Thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người lao động tại viện hàn lâm khoa học xã hội việt nam

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ HUYỀN THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC ĐỐI VỚI NGƯỜI LAO ĐỘNG TẠI VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VI

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ HUYỀN

THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC ĐỐI VỚI NGƯỜI LAO ĐỘNG TẠI VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH SÁCH CÔNG

HÀ NỘI, 2020

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ HUYỀN

THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC ĐỐI VỚI NGƯỜI LAO ĐỘNG TẠI VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

Ngành: CHÍNH SÁCH CÔNG

Mã số: 834 04 02

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS NGUYỄN BÙI NAM

HÀ NỘI, 2020

LỜI CAM ĐOAN

Luận văn Thạc sĩ: “Thực hiện chính sách Bảo hiểm xã hội bắt buộc

đối với người lao động tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam” là

công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi cùng với sự hướng dẫn của TS Nguyễn Bùi Nam Tôi xin cam kết các số liệu, kết quả nghiên cứu của công trình này là hoàn toàn trung thực, không trùng lặp với các đề tài khác

Hà Nội,ngày tháng 8 năm 2020

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Huyền

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC ĐỐI VỚI NGƯỜI LAO ĐỘNG 10

1.1 Khái quát về bảo hiểm xã hội 10 1.2 Chính sách bảo hiểm xã hội và chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc 13 1.3 Thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người lao động ở Việt Nam 18 1.4 Tổ chức thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc 27 1.5 Kinh nghiệm của một số quốc gia về BHXH và an sinh xã hội 31

Chương 2: THỰC TRẠNG THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC ĐỐI VỚI NGƯỜI LAO ĐỘNG TẠI VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM 37

2.1 Các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện chính sách Bảo hiểm xã hội bắt buộc tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam 37 2.2 Thực trạng triển khai thực hiện chính sách Bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người lao động tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam 39 2.3 Đánh giá thực trạng thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc cho người lao động tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam 54

Chương 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC ĐỐI VỚI NGƯỜI LAO ĐỘNG TẠI VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM 61

3.1 Quan điểm thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người lao động tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam 61 3.2 Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người lao động tại Viện Hàn lâm 65 3.3 Một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách BHXH bắt buộc đối với người lao động tại Viện Hàn lâm 73

KẾT LUẬN 76 TÀI LIỆU THAM KHẢO 78

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

4 TNLĐ - BNN Tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1 Mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc của người lao động 26Bảng 1.2 Mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc của người sử dụng lao động 27Bảng 2.1 Kết quả khảo sát thực trạng các đối tượng có liên quan thực hiện

chính sách BHXH bắt buộc tại Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam 40Bảng 2.2 Kết quả khảo sát về đảm bảo các yêu cầu thực hiện chính sách

BHXH bắt buộc tại Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam 42Bảng 2.3 Kết quả khảo sát về công tác xây dựng kế hoạch triển khai thực

hiện chính sách BHXH bắt buộc tại Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam 44Bảng 2.4 Kết quả khảo sát về công tác phổ biến, tuyên truyền thực hiện

chính sách BHXH bắt buộc tại Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam 46Bảng 2.5 Kết quả khảo sát về công tác phân công, phối hợp thực hiện

chính sách BHXH bắt buộc tại Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam 48Bảng 2.6 Kết quả khảo sát về công tác duy trì thực hiện chính sách

BHXH bắt buộc tại Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam 49Bảng 2.7 Kết quả khảo sát về công tác điều chỉnh thực hiện chính sách

BHXH bắt buộc tại Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam 51Bảng 2.8 Kết quả khảo sát về công tác theo dõi, đôn đốc, kiểm tra thực hiện

chính sách BHXH bắt buộc tại Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam 52Bảng 2.9 Kết quả khảo sát về đánh giá tổng kết thực hiện chính sách

BHXH bắt buộc tại Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam 53

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Sau hơn ba mươi năm tiến hành đổi mới, từ một nước nông nghiệp là chủ yếu, Việt Nam đang chuyển dần thành một nước công nghiệp theo xu hướng hiện đại Cùng với quá trình hội nhập và phát triển của đất nước, lực lượng lao động ngày càng lớn mạnh và có nhiều đóng góp to lớn trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của nước nhà An sinh xã hội được bảo đảm, là điều kiện tiên quyết thực hiện thành công sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế sâu, rộng

Cũng như các quốc gia trên thế giới, tại Việt Nam, bảo hiểm xã hội được coi là trụ cột trong hệ thống an sinh xã hội Bảo hiểm xã hội có vai trò quan trọng đối với người lao động, người sử dụng lao động và Nhà nước Khi đánh giá tốc độ phát triển của một quốc gia, một trong các tiêu chí đó chính thống

an sinh xã hội mà trong đó bảo hiểm xã hội giữ vai trò nòng cốt Nhận thức được vai trò của bảo hiểm xã hội, Đảng Nhà nước ta đã rất chú trọng việc thiết lập hành lang pháp lý điều chỉnh về bảo hiểm xã hội Đặc biệt là bảo hiểm xã hội bắt buộc trong giai đoạn hiện nay Nhà nước đã ban hành Bộ luật Lao động và Luật bảo hiểm xã hội cũng như các văn bản pháp lý hướng dẫn thi hành Bộ luật Lao động về bảo hiểm xã hội và Luật bảo hiểm xã hội Vai trò quan trọng, tính chất trụ cột của chính sách BHXH, BHYT, BHTN trong

hệ thống An sinh xã hội ngày càng được khẳng định, nhất là trong thời kỳ đất nước đẩy mạnh toàn diện công cuộc đổi mới, hội nhập, phát triển Thực tế này đòi hỏi quá trình xây dựng chính sách, pháp luật cũng như tổ chức thực hiện BHXH, BHYT phải đáp ứng các mục tiêu phát triển mới với những yêu cầu cao hơn theo định hướng của Đảng, Nhà nước, thể hiện rõ qua Nghị quyết 28-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 7 về cải cách chính sách BHXH.

Xác định đúng vị trí và vai trò của chính sách bảo hiểm xã hội trong công cuộc đổi mới, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam luôn chú trọng

đến công tác đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với công chức, viên chức và người lao động đang làm việc tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam Hiện nay, Nhà nước ta đã có khung pháp lý cao nhất để điều chỉnh các quan

hệ trong hoạt động bảo hiểm xã hội bắt buộc, tạo cơ sở mới cho việc mở rộng mạng lưới an sinh xã hội, ngày một đáp ứng nhu cầu của người lao động nói riêng và của toàn dân nói chung Tuy nhiên, chính sách về bảo hiểm xã hội bắt buộc vẫn còn những hạn chế, bất cập Nghị quyết 28-NQ/TW của Hội nghị lần thứ 7 Ban Chấp hành Trung ương khóa XII về cải cách chính sách BHXH cũng đã đưa ra nhận định: “Hệ thống chính sách, pháp luật về BHXH chưa theo kịp tình hình phát triển kinh tế - xã hội, chưa thích ứng với quá trình già hóa dân số và sự xuất hiện các quan hệ lao động mới” Nhiều quy định chưa được hướng dẫn cụ thể, vẫn còn khoảng cách giữa văn bản pháp luật và thực tiễn thực hiện Còn nhiều vướng mắc, khó khăn cho các đơn vị sử dụng lao động và người lao động trong quá trình tham gia bảo hiểm xã hội Cũng như các đơn vị công lập khác, với đặc thù là cơ quan nghiên cứu khoa học nên việc tham gia chính sách BHXH Viện Hàn lâm đóng vai trò là đơn vị thực hiện chính sách BHXH bắt buộc, tuy Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam luôn thực hiện nghiêm túc các chế độ chính sách về bảo hiểm xã hội bắt buộc cho người lao động, nhưng vẫn còn gặp nhiều khó khăn, vướng mắc trong quá trình tham gia và giải quyết chế độ BHXH cho người lao động của Viện Hàn lâm

Đứng trước các vấn đề trên, tôi đã chọn đề tài luận văn: “Thực hiện

chính sách Bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người lao động tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.” nhằm hiểu rõ hơn về việc thực hiện chính

sách bảo hiểm xã hội tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, qua đó đóng góp một vài ý kiến, giải pháp để nâng cao hiệu quả của công tác thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chính sách BHXH luôn là một trong những chính sách quan trọng trong

hệ thống chính sách xã hội nói chung và là chính sách cốt lõi của hệ thống chính sách an sinh xã hội của bất kỳ quốc gia nào, hệ thống xã hội nào Để có được các mô hình BHXH đa dạng và phong phú như ngày nay, các nhà lý luận, các nhà quản lý trên thế giới đã tốn khá nhiều công sức và thời gian để nghiên cứu và tổng kết thực tiễn như:

Cohn Gillion, John Turner, Clive Bailey, Denis Latulippe (2000), chế độ

Hưu trí trong chính sách an sinh xã hội - cải cách và phát triển đã đưa ra các

kết quả nghiên cứu giúp các nhà phân tích chính sách và người ra quyết định tại các quốc gia có thể tham khảo trong việc đưa ra các chính sách về chế độ hưu trí [42]

International Labour Office, Social Security Department (2009), An

sinh xã hội cho mọi người, bài viết đã đưa ra các khám phá và phân tích các

vấn đề của chính sách dựa trên việc tiếp cận chính sách An sinh xã hội theo tiêu chuẩn quốc tế của Tổ chức ILO [43]

International Labour Organization (ILO) (2014), Bảo hiểm xã hội - Trụ

cột của chính sách An sinh xã hội đã nêu rõ một số vấn đề thực hiện chính

sách BHXH ở Việt Nam từ giai đoạn 2009-2014 [44]

Tổ chức UNICEF (2012), Bảo hiểm y tế quốc gia ở Châu Á và Châu Phi

đã đưa ra nhận định: “Bảo hiểm y tế là một yếu tố quan trọng của hệ thống Bảo vệ Sức khỏe Xã hội và có thể đóng vai trò vai trò quan trọng trong việc đạt được bảo hiểm y tế toàn cầu (UHC) ” [45]

Thomas Gabe, Julie M Whittaker (2000), Lợi ích khi tham gia Bảo hiểm

thất nghiệp, báo cáo đã nhấn mạnh các lợi ích khi tham gia Bảo hiểm thất nghiệp,

những người lao động thất nghiệp được đảm bảo cuộc sống trước tình hình biến động về kinh tế trong khoảng thời gian tìm kiếm việc làm mới [46]

Trong quá trình hoàn thiện chính sách về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp ở Việt Nam, để phù hợp hơn với yêu cầu thực tiễn, đã

có một số công trình nghiên cứu như:

Vương Đình Huệ (2018), Cải cách chính sách BHXH góp phần bảo

đảm an sinh xã hội, thúc đẩy tiến bộ và công bằng xã hội để phát triển bền vững đất nước, Báo Hà Nội Mới, ngày 08/5/2018, bài viết đã nêu lên những

thành tựu quan trọng trong thực hiện chính sách BHXH ở Việt Nam Bài viết cũng làm rõ các mặt hạn chế, yếu kém trong việc tổ chức, thực hiện chính sách BHXH; nguyên nhân của các mặt hạn chế, yếu kém đó; đồng thời đưa ra các quan điểm, mục tiêu, đặt ra những vấn đề lớn cần phải cải cách về chính sách BHXH, điều chỉnh nhiều nội dung để khắc phục những hạn chế, yếu kém, đáp ứng yêu cầu thực tiễn, phù hợp với xu hướng phát triển và bối cảnh mới và các giải pháp để đạt được các mục tiêu nêu trên [20]

Nguyễn Văn Thành (2018), Một số vấn đề đặt ra đối với công tác

BHXH hiện nay, Tạp chí Cộng sản tháng 12/2018, bài viết đã đề cập đến tình

hình công tác BHXH qua phân tích một số vấn đề trên tất cả các mặt của công tác BHXH ở Việt Nam hiện nay [24]

Dương Văn Thắng (2014), Đổi mới và phát triển Bảo hiểm xã hội ở

Việt Nam, Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin, cuốn sách đã khái quát lịch sử

hình thành và phát triển của Bảo hiểm xã hội Việt Nam từ những năm trước cách mạng tháng 8 cho tới nay Cuốn sách đã nêu chi tiết các văn bản pháp luật đầu tiên quy định về Bảo hiểm xã hội cho người lao động, điều này cho thấy sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đến các cán bộ, công chức, viên chức và người lao động làm trong các đơn vị công lập và dần mở rộng đến mục tiêu Bảo hiểm xã hội toàn dân Cuốn sách cũng nêu rõ việc đổi mới và phát triển Bảo hiểm xã hội Việt Nam căn bản dựa trên nhu cầu của các nhóm đối tượng trong toàn xã hội [25]

Vũ Đức Thuật (2017), Nghiên cứu các giải pháp tiếp tục cải cách, đơn giản

hóa thủ tục hành chính trong hoạt động nghiệp vụ Bảo hiểm xã hội, Bảo hiểm y

tế, Bảo hiểm thất nghiệp của Bảo hiểm xã hội thành phố Hà Nội, Đề tài nghiên

cứu khoa học, Bảo hiểm xã hội TP Hà Nội đã nêu lên được thực trạng cải cách thủ tục hành chính thuộc 05 lĩnh vực BHXH, BHYT, BHTN; tổ chức bộ phận

“Một cửa”; ứng dụng công nghệ thông tin, giao dịch hồ sơ điện tử [26]

Viện Khoa học Lao động và Xã hội (2013), Phát triển Hệ thống An sinh

xã hội ở Việt Nam đến năm 2020, cuốn sách đã đưa ra kết quả đạt được, những

tồn tại của chính sách an sinh xã hội hiện hành và các định hướng chính sách cho giai đoạn từ nay đến năm 2020 [41, Tr.48]

Nghị định số 115/2015/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật BHXH về BHXH bắt buộc và Nghị định số 44/2017/NĐ-CP quy định mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc vào Quỹ BH TNLĐ-BNN đã đưa ra các hướng

dẫn cụ thể trong thực hiện chế độ chính sách BHXH bắt buộc theo Luật BHXH số 58/2014/QH13 [11,12]

Tổ chức Ngân hàng Thế giới (2012), Việt Nam: Phát triển một hệ thống

bảo hiểm xã hội hiện đại - Những thách thức hiện tại và các phương án lựa chọn cho cải cách trong tương lai, Báo cáo nghiên cứu đã nêu lên được sự

cần thiết phải đổi mới để mở rộng độ bao phủ, khuyến khích bình đẳng, tăng cường tính bền vững về tài chính, và hiện đại hóa công tác quản lý bảo hiểm

xã hội để đảm bảo an sinh thu nhập cho lượng dân số già của Việt Nam trong những thập kỷ tới đây Việc cải cách chính sách cần gắn kết với nỗ lực tăng cường năng lực cung cấp dịch vụ của Bảo hiểm xã hội Việt Nam và hệ thống quản lý nhà nước [36]

Tác giả Nguyễn Thị Hương (2019), Quản lý thu BHXH bắt buộc đối với

các doanh nghiệp trên địa bàn huyện Thanh Trì, Thành phố Hà Nội, Luận

văn Thạc sĩ, Học viện Khoa học xã hội Việt Nam, trên cơ sở đánh giá thực trạng công tác quản lý thu BHXH bắt buộc đối với các doanh nghiệp trên địa

bàn huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội, chỉ ra những kết quả đạt được, những tồn tại, hạn chế và nguyên nhân của tồn tại, hạn chế; đề xuất giải pháp hoàn thiện công tác quản lý thu BHXH bắt buộc đối với các doanh nghiệp trên địa bàn huyện Thanh trì trong thời gian tới [21]

Tác giả Lê Thị Kim Dung (2019), Thực hiện chính sách Bảo hiểm ý tế

đối với người cao tuổi qua nghiên cứu trường hợp phường Phú Diễn, quận Bắc Từ Liêm, thành phố Hà Nội, Luận văn Thạc sĩ, Học viện Khoa học xã hội

Việt Nam, đề tài tìm hiểu thực trạng và phân tích tình hình thực hiện chính sách BHYT đối với người cao tuổi tại phường Phú Diễn, quận Bắc Từ Liêm, thành phố Hà Nội, qua đó đề xuất giải pháp cho việc thực hiện chính sách BHYT đối với người cao tuổi ở địa bàn nghiên cứu [16]

Tác giả Nguyễn Thị Phước (2019), Thực hiện chính sách An sinh xã hội

trên địa bàn quận Thanh Khê, thành phố Đà Nẵng, Luận văn Thạc sĩ, Học

viện Khoa học xã hội Việt Nam, đề tài làm rõ những vấn đề thực tiễn về thực hiện chính sách an sinh xã hội ở quận Thanh Khê, thành phố Đà Nẵng; đồng thời vận dụng vào thực tiễn để tìm kiếm các giải pháp nhằm thực hiện

có hiệu quả chính sách an sinh xã hội trên địa bàn quận Thanh Khê trong thời gian tới [28]

Đào Việt Ánh (2019), Nghiên cứu xây dựng, thành lập và triển khai mô

hình tổ chức hỗ trợ, tư vấn, giải đáp chính sách bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y

tế, bảo hiểm thất nghiệp của ngành Bảo hiểm xã hội, Đề án, Vụ Tổ chức –

Cán bộ, Bảo hiểm xã hội Việt Nam, đề án nhằm nâng cao nhận thức của người dân và người lao động về chính sách pháp luật BHXH, BHYT(nhất là những vấn đề về quyền lợi) ngày càng cao; đồng thời đánh giá thực trạng hoạt động chăm sóc khách hàng tham gia BHXH, BHYT, BHTN của Hệ thống chăm sóc khách hàng hiện nay của ngành BHXH; đề xuất thành lập Phòng hỗ trợ, tư vấn, giải đáp và quản lý Hệ thống chăm sóc khách hàng; xây dựng chức năng, nhiệm vụ, cơ cấu tổ chức; các quy chế, quy trình hoạt động của Phòng; xây dựng lộ trình nâng cấp bộ máy hỗ trợ, tư vấn, giải đáp chính sách BHXH, BHYT, BHTN của ngành BHXH giai đoạn 2020 - 2025 [3]

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài là phân tích, đánh giá việc thực hiện chính sách BHXH bảo hiểm xã hội bắt buộc Qua đó đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả việc thực hiện chính sách BHXH bắt buộc cho người lao

động tại Viện Hàn lâm trong thời gian tới

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện được mục tiêu nêu trên, luận văn có những nhiệm vụ cụ thể sau đây:

- Hệ thống hóa các vấn đề lý luận và thực tiễn về thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người lao động tại Viện Hàn lâm

- Đánh giá thực trạng thực hiện chính sách BHXH bắt buộc đối với người lao động tại Viện Hàn lâm từ giai đoạn năm 2015 - 2019, những kết quả đã đạt được, tồn tại, hạn chế và nguyên nhân của những tổn tại, hạn chế đó

- Đưa ra các giải pháp và đề xuất các kiến nghị nhằm nâng cao hiệu lực thực hiện chính sách về bảo hiểm xã bắt buộc tại Viện Hàn lâm trong thời gian tới

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động thực hiện chính sách BHXH bắt buộc đối với người lao động

tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

4.2 Phạm vi nghiên cứu:

- Về không gian: Nghiên cứu tình hình thực hiện BHXH bắt buộc từ chính sách BHXH qua thực tiễn tại Viện Hàn lâm

- Về thời gian: Nghiên cứu giai đoạn từ năm 2015 - 2019

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Luận văn được thực hiện trên cơ sở của phương pháp luận là phép biện chứng duy vật; các quan điểm, đường lối của Đảng, các văn bản pháp luật của

Nhà nước về BHXH bắt buộc, các văn bản hướng dẫn của các Bộ, Ban, Ngành có liên quan và quan điểm của Tổ chức Lao Động Quốc tế (ILO) về bảo hiểm xã hội bắt buộc qua một số Công ước quốc tế mà Việt Nam đã tham gia ký kết

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Để triển khai luận văn, tác giả đã sử dụng đồng bộ một số các phương pháp nghiên cứu cụ thể sau đây:

Phương pháp thu thập thông tin: phân tích và khai thác thông tin từ các

nguồn tư liệu, đặc biệt là các tư liệu về chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc; các văn bản quy phạm pháp luật; các công trình nghiên cứu, các báo cáo, tài liệu đã được công bố; các tài liệu của cơ quan có liên quan,…

Bên cạnh đó, đề tài sử dụng phương pháp khảo sát, điều tra với mục đích thu thập thông tin từ các đối tượng có liên quan thực hiện chính sách BHXH bắt buộc tại Viện Hàn lâm Cụ thể, đề tài đã khảo sát bằng bảng hòi 100 trường hợp, bao gồm: Viện Xã hội học (10 phiếu); Viện NC Ấn Độ & Tây Nam Á (10 phiếu); Ban Tổ chức - Cán bộ (10 phiếu); Ban Kế hoạch - Tài chính (5 phiếu), Văn phòng Viện Hàn lâm (10 phiếu); Văn phòng Đảng - Đoàn thể (05 phiếu); Viện Thông tin Khoa học xã hội (5 phiếu); Viện NC Đông Bắc Á (10 phiếu); Trung tâm Ứng dụng CNTT (5 phiếu); Viện Địa lý nhân văn (10 phiếu); Viện Tâm lý học (10 phiếu); Viện Dân tộc học (10 phiếu) Số phiếu hợp lệ thu về 90 phiếu, mẫu phiếu khảo sát được trình bày tại Phụ lục của luận văn Các kết quả khảo sát được đề tài thu thập, thống kê, đánh giá, phân tích tại chương 2 của luận văn

Phương pháp phân tích và tổng hợp: các quan điểm khác nhau về nhận

thức khoa học xung quanh các khái niệm, các quy phạm pháp luật có liên quan đến chính sách về BHXH bắt buộc

Phương pháp so sánh: nhằm đối chiếu kinh nghiệm về BHXH của một số

nước trên thế giới

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

6.1 Ý nghĩa lý luận

Luận văn đóng góp, hoàn thiện, bổ sung những vấn đề lý luận và thực tiễn của chính sách BHXH bắt buộc ở Việt Nam nói chung và Viện Hàn lâm nói riêng

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Luận văn cung cấp những nghiên cứu, tư liệu thực tế tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam qua đó phản ánh được thực trạng và đề xuất được một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người lao động tại Viện Hàn lâm Luận văn có thể được

sử dụng làm tài liệu tham khảo, giúp các đơn vị thuộc và trực thuộc Viện Hàn lâm củng cố lại việc tổ chức thực hiện chính sách BHXH bắt buộc đối với người lao động

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần lời nói đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn bao gồm 3 chương như sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận về thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người lao động

Chương 2: Thực trạng thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người lao động tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

Chương 3: Quan điểm và giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người lao động tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH

BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC ĐỐI VỚI NGƯỜI LAO ĐỘNG

1.1 Khái quát về bảo hiểm xã hội

1.1.1 Khái niệm bảo hiểm xã hội

Thuật ngữ “Bảo hiểm xã hội” lần đầu tiên chính thức được sử dụng làm tiêu đề cho một văn bản pháp luật vào năm 1935 của Hợp chủng quốc Hoa

Kỳ Thuật ngữ này xuất hiện trở lại trong một đạo luật được thông qua tại New Zealand năm 1938 Năm 1941, trong thời gian chiến tranh thế giới thứ hai, thuật ngữ này được dùng trong Hiến chương Đại Tây Dương (the Atlantic Charter of 1941) Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) nhanh chóng chấp nhận thuật ngữ “bảo hiểm xã hội”, đây là mốc quan trọng ghi nhận giá trị của thuật ngữ này, một thuật ngữ diễn đạt đơn giản nhưng phản ánh được nguyện vọng

sâu sắc nhất của nhân dân lao động trên toàn thế giới [17]

BHXH đã ra đời và phát triển hàng trăm năm nay với nhiều mô hình, nhiều cách thức thực hiện khác nhau trên thế giới Để có được các mô hình BHXH đa dạng và phong phú như ngày nay, các nhà lý luận, các nhà quản lý

đã tốn khá nhiều công sức và thời gian để nghiên cứu và tổng kết thực tiễn Không thể không kể đến sự đấu tranh của giai cấp công nhân và người lao động trên toàn thế giới để có được BHXH như ngày hôm nay

Theo Tổ chức Lao động quốc tế (ILO): “bản chất bảo hiểm xã hội là sự bảo vệ của xã hội đối với các thành viên trong xã hội thông qua một loạt các biện pháp công cộng để đối phó với các rủi do xã hội, trước hết là khó khăn

về kinh tế - xã hội do bị ngừng hoặc giảm nhiều về thu nhập, gây ra bởi ốm đau, mất khả năng lao động, tuổi già và chết; cung cấp chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình đông con.” [17]

Theo Tập 1, Từ điển Bách khoa Việt Nam: “Bảo hiểm xã hội là sự thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ bị mất hoặc giảm thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động hoặc bệnh nghề nghiệp, tàn tật, thất nghiệp, tuổi già, tử tuất Dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, có sự bảo hộ của Nhà nước theo pháp luật, nhằm đảm bảo an toàn đời sống của người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần đảm bảo an toàn xã hội” [38, tr.12]

Theo Luật Bảo hiểm xã hội số 58/2014/QH13 ngày 20/11/2014 của Quốc hội: “Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ

sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội” [29, tr.2]

Ở Việt Nam hiện nay có 02 hình thức đóng BHXH là: BHXH bắt buộc

và BHXH tự nguyện

1.1.2 Bản chất của bảo hiểm xã hội

BHXH là hình thức bảo hiểm thu nhập cho người lao động, là sản phẩm tất yếu khách quan của xã hội phát triển, là hình thức dịch vụ công để quản lý

và đáp ứng nhu cầu chia sẻ các rủi ro trong cộng đồng, là quyền cơ bản của người lao động

BHXH vừa để thực hiện các mục đích xã hội, vừa để thực hiện các mục đích kinh tế trong mỗi cộng đồng, quốc gia Trong đó mục đích kinh tế và mục đích xã hội luôn được thực hiện đồng thời, đan xen lẫn nhau, là hai mặt không thể tách rời của BHXH Khi đề cập đến các lợi ích kinh tế của BHXH đối với người lao động và đối với xã hội là đã bao hàm cả mục đích xã hội của nó Ngược lại, các mục đích xã hội của BHXH cũng chỉ đạt được khi nó đồng thời mang lại các lợi ích kinh tế thiết thực cho người tham gia

Về phương diện xã hội: BHXH là sự chia sẻ rủi ro, bảo đảm an toàn xã hội;

Về phương diện kinh tế: BHXH là quá trình phân phối lại thu nhập giữa những người tham gia bảo hiểm, thông qua việc hình thành quỹ tiền tệ chung;

Về phương diện chính trị, pháp luật: Khi được nhà nước điều chỉnh bằng pháp luật, BHXH đã trở thành quyền cơ bản của người lao động, xét trên cả bình diện quốc gia và quốc tế Đồng thời đó cũng là trách nhiệm của họ và người sử dụng lao động phải tham gia BHXH Vì vậy, BHXH là một chính sách xã hội quan trọng, là bộ phận cơ bản để đảm bảo an sinh xã hội của các quốc gia

1.1.3 Các chế độ của BHXH

Chế độ BHXH là hệ thống các quy định của nhà nước về mức hưởng, điều kiện hưởng; mức đóng, điều kiện đóng BHXH Tùy theo từng trường hợp BHXH mà nhà nước có các quy định khác nhau về các mức, các điều kiện này Trong Công ước 102 của Tổ chức lao động quốc tế (ILO) có quy định trợ cấp tối thiểu cho 9 nhánh chế độ BHXH là (1) chế độ ốm đau; (2) chế

độ thai sản; (3) chế độ tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp; (4) chế độ bảo hiểm thất nghiệp; (5) chế độ chăm sóc y tế; (6) chế độ tàn tật (ở Việt Nam còn gọi là chế độ mất sức lao động, nhưng với nghĩa khác); (7) chế độ tử tuất; (8) chế

độ hưu trí, và (9) chế độ chăm sóc gia đình (cho những người đông con) [26] Tuỳ theo điều kiện kinh tế - xã hội của từng nước trong từng giai đoạn, để có thể xây dựng, áp dụng các quy định này Như đã nêu, ở Việt Nam hiện nay, theo quy định của Luật BHXH, đã thực hiện 6 chế độ trong 9 chế độ BHXH nêu trên Trước năm 1995, nước ta cũng đã thực hiện các chế độ, trong đó có chế độ mất sức lao động, nhưng lại không có chế độ bảo hiểm thất nghiệp Căn cứ theo Điều 4, Luật BHXH 2014 quy định các chế độ BHXH tại Việt Nam hiện nay như sau:

a) Bảo hiểm xã hội bắt buộc có các chế độ sau đây: Ốm đau; Thai sản; Tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp; Hưu trí; Tử tuất

b) Bảo hiểm xã hội tự nguyện có các chế độ sau đây: Hưu trí; Tử tuất

c) Bảo hiểm hưu trí bổ sung do Chính phủ quy định [29, tr.7]

Quy định các chế độ BHXH là những nội dung cốt lõi của bất kỳ hệ thống BHXH nào, trong đó quy định rõ ràng các quan hệ trách nhiệm và nghĩa vụ của các bên tham gia BHXH; quan hệ về nghĩa vụ và quyền lợi của người lao động khi tham gia BHXH Ví dụ, trong chế độ BHTN, quy định rất

rõ đối tượng nào được tham gia bảo hiểm; quy định mức đóng góp BHTN của người lao động và người sử dụng lao động; quy định khi nào thì người thất nghiệp được hưởng trợ cấp BHTN; quy định về mức hưởng trợ cấp và thời gian hưởng trợ cấp; quy định về các quyền lợi khác có liên quan như học

nghề, hỗ trợ tìm việc làm…

1.2 Chính sách bảo hiểm xã hội và chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc

1.2.1 Chính sách bảo hiểm xã hội

1.2.1.1 Sơ lược lịch sử chính sách bảo hiểm xã hội

Chính sách BHXH luôn là một trong những chính sách quan trọng trong

hệ thống chính sách xã hội nói chung và là chính sách cốt lõi của hệ thống chính sách an sinh xã hội của bất kỳ quốc gia nào, hệ thống xã hội nào

Về mặt chính sách, BHXH chính thức ra đời từ năm 1838 dưới thời Tể Tướng Bismark Ban đầu chính sách BHXH chỉ có chế độ trợ cấp TNLĐ - BNN sau đó bổ sung trợ cấp ốm đau (năm 1865) Tuy nhiên, để có tính pháp

lý cao thì phải đến năm 1883, đạo luật về BHXH mới được ban hành Đây có thể coi là văn bản pháp luật đầu tiên về BHXH trên thế giới Như vậy, kể từ khi có chính sách BHXH đến khi có được đạo luật cơ bản về BHXH, nước Đức (nước Phổ cũ) đã phải mất gần nửa thế kỷ (45 năm) với nhiều thay đổi,

sự phát triển kinh tế - xã hội của nước Đức [33]

Sau Đức, nhiều nước châu Âu cũng cho ra đời các Đạo luật BHXH của mình Đến đầu thế kỷ XX, BHXH đã mở rộng ra nhiều nước trên thế giới, đặc biệt là các nước Mỹ La Tinh, Hoa Kỳ, Canađa và một số nước khác Ở Mỹ đạo luật đầu tiên lại không phải là đạo Luật về BHXH mà về an sinh xã hội

(Social Security Act 1935), trong đó BHXH là nòng cốt, ngoài ra còn có các chế độ phúc lợi khác như trợ cấp dưỡng lão, trợ cấp tàn tật, phúc lợi y tế… dần dần các chế độ được bổ sung và điều chỉnh để phù hợp với sự phát triển kinh tế

- xã hội của nước Mỹ như trợ cấp thất nghiệp, bảo hiểm việc làm, phúc lợi phụ

nữ và trẻ em [33]

Trong quá trình phát triển, BHXH đã trở thành một vấn đề quốc tế gắn với vai trò của Liên hợp quốc mà trực tiếp là Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), là một trong những quyền cơ bản nhất của con người được ghi nhận trong Tuyên ngôn nhân quyền của Liên hợp quốc: “Tất cả mọi người với tư cách là thành viên của xã hội có quyền hưởng bảo hiểm xã hội, quyền đó được đặt cơ sở trên sự thỏa mãn các quyền về kinh tế - xã hội và văn hóa, nhu cầu cho nhân cách và sự tự do phát triển của con người” Tính đến thời điểm hiện tại, theo ILO, trên thế giới có khoảng hơn 170 nước thực hiện chính sách BHXH, trong đó 155 nước (chiếm 95%) nhưng chỉ có 63 nước (chiếm 38,6%) thực hiện hình thức bảo hiểm hưu trí, tai nạn lao động, ốm đau, thai sản [24]

Ở Việt Nam, ngay từ năm 1929, trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản Đông Dương (một trong các tổ chức tiền thân của Đảng Cộng sản Việt Nam)

đã nêu: “Tổ chức tất cả vô sản giai cấp và công hội, thực hành bảo hiểm cho thợ thuyền, giúp đỡ thợ thuyền thất nghiệp ” Điều 7 Nghị quyết về giành chính quyền toàn quốc và thi hành 10 chính sách lớn của Việt Minh được thông qua tại kỳ họp Quốc dân Đại hội từ ngày 16 đến 17-8-1945 có viết:

“Ban bố Luật Lao động; ngày làm 08 giờ, định lương tối thiểu, đặt xã hội bảo hiểm” [24]

Trên cơ sở này, ngay sau khi giành được chính quyền cách mạng, ngày 3-11-1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thay mặt Chính phủ ban hành Sắc lệnh

số 54-SL về ấn định các điều kiện cho công chức về hưu trí; ngày 14-6-1946 ban hành Sắc lệnh số 105-SL quy định về việc cấp hưu bổng và đóng BHXH

đối với công chức Đây là hai văn bản pháp luật đầu tiên quy định về quyền

lợi, mức hưởng hưu trí của công chức, khẳng định nguyên tắc đóng - hưởng của BHXH, quy định trách nhiệm bảo hộ của Nhà nước đối với Quỹ BHXH

Kế thừa các quy định này, phù hợp với từng giai đoạn cách mạng của đất nước, tham khảo có chọn lọc pháp luật và kinh nghiệm quốc tế về BHXH, Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều nghị quyết, văn bản pháp luật về BHXH, tiêu biểu như Nghị định số 235-HĐBT, ngày 18-9-1985, của Hội

đồng Bộ trưởng Về cải tiến chế độ tiền lương của công nhân, viên chức và

các lực lượng vũ trang, bãi bỏ chế độ cung cấp hiện vật theo giá bù lỗ, chuyển

sang chế độ trả lương bằng tiền do quỹ hàng hóa bảo đảm; Nghị định số

236-HĐBT, ngày 18-9-1985, của Hội đồng Bộ trưởng Về bổ sung, sửa đổi một số

chế độ, chính sách về thương binh xã hội; Luật BHXH năm 2006; Nghị quyết

số 21-NQ/TW, ngày 22-11-2012, của Bộ Chính trị Về tăng cường sự lãnh đạo

của Đảng đối với công tác bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế giai đoạn 2012 - 2020; Chiến lược phát triển ngành BHXH Việt Nam đến năm 2020 được Thủ

tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1215/QĐ-TTg, ngày 23-7-2013; Luật BHXH năm 2014 Mới đây nhất, cụ thể hóa các quan điểm chỉ đạo về an sinh xã hội tại Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, ngày 23-5-

2018, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII đã ban hành Nghị quyết số

28-NQ/TW Về cải cách chính sách BHXH [24].

Quan điểm chỉ đạo nêu trên thể hiện tầm nhìn chiến lược có tính xuyên suốt đối với việc phát triển BHXH trong hệ thống chính sách xã hội nhằm bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội, coi đó vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển bền vững đất nước, thể hiện tính ưu việt, bản chất tốt đẹp của chế độ ta Đến nay, đã hình thành hệ thống chính sách BHXH tương đối đồng bộ gồm bảo hiểm hưu trí - tử tuất, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm ốm đau, thai sản và bảo hiểm tai nạn lao động, cơ bản bao quát các chế độ BHXH theo thông lệ quốc tế về BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện trong các ngành, thành phần kinh tế với các loại hình lao động khác nhau Quỹ BHXH trở thành quỹ an

sinh lớn nhất, hoạt động theo nguyên tắc đóng - hưởng và chia sẻ giữa những người lao động cùng thế hệ và giữa các thế hệ tham gia BHXH Diện bao phủ BHXH theo quy định và quy mô tham gia BHXH được mở rộng, số người tham gia, số người được hưởng BHXH tăng lên [24].

Sơ lược lịch sử phát triển BHXH ở Việt Nam cho thấy, cả về tư duy và trong tổ chức thực hiện, chính sách BHXH luôn được cải cách, được đổi mới

để phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của đất nước trong từng giai đoạn phát triển Nói cách khác, cải cách BHXH là vấn đề có tính khách quan và điều này không có nghĩa các chính sách BHXH đã qua “có vấn đề”, ngược lại, các chính sách BHXH qua các thời kỳ đều đã làm tròn “sứ mạng lịch sử” của mình Ngay trong Nghị quyết 28-NQ/TƯ nêu trên đã cũng đã khẳng định, chính sách BHXH đã từng bước khẳng định và phát huy vai trò là một trụ cột chính của hệ thống ASXH, là sự bảo đảm thay thế, hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ gặp phải những rủi ro trong cuộc sống

1.2.1.2 Vai trò của chính sách bảo hiểm xã hội

- Thực hiện chính sách BHXH nhằm ổn định cuộc sống người lao động, trợ giúp người lao động khi gặp rủi ro: ốm đau, tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp sớm trở lại trạng thái sức khỏe ban đầu cũng như sớm

có việc làm

- Thực hiện tốt chính sách BHXH nhất là chế độ hưu trí, góp phần ổn định cuộc sống của người lao động khi hết tuổi lao động hoặc không còn khả năng lao động

- Thực hiện chính sách BHXH góp phần ổn định và nâng cao chất lượng lao động, bảo đảm sự bình đẳng về vị thế xã hội của người lao động trong các thành phần kinh tế khác nhau, thúc đẩy sản xuất phát triển

- BHXH, BHYT, BHTN là một công cụ đắc lực của Nhà nước, góp phần vào việc phân phối lại thu nhập quốc dân một cách công bằng, hợp lý giữa các

tầng lớp dân cư, đồng thời giảm chi cho ngân sách nhà nước, bảo đảm an sinh

xã hội bền vững

1.2.1.3 Sự cần thiết của chính sách bảo hiểm xã hội

BHXH là một trong những chính sách lớn của Đảng và Nhà nước Trong Nghị quyết số 28-NQ/TW đã xác định rõ, BHXH là một trụ cột chính của hệ thống an sinh xã hội trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, góp phần quan trọng thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội, bảo đảm ổn định chính trị - xã hội, đời sống nhân dân, phát triển bền vững đất nước

1.2.1.4 Nguyên tắc hoạt động của chính sách bảo hiểm xã hội

Nhìn chung hệ thống BHXH được thực hiện dựa trên các nguyên tắc sau:

- Mức hưởng bảo hiểm xã hội được tính trên cơ sở mức đóng, thời gian đóng bảo hiểm xã hội và có chia sẻ giữa những người tham gia bảo hiểm xã hội

- Mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc được tính trên cơ sở tiền lương tháng của người lao động Mức đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện được tính trên cơ sở mức thu nhập tháng do người lao động lựa chọn

- Người lao động vừa có thời gian đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc vừa

có thời gian đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện được hưởng chế độ hưu trí và chế độ tử tuất trên cơ sở thời gian đã đóng bảo hiểm xã hội Thời gian đóng bảo hiểm xã hội đã được tính hưởng bảo hiểm xã hội một lần thì không tính vào thời gian làm cơ sở tính hưởng các chế độ bảo hiểm xã hội

- Quỹ bảo hiểm xã hội được quản lý tập trung, thống nhất, công khai, minh bạch; được sử dụng đúng mục đích và được hạch toán độc lập theo các quỹ thành phần, các nhóm đối tượng thực hiện chế độ tiền lương do Nhà nước quy định và chế độ tiền lương do người sử dụng lao động quyết định

- Việc thực hiện bảo hiểm xã hội phải đơn giản, dễ dàng, thuận tiện, bảo đảm kịp thời và đầy đủ quyền lợi của người tham gia bảo hiểm xã hội [29, tr.7]

1.2.2 Chính sách Bảo hiểm xã hội bắt buộc

1.2.2.1 Khái niệm bảo hiểm xã hội bắt buộc

BHXH bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã hội mà người lao động và người sử dụng lao động phải tham gia [29, tr.6]

BHXH hội bắt buộc là một trong những chính sách an sinh hữu ích đối với người lao động Con người muốn tồn tại và phát triển cần có hoạt động lao động do đó xuất hiện mối quan hệ giữa người lao động và đơn vị sử dụng lao động Hàng tháng người lao động sẽ trích nộp một khoản từ tiền lương và đơn vị sử dụng lao động sẽ phải chi trả một khoản tiền ngoài tiền lương để

trích nộp BHXH bắt buộc cho người lao động

1.2.2.2 Chính bảo hiểm xã hội bắt buộc

Chính sách BHXH bắt buộc nằm trong hệ thống chính sách BHXH ở Việt Nam, do đó hội tụ đầy đủ các đặc trưng cơ bản của chính sách BHXH: lịch sử, vai trò, mục tiêu, nguyên tắc hoạt động,…

Đặc điểm của chính sách BHXH bắt buộc:

- Việc tham gia loại hình bảo hiểm này mang tính chất bắt buộc;

- Pháp luật quy định cụ thể về mức đóng và phương thức đóng BHXH bắt buộc: theo Điều 85 Luật bảo hiểm xã hội 2014

- Người tham gia BHXH bắt buộc được hưởng nhiều quyền lợi hơn so với người tham gia BHXH tự nguyện gồm chế độ sau: ốm đau; thai sản; lương hưu; tử tuất; tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp

1.3 Thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người lao động ở Việt Nam

1.3.1 Hệ thống chính sách, pháp luật về Bảo hiểm xã hội cho người lao động ở Việt Nam

Đến nay, nước ta đã hình thành được hệ thống chính sách BHXH khá đồng bộ, bao quát hầu hết các chế độ BHXH theo thông lệ quốc tế, gồm cả loại hình BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện; đối với cả người có quan hệ

lao động lẫn người không có quan hệ lao động; cho cả khu vực kinh tế chính thức lẫn khu vực phi chính thức

Hệ thống chính sách BHXH, các quan hệ BHXH được thiết kế, điều chỉnh và vận hành ngày càng phù hợp Với vai trò chủ đạo của Nhà nước, sự tham gia của người lao động và người sử dụng lao động, quỹ BHXH đã trở thành quỹ an sinh xã hội lớn nhất, hoạt động theo nguyên tắc đóng - hưởng và chia sẻ giữa những người lao động cùng thế hệ và giữa các thế hệ tham gia BHXH

Mô hình tổ chức hệ thống BHXH cơ bản phù hợp với thông lệ quốc tế với việc tách cơ quan quản lý nhà nước với cơ quan tổ chức thực hiện chính sách đã phát huy được vai trò và tính hiệu quả trong từng khâu thiết kế, xây dựng, hoạch định, tổ chức thực hiện chính sách, thu, chi và quản lý Quỹ BHXH Năng lực, hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về BHXH được tăng cường Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về BHXH thường xuyên được sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện; công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát việc chấp hành pháp luật BHXH được chú trọng; công tác đối ngoại và hội nhập quốc tế về BHXH được đẩy mạnh

Theo Điều 6 Luật BHXH năm 2014 về chính sách của Nhà nước đối với BHXH: Khuyến khích, tạo điều kiện để cơ quan, tổ chức, cá nhân tham gia bảo hiểm xã hội; Hỗ trợ người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện; Bảo hộ quỹ bảo hiểm xã hội và có biện pháp bảo toàn, tăng trưởng quỹ; Khuyến khích người sử dụng lao động và người lao động tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung; Ưu tiên đầu tư phát triển công nghệ thông tin trong quản lý bảo hiểm xã hội [29, tr.7]

1.3.2 Đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc ở Việt Nam

Căn cứ theo Điều 2 Luật bảo hiểm xã hội năm 2014 có quy định về đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc như sau:

(1) Người lao động là công dân Việt Nam thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, bao gồm:

a) Người làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn, hợp đồng lao động xác định thời hạn, hợp đồng lao động theo mùa vụ hoặc theo một công việc nhất định có thời hạn từ đủ 03 tháng đến dưới 12 tháng, kể cả hợp đồng lao động được ký kết giữa người sử dụng lao động với người đại diện theo pháp luật của người dưới 15 tuổi theo quy định của pháp luật về lao động;

b) Người làm việc theo hợp đồng lao động có thời hạn từ đủ 01 tháng đến dưới 03 tháng;

e) Hạ sĩ quan, chiến sĩ quân đội nhân dân; hạ sĩ quan, chiến sĩ công an nhân dân phục vụ có thời hạn; học viên quân đội, công an, cơ yếu đang theo học được hưởng sinh hoạt phí;

g) Người đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng quy định tại Luật người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng;

h) Người quản lý doanh nghiệp, người quản lý điều hành hợp tác xã có hưởng tiền lương;

i) Người hoạt động không chuyên trách ở xã, phường, thị trấn

(2) Người lao động là công dân nước ngoài vào làm việc tại Việt Nam có giấy phép lao động hoặc chứng chỉ hành nghề hoặc giấy phép hành nghề do

cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam cấp được tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc theo quy định của Chính phủ

(3) Người sử dụng lao động tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc bao gồm

cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp, đơn vị vũ trang nhân dân; tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức

xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội khác; cơ quan, tổ chức nước ngoài, tổ chức quốc tế hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam; doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh cá thể, tổ hợp tác, tổ chức khác và cá nhân có thuê mướn, sử dụng lao động theo hợp đồng lao động

(4) Người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện là công dân Việt Nam từ

đủ 15 tuổi trở lên và không thuộc đối tượng quy định tại khoản 1 Điều này (5) Cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đến bảo hiểm xã hội

Các đối tượng quy định tại các khoản 1, 2 và 4 Điều này sau đây gọi chung là người lao động [29, tr.5]

1.3.3 Các chế độ bảo hiểm xã hội bắt buộc ở Việt Nam

- Trường hợp ốm đau, tai nạn phải nghỉ việc do tự hủy hoại sức khỏe, do say rượu hoặc sử dụng chất ma túy, tiền chất ma túy theo danh mục do Chính phủ quy định thì không được hưởng chế độ ốm đau

- Phải nghỉ việc để chăm sóc con dưới 07 tuổi bị ốm đau và có xác nhận của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh có thẩm quyền

- Thời gian nghỉ hưởng chế độ ốm đau cùng mức hưởng chế độ ốm đau của người lao động sẽ phụ thuộc vào đối tượng hưởng, làm việc trong môi trường bình thường hay làm nghề hoặc công việc nặng nhọc, độc hại , nguy hiểm hoặc đặc biệt nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm [29, tr.14]

1.3.3.2 Chế độ thai sản

- Người lao động thuộc đối tượng và thuộc một trong các trường hợp theo quy định tại Điều 30 và Điều 31 Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014 khi

đang đóng bảo hiểm xã hội vào quỹ ốm đau và thai sản sẽ được nghỉ hưởng chế độ thai sản

- Trường hợp đối với lao động nữ đủ điều kiện hưởng chế độ thai sản sẽ được nghỉ khám thai, hưởng chế độ khi sẩy thai, nạo, hút thai, thai chết lưu hoặc phá thai bệnh lý; nghỉ hưởng chế độ khi sinh con; nghỉ hưởng chế độ khi thực hiện các biện pháp tránh thai

- Trường hợp lao động nữ mang thai hộ hay người mẹ nhờ mang thai hộ, người lao động nhận nuôi con nuôi dưới 06 tháng tuổi cũng sẽ được nghỉ hưởng chế độ thai sản khi đủ điều kiện hưởng

- Lao động nữ sinh con hoặc người lao động nhận nuôi con nuôi dưới 06 tháng tuổi thì được trợ cấp một lần cho mỗi con bằng 02 lần mức lương cơ sở tại tháng lao động nữ sinh con hoặc tháng người lao động nhận nuôi con nuôi Trường hợp sinh con nhưng chỉ có cha tham gia bảo hiểm xã hội thì cha được trợ cấp một lần bằng 02 lần mức lương cơ sở tại tháng sinh con cho mỗi con [29, tr.16]

1.3.3.3 Chế độ tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp

Điều kiện hưởng chế độ tai nạn lao động:

*) Bị tai nạn thuộc một trong các trường hợp sau đây:

- Tại nơi làm việc và trong giờ làm việc;

- Ngoài nơi làm việc hoặc ngoài giờ làm việc khi thực hiện công việc theo yêu cầu của người sử dụng lao động;

- Trên tuyến đường đi và về từ nơi ở đến nơi làm việc trong khoảng thời gian và tuyến đường hợp lý;

- Suy giảm khả năng lao động từ 5% trở lên

Điều kiện hưởng chế độ bệnh nghề nghiệp như sau:

- Bị bệnh thuộc danh mục bệnh nghề nghiệp do Bộ Y tế và Bộ Lao động

- Thương binh và Xã hội ban hành khi làm việc trong môi trường hoặc nghề

có yếu tố độc hại;

- Suy giảm khả năng lao động từ 5% trở lên do bị bệnh quy định tại khoản 1 Điều này

*) Người lao động khi bị tai nạn lao động thuộc đối tượng quy định tại Điều 42 Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014 và đủ điều kiện được quy định thuộc Điều 43, Điều 44 Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014 sẽ được hưởng trợ cấp một lần hay trợ cấp hàng tháng tùy thuộc vào mức độ suy giảm khả năng lao động, thời gian tham gia bảo hiểm xã hội

*) Ngoài 2 trợ cấp trên thì người lao động nếu đủ điều kiện hưởng chế độ tai nạn lao động, chế độ bệnh nghề nghiệp còn có thể được cấp phương tiện trợ giúp sinh hoạt, dụng cụ chỉnh hình; hưởng trợ cấp phục vụ hàng tháng; trợ cấp một lần khi chết do tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp; dưỡng sức, phục hồi sức khỏe sau khi điều trị thương tật, bệnh tật [29, tr.19]

1.3.3.4 Chế độ hưu trí

*) Về điều kiện nghỉ hưu của người lao động thì theo quy định sẽ phụ thuộc vào tuổi, thời gian tham gia bảo hiểm xã hội tối thiểu là 20 năm, công việc, mức suy giảm khả năng lao động,… được quy định tại Điều 54 và Điều

55 Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014

*) Từ ngày 01 tháng 01 năm 2018, mức lương hưu hằng tháng của người lao động đủ điều kiện quy định tại Điều 54 của Luật này được tính bằng 45% mức bình quân tiền lương tháng đóng bảo hiểm xã hội quy định tại Điều 62 của Luật này và tương ứng với số năm đóng bảo hiểm xã hội như sau:

- Lao động nam nghỉ hưu vào năm 2018 là 16 năm, năm 2019 là 17 năm, năm 2020 là 18 năm, năm 2021 là 19 năm, từ năm 2022 trở đi là 20 năm;

- Lao động nữ nghỉ hưu từ năm 2018 trở đi là 15 năm

- Sau đó cứ thêm mỗi năm, người lao động quy định tại điểm a và điểm b khoản này được tính thêm 2%; mức tối đa bằng 75%

*) Về thời điểm hưởng lương hưu hoặc là thời điểm ghi trong quyết định nghỉ việc do người sử dụng lao động lập khi người lao động đã đủ điều kiện

hưởng lương hưu theo quy định của pháp luật; hoặc là tính từ tháng liền kề khi người lao động đủ điều kiện hưởng lương hưu và có văn bản đề nghị gửi cho cơ quan bảo hiểm xã hội; hoặc là thời điểm ghi trong văn bản đề nghị của người lao động đã đủ điều kiện hưởng lương hưu

*) Về thời điểm hưởng lương hưu thì là thời điểm ghi trong quyết định nghỉ việc do người sử dụng lao động lập khi người lao động đã đủ điều kiện hưởng lương hưu theo quy định của pháp luật Đối với người lao động đang đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc quy định tại điểm h khoản 1 Điều 2 của Luật này, thời điểm hưởng lương hưu được tính từ tháng liền kề khi người lao động đủ điều kiện hưởng lương hưu và có văn bản đề nghị gửi cho cơ quan bảo hiểm xã hội

*) Đối với người lao động quy định tại điểm g khoản 1 Điều 2 của Luật này và người đang bảo lưu thời gian đóng bảo hiểm xã hội, thời điểm hưởng lương hưu là thời điểm ghi trong văn bản đề nghị của người lao động đã đủ điều kiện hưởng lương hưu theo quy định [29, tr.21]

(*) Bảo hiểm xã hội 1 lần

Người lao động quy định tại khoản 1 Điều 2 của Luật này mà có yêu cầu thì được hưởng bảo hiểm xã hội một lần nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây:

- Đủ tuổi hưởng lương hưu theo quy định tại các khoản 1, 2 và 4 Điều 54 của Luật này mà chưa đủ 20 năm đóng bảo hiểm xã hội hoặc theo quy định tại khoản 3 Điều 54 của Luật này mà chưa đủ 15 năm đóng bảo hiểm xã hội và không tiếp tục tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện;

- Ra nước ngoài để định cư;

- Người đang bị mắc một trong những bệnh nguy hiểm đến tính mạng như ung thư, bại liệt, xơ gan cổ chướng, phong, lao nặng, nhiễm HIV đã chuyển sang giai đoạn AIDS và những bệnh khác theo quy định của Bộ Y tế;

- Trường hợp người lao động quy định tại điểm đ và điểm e khoản 1 Điều 2 của Luật này khi phục viên, xuất ngũ, thôi việc mà không đủ điều kiện

để hưởng lương hưu [29, tr.24]

- Đã đóng bảo hiểm xã hội đủ 15 năm trở lên nhưng chưa hưởng bảo hiểm xã hội một lần;

- Đang hưởng lương hưu;

- Chết do tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp;

- Đang hưởng trợ cấp tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp hằng tháng với mức suy giảm khả năng lao động từ 61% trở lên

Căn cứ Khoản 2 Điều 67 Luật BHXH 2014 quy định thân nhân của những người quy định tại khoản 1 Điều này được hưởng trợ cấp tuất hàng tháng nếu đáp ứng đủ các điều kiện sau đây:

- Con chưa đủ 18 tuổi; con từ đủ 18 tuổi trở lên nếu bị suy giảm khả năng lao động từ 81% trở lên; con được sinh khi người bố chết mà người mẹ đang mang thai;

- Vợ từ đủ 55 tuổi trở lên hoặc chồng từ đủ 60 tuổi trở lên; vợ dưới 55 tuổi, chồng dưới 60 tuổi nếu bị suy giảm khả năng lao động từ 81% trở lên;

- Cha đẻ, mẹ đẻ, cha đẻ của vợ hoặc cha đẻ của chồng, mẹ đẻ của vợ hoặc mẹ đẻ của chồng, thành viên khác trong gia đình mà người tham gia bảo hiểm xã hội đang có nghĩa vụ nuôi dưỡng theo quy định của pháp luật về hôn nhân và gia đình nếu từ đủ 60 tuổi trở lên đối với nam, từ đủ 55 tuổi trở lên đối với nữ;

- Cha đẻ, mẹ đẻ, cha đẻ của vợ hoặc cha đẻ của chồng, mẹ đẻ của vợ hoặc mẹ đẻ của chồng, thành viên khác trong gia đình mà người tham gia bảo hiểm xã hội đang có nghĩa vụ nuôi dưỡng theo quy định của pháp luật về hôn

nhân và gia đình nếu dưới 60 tuổi đối với nam, dưới 55 tuổi đối với nữ và bị suy giảm khả năng lao động từ 81% trở lên

Mức trợ cấp tuất hàng tháng phụ thuộc vào mức lương cơ sở, mức trợ cấp tuất một lần phụ thuộc vào thời gian tham gia bảo hiểm xã hội và mức tiền lương bình quân đóng bảo hiểm xã hội [29, tr.26]

1.3.3.6 Bảo hiểm thất nghiệp

Bảo hiểm thất nghiệp là một trong những chế độ của bảo hiểm xã hội khi người lao động chấm dứt hợp đồng lao động với đơn vị sử dụng lao động Để được hưởng trợ cấp thất nghiệp, người lao động phải đang tham gia đóng góp vào quỹ bảo hiểm thất nghiệp từ đủ 12 tháng trở lên trong khoảng thời gian 24 tháng trước khi bị thất nghiệp

Và làm hồ sơ hưởng trợ cấp thất nghiệp thì trong thời gian 3 tháng kể từ khi thất nghiệp, người lao động phải nộp hồ sơ hưởng trợ cấp thất nghiệp tại Trung tâm dịch vụ việc làm Mức hưởng trợ cấp thất nghiệp bằng 60% mức bình quân tiền lương tháng đóng bảo hiểm thất nghiệp của 06 tháng liền kề trước khi thất nghiệp

1.3.4 Mức đóng BHXH bắt buộc

Bảng 1.1 Mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc của người lao động

BNN

Quỹ BHTN

Quỹ BHYT

Tổng mức đóng Qũy hưu trí,

tử tuất

Quỹ ốm đau, thai sản Người lao động

Bảng 1.2 Mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc của người sử dụng lao

động

BNN

Quỹ BHTN

Quỹ BHYT

Tổng mức đóng Qũy hưu

trí, tử tuất

Quỹ ốm đau, thai sản Người sử dụng lao

Nguồn: Đề tài tạo khung theo mức đóng quy định của Luật BHXH

1.4 Tổ chức thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc

1.4.1 Triển khai thực hiện chính sách

Sau khi Bộ luật Lao động ra đời, Luật BHXH có hiệu lực, việc thực hiện chính sách BHXH đối với người lao động đã đạt được những kết quả tích cực Tính đến nay, chính sách BHXH đã chuyển dần từ tự nguyện sang chính sách bắt buộc và tiến tới thực hiện BHXH toàn dân, do Nhà nước chịu trách nhiệm

tổ chức với sự tham gia rộng rãi của người dân Đáng chú ý, chính sách BHXH có sự chia sẻ giữa Nhà nước, người sử dụng lao động và người lao động ở các mức độ khác nhau, tính chất chia sẻ này góp phần quan trọng để thay đổi tích cực hơn nhận thức của người dân, giảm bớt sự ỷ lại vào Nhà nước, nâng cao trách nhiệm của người sử dụng lao động, người lao động, tăng tính bền vững cho chính sách

Số người tham gia BHXH, theo báo cáo của BHXH Việt Nam tính đến hết năm 2019, số người tham gia BHXH bắt buộc là 15,185 triệu người; BHXH tự nguyện là 551 nghìn người; bảo hiểm tai nạn lao động bệnh nghề nghiệp là 15,068 triệu người; BHTN là 13,343 triệu người; BHYT là 85,390 triệu người, đạt tỷ lệ bao phủ 90% dân số [39]

Các chính sách BHXH đã thể hiện tính công bằng thông qua nguyên tắc đóng - hưởng, công bằng, chia sẻ Quỹ Bảo hiểm hưu trí - tử tuất với mô hình tích lũy đang là quỹ dài hạn có tính chất chia sẻ giữa các thế hệ người lao động, các quỹ bảo hiểm ngắn hạn (ốm đau, tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp) Thống kê cho thấy, ngành BHXH đã hoàn thành việc cấp mã số BHXH và thẻ BHYT theo mã số BHXH cho gần 90 triệu người tham gia BHXH, BHYT

Hiện nay, với hơn 15 triệu người tham gia BHXH, tiến tới thực hiện BHXH toàn dân theo tinh thần cải cách chính sách BHXH việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, hiện đại hóa BHXH để nâng cao chất lượng phục

vụ người tham gia và hưởng BHXH, BHYT đã trở thành yêu cầu cấp thiết BHXH Việt Nam đã tập trung triển khai mạnh mẽ ứng dụng công nghệ thông tin trong hầu hết các hoạt động nghiệp vụ chủ yếu: giao dịch điện tử trong công tác thu BHXH, BHYT, BHTN và cấp sổ BHXH, thẻ BHYT; giám định điện tử chi phí khám, chữa bệnh BHYT thông qua Hệ thống thông tin giám định BHYT; số hóa hồ sơ lưu trữ; các phần mềm phục vụ công tác tài chính - kế toán, quản lý văn bản… Hạ tầng kỹ thuật, trang thiết bị công nghệ thông tin được trang bị đầy đủ và vận hành hiệu quả [39]

1.4.2 Đảm bảo các yêu cầu thực hiện chính sách BHXH bắt buộc ở Việt Nam

a) Đảm bảo thực hiện đúng mục tiêu của chính sách BHXH bắt buộc Với mục tiêu BHXH toàn dân, vì vậy công tác thực hiện chính sách BHXH bắt buộc phải hướng tới mục tiêu phát triển bền vững: bảo đảm quyền lợi của người dân; nâng cao niềm tin của người dân với chính sách, pháp luật của Nhà nước; đảm bảo sử dụng hiệu quả nguồn lực tài chính

b) Đảm bảo tính pháp lý, hợp lý, thống nhất, ổn định và linh hoạt trong

tổ chức thực hiện chính sách BHXH bắt buộc

Chất lượng của việc tổ chức thực hiện chính sách BHXH bắt buộc được xem xét qua tính hợp pháp và tính hợp lý, đây là hai tiêu chuẩn đánh giá việc thực hiện chính sách ở hai góc độ khác nhau, có mối quan hệ mật thiết, thống nhất và bổ trợ cho nhau Bên cạnh hoạt động lập pháp bao giờ cũng tồn tại hoạt động lập quy để bảo đảm tính thống nhất, ổn định, linh hoạt trong quá trình thực hiện chính sách BHXH bắt buộc

c) Đảm bảo quyền là lợi ích hợp pháp của các đối tượng thụ hưởng chính sách BHXH bắt buộc

Chính sách về BHXH ngày càng được ban hành đầy đủ, hoàn thiện hơn Chính sách BHXH nói chung và chính sách BHXH bắt buộc nói riêng đã phát huy tích cực trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động, người sử dụng lao động

1.4.3 Các bước thực hiện chính sách BHXH bắt buộc

1.4.3.1 Xây dựng kế hoạch triển khai thực hiện chính sách BHXH bắt buộc

Để thực hiện chính sách BHXH bắt buộc có hiệu quả cần: xây dựng kế hoạch thực hiện chính sách một cách chính xác, cụ thể các nội dung, nhiệm

vụ trong kế hoạch tổ chức điều hành; nguồn lực tài chính; trang thiết bị cơ sở vật chất; thời gian hợp lý; kiểm tra đôn đốc việc thực hiện chính sách Nguồn nhân lực làm công tác tham mưu xây dựng phải hiểu biết sâu sắc nội dung và tầm quan trọng của chính sách BHXH bắt buộc Trên cơ sở đó xác định chính xác mục tiêu, nội dung, nhiệm vụ, các nguồn lực và giải pháp tổ chức thực hiện chính sách BHXH bắt buộc phù hợp với đặc điểm, tình hình kinh tế, chính trị - xã hội của mỗi tổ chức, mỗi địa phương

1.4.3.2 Phổ biến, tuyên truyền về chính sách BHXH bắt buộc

Phổ biến, tuyên truyền trong thực hiện chính sách BHXH bắt buộc có ý nghĩa và tầm quan trọng đặc biệt trong tổ chức thực hiện chính sách, quyết định đến hiệu quả thực hiện chính sách Nội dung tuyên truyền phải truyền tải được vị trí, vai trò, ý nghĩa nhân văn của chính sách BHXH trong hệ thống

chính sách an sinh xã hội; làm rõ những vấn đề căn bản, cốt lõi của các điều luật về BHXH bắt buộc góp phần tạo sự đồng thuận trong xã hội đối với các chủ trương, chính sách BHXH, chính sách an sinh xã hội của Đảng và Nhà nước Các hình thức phổ biến, tuyên truyền đa dạng, phong phú với nhiều thể loại mới, tạo được điểm nhấn và thu hút sự quan tâm của đông đảo các tầng lớp nhân dân, người lao động

1.4.3.3 Phân công, phối hợp thực hiện chính sách BHXH bắt buộc

Phân công, phối hợp thực hiện chính sách BHXH bắt buộc là khả năng

tổ chức, điều hành thực hiện chính sách một cách chặt chẽ, khoa học và hợp

lý Phân công trách nhiệm trong thực hiện chính sách BHXH bắt buộc phải rõ ràng, cụ thể: trách nhiệm các tổ chức, cá nhân có liên quan trong thực hiện chính sách; xác định tổ chức, cá nhân chủ trì, chịu trách nhiệm chính, các cá nhân, tổ chức tham gia phối hợp trong quá trình thực hiện chính sách, điều đó

sẽ góp phần nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách Cần đặc biệt chú ý đến trình độ, năng lực chuyên môn, khả năng, thế mạnh của từng tổ chức, cá nhân

để tránh chồng chéo, trách nhiệm không rõ ràng

1.4.3.4 Duy trì thực hiện chính sách BHXH bắt buộc

Duy trì thực hiện chính sách BHXH bắt buộc nhằm đảm bảo cho chính sách được duy trì, tồn tại và phát huy tác dụng trong môi trường thực tế Công tác tham mưu đề xuất các giải pháp, biện pháp duy trì bảo đảm cho chính sách tồn tại và phát huy tác dụng là vô cùng quan trọng trong thực hiện chính sách Chính sách BHXH bắt buộc được duy trì, thực hiện tốt góp phần không nhỏ vào mục tiêu an sinh xã hội của đất nước

1.4.3.5 Điều chỉnh thực hiện chính sách BHXH bắt buộc

Về nguyên tắc, thẩm quyền điều chỉnh, bổ sung chính sách là của cơ quan, tổ chức ban hành chính sách BHXH Nhưng trên thực tế việc điều chỉnh các nội dung, các cơ chế chính sách diễn ra rất năng động và linh hoạt trong thực tế thực hiện chính sách BHXH nói chung và chính sách BHXH bắt buộc

nói riêng Do nhiều nguyên nhân chủ quan hoặc khách quan, thực tế việc thực hiện chính BHXH bắt buộc sẽ gặp phải nhiều khó khăn, hạn chế nên cần phải

có những điều chỉnh, bổ sung nội dung thực hiện chính sách phù hợp với yêu cầu thực tế mỗi địa phương, mỗi tổ chức

1.4.3.6 Theo dõi, đôn đốc, kiểm tra việc thực hiện chính sách BHXH bắt buộc Theo dõi, đôn đốc, kiểm tra là một nhiệm vụ, một khâu quan trọng trong thực hiện chính sách Các ngành, các tổ chức, cá nhân được giao nhiệm vụ có trách nhiệm phối hợp chặt chẽ trong công tác theo dõi, kiểm tra, đôn đốc việc thực hiện chính sách BHXH bắt buộc Kết quả kiểm tra sẽ được tiến hành phân tích xử lý thông tin, đối chiếu so sánh với các quy định trong chính sách, các quy định trong kế hoạch, quy chế, nội quy thực hiện chính sách để có cơ

sở phát hiện, phòng ngừa và xử lý vi phạm Đồng thời đề xuất các biện pháp, giải pháp nâng cao hiệu quả công tác theo dõi, đôn đốc, kiểm tra việc thực hiện chính sách BHXH bắt buộc phù hợp với tình hình thực tế

1.4.3.7 Đánh giá, tổng kết thực hiện chính sách BHXH bắt buộc

Đánh giá, tổng kết việc thực hiện chính sách BHXH là quá trình xem xét, kết luận về sự chỉ đạo, điều hành tổ chức thực hiện chính sách của chủ thể thực hiện chính sách Để công tác đánh giá, tổng kết việc thực hiện chính sách đạt hiệu quả cao thì ngay từ các cấp cơ sở việc đánh giá, tổng kết phải chỉ ra được chính xác ưu điểm, nhược điểm, kinh nghiệm thực hiện chính sách, các

tổ chức cá nhân thực hiện tốt hoặc không tốt Đồng thời, công tác đánh giá, tổng kết phải dựa trên các tiêu chuẩn, tiêu chí và các nguyên tắc nhất định

1.5 Kinh nghiệm của một số quốc gia về BHXH và an sinh xã hội

1.5.1 Kinh nghiệm của Trung Quốc

Là quốc gia láng giềng có nhiều điểm tương đồng với Việt Nam, Trung Quốc có những thành tích vượt bậc trong phát triển kinh tế và cùng với đó là những thành công đáng chú ý trong phát triển hệ thống an sinh xã hội Hệ thống an sinh xã hội của Trung Quốc ra đời từ năm 1951 với việc ban hành

Quy định về bảo hiểm lao động Trong thời kỳ đầu từ 1951-1978, hệ thống bảo hiểm xã hội được vận hành trong thời kỳ kế hoạch hóa tập trung (chưa có bảo hiểm thất nghiệp) Ở nông thôn Trung Quốc xây dựng hệ thống y tế cơ sở chăm sóc cho 90% dân số nông thôn lúc đó Thời kỳ tiếp theo từ năm 1978-

2002, cùng với quá trình cải cách mở cửa, phát triển kinh tế thị trường, Trung Quốc xây dựng các chương trình bảo hiểm xã hội dựa trên việc làm và đóng góp Các chế độ bảo hiểm thất nghiệp, thai sản và tai nạn lao động bắt đầu được áp dụng lần lượt vào năm 1986, 1995 và 1996 Lần lượt trong năm 1998

và 1999, Trung Quốc áp dụng toàn quốc bảo hiểm hưu trí và bảo hiểm y tế cơ bản Thời kỳ thứ 3 là thời kỳ mở rộng nhanh độ bao phủ từ 2003 đến nay Trung Quốc lựa chọn mô hình bảo hiểm đa tầng, bao phủ rộng, chế độ thụ hưởng vừa phải và bền vững, đặt mục tiêu bao phủ toàn bộ dân số tới năm

2020, trong đó trọng tâm là hệ thống hưu trí, bảo hiểm y tế và hệ thống hỗ trợ thu nhập tối thiểu Trải qua quá trình phát triển, mô hình an sinh xã hội của Trung Quốc hiện nay dựa trên các trụ cột chính là bảo hiểm xã hội (hưu trí, y

tế, thất nghiệp, thai sản và tai nạn lao động), trợ giúp và phúc lợi xã hội

*)Bảo hiểm hưu trí có 5 loại chương trình khác nhau ở Trung Quốc (không bao gồm chế độ cho lực lượng vũ trang): Chương trình hưu trí do

ngân sách nhà nước hỗ trợ toàn bộ dành cho công chức và những người hưởng lương từ ngân sách; Chương trình lương hưu cơ bản bắt buộc dành cho các doanh nghiệp cũng như các tổ chức sự nghiệp công mà không được hoặc chỉ được hỗ trợ một phần kinh phí từ ngân sách; Chương trình bảo hiểm hưu trí tự nguyện ở nông thôn; Chương trình bảo hiểm hưu trí tự nguyện đô thị; Chương trình đảm bảo thu nhập tối thiểu.

*) Bảo hiểm y tế có 4 chương trình ở Trung Quốc: Chương trình bảo

hiểm y tế cơ bản cho người lao động đô thị; Chương trình bảo hiểm y tế cơ bản cho người dân đô thị; Chương trình bảo hiểm y tế hợp tác nông thôn mới; Chương trình hỗ trợ y tế do ngân sách đảm bảo

*) Hạn chế mô hình an sinh xã hội Trung Quốc:

Mô hình an sinh xã hội của Trung Quốc phải đối mặt với những thách thức lớn về tính bền vững Trước hết là nguy cơ mất cân bằng quỹ bảo hiểm

xã hội khi số phải tài trợ lũy kế trong 30 năm qua lên tới 6 nghìn tỷ NDT do già hóa dân số và ngân sách nhà nước sẽ không còn hỗ trợ những người trung niên và người già nghỉ hưu Khi đó, thế hệ lao động hiện tại phải đóng góp lớn hơn để hỗ trợ thế hệ đã nghỉ hưu

Một vấn đề nữa là sự phân mảnh các chương trình bảo hiểm xã hội ở nông thôn và thành thị, làm hạn chế sự chia sẻ rủi ro, chi phí quản lý cao và tác động phân phối lại thấp Nó cũng gây khó khăn cho việc di chuyển lao động từ vùng này sang vùng khác với chương trình bảo hiểm khác nhau Sự khác biệt địa phương cũng tạo ra sự cạnh tranh giữa các chính quyền địa phương về mức phúc lợi và tạo ra gánh nặng tài chính lớn cho các địa phương Ngoài ra, mô hình an sinh xã hội của Trung Quốc cũng gặp phải các vấn đề rủi ro đạo đức và lựa chọn đối nghịch với chương trình bảo hiểm tự nguyện Cuối cùng, quản lý và đầu tư tăng giá trị quỹ bảo hiểm xã hội từ đóng góp như thế nào cho hiệu quả cũng là vấn đề cần chú ý giải quyết [35]

1.5.2 Kinh nghiệm của Thái Lan

Thái lan có mô hình an sinh xã hội đa trụ cột với sự bao phủ rộng: Trụ cột số không cung cấp an sinh tối thiểu dưới dạng hỗ trợ xã hội; trụ cột thứ nhất là bảo hiểm xã hội phi đóng góp do nhà nước quản lý; trụ cột thứ hai là bảo hiểm xã hội bắt buộc do cá nhân đóng góp; trụ cột thứ ba là bảo hiểm tự nguyện do cá nhân đóng góp Trụ cột thứ tư là các chương trình bổ sung cho người nghèo (Worldbank, 2009)

*) An sinh xã hội dựa trên đóng góp

Bảo hiểm xã hội là hệ thống cung cấp an sinh xã hội dựa trên sự đóng góp Ở Thái Lan, có hai chương trình BHXH bắt buộc, hệ thống an sinh nghề

nghiệp và BHXH tự nguyện Bảo hiểm bắt buộc bao gồm chương trình bảo hiểm xã hội hưu trí, bảo hiểm thất nghiệp và tai nạn và quỹ giáo viên

Bảo hiểm xã hội bắt buộc được áp dụng với các doanh nghiệp có từ 20 lao động trở lên được đưa ra vào năm 1991 với 4 chế độ: ốm đau, tàn tật, thai sản và tử tuất Từ năm 1993, chương trình mở rộng ra các doanh nghiệp có từ

10 lao động trở lên Từ năm 1998, chương trình bao gồm cả hưu trí cho người già và trợ cấp trẻ em Từ năm 2002, chương trình bao phủ các doanh nghiệp có

từ 10 lao động trở lên Bảo hiểm thất nghiệp được bổ sung áp dụng từ 2004 Bảo hiểm xã hội được tài trợ nhờ sự đóng góp của người lao động, người

sử dụng lao động và hỗ trợ của chính phủ Tổng đóng góp bảo hiểm, bao gồm bảo hiểm ốm đau, thai sản, tàn tật, tử tuất, trẻ em và hưu trí là 3,5% thu nhập Sau đó, tỷ lệ này tăng lên 4,5% vào năm 2003 Đóng góp bảo hiểm thất nghiệp là 0,5% lương của người lao động và 0,25% hỗ trợ từ chính phủ Tổng đóng góp vào quĩ là 5% với người lao động và sử dụng lao động và 2,75% cho chính phủ

Bên cạnh hệ thống BHXH dựa trên đóng góp bắt buộc là hệ thống an sinh nghề nghiệp cung cấp cho công chức chính phủ và nhân viên doanh nghiệp nhà nước Hệ thống bảo hiểm này bao gồm nhiều chế độ: hưu trí, y tế

và chăm sóc trẻ em Tất cả các chế độ đều do ngân sách nhà nước tài trợ Tuy nhiên, kể từ những năm 1990, hệ thống an sinh nghề nghiệp này gây

ra gánh nặng ngân sách lớn Do dân số già hóa, ngân sách chính phủ cho hưu trí tăng mỗi năm 20% Vì thế, vào năm 1997, Thái lan cải cách hệ thống hưu trí, chuyển từ nhà nước tài trợ kiểu lợi ích xác định sang kiểu đóng góp xác định Mức lương tính lương hưu được tính trong 60 tháng trước thay vì mức lương của tháng cuối cùng và tỷ lệ hưởng lương hưu không quá 70% lương làm việc Cả chính phủ và người lao động, mỗi bên đóng góp 3% lương vào quỹ bảo hiểm