Nhận xét về cuộc kháng chiến của nhân dân ta ở Đà Nẵng và Gia Định :.. Ngay từ khi Pháp xâm lược, nhân dân ta cùng quan quân triều đình nhà Nguyễn đã anh dũng đứng lên đánh giặc, làm[r]
Trang 1A - VIỆT NAM TRƯỚC NGUY CƠ BỊ XÂM LƯỢC
1 Tình hình Việt Nam giữa thế kỉ XIX
- Chính trị: Giữa thế kỉ XIX, Việt Nam là một quốc gia độc lập có chủ quyền, song chế
độ phong kiến đã lâm vào khủng hoảng, suy yếu trầm trọng
- Kinh tế
Nông nghiệp sa sút mất mùa, đói kém thường xuyên
Công thương nghiệp đình đốn, lạc hậu do Nhà nước thực hiện chính sách "bế môntỏa cảng"
Quân sự lạc hậu, đối ngoại sai lầm: "cấm đạo", đuổi giáo sĩ
Xã hội: Các cuộc khởi nghĩa chống lại triều đình bùng nổ khắp nơi
Đối ngoại: thiển cận, làm cho Việt Nam bị cô lập Cấm đạo, bài xích đạo Thiên chúa
- Khả năng phòng thủ đất nước bị giảm sút, quốc phòng yếu kém
2 Việt Nam trong bối cảnh các nước phương Đông bị xâm lược (giữa thế kỉ XIX)
- Chủ nghĩa tư bản chuyển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa cần nhiều thị trường vànguyên liệu
- Các nước phương Đông có tài nguyên giàu có, nhân công dồi dào
- Các nước nước phương Đông đang ở thời kì chế độ phong kiến suy tàn Làn sóng xâmlược thuộc địa của các nước tư bản phương Tây sang phương Đông Việt Nam trở thành mónmồi béo bở của thực dân phương Tây
- Tư bản phương Tây và đặc biệt Pháp nhòm ngó xâm nhập vào Việt Nam từ rất sớm,bằng con đường buôn bán và truyền đạo.Thực dân Pháp đã lợi dụng việc truyền bá ThiênChúa giáo để xâm nhập vào Việt Nam
3 Thực dân Pháp tìm cớ can thiệp vào Việt Nam
- Năm 1787, Bá Đa Lộc đã giúp tư bản Pháp can thiệp vào Việt Nam bằng Hiệp ướcVécxai
- Đến giữa thế kỉ XIX, khi mâu thuẫn Anh - Pháp tạm thời dịu bớt, chính phủ Phápquyết định đem quân đánh chiếm Việt Nam.Tháng 9 - 1856, Pháp cho tàu chiến đến Đà Nẵngtrắng trợn nổ súng bắn phá các đồn luỹ, khoá đại bác của triều đình
- Năm 1857, Napolêông III lập Hội đồng Nam Kỳ để bàn cách can thiệp vào Việt Nam,đồng thời tích cực chuẩn bị đánh Việt Nam Việt Nam đứng trước nguy cơ bị thực dân Phápxâm lược
- Chiều 31 - 8 - 1858, liên quân Pháp – Tây Ban Nha kéo tới cửa biển Đà Nẵng chuẩn bị xâm lược Việt Nam
B - CUỘC KHÁNG CHIẾN CHỐNG THỰC DÂN PHÁP XÂM LƯỢC (1858 – 1884)
I KHÁNG CHIẾN Ở ĐÀ NẴNG VÀ CÁC TỈNH NAM KÌ :
1 Chiến sự trên mặt trận Đà Nẵng năm 1858 :
a) Cuộc xâm lược của thực dân Pháp :
- Ngày 3 - 8 - 1858, liên quân Pháp – Tây Ban Nha dàn trận trước cửa biển Đà Nẵng.Đây là một vị trí chiến lược quan trọng, nếu chiếm được sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việcthực hiện kế hoạch “đánh nhanh thắng nhanh” của Pháp
Lí do Pháp chọn Đà Nẵng làm mục tiêu tấn công ta đầu tiên :
Trang 2Đà Nẵng Cửa biển sâu rộng nên tàu chiến Pháp ra vào thuận tiện; lực lượng quânTriều đình Nguyễn yếu và mống với nơi khác ( Huế)
Vùng đông dân giáo dân; Pháp trông chờ sự ủng hộ của giáo dân vùng này
Âm mưu của Pháp: Chiếm đà Nẵng là căn cứ, rồi tấn công ra Huế, nhanh chóng buộctriều đình nhà Nguyễn đầu hàng
- Vì thế ngày, ngày 1 - 9 - 1858, Pháp tấn công bán đảo Sơn Trà, mở đầu cuộc xâm lượcViệt Nam
b) Cuộc kháng chiến của nhân dân ta :
- Triều đình cử Nguyễn Tri Phương chỉ huy kháng chiến Ông huy động quân dân đấpluỹ, ngăn cho giặc không tiến đâu vào nội địa
- Quân dân: anh dũng chống trả quân xâm lược, đẩy lùi các đợt tấn công của địch, thựchiện kế sách "vườn không nhà trống" gây cho địch nhiều khó khăn
- Khí thế kháng chiến sôi sục trong cả nước
c) Kết quả : Pháp bị cầm chân ở Đà Nẵng từ tháng 8 - 1858 đến tháng 2 - 1859, kế hoạch
đánh nhanh thắng nhanh bước đầu bị thất bại
2 Chiến sự ở Gia Định và các tỉnh Nam Kì từ năm 1859 đến năm 1862 :
a) Lí do khiến Pháp chuyển quân từ Đà Nẵng vào đánh Gia Định.
- Quân sự :
Gia Định xa Trung Quốc sẽ tránh được sự can thiệp của nhà Thanh
Xa kinh đô Huế sẽ tránh được sự tiếp viện của triều đình Huế
Chiếm được Gia Định coi như chiếm được kho lúa gạo của triều đình Huế gây khókhăn cho triều đình
Đánh xong Gia Định sẽ theo đường sông Cửu Long, đánh ngược lên Cam-pu-chia(Cao Miên) làm chủ lưu vực sông Mê Kông
- Kinh tế : Người Pháp nhận xét: "Sài Gòn có triển vọng trở thành trung tâm của nền thương
mại lớn - xứ này giàu sản vật, mọi thứ đều đầy rẫy" Hơn nữa, lúc này người Pháp phải hànhđộng gấp vì tư bản Anh sau khi chiếm Xingapo và Hương Cảng cũng đang ngấp nghé SàiGòn để nối liền cửa biển quan trọng trên
b) Diễn biến chiến sự ở mặt trận Gia Định 1859 – 1860
- Tháng 2 - 1859, liên quân Pháp – Tây Ban Nha đưa phần lớn số quân tại Đà Nẵng vàoGia Định để mở mặt trận mới
- Ngày 9 - 2 - 1859, hạm đội Pháp tập trung ở Vũng Tàu, rồi theo đường sông Cần Giờngược lên Sài Gòn, vừa đi chúng vừa bắn phá dữ dội các đồn trại của quân ta ở hai bên bờ và
cố sức vượt qua các chướng ngại vật được dựng trên sông
- Đến ngày 16 - 2, quân Pháp mới đến được Gia Định Sau đó sáng sớm ngày 17 - 2,chúng với hoả lực mạnh đã tấn công thành Gia Định Đến trưa,chúng chiếm được thành.+ Song, ngay sau đó, nhân dân chủ động kháng chiến chặn đánh quấy rối và tiêu diệtđịch, gây cho Pháp nhiều khó khăn mới Hoảng sợ, quân Pháp phải quyết định phá huỷ thànhGia Định, rút xuống các tàu chiến Sự tham gia đấu tranh của các đội nghĩa quân đã làm thấtbại kế hoạch đánh nhanh thắng nhanh của thực dân Pháp buộc chúng phải chuyển sang chinhphục từng gói nhỏ
- Cũng vào lúc này, thực dân Pháp đang bị sa lầy ở các chiến trường Italia, TrungHoa…nên không thể tiếo viện cho chiến trường Việt Nam Số quân Pháp ở Đà Nẵng và mộtphần lực lượng ở Gia Định cũng bị đưa sang Trung Quốc tham chiến Tại Gia Dịnh, Pháp chỉcòn 1000 quân, rải trên một chiến tuyến dài 10 km Pháp không mở rộng đánh chiếm đượcGia Định, ở vào thế tiến thoái lưỡng nan
- Triều đình không tranh thủ tấn công mà cử Nguyễn Tri Phương vào Gia Định xâydựng phòng tuyến Chí Hòa để chặn giặc
- Nhân dân tiếp tục tấn công địch ở đồn Chợ Rẫy 7 - 1860, trong khi triều đình xuấthiện tư tưởng chủ hòa
Nhận xét về cuộc kháng chiến của nhân dân ta ở Đà Nẵng và Gia Định :
Trang 3 Ngay từ khi Pháp xâm lược, nhân dân ta cùng quan quân triều đình nhà Nguyễn đãanh dũng đứng lên đánh giặc, làm thất bại kế hoạch đánh nhanh thắng nhanh của thựcdân Pháp buộc chúng phải thực hiện kế hoạch "chinh phục từng gói nhỏ"
Tuy nhiên, trong quá trình kháng chiến chống Pháp, triều đình nặng về phòng thủ, bỏ
lỡ nhiều cơ hội đánh Pháp Trái lại, nhân dân kháng chiến với tinh thần tích cực, chủđộng rất cao, tự nguyện đứng lên kháng chiến
c) Diễn biến chiến sự ở mặt trận Miền Đông Nam Kỳ 1861 – 1862 Hiệp ước Nhâm Tuất (05 - 06 - 1862).
+ Cuộc xâm lược của thực dân Pháp :
- Sau khi kết thúc chiến tranh ở Trung Quốc, buộc triều đình Mãn Thanh kí Hiệp ướcBắc Kinh (25 - 10 - 1860), Pháp mở rộng đánh chiếm nước ta Ngày 23 - 2 - 1861 tấn côngChí Hòa chiếm được đồn Chí Hòa
- Thừa thắng đánh chiếm 3 tỉnh miền Đông Nam Kỳ:
Định Tường : 12 - 4 - 1861
Biên Hòa : 18 - 12 - 1861
Vĩnh Long : 23 - 3 - 1862
+ Thái độ của triều đình :
- Nhân dân Nam Kì, dưới sự lãnh đạo của các sũ phu văn thân yêu nước (TrươngĐịnh, Võ Duy Dương, Nguyễn Trung Trực ) đứng lên kháng chiến khiến giặc rất lúng túng
Giữa lúc phong trào kháng chiến của nhân dân dâng cao triều đình đã ký với Pháp Hiệp ước Nhâm Tuất (5 - 6 - 1862) với những nội dung như sau:
Triều đình nhà Nguyễn thừa nhận quyền cai quản của Pháp ở ba tỉnh miền ĐôngNam Kì (Gia Định, Định Tường, Biên Hoà) và đảo Côn Lôn
Mở ba cửa biến (Đà Nẵng, Ba Lạt, Quảng Yên) cho Pháp vào buôn bán
Cho phép người Pháp và Tây Ban Nha tự do truyền đạo Gia Tô bãi bỏ lệnh cấm đạotrước đây
Bồi thường cho Pháp một khoản chiến phí tương đương 288 vạn lạng bạc
Pháp sẽ “trả lại” thành Vĩnh Long cho triều đình chừng nào triều đình buộc dânchúng ngừng kháng chiến
Đây là một Hiệp ước mà theo đó Việt Nam phải chịu nhiều thiệt thòi, vi phạm chủ yếuquyền lãnh thổ của Việt Nam Song nhà Nguyễn vẫn ký, chứng tỏ thái độ nhu nhược của triềuđình dễ dàng chấp nhận những đòi hỏi của thực dân Pháp, bước đầu nhà Nguyễn đã đầu hàngthực dân Pháp Tạo điều kiện cho Pháp mở rộng địa bàn chiếm đóng Nam Kỳ Gây nên nhiềunổi bất bình trong nhân dân
+ Thái độ của nhân dân :
- Cuộc kháng chiến vẫn phát triển mạnh
- Lãnh đạo là các văn thân, sĩ phu yêu nước
- Lực lượng chủ yếu là nông dân "dân ấp, dân lân"
- Có các trận đánh lớn nhất trong thời gian này là : Trận Quý Sơn (Gò Công) vàotháng 6 - 1861 do Đỗ trinh Thoại chỉ huy và trận đánh chìm chiếc tàu Ét-pê-răng (Hy Vọng)của giặc trên sông Vàm Cỏ Đông (đoạn chảy qua thôn Nhật Tảo) của nghĩa quân NguyễnTrung Trực vào ngày 10 - 12 - 1861
3 Cuộc kháng chiến tiếp tục ở miền Đông Nam Kì từ sau Hiệp ước 1862 :
Việc triều đình Huế kí hiệp ước cắt đất cầu hoà đã gây nên sự bất bình trong sĩ phu vànhân dân cả nước Như vậy, từ năm 1862, cuộc kháng chiến của nhân dân mang tính chất độclập với triều đình, vừa chống Pháp, vừa chống phong kiến đầu hàng, cuộc kháng chiến củanhân dân gặp nhiều khó khăn do thái độ bỏ rơi của triều đình với lực lượng kháng chiến.Nhân dân bày tỏ thái độ của mình bằng nhiều cách, hoặc như Nguyễn Đình Chiểu, NguyễnThông dùng văn thơ châm biếm bọn Việt gian bán nước, hoặc tiếp tục kháng chiến chốngPháp, bất chấp lệnh bãi binh của triều đình mà tiêu biểu là Trương Định
a Tiến trình cuộc khởi nghĩa của Trương Định :
Trang 4- Năm 1859, Pháp chiếm được thành Gia Định, ông lãnh đạo nghĩa binh đánh nhiềutrận ở chùa Cây Mai, cầu Thị Nghè.
- Năm 1860, ông tham gia chiến đấu giữ đồn Chí Hoà dưới sự chỉ huy của Nguyễn TriPhương Sau khi đồn Chí Hoà thất thủ, Nguyễn Tri Phương rút về Biên Hoà, tiếp tục chiếnđấu và được phong chức Phó Lãnh binh
- Triều đình Huế kí hoà ước Nhâm Tuất (1862) nhường 3 tỉnh miền Đông Nam Kì choPháp và ra lệnh bãi binh, chuyển Trương Định về Anh Giang, song ông tiếp tục ở lại lãnh đạonhân dân Sài Gòn – Gia Định và ba tỉnh miền Đông Nam Kì chống Pháp Nhân dân đã suytôn ông chức “Bình Tây Đại Nguyên Soái” Ông lập căn cứ ở “đám lá tối trời” xã KiểngPhước – Gò Công
- Dưới ngọn cờ lãnh đạo của Trương Định, nghĩa quân đã nổi dậy khắp nơi, mai phụctiêu diệt địch trên một vùng rộng lớn : Gò Công, Tân An, Mỹ Tho, Chợ Lớn lập được nhiềuchiến công oanh liệt từ năm 1862 đến năm 1864, gây cho Pháp nhiều tổn thấy, làm tiêu haolực lượng địch
- Ngày 26 - 2 - 1863, Pháp huy động lực lượng quân đội đông đảo mở cuộc tấn côngvào căn cứ nghĩa quân Trương Định rút về lập căn cứ ở làng Lý Nhân , một bộ phận nghĩaquân tản về phía rừng Thủ Dầu Một, Tây Ninh tiếp tục chiến đấu
- Ngày 20 - 8 - 1864, tên phản bội Huỳnh Công Tấn dẫn quân Pháp đến đánh úp căn
cứ, Trương Định bị bắn thọ thương, không muốn lọt vào tay kẻ thù ông rút gương tự sát đểgiữ tròn khí tiết
b Nét đặc sắc trong cuộc khởi nghĩa Trương Định :
Một trong những cuộc khởi nghĩa nổ ra ngay sau khi triều đình nhà Nguyễn kí Hiệpước năm 1862
Trương Định không tuân lệnh triều đình bãi binh, đi nhận chức Lãnh binh AnGiang, mà ở lại cùng nhân dân kiên quyết chống Pháp xâm lược
Nhân dân hết lòng ủng hộ, tin tưởng Trương Định, suy tôn ông làm “Bình Tây đạinguyên soái”
Nghĩa quân chiến đấu anh dũng
Chủ tướng hi sinh, nghĩa quân bị tổn thất nặng song phong trào kháng chiến vẫn tiếp
tục Trương Quyền đã đưa đội nghĩa binh lên Tây Ninh phối hợp với người Khơme và ngườiThượng xây dựng cơ sở kháng chiến Một số người lãnh đạo khởi nghĩa cũng đưa nghĩa quân
đi xây dựng căn cứ ở nhiều nơi, nhằm kéo dài cuộc kháng chiến
4 Kháng chiến ở ba tỉnh miền Tây Nam Kì : Trong lúc triều đình phong kiến nhà Nguyễn
chỉ lo dốc toàn lực vào việc đàn áp phong trào nông dân ở Bắc Kì và Trung Kì, tìm cách ngăntrở phong trào chống Pháp của nhân dân Nam Kì, thì thực dân Pháp ráo riết chuẩn bị chiếmnốt ba tỉnh miền Tây Nam Kì
a) Cuộc tấn công của thực dân Pháp :
- Trước khi chiếm 3 tỉnh miền Tây, Pháp yêu cầu triều đình Nguyễn nộp 3 tỉnh: VĩnhLong, An Giang, Hà Tiên
- Ngày 20 - 6 - 1867, Pháp dàn trận trước thành Vĩnh Long Phan Thanh Giản nộpthành
- Từ ngày 20 đến 24 - 6 - 1867, Pháp chiếm gọn 3 tỉnh miền Tây Nam Kỳ, Vĩnh Long,
An Giang, Hà Tiên không tốn một viên đạn
b) Thái độ của triều đình :
Triều đình lúng túng bạc nhược, Phan Thanh Giản - Kinh lược sử của triều đình phảigiao tỉnh Vĩnh Long cho Pháp, sau đó ra lệnh cho quan quân ở hai tỉnh An Giang và Hà Tiênlàm theo
c) Cuộc kháng chiến của nhân dân ta :
+ Nhân dân miền Tây vẫn tiếp tục kháng chiến anh dũng theo tinh thần người trướcngã xuống, người sau đứng lên
Trang 5+ Tiêu biểu nhất có cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Trung Trực, Nguyễn Hữu Huân.Nguyễn Hữu Huân: hai lần bị giặc bắt, được thả vẫn tích cực chống Pháp, khi bị đưa đi hànhhình ông vẫn ung dung làm thơ Nguyễn Trung Trực : bị giặc bắt đem ra chém, ông đã khẳngkhái tuyên bố “Bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam thì mới hết người Nam đánh Tây”.
+ Hai anh em Phan Tôn, Phan Liêm chỉ huy nghĩa quân hoạt động mạnh ở Bến Tre,Vĩnh Long, Sa Đéc
+ Phong trào kháng chiến của nhân dân Nam Kì từ ba tỉnh miền Đông lan sang ba tỉnhmiền Tây; lúc đầu chỉ đơn thuần là cuộc đấu tranh chống triều đình phong kiến đầu hàng, thuhút đông đảo các tầng lớp nhân dân tham gia, với những hình thức đấu tranh phong phú Cuốicùng, do bị triều đình bỏ rơi, so sánh lực lượng chênh lệch, phong trào đã thất bại Đến năm
1857, không còn các cuộc khởi nghĩa lớn, nhưng phong trào ở Nam Kì vẫn tiếp tục kéo dàilàm cho tư sản Pháp phải lao đao
II KHÁNG CHIẾN Ở BẮC KÌ LẦN THỨ NHẤT (1873 – 1874) :
1 Tình hình Việt Nam trước khi Pháp đánh Bắc Kỳ lần thứ nhất.
- Sau khi Pháp chiếm 6 tỉnh Nam Kỳ (1867 tình hình nước ta càng khủng hoảngnghiêm trọng)
+ Về chính trị: Nhà Nguyễn tiếp tục chính sách bảo thủ "bế quan tỏa cảng", tuy nhiênvẫn muốn dùng con đường thương lượng nhằm hạn chế sự “chém cắt” của thức dân Pháp Nội
bộ quan lại phân hóa bước đầu thành 2 bộ phận chủ chiến, chủ hòa
+ Về kinh tế: Nền kinh tế của đất nước ngày càng bị kiệt quệ vì triều đình huy độngtiền để trả chiến phí cho Pháp
+ Xã hội: Đời sống ngày càng khó khăn, mâu thuẫn xã hội ngày càng gay gắt, nhândân bất bình đứng lên chống triều đình ngày càng nhiều
+ Một số quan lại có tư tưởng tiến bộ đã đề nghị cải cách, song triều đình không chấpnhận Tiêu biểu là Nguyễn Trường Tộ đã mạnh dạn dâng lên triều đình bản điều trần, bày tỏ ýkiến cải cách Duy Tân Ông đã nhiều lần gửi điều trần đề nghị cải cách chấn hưng kinh tế,ngay cả khi phải nằm trên giường bệnh vẫn tha thiết về công cuộc cải cách Nhưng do bảothủ, cố chấp nên triều Nguyễn đã cự tuyệt những đề nghị của ông Nguyễn Trường Tộ xứngđáng được coi là nhà tư tưởng đổi mới, có hành động thức thời ở nửa sau thế kỉ XIX đầy biếnđộng của Việt Nam
+ Không những cự tuyệt cải cách, nhà Nguyễn còn tỏ ra lúng túng trước nguy cơ Pháp
mở rộng xâm lược Trong suốt những năm Pháp xâm lược Nam Kỳ, nhà Nguyễn lúng túngtrong việc phòng thủ đề phòng Pháp mở rộng xâm lược Bắc Kỳ, việc tổ chức trang bị, huấnluyện quân đội hầu như không có cải tiến gì đáng kể
- Sau năm 1867, tình hình đất nước không có gì đổi mới, kinh tế không được chấnhưng, quân đội không được cải tiến, khả năng phòng thủ đề phòng Pháp mở rộng tấn côngkhông được tăng cường Sự khủng hoảng trầm trọng kinh tế, xã hội càng làm tăng nguy cơmất nước tạo cơ hội cho Pháp mở rộng đánh chiếm cả nước
2 Cuộc kháng chiến ở Hà Nội và các tỉnh đồng bằng sông Hồng.
a Nguyên nhân bùng nổ :
Năm 1867, Pháp chiếm được 5 tỉnh Nam Kỳ và tất yếu Pháp không dừng lại vì mụctiêu của Pháp lúc đầu là cả Việt Nam, nên Pháp mới đánh Đà Nẵng để làm bàn đạpđánh thốc lên Huế, buộc nhà Nguyễn đầu hàng Vì vậy, sau khi chiếm xong Nam Kỳ,Pháp tất yếu sẽ mở rộng đánh chiếm toàn bộ Việt Nam
Nơi tiếp theo Pháp đánh không phải là Huế mà là Bắc Kỳ Ngay sau khi chiếm Nam
Bộ, Pháp âm mưu xâm lược Bắc Kỳ Pháp xâm lược Bắc Kỳ mà chưa phải là kinh đôHuế vì nước Pháp vừa ra khỏi chiến tranh Pháp - Phổ 1870; tình hình kinh tế chính trịchưa ổn định vì vậy Pháp chưa thể kết thúc chiến tranh xâm lược Việt Nam
Nhưng bọn thực dân Pháp ở Nam Kỳ nôn nóng muốn hành động, chúng luôn dòm ngóBắc Kỳ nhất là từ khi Nam Kỳ được củng cố, vì Bắc Kỳ là vùng đất giàu tài nguyên,khoáng sản, mà nhu cầu nguyên liệu Pháp càng lớn do trong nước đã mất 2 tỉnh giàu
Trang 6nguyên liệu về tay Đức, đó là tỉnh An-dát và Lo-den Hơn nữa, thực dân Pháp ở Nam
Kỳ biết chắc triều đình Huế lúc này đã suy yếu, sẽ không có phản ứng gì đáng kể nhưchúng đánh Bắc Kì
b Diễn biến cuộc chiến :
+ Quá trình xâm lược của thực dân Pháp :
- Trước khi đánh Bắc Kì : Pháp đã cho người do thám, chúng tung ra Bắc bọn gián điệpđội lốt thầy tu để điều tra tình hình vẽ bản đồ các vị trí bộ phòng của ta Giáo dân lầm đườnglàm nội ứng
- Chúng còn bắt liên lạc với lái buôn Đuy-puy (tên lái buôn hiếu chiến, muốn dùngđường sông Hồng chở hàng hoá vũ khí qua miền Bắc chuyển lên Trung Quốc) để tạo cớ xâmlược Bắc Kì Thực dân Pháp đem quân ra Bắc
- Ngày 5 - 11 - 1873 đội quân Tàu chiến của quân Pháp do Gác-ni-e chỉ huy đến HàNội, giở trò khiêu khích quân ta
- Ngày 19 - 11 - 1873, Pháp gửi tối hậu thư cho Tổng đốc thành Hà Nội
- Không đợi trả lời 20 - 11 - 1873 Pháp tấn công thành Hà Nội chiếm được thành, sau
đó mở rộng đánh chiếm các tỉnh đồng bằng sông Hồng
+ Thái độ của triều đình nhà Nguyễn :
- Khi Pháp đánh thành Hà Nội, 100 binh lĩnh đã chiến đấu và hi sinh anh dũng tại ÔQuan Chưởng
- Trung thành, Tổng đốc Nguyễn Tri Phương chỉ huy quân sĩ chiến đấu dũng cảm Nguyễn Tri Phương hi sinh, thành Hà Nội thất thủ, quân triều đình nhanh chóng tan rã
+Phong trào kháng chiến của nhân dân : Khi Pháp đến Hà Nội, nhân dân chủ động kháng chiến, không hợp tác với giặc Khi thành Hà Nội thất thủ, nhân dân Hà Nội và nhân dân các
tỉnh đồng bằng Bắc Bộ vẫn tiếp tục chiến đấu buộc Pháp phải rút về các tỉnh lị cố thủ
- Sáng ngày 21 - 12 - 1873, Lưu Vĩnh Phúc kéo quân vào sát thành Hà Nội khiêuchiến Gác-ni-ê đang hội đàm với phái đoàn triều đình Huế đã bỏ dở cuộc họp, chỉ huy quânđuổi theo, bị lọt vào trận phục kích của ta tại Cầu Giấy, Gác-ni-ê và nhiều binh sĩ bị giết tạitrận
* Cục diện chiến tranh sau trận Cầu Giấy
Về phía Pháp : Trận Cầu Giấy lần thứ nhất là tổn thất nặng nề nhất của Pháp kể từkhi tấn công Bắc Kì lần thứ nhất, khiến quân Pháp hoang mang, lo sợ Lúc này, nướcPháp đang gặp nhiềi khó khăn nên chưa thể tăng viện, quân Pháp lúng túng hoảnghốt, dự tính rút khỏi Bắc Kì
Về phía ta : Chiến thắng Cầu Giấy làm nức lòng nhân dân cả nước, nhân dân hănghái chống giặc, , rào làng kháng chiến, nhiều đội nghĩa binh thành lập…Các độiquân của Hoàng Tá Viêm, Lưu Vĩnh Phúc, Trương Quang Đản bất chấp lệnh bãibinh của triều đình, tiếp tục mộ quân, củng cố lực lượng sẵn sàng đánh Pháp
Sau trận Cầu Giấy, cục diện chiến tranh thay đổi có lợi cho ta, quân Pháp đứng trướctình thế khó khăn, có thể bị tiêu diệt ở Bắc Kì, nhưng triều Nguyễn đã bỏ lỡ cơ hội tiêu diệtgiặc, ra lệnh bãi binh và giải tán các đội dân binh để thương lượng với Pháp kí Hiệp ước
1874, nhờ đó, Pháp thoát khỏi thế bị tiêu diệt
Hiệp ước Giáp Tuất (15 - 3 - 1874) :
Pháp rút khỏi Hà Nội và các tỉnh Bắc Kì, song triều đình Huế cũng phải chính thứcthừa nhận chủ quyền của Pháp ở sáu tỉnh Nam Kì
Trang 7Cam kết mở của Thị Nại (Quy Nhơn), cửa Ninh Hải (hải Phòng), tỉnh lị Hà Nội
và sông Hồng cho Pháp vào buôn bán
Ở những nơi đó, Pháp có quyền mở mang công nghệ, xây dựng kho tàng, thuêmướng nhân công, đặt lãnh sự có quân lính bảo vệ
Nền ngoại giao nước ta cũng lệ thuộc vào đường lối ngoại giao của nước Pháp…
Đây là hiệp ước bất bình đẳng thứ hai mà nhà Nguyễn ký với thực dân Pháp, nhàNguyễn đã đánh mất một phần quan trọng chủ quyền độc lập của Việt Nam Nam Kỳ trởthành thuộc địa của Pháp, Việt Nam trở thành thị trường riêng của Pháp
3 Tình hình nước ta sau Hiệp ước 1874 :
- Hiệp ước một lần nữa chứng tỏ thái độ nhu nhược của triều Nguyễn, đi ngược lạiquyền lợi của nhân dân, vì vậy vấp phải những phản ứng quyết liệt từ phía các sĩ phuđương thời Phong trào kháng chiến kết hợp giữa chống thực dân với chống phong kiếnđầu hàng
- Nhiều cuộc khởi nghĩa bùng nổ ra ở Bắc Kỳ, tiêu biểu nhất là khởi nghĩa của TrầnTấn, Đặng Như Mai ở Nghệ - Tĩnh Hiệp ước đánh dấu quá trình đi từ "thủ để hòa" sang chủhòa vô điều kiện của nhà Nguyễn
- Từ đây nội dung chống phong kiến ngày càng rõ nét trong phong trào đấu tranh củanhân dân ta
III - NHÂN DÂN BẮC KÌ VÀ TRUNG KÌ TIẾP TỤC KHÁNG CHIẾN
1 Thực dân Pháp đánh chiếm Bắc Kì lần thứ hai (1882 - 1883)
- Nguyên nhân từ sau năm 1874, thực dân Pháp lại quyết tâm chiếm bằng được Bắc Kì: Cuộc xâm lược lần này cùa Pháp kịch bản tương đối giống lần nhất Từ thập kỉ 70 của thế kỉXIX, nước Pháp đã bước vào giai đoạn đế quốc chủ nghĩa, nhu cầu thuộc địa trở nên cấp thiết
thực dân Pháp ráo riết xúc tiến âm mưu xâm lược toàn bộ Việt Nam
- Quá trình Pháp xâm lược Bắc Kỳ lần hai (1882 – 1883) :
+ Trước khi xâm lược, Pháp phái người ra điều tra tình hình Bắc Kỳ Năm 1882, Pháp
vu cáo triều đình Huế vi phạm Hiệp ước 1874 để lấy cớ kéo quân ra Bắc
+ Ngày 3 - 4 - 1882, quân Pháp do Đại tá Hải quân Ri-vi-e chỉ huy bất ngờ đổ bộ lên
Hà Nội
+ Ngày 25 - 4 - 1882, sau khi được tăng viện binh, chúng gửi tối hậu thư cho Tổngđốc Hoàng Diệu, yêu cầu triều đình hạ vũ khí, giao thành trong ba tiếng đồng hồ Chưa hếtthời hạn, địch đã nổ súng chiếm thành Quân Pháp cướp nhiều vàng bạc, châu báu, phá hủycác cổng thành, các khẩu đại bác,vức thuốc đạn xuống hào nước, lấy hành cung làm đại bảndoanh
+ Nhân lúc triều đình Huế còn đang hoang mang,lơ là mất cảnh giác, Ri-vi-e choquân chiếm mỏ than Hồng Gai, Quảng Yên, Nam Định (3 - 1883)
Khác với lần một, sau khi chiếm thành Hà Nội, Pháp đánh chiếm các tỉnh ĐồngBằng Bắc Bộ, lần này, sau khi chiếm được thành Hà Nội, Pháp đã chiếm mỏ than QuảngNinh là vì nhu cầu nguyên liệu của nước Pháp lúc này cấp thiết
2 Nhân dân Bắc Kỳ chống Pháp chiếm đóng lần thứ hai
a Nhân dân Hà Nội và các tỉnh đồng bằng sông Hồng đã anh dũng kháng chiến chống Pháp xâm lược lần thứ hai :
- Quân quân triều đình và Tổng đốc Hoàng Diệu chỉ huy quân sĩ chiến đấu anh dũngbảo vệ thành Hà Nội thành mất, Hoàng Diệu hi sinh Triều đình hoang mang cầu cứu nhàThanh
- Nhân dân dũng cảm chiến đấu chống Pháp bằng nhiều hình thức:
+ Các sĩ phu không thi hành mệnh lệnh của triều đình tiếp tục tổ chức kháng chiến.+ Nhân dân Hà Nội và các tỉnh tích cực kháng chiến bằng nhiều hình thức sáng tạo
b Diễn biến, kết quả và ý nghĩa của trận Cầu Giấy tháng 5 - 1883 :
- Diễn biến:
Trang 8+ Trong khi Rivie kéo quân đánh Nam Định thì từ phía Sơn Tây và Bắc Ninh, quân dân
ta áp sát Hà Nội uy hiếp quân Pháp
+ Tháng 5 - 1883, trên chiến trường Cầu Giấy, quân dân ta lại một lần nữa giáng chogiặc một đòn nặng nề
+ Ngày 19 - 5 - 1883, Rivie huy động 550 quân có đại bác yểm trợ, mở cuộc hành quânđánh ra Cầu Giấy đã lọt vào trận địa mai phục của ta Quân Cờ đen lại phối hợp với quân củaHoàng Tá Viêm đổ ra đánh
- Kết quả : Nhiều sĩ quan và lính Phá bị giết, trong đó có Rivie.
3 Quân Pháp tấn công vào cửa biển Thuận An, Hiệp ước Hác-măng (1883) và Hiệp ước Pa-tơ-nốt (1884)
a Quân Pháp tấn công cửa biển Thuận An.
+ Nhân lúc Tự Đức qua đời (17 - 7 - 1883), triều đình còn đang bận rộn chọn người kế
vị (vì Tự Đức không có con) thực dân Pháp đã quyết định đánh thẳng vào Huế
- Lấy cớ “trả thù” cho Rivie, quân Pháp vạch kế hoạch, chuẩn bị lực lượng xâm lượctoàn bộ Việt Nam
- Ngày 18 - 8 - 1883, Pháp tấn công Thuận An
- Chiều ngày 20 - 8 - 1883, Pháp đổ bộ lên bờ
- Tối 20 - 8 - 1883, chúng làm chủ Thuận An
b Nhà nước phong kiến Nguyễn sụp đổ, Hiệp ước Hác-măng (1883) và Hiệp ước nốt (1884).
Pa-tơ-* Hoàn cảnh lịch sử:
- Nghe tin Pháp tấn công Thuận An,triều đình Huế vội xin đình chiến
- Lợi dụng sự hèn yếu của triều đình Cao ủy Pháp Hác-măng tranh thủ đi ngay lên Huếđặt điều kiện cho một hiệp ước mới
- Ngày 25 - 8 - 1883, bản hiệp ước mới được đưa ra buộc đại diện triều Nguyễn phải kýkết:
* Nội dung Hiệp ước Hác-măng:
+ Thừa nhận sự "bảo hộ" của Pháp trên toàn cõi Việt Nam
Nam Kỳ là thuộc địa
Bắc Kỳ là đất bảo hộ
Trung Kỳ là triều đình quản lý
+ Đại diện của Pháp ở Huế trực tiếp điều khiển các công việc ở Trung Kỳ
+ Ngoại giao của Việt Nam do Pháp nắm giữ
+ Quân sự: Pháp được tự do đóng quân ở Bắc Kỳ và toàn quyền xử lý quân Cờ Đen,triều đình phải nhận các huấn luyện viên và sĩ quan chỉ huy của Pháp, phải triệt hồi binh lính
từ Bắc Kỳ về Kinh đô (Huế)
+ Về kinh tế: Pháp nắm và kiểm soát toàn bộ các nguồn lợi trong nước
Việt Nam trở thành một nước thuộc địa nửa phong kiến.
- Ngày 6 - 6 - 1884, Pháp ký với triều đình Huế bản Hiệp ước Pa-tơ-nốt, nhằm xoa dịu
dư luận và mua chuộc bọn phong kiến.
Trang 9 PHẦN II : CÂU HỎI VÀ BÀI TẬP DỰA TRÊN CƠ SỞ KIẾN THỨC CƠ BẢN
Câu 1.Vì sao nói : Xã hội Việt Nam dưới triều đình nhà Nguyễn là “một xã hội đang lên
cơn sốt trầm trọng” ? Trách nhiệm của triều đình nhà Nguyễn trong việc để mất đấtnước ta từ nửa sau thế kỷ XIX ?
Câu 2 Âm mưu của Pháp khi mở cuộc tấn công Đà Nẵng ? Chúng đã thất bại như thế nào
trong việc thực hiện kế hoạch “đánh nhanh thắng nhanh” ?
Câu 3.Nêu các lí do khiến Pháp chuyển quân từ Đà Nẵng vào đánh Gia Định Trình bày
những khó khăn của quân Pháp khi tổ chức đánh chiếm Gia Định và cho biết tại saochúng vẫn đứng chân được ở Gia Định để đánh chiếm các nơi khác?
Câu 4.Kế hoạch đánh chiếm từng gói nhỏ từ năm 1859 đến năm 1873 được Pháp triển khai
như thế nào?
Câu 5.Tường thuật ngắn gọn tiến trình cuộc khởi nghĩa của Trương Định và cho biết nét
đặc sắc trong cuộc khởi nghĩa Trương Định
Câu 6.Cuộc kháng chiến của nhân dân ta ở ba tỉnh miền Tây Nam Kì diễn biến ra sao ?
Tình thế của cuộc kháng chiến ở Nam Kì khi mất ba tỉnh miền Tây như thế nào ?
Câu 7.Âm mưu của Pháp sau khi chiếm được Nam Kì như thế nào ? Tình hình xã hội trong
giai đoạn này có điểm gì nổi bật ?
Câu 8.Kết quả đánh chiếm Hà Nội năm 1873 được Pháp thực hiện như thế nào ? Nội dung,
tính chất của Hiệp ước 1874
Câu 9 Cho biết những điểm đáng chú ý về tình hình Việt Nam từ sau Hiệp ước 1874 đến
trước khi thực dân Pháp đánh Bắc Kì lần thứ hai (1882) ?
Câu 10 Vì sao từ sau năm 1874, thực dân Pháp lại quyết tâm chiếm bằng được Bắc Kì ?
Thực dân Pháp thực hiện âm mưu đánh chiếm Bắc Kì lần thứ hai như thế nào ?
Câu 11 Trong những năm 1873 - 1883, phong trào kháng chiến của nhân dân Hà Nội chống
lại sự xâm lược của thực dân Pháp đã diễn ra như thế nào? Ý nghĩa của trận CầuGiấy năm 1873 và trận Cầu Giấy năm 1883?
(Đề thi chọn đội tuyển HSGQG của Hà Nội, năm 2010)
Câu 12 Dùng những sự kiện để chứng minh trong quá trình Pháp tiến hành cuộc chính trị
xâm lược Việt Nam, thái độ nhà Nguyễn luôn chọn con đường cầu hoà, nhượng bộ,thiếu ý chí quyết tâm chống xâm lược
Trang 10+ Địa chủ, cường hào tha hồ đục khoét, sách nhiễu nhân dân.
+ Nhân dân ngày càng mâu thuẫn với giai cấp thống trị phong kiến, dẫn đến nổi dậykhởi nghĩa bạo loạn
- Trong khi đó, thực đân Pháp chiếm được 3 tỉnh miền Đông Nam Kì (1862) và batỉnh miền Tây nam Kì (1867) Nước ta đã mất đi một phần lãnh thổ giàu có lúa gạo
- Mâu thuẫn dân tộc và giai cấp ngày càng gay gắt thêm, đứng trước nguy cơ mấtnước Khả năng chống trả các phong trào khởi nghĩa quá yếu
Như vậy, yêu cầu phải mạnh lên về kinh tế, về quốc phòng Muốn vậy phải Duy Tântoàn diện Trước vận nước nguy nan, một số sĩ phu yêu nước tiến bộ đã đề nghị cải cách Cáctrào lưu Duy Tân ra đời
2 Những đề nghị cải cách ở Việt Nam vào nửa cuối thế kỉ XIX :
Người đề nghị
Đinh Văn Điền Năm 1868 - Đề nghị mở mang khai mỏ, đóng tàu, biệt
đãi người phương Tây, khai thông buôn bán,huấn luyện quân đội theo lối mới
Trần Đình Túc và
Nguyễn Huy Tế Năm 1868
Đề nghị mở của Trà Lý (Nam Định) đểthông thương với bên ngoài
Viện Thương bạc
(cơ quan đối ngoại
của triều đình, phụ
trách việc giao thiệp
với bên ngoài)
Năm 1872 Đề nghị mở 3 cửa biển: Đà Nẵng, Ba Lạt,
Nguyễn Lộ Trạch Vào các năm
1887 và 1882
- Dâng hai bản “Thời vụ sách” lên vua TựĐức, đề nghị chấn hưng dân khí, khai thôngdân trí, bảo vệ đất nước
- Đến 1892, ông đã viết bài “Thiên hạ đại thếluận” (bàn về thế lớn của thiên hạ) gây đượctiếng vang đáng kể
- Nhận xét về nội dung cơ bản của trào lưu cải cách.