shōji Yōko năm 1999, B ch khoa thư C ng t c x hội ti ng nh của Terry Mizrahi và Larry E Davis năm 2011, B ch khoa thư C ng t c x hội ti ng Nga của EI

Holostova năm 2017…

Có thể thấy r ng, các nghiên cứu về thuật ngữ CTXH được quan tâm từ rấtsớm và thiên về xu hướng của thuật ngữ học ứng dụng (applied terminology) Khốilượng rất lớn các cuốn từ điển đối chiếu hay giải thích của các tác giả khác nhautrên thế giới với nhiều ngôn ngữ đa dạng như tiếng Anh, Nhật, Nga, Pháp, Trung,Đức, Tây Ban Nha, Hàn, Bồ Đào Nha, Ả Rập, Ấn độ, v.v…chính là minh chứngcho điều này Có rất nhiều cuốn từ điển ngành CTXH được biên soạn như: Từ điểntiếng Anh dành cho nhân viên CTXH của Young, Erle Fiske năm 1939, Từ điểnCTXH tiếng Nhật của Tsukamoto, Tetsu năm 1966, Từ điển CTXH tiếng Tây BanNha của Ander-Egg, Ezequiel năm 1974, Từ điển phúc lợi xã hội tiếng Hàn củaKim, Kyu-su năm 1985, Từ điển công tác xã hội tiếng Ả Rập của tác giả Badawi,

A mad Zaki năm 1987, Từ điển các thuật ngữ CTXH tiếng Ấn Độ của Suparlan, Y

B năm 1990, Từ điển CTXH tiếng Trung của Cai, Hanxian năm 2000, Từ điểnCTXH tiếng Anh của John Pierson and Martin Thomas năm 2002, Từ điển CTXH

tiếng Anh của Robert L Barker năm 2003, Từ điển CTXH tiếng Nga của M Gulinanăm 2008, Từ điển CTXH tiếng Pháp của Zheng Zhijun năm 2008, Từ điển Côngtác xã hội và chăm sóc xã hội của John Harris và Vicky White năm 2013…

Đáng ch hơn cả là cuốn Thuật ngữ Công tác xã hội ti ng Anh (ấn bản 6) của tác

giả Barker, Robert L xuất bản bởi NASW Press (Nhà xuất bản Hiệp hội nhân viênCTXH quốc gia Mỹ năm 2014 Robert L Barker là một nhà tham vấn, nhà biện hộ, nhàlâm sàng trong thực hành CTXH cá nhân Ấn bản đầu tiên của cuốn từ điển CTXH nàyđược xuất bản đầu năm 1987 Những ấn bản tiếp theo được xuất bản vào các năm 1991,

1995, 1999 và 2003 Ngôn ngữ ngành CTXHi, cũng giống như chính ngành CTXH,tiếp tục phát triển và trở nên phong ph hơn nhiều Đây là kết quả của sự phát triển kiếnthức ngành và mong muốn giao tiếp chính xác, hiệu quả ngày càng lớn của nhữngngười hoạt động trong nghề Sự phát triển của hệ thuật ngữ ngành này cũng chính làsản phẩm của mối quan hệ liên ngành của CTXH với các ngành nghề khác đã tạo nênnhiều biệt ngữ và thuật ngữ mới Bắt nguồn từ chính những nguyên nhân trên, Barker,Robert L đã tái bản cuốn từ điển lần thứ 6 với hơn 10.000 thuật ngữ, sử dụng địnhdạng chuẩn dành cho từ điển chuyên nghiệp

Như vậy, nhìn chung các sách công cụ về CTXH đã khá phát triển, song việcnghiên cứu thuật ngữ CTXH trên thế giới về lí luận c n chưa được quan tâm nghiêncứu thích đáng, thiếu những công trình thực sự đi vào nghiên cứu một cách toàndiện và chuyên sâu về hệ thống TN CTXH, đặc biệt chưa có công trình nào nghiêncứu về cách chuyển dịch thuật ngữ CTXH tiếng Anh sang một ngôn ngữ khác

1.1.2.2 Tình hình nghiên cứu thuật ngữ Công tác xã hội ở Việt Nam

Thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước về việc phát triển hệ thống ansinh xã hội phù hợp với từng giai đoạn phát triển kinh tế xã hội của đất nước, Chínhphủ đã chỉ đạo Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (Bộ LĐTBXH dự thảo Chiếnlược An sinh Xã hội giai đoạn 2011-2020 Trong quá trình dự thảo chiến lược, BộLĐTBXH đã gặp không ít khó khăn do không có sự thống nhất về cách hiểu nhiềuthuật ngữ thuộc lĩnh vực an sinh xã hội giữa các học giả, cơ quan nghiên cứu vàhoạch định chính sách trong lĩnh vực này

Để thống nhất về nội hàm của các thuật ngữ an sinh xã hội và tạo điều kiệnthuận lợi cho việc triển khai thực hiện các chính sách an sinh xã hội cũng như Chiếnlược An sinh Xã hội giai đoạn 2011-2020, Viện Khoa học Lao động và Xã hội(LISSA) phối hợp với Dự án Hỗ trợ Giảm nghèo tại Việt Nam do Tổ chức hợp tácphát triển Đức (GIZ) thực hiện dưới sự ủy nhiệm của Bộ Hợp tác Kinh tế và Pháttriển Đức (BMZ) xây dựng Cuốn Thuật ngữ An sinh Xã hội, được xuất bản vàotháng 9 năm 2011 Trong quá trình soạn thảo, cơ quan chủ trì đã tham vấn nhiều cơquan có liên quan trong nước và quốc tế, nghiên cứu các văn bản quy phạm phápluật, tham khảo các nguồn thông tin quốc tế đáng tin cậy nh m chọn lựa và đưa ranhững thuật ngữ có sự thống nhất cao trong cuốc sách này.

Cuốn thuật ngữ gồm 3 phần: Phần thứ nhất trình bày Sơ đồ Hệ thống An sinh

Xã hội ở Việt Nam với mục đích cung cấp cho độc giả một cái nhìn tổng quan vềmối liên hệ giữa các trụ cột trong Hệ thống An sinh Xã hội ở Việt Nam cùng cácchương trình, chính sách có liên quan Sơ đồ cũng thể hiện định hướng phát triểncủa Hệ thống An sinh Xã hội ở Việt Nam như được trình bày trong Chiến lược Ansinh Xã hội giai đoạn 2011-2020 Phần thứ hai là danh mục gồm gần 200 thuật ngữ

an sinh xã hội sắp xếp theo thứ tự ABC tiếng Việt và được trình bày song ngữ tiếngViệt – tiếng Anh Phần cuối cùng là danh mục các thuật ngữ an sinh xã hội TiếngAnh sắp xếp theo thứ tự ABC với mục tiêu hỗ trợ độc giả nói tiếng Anh thuận lợihơn trong việc tra cứu các thuật ngữ được trình bày ở phần hai

Viện Khoa học lao động và xã hội thuộc Bộ Lao động, Thương binh và Xãhội đã thực hiện một dự án nh m sưu tầm, tổng hợp và biên soạn hơn 1000 thuật ngữngành lao động và xã hội, cụ thể về các lĩnh vực như lao động – việc làm, an sinh,bảo vệ tr em, tệ nạn xã hội, quan hệ lao động, tiền lương, dạy nghề, an toàn vệ sinhlao động… Các thuật ngữ này được giải thích b ng tiếng Việt và đối chiếu thuật ngữtiếng Anh tương ứng Các thuật ngữ và định nghĩa được lựa chọn từ Bộ luật laođộng số 10/2012/QH13 của Việt Nam, thuật ngữ di cư của Tổ chức di cư Quốc tế,

Tổ chức lao động quốc tế, Trung tâm Hỗ trợ Phát triển Quan hệ lao động, thuật ngữ

an toàn – vệ sinh lao động của Cục An toàn lao động, Bộ LĐTB&XH, thuật ngữBảo vệ tr em của Bộ LĐTB&XH và Unicef ấn bản 2009

Qua khảo sát, hiện nay một số trường Đại học tại Việt Nam đã biên soạn giáo

trình, tập bài giảng tiếng Anh chuyên ngành CTXH như: Ti ng Anh chuyên ngành Công tác xã hội – Lê Anh Tuấn, Trần Thị H ng, Hoàng Thị Hiền, Đàm Lan Hương, English in Social Work – Dương Bạch Nhật, Nguyễn Thị Xuân Trang Tuy nhiên

trong các tài liệu này, tác giả chỉ giới thiệu số lượng rất ít các thuật ngữ chuyênngành, dưới dạng từ mới của mỗi đơn vị bài học

Có thể nói, cho đến nay, ở Việt Nam chưa có cuốn từ điển thuật ngữ chuyênngành CTXH nào được biên soạn Việc nghiên cứu lý luận về thuật ngữ CTXHcũng như cách chuyển dịch thuật ngữ CTXH tiếng Anh sang tiếng Việt hầu nhưchưa được quan tâm Do vậy có thể kh ng định luận án của chúng tôi là công trình

lý luận đầu tiên ở Việt Nam khảo cứu một cách tương đối toàn diện về thuật ngữCTXH tiếng Anh và cách chuyển dịch sang tiếng Việt

1.2 Cơ sở lí luận

1.2.1 Một số vấn đề lí thuyết về thuật ngữ

1.2.1.1 Khái niệm thuật ngữ

Hiện nay, thuật ngữ được rất nhiều nhà ngôn ngữ học quan tâm nghiên cứu.Tuy nhiên, do cách tiếp cận khác nhau nên cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩanào, khái niệm thuật ngữ nào được các nhà nghiên cứu thống nhất và thừa nhận Từgóc độ ngôn ngữ học, các nhà nghiên cứu định nghĩa thuật ngữ gắn với khái niệm,gắn với chức năng và định nghĩa thuật ngữ trong sự phân biệt với các “từ ngữ phithuật ngữ”

a Định nghĩa thuật ngữ gắn với khái niệm

Năm 1977, nhà thuật ngữ học Xô Viết V.P.Đanilencô đưa ra quan niệm:

“Thuật ngữ dù là từ (ghép hoặc đơn hay cụm từ đều là một kí hiệu mà một kháiniệm tương ứng với nó” “Bản chất của thuật ngữ với tư cách là một khái niệm hoàntoàn không trùng với từ thông thường của ngôn ngữ toàn dân” “Thuật ngữ gọi tênkhái niệm chuyên môn Đặc trưng của khái niệm này là ở chỗ nó không bị mất tínhhoàn chỉnh dù nội dung của khái niệm được diễn đạt b ng bất kì phương tiện,phương thức nào” (Dẫn theo [27, tr 13])

Xem xét thuật ngữ trong mối quan hệ với khái niệm, các nhà ngôn ngữ học

Âu Mỹ Erhart Oeser và Gerhart Budin kh ng định: “Thuật ngữ là một tập hợp cáckhái niệm, trong mỗi lĩnh vực chuyên ngành đều có các mô hình cấu tr c đại diệncho tập hợp các khái niệm Kiến thức khoa học được sắp xếp thành các cấu trúckhái niệm, các phương tiện biểu đạt ngôn ngữ và kí hiệu tương ứng được sử dụngtrong văn phong khoa học để thông tin với người khác về kết quả khoa học và bìnhluận các ngôn bản khác”[117, tr 12]

Khi nói về thuật ngữ, Thorsten Trippel quan niệm: “Thuật ngữ là kí hiệungôn ngữ cho một khái niệm Kí hiệu ngôn ngữ này không nhất thiết phải là từ đơn,

nó cũng có thể là một nhóm từ, một cụm từ cố định được sử dụng để mô tả một kháiniệm chuyên môn.” [169, tr 8]

Việt Nam, các nhà nghiên cứu thuật ngữ cũng đã đưa ra nhiều định nghĩa

khác nhau Theo Nguyễn Văn Tu trong cuốn Khái luận ngôn ngữ học (1960 , định

nghĩa thuật ngữ được xác định trong mối quan hệ với khái niệm như sau: “Thuật ngữ là

từ hoặc nhóm từ dung trong các ngành khoa học, kỹ thuật, chính trị, ngoại giao, nghệthuật, v.v…và có một nghĩa đặc biệt, biểu thị chính xác các khái niệm và tên các sự vậtthuộc ngành nói trên” [88, tr.176] Năm 1968, khái niệm thuật ngữ được ông định nghĩa

cụ thể hơn, chỉ nhấn mạnh khái niệm mà các thuật ngữ biểu thị: “Thuật ngữ là những từ

và cụm từ cố định để chỉ những khái niệm của một ngành khoa học nào đó, ngành sảnxuất hay ngành văn hóa nào đó, v.v…” [89, tr.114]

Đỗ Hữu Châu đề cập đến mặt biểu thị khái niệm khoa học, đồng thời chỉ tênmột sự vật, hiện tượng khoa học “Thuật ngữ là từ chuyên môn được sử dụng trongphạm vi một ngành khoa học, một nghề nghiệp hoặc một ngành kỹ thuật nào đó Cóthuật ngữ của ngành vật lý, ngành hóa học, toán học, thương mại, ngoại giao,v.v…Đặc tính của những từ này là phải cố gắng chỉ có một nghĩa, biểu thị một khái niệmhay chỉ tên một sự vật, một hiện tượng khoa học, kỹ thuật nhất định” [6, tr.167]

Đến năm 1981, trong cuốn Từ vựng – ngữ nghĩa ti ng Việt ông đưa ra định nghĩa

khái quát hơn về thuật ngữ khoa học, kĩ thuật như sau: “Thuật ngữ khoa học, kĩthuật bao gồm các đơn vị từ vựng được dùng để biểu thị những sự vật, hiện tượng,

hoạt động, đặc điểm…trong những ngành kĩ thuật công nghiệp và trong nhữngngành khoa học tự nhiên hay xã hội” [7, tr.221-222].

Lưu Vân Lăng và Nguyễn Như Ý cũng khoanh vùng phạm vi các ngành khoahọc khi đưa ra khái niệm: “Thuật ngữ là bộ phận ngôn ngữ (từ vựng) biểu đạt các kháiniệm khoa học, là thuộc tính của khoa học, kĩ thuật, chính trị, tức là những lĩnh vực củahiện thực xã hội đã được tổ chức một cách có trí tuệ Thuật ngữ có tính chất hệ thốnghoàn toàn dựa trên sự đối lập giữa các kí hiệu, sự đối lập này về hình thức thể hiện ởchỗ khác nhau về âm thanh hoặc trật tự sắp xếp các yếu tố” [45, tr.44]

b Định nghĩa thuật ngữ gắn với chức năng

Khá nhiều nhà nghiên cứu lại quan tâm đến chức năng mà thuật ngữ đảm nhiệm

Theo Vinokur G.O (1939): "Thuật ngữ không phải là những từ đặc biệt, mà chỉ là

những từ có chức năng đặc biệt”, đó là “chức năng gọi tên” [30, tr.4] Cùng quan

điểm với Vinokur, Vinôgrađốp V.V (1947) cho r ng ngoài chức năng gọi tên, thuật ngữ

còn có chức năng định nghĩa: “Trước h t từ thực hiện chức năng định danh, nghĩa là

hoặc nó là phương tiện biểu thị, lúc đó nó chỉ là một kí hiệu đơn giản, hoặc nó là phương tiện của định nghĩa logich, lúc đó nó là thuật ngữ khoa học” [22, tr.14].

Gerd A.X (1968 cũng đưa ra định nghĩa thuật ngữ gắn với chức năng của nó

như sau:"Thuật ngữ là một đơn vị từ vựng ngữ nghĩa có chức năng định nghĩa và được khu biệt một cách nghiêm ngặt bởi c c đặc trưng như tính hệ thống, tính đơn nghĩa" [70, tr.19].

c. Định nghĩa thuật ngữ trong sự phân biệt với các từ ngữ phi thuật ngữMột số nhà nghiên cứu nước ngoài, cũng đã chỉ ra sự khác biệt giữa thuậtngữ với từ thông thường khi định nghĩa thuật ngữ Kuz'kin N.P (1962) quan niệm:

"Nếu như từ thông thường, từ phi chuyên môn tương ứng với đối tượng thông dụng,thì từ của vốn thuật ngữlại tương ứng với đối tượng chuyên môn mà chỉ có một sốlượng hạn hẹp các chuyên gia biết đến" [22, tr.10] Moiseev A.I (1970) cũng cho r

ng: "Chính biên giới giữa thuật ngữ và phi thuật ngữ không n m giữa các loại từ và

cụm từ khác nhau mà n m trong nội bộ mỗi từ và cụm từ định danh" [22, tr.10] Bêncạnh đó, Kapanadze L.A cũng kh ng định: "Thuật ngữ không gọi tên khái

niệm như từ thông thường mà là khái niệm được gán cho nó dường như là gắn kèmtheo nó cùng với định nghĩa" [13, tr.4].

Như vậy, có thể thấy các nhà khoa học đã đưa ra rất nhiều khái niệm thuậtngữ khác nhau, nhưng dù tiếp cận theo hướng nào thì về bản chất thuật ngữ là từhoặc cụm từ, biểu hiện khái niệm hoặc đối tượng thuộc lĩnh vực khoa học hoặcchuyên môn nhất định Để có cơ sở khoa học cho quá trình kháo sát đối tượng của

luận án, ch ng tôi đưa ra cách hiểu về thuật ngữ như sau: Thuật ngữ là những từ và cụm từ cố định, biểu thị khái niệm hoặc đối tượng thuộc lĩnh vực khoa học hoặc chuyên môn nhất định.

1.2.1.2 Phân biệt thuật ngữ với một số khái niệm liên

quan a Thuật ngữ và danh pháp

Việc phân biệt thuật ngữ và danh pháp lần đầu tiên được Vinokur G.O

(1939 bàn đến khi tác giả này cho r ng “bản chất của danh pháp là võ đoán, không

có quan hệ trực tiếp với tư duy” [65, tr.7] Một số tác giả khác như ReformatxkiA.A (1961), Superanskaja (1976), Nguyễn Thiện Giáp (1985), … cũng đưa ra sựkhác biệt khá rõ nét giữa thuật ngữ và danh pháp: “Hệ thuật ngữ trước hết có mốiliên hệ với hệ khái niệm của một môn khoa học nào đó, c n danh pháp chỉ nhãn hiệuhóa đối tượng của khoa học thôi” [65, tr.145] Nguyễn Thiện Giáp quan niệm “danhpháp có thể coi là thể liên tục của các chữ cái (vitamin A, vitamin B… , hay là thểliên tục của các con số (MAC-5, MAC-8) và của mọi thứ dấu hiệu có tính ước lệ,tùy tiện khác Danh pháp không tương quan trực tiếp với các khái niệm của khoahọc Vì vậy, danh pháp không tiêu biểu cho hệ khái niệm của khoa học” [65, tr.146]

Số lượng của danh pháp so với thuật ngữ là rất lớn: “Nếu cái máy nào đó ch ng hạn

có mấy nghìn chi tiết và mỗi chi tiết như thế lại có tên gọi riêng của mình thì điềunày cũng không có nghĩa là phải có b ng ngần ấy khái niệm” [65, tr.145]

Như vậy, các nhà khoa học đã chỉ ra r ng, danh pháp và khái niệm khoa học như thuật ngữ không có quan hệ trực ti p với nhau Danh pháp chỉ là tên gọi các sự

vật, hiện tượng cụ thể trong một ngành khoa học nhất định nào đó

Dù vậy, theo Hà Quang Năng (2012), điểm giống nhau duy nhất giữa thuậtngữ và danh pháp đó là “tính độc lập của danh pháp và của thuật ngữ khỏi ngữ

cảnh và tính chất trung hòa về tu từ của chúng, tính mục đích rõ ràng trong sử dụng,tính bền vững và khả năng tái hiện trong lời nói” [54, tr.3] Superanskaja (2007)cũng cho r ng, thực ra không có ranh giới tuyệt đối giữa thuật ngữ và danh pháp, hailớp từ vựng này có thể tác động qua lại lẫn nhau: “danh pháp, trong những trườnghợp nhất định, có thể chuyển thành thuật ngữ khi nó rơi vào trong hệ thống từ vựngkhác” [69, tr.7].

b Thuật ngữ và từ ngữ thông thường

Khi nói về sự khác biệt giữ thuật ngữ với từ thông thường, M Teresa Cabre’cho r ng: “Điểm khác biệt rõ nhất của thuật ngữ so với từ thông thường n m ở chỗthuật ngữ được sử dụng để biểu thị các khái niệm thuộc ngành chuyên môn” [106,tr.81] Tuy nhiên từ thông thường được sử dụng để biểu đạt các khái niệm mà hầuhết mọi người đều biết Hơn nữa, nếu từ thông thường mang tính biểu cảm, thì thuậtngữ biểu hiện khái niệm chuyên môn, do đó không có tính biểu cảm

Dù là thuật ngữ hay từ thông thường (từ toàn dân) thì chúng đều là một bộphận của hệ thống ngôn ngữ và sẽ chịu sự chi phối về các quy tắc của ngôn ngữ đó

“Giữa từ toàn dân và thuật ngữ có mối quan hệ xâm nhập lẫn nhau Từ toàn dân cóthể trở thành thuật ngữ và ngược lại” [17, tr.276] Trong quá trình thuật ngữ hóa,nghĩa của từ toàn dân bị thu hẹp lại và mang tính chuyên môn hoá, được sử dụngtrong một chuyên ngành khoa học cụ thể Khi trình độ và kiến thức khoa học củangười dân được nâng cao, thuật ngữ trở thành từ thông thường Thuật ngữ mở rộngphạm vi hoạt động, mang biểu cảm, gợi hình ảnh khi trở thành từ thông thường

c Thuật ngữ và từ nghề nghiệp

Theo Đỗ Hữu Châu: “Từ vựng nghề nghiệp bao gồm những đơn vị từ vựngđược sử dụng để phục vụ các hoạt động sản xuất và hành nghề của các ngành sản xuấttiểu thủ công nghiệp, nông nghiệp và các ngành lao động trí óc (nghề thuốc, ngành vănthư, v.v ” [7, tr.253] Nguyễn Thiện Giáp quan niệm: “Từ nghề nghiệp là những từ ngữbiểu thị những công cụ, sản phẩm lao động và quá trình sản xuất của một nghề nào đótrong xã hội Những từ này thường được những người trong ngành nghề đó biết và sửdụng Những người không làm nghề ấy tuy ít nhiều cũng có thể hiểu biết nhiều từ ngữnghề nghiệp nhưng ít hoặc hầu như không sử dụng ch ng Do

đó, từ nghề nghiệp cũng là một lớp từ vựng được dùng hạn chế trong xã hội”

[18,tr.265] Như vậy về mặt sử dụng, cả từ nghề nghiệp và thuật ngữ đều là lớp từ

được sử dụng hạn chế, chúng chủ yếu được dùng trong một ngành nghề nhất định[17, tr.303]

Về mặt nội dung, từ nghề nghiệp và thuật ngữ đều là những tên gọi duy nhất

của hiện tượng trong thực tế, đồng thời, cả thuật ngữ và từ nghề nghiệp đều có thểchuyển hóa thành từ thông thường khi những khái niệm của ch ng được sử dụng phổbiến trong xã hội và làm giàu thêm vốn từ vựng chung của dân tộc [17, tr 303] ĐỗHữu Châu cũng cho r ng, về điểm này, cả thuật ngữ và từ nghề nghiệp đều có nhữngđặc tính cơ bản là nghĩa biểu vật trùng với sự vật hiện tượng thực có trong ngànhnghề và nghĩa biểu niệm đồng nhất với các khái niệm về sự vật, hiện tượng đó [7,tr.253]

Bên cạnh đó, các nhà khoa học cũng chỉ ra điểm khác biệt của từ nghềnghiệp đối với thuật ngữ, đó là: “vì gắn với những hoạt động sản xuất hoặc hànhnghề cụ thể, trực tiếp cho nên từ vựng nghề nghiệp có tính cụ thể, gợi hình ảnh cao.Mức độ khái quát nghĩa biểu niệm của ch ng cũng thấp hơn thuật ngữ khoa học” [7,tr.253] “Thuật ngữ chuyên môn gồm thuật ngữ thuộc những ngành khác nhau trongkhoa học, các thuật ngữ -định nghĩa, xác định ra khái niệm, nghĩa của những thuậtngữ này không mang bất cứ thành tố xúc cảm và biểu cảm nào Từ nghề nghiệp lànhững hiện thực của các ngành sản xuất khác nhau, của các nghề thủ công v.v…cóthể mang sắc thái xúc cảm và biểu cảm” [66, tr.132-133] Kapanadze (1965) cũngđưa ra một đặc điểm khác biệt quan trọng giữa từ nghề nghiệp và thuật ngữ đó là từnghề nghiệp “không bao giờ tạo thành một hệ thống khép kín, đó là những đơn vịrời rạc không liên kết với nhau” [29, tr.14& 92]

Giữa thuật ngữ và từ nghề nghiệp đôi khi còn diễn ra quá trình xâm nhập vàchuyển hóa lẫn nhau Khi các ngành nghề thủ công được công nghiệp hóa, hiện đạihóa và trở thành ngành khoa học, từ nghề nghiệp có thể chuyển hóa thành thuật ngữ.Ngược lại, các ngành nghề thủ công có thể tiếp nhận các thuật ngữ khoa học trởthành từ nghề nghiệp, hiện đại hóa và làm phong phú thêm cho ngành nghề củamình

1.2.1.3 Các tiêu chuẩn của thuật ngữ

Việc xác định các tiêu chuẩn của thuật ngữ đóng vai tr quan trọng trong côngtác xây dựng, thống nhất thuật ngữ khoa học Vì vậy, nội dung này được nhiều nhàkhoa học quan tâm nghiên cứu

Theo các công trình nghiên cứu của D.S Lotte và Ủy ban Khoa học kỹ thuậtthuộc viện Hàn Lâm Khoa học Liên Xô, Corsumôp và Xumburôva, bốn đặc điểmcần có của thuật ngữ gồm có: (1) Không có thuật ngữ đa nghĩa trong một ngành, (2)Không có từ đồng nghĩa, (3 Phản ánh những đặc trưng cần và đủ của khái niệm và(4) Có tính hệ thống [9, tr.39-44] Dafydd Gibbon cũng kh ng định: “Thuật ngữ kĩthuật phải chính xác, chỉ chứa những đặc điểm cần thiết và nên có một hình thái ngữpháp phù hợp với khái niệm” Ông cũng nêu rõ “Thuật ngữ kĩ thuật không nên thayđổi vì bất kì một lí do nào,…thuật ngữ kí thuật lí tưởng chỉ nên biểu hiện một kháiniệm, trong trường hợp chưa rõ, phải chỉ ra sự thay đổi” (Dẫn theo [49, tr.19])

Theo Lưu Vân Lăng, thuật ngữ bao gồm ba tiêu chuẩn sau: Tính chất khoahọc; Tính chất dân tộc và Tính chất đại ch ng Đồng quan điểm với Lưu Vân Lăng,

Lê Khả Kế cho r ng, thuật ngữ cần phải khoa học, mà tính khoa học ở đây là sựchính xác và có hệ thống, tính dân tộc và đại ch ng được hiểu là phải đặt thuật ngữsao cho ngắn gọn, dễ đọc, dễ nhớ và dễ hiểu [Dẫn theo 82, tr.1-9]

Ngoài các đặc điểm nêu trên của thuật ngữ, Nguyễn Văn Tu [88] và NguyễnThiện Giáp [17] c n đề cập đến tính quốc tế cần có của thuật ngữ Nguyễn Đức Tồncho r ng đặc điểm mang tính bản thể của thuật ngữ là tính khoa học và tính quốc tế.Trong đó, tính khoa học bao gồm tính chính xác, tính hệ thống và tính ngắn gọn [85,

Trong cùng một chuyên môn hay ngành khoa học, để đảm bảo tính chínhxác, thuật ngữ phải có tính một nghĩa, tức là mỗi khái niệm chỉ được biểu đạt b ngmột thuật ngữ,cần tránh hiện tượng đồng nghĩa Nói cách khác, thuật ngữ phải mangtính đơn nghĩa Đỗ Hữu Châu (1981) đề cập đến quan điểm này như sau: “trongthực tế, có những thuật ngữ, gọi tên khái niệm đ ng, có những thuật ngữ gọi tên kháiniệm sai lầm Điều quan trọng là ở chỗ các thuật ngữ phải biểu thị cho đ ng các kháiniệm (đ ng hoặc sai) mà chúng gọi tên Một thuật ngữ chính xác là một thuật ngữkhi nói ra, viết ra, người nghe, người đọc hiểu một và chỉ một khái niệm khoa họcứng với nó mà thôi” [7, tr.243].

Như vậy, hiện tượng đồng âm, đồng nghĩa trong hệ thống thuật ngữ của cùngmột ngành khoa học cần được loại bỏ để đảm bảo tính đơn nghĩa của thuật ngữ

Theo Nguyễn Thiện Giáp (1985 : “Mỗi ngành khoa học đều có một hệ thốngcác khái niệm được thể hiện b ng hệ thống các thuật ngữ, trong đó mỗi thuật ngữbao giờ cũng là yếu tố của hệ thống thuật ngữ và chiếm một vị trí trong hệ thốngthuật ngữ nhất định nào đó” [17, tr.312] Khi bàn đến tính hệ thống trong khoa học,Lưu Vân Lăng (1977 nhận định, “các khái niệm được tổ chức thành hệ thống, cótầng, có lớp, có bậc h n hoi, có khái niệm hạt nhân làm trung tâm tập hợp nhiều kháiniệm khác thành từng trường khái niệm, thành từng nhóm, từng cụm Mỗi trườngkhái niệm có thể là một hệ thống con Mỗi hệ thống nhỏ có một khái niệm hạt nhân”[43, tr.5-6]

Hầu hết các tác giả đều chú trọng đến tính hệ thống của thuật ngữ trên cả haikhía cạnh, đó là nội dung -hệ thống khái niệm và hình thức - hệ thống kí hiệu LưuVân Lăng (1977) kh ng định, “khi xây dựng hệ thống thuật ngữ, cần phải xác địnhđược hệ thống khái niệm trước khi đặt hệ thống kí hiệu cho chúng Thậm chí trongnhiều trường hợp, nội dung khái niệm phải đặt lên hàng đầu Vì vậy, khi đặt thuậtngữ không thể tách rời từng khái niệm riêng l mà phải xác định vị trí của thuật ngữ

đó trong toàn bộ hệ thống khái niệm” [43, tr 5-6]

Tính hệ thống của kí hiệu thường được thể hiện ở mối quan hệ liên tưởng(thay thế theo trục dọc) và ở mối quan hệ ngữ đoạn (nối tiếp theo trục ngang) củacác tín hiệu ngôn ngữ Vì vậy cần phải dựa vào thế đối lập giữa các tín hiệu trong hệthống mới đảm bảo được hệ thống về mặt kí hiệu Thực tế cho thấy, mỗi thuật ngữ

có một giá trị nhất định về nội dung, chính là do sự đối lập tín hiệu này với tín hiệu

khác trong cùng một hệ thống [43, tr.6] Do vậy, nhờ vào tính hệ thống của kí hiệu

mà thuật ngữ có được khả năng phái sinh rất lớn

Các nhà Việt ngữ học cũng quan niệm r ng, xét về mặt hình thức, yếu tố ngắngọn, chặt chẽ của thuật ngữ cũng quyết định đến tính chính xác về mặt nội dung ngữnghĩa của thuật ngữ Các yếu tố hợp thành thuật ngữ phải phù hợp tối đa với kháiniệm mà chúng biểu thị, tránh hiện tượng yếu tố dư thừa gây hiểu lầm cho dù cácyếu tố này làm cho thuật ngữ có v phù hợp hơn với các quy luật cấu tạo của ngônngữ [7, tr.244], [80, tr.65] Các nhà thuật ngữ học Nga cũng đồng quan điểm khi kh

ng định: “Tính ngắn gọn của thuật ngữ cần được hiểu là, trong thành phần cấu tạothuật ngữ, chỉ cần chứa một số lượng đặc trưng tối thiểu cần thiết, nhưng vẫn đủ đểđồng nhất hóa và khu biệt hóa các khái niệm được phản ánh b ng thuật ngữ đó”[3,tr.331-224] Điều này hoàn toàn trùng lặp với nguyên tắc định danh thuật ngữ, đó làchỉ lựa chọn những đặc trưng có tính khu biệt sự vật, khái niệm này với các sự vật,khái niệm khác chứ không thể bao chứa toàn bộ các đặc trưng của đối tượng cầnđịnh danh bên trong tên gọi của nó Như vậy, tính ngắn gọn và tính chính xác củathuật ngữ khá đồng nhất với nhau Ngoài ra, tính ngắn gọn của thuật ngữ cũng tuân

theo quy luật tiết kiệm của ngôn ngữ.

Khi đề cập đến tính ngắn gọn của thuật ngữ, một số nhà nghiên cứu trên thếgiới cũng đưa ra những tiêu chuẩn rõ ràng về số lượng yếu tố cấu tạo nên thuật ngữ.Reformatxki chỉ ra: “đối với thuật ngữ là từ ghép hay cụm từ chỉ có thể gồm hai, bahoặc tối đa là bốn yếu tố bởi vì nếu thuật ngữ quá dài sẽ không được chấp nhậntrong thực tế” [58, tr.253-271].

Một số nhà ngôn ngữ học Nga cũng đề ra tiêu chuẩn cụ thể về độ dài tối ưu của thuật ngữ [66, tr.17] Các nhà ngôn ngữ học nhấn mạnh về sự phù hợp giữa cấu

trúc hình thức với các đặc trưng của khái niệm chứ không giới hạn số lượng yếu tốtham gia vào cấu tạo thuật ngữ Với tính chất chuyên sâu trong khoa học, nên thuậtngữ có thể bao gồm một tập hợp các đặc trưng của khái niệm, nên quan niệm nàykhá phù hợp với sự phát triển của thời đại khoa học ngày nay Do đó, để thể hiệncác đặc trưng của một khái niệm có thể phải cần đến khá nhiều yếu tố Vì vậy, trênthực tế vẫn có những thuật ngữ được xem là chuần khi chúng gồm nhiều yếu tố đặctrưng tham gia vào cấu tạo thuật ngữ

b Tính quốc tế

Chức năng quan trọng của thuật ngữ là biểu đạt khái niệm khoa học, trong khitri thức khoa học chính là vốn tri thức chung của nhân loại, do đó thuật ngữ cần có tínhquốc tế Nói đến tính quốc tế của thuật ngữ, tác giả Nguyễn Thiện Giáp cho r ng “Thuậtngữ là bộ phận từ vựng đặc biệt biểu hiện những khái niệm khoa học chung cho nhữngngười nói các tiếng khác nhau Vì vậy, sự thống nhất thuật ngữ giữa các ngôn ngữ làcần thiết và bổ ích Chính điều này đã tạo nên tính quốc tế của thuật ngữ” [18, tr.274].Tính quốc tế của thuật ngữ thể hiện cả ở hai mặt nội dung và hình thức Xét về mặt nộidung - cái được biểu hiện, cần có sự thống nhất giữa những người nói những tiếng khácnhau Xét về mặt hình thức - cái biểu hiện, tính quốc tế được thể hiện qua mặt ngữ âm

và các yếu tố cấu tạo nên thuật ngữ Các ngôn ngữ dùng các thuật ngữ giống nhau hoặctương tự nhau, cùng xuất phát từ một gốc chung

Đôi khi tính quốc tế thể hiện trong thuật ngữ chính là kết quả của quá trìnhvay mượn, tiếp nhận thuật ngữ nước ngoài Các thuật ngữ thường có tính thống nhất

về mặt hình thức trong phạm vi ảnh hưởng của những ngôn ngữ và vùng văn hóalớn như khu vực Tây - Âu với tiếng La Tinh, khu vực Đông Á, Đông Bắc Á, Trung