Tang thức của người việt công giáo ở thành phố hồ chí minh sau công đồng vatican II nghiên cứu trường hợp giáo xứ tân lập và giáo xứ tân định tt

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH TẠ DUY LINH TANG THỨC CỦA NGƯỜI VIỆT CÔNG GIÁO Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH SAU CÔNG ĐỒNG VATICAN II NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP GIÁO XỨ TÂN

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH

TẠ DUY LINH

TANG THỨC CỦA NGƯỜI VIỆT CÔNG GIÁO

Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH SAU CÔNG ĐỒNG VATICAN II (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP GIÁO XỨ TÂN LẬP VÀ GIÁO XỨ TÂN ĐỊNH)

Ngành: Văn hóa học

Mã ngành: 9229040

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

TRÀ VINH, NĂM 2020

Công trình được hoàn thành tại:

Trường Đại học Trà Vinh

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS.TS Phan An

2 TS Nguyễn Đệ1 PGS.TS Phan An

Phản biện 1: ……… Phản biện 2: ……… Phản biện 3: ……… Luận án sẽ được bảo vệ trước

Hội đồng đánh giá luận án cấp trường

Họp tại:

Trường Đại học Trà Vinh Vào lúc …… giờ … ngày … tháng … năm……

C thể tìm hiểu luận án tại thư viện Quốc gia, thư viện

trường Đại học Trà Vinh

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Công giáo khi đến Việt Nam, đã mang theo tư tưởng sẽ giữ được những đặc điểm văn h a tôn giáo nguyên thủy của giáo hội Vì vậy, ngay từ những ngày đầu truyền vào Việt Nam, nghi lễ thờ cúng tổ tiên được đặt ra gay gắt và mang tính loại bỏ bởi tín lý nhất thần giáo Việc này đã gây ra sự xung đột nghiêm trọng giữa Công giáo với văn h a Việt Nam

Thực vậy, sự xung đột giữa Công giáo với văn h a truyền thống người Việt không chỉ trên bình diện văn h a phương Tây với phương Đông, mà còn là sự xung đột giữa niềm tin tôn giáo độc thần với niềm tin tín ngưỡng đa thần qua việc thực hành nghi

lễ

Thực vậy, kết quả lớn nhất từ Công đồng Vatican II đối với giáo hội Công giáo ở Việt Nam, là vấn đề hội nhập văn h a trong đời sống lễ nghi đối với phong tục thờ cúng tổ tiên mà Công giáo gọi là “tôn kính tổ tiên” Việc thực hành nghi lễ tôn kính tổ tiên, cộng đồng tín đồ ở Thành phố Hồ Chí Minh là một trong những cộng đồng Công giáo đi đầu Cụ thể là nghi lễ tang, ở đ tín đồ thực hành một cách linh hoạt giữa nghi thức tôn giáo kết hợp với

lễ thức truyền thống người Việt Qua đ , cho thấy Công giáo đã thể hiện tinh thần hội nhập với văn h a Việt Nam một cách rõ nét Quá trình hội nhập văn h a được thể hiện trong đời sống lễ nghi của tín đồ Công giáo tại Thành phố Hồ Chí Minh diễn ra

theo hướng: vừa bồi đắp thêm các giá trị mới văn hóa mới cho văn hóa dân tộc; vừa vay mượn lồng ghép các hình thức văn hóa dân tộc trong việc thực hành đời sống đạo

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Mang lại sự hiểu biết tương đối toàn diện, có hệ thống về tang thức Công giáo người Việt ở Thành phố Hồ Chí Minh từ sau Công đồng Vatican II đến nay Đồng thời, thông qua việc thực hành tang thức thấy được nghi lễ, chuẩn mực và tính linh hoạt

giữa hệ giá trị Công giáo với hệ giá trị văn h a truyền thống Việt Nam

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục đích nghiên cứu đã xác định, chúng tôi

sẽ tập trung vào các nhiệm vụ nghiên cứu như sau:

- Qua việc tổng quan các công trình nghiên cứu đã c , đề tài đã cố gắng kế thừa các bài học kinh nghiệm, nhất là phát hiện các khoảng trống để làm rõ trong nghiên cứu mới của mình

- Xây dựng cơ sở lý thuyết, trong đ xác định rõ các lý thuyết được áp dụng trong nghiên cứu; cùng với việc thao tác hóa các khái niệm liên quan đến nội dung nghiên cứu

- Khái quát về Công giáo ở Thành phố Hồ Chí Minh và điểm nghiên cứu để thấy được một số đặc điểm của giáo xứ Tân Lập và giáo xứ Tân Định

- Điều tra khảo sát và điền dã dân tộc học để nhận diện mức độ của việc thực thi tinh thần “canh tân và hội nhập” mà Công giáo đã chủ trương từ Công đồng Vatican II Đồng thời, chỉ

ra một số đặc điểm cũng như giá trị văn h a trong tang thức của tín đồ Công giáo người Việt ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là việc thực hành tang thức của tín

đồ Công giáo người Việt ở thành phố Hồ Chí Minh hiện nay Trong đ , bao gồm việc mô tả diễn trình nghi lễ, cũng như mối quan hệ qua lại giữa nghi lễ Công giáo với lễ thức truyền thống Việt Nam trong tang thức Công giáo

3.2 Phạm vi nghiên cứu

3.2.1 Về không gian nghiên cứu

Địa bàn nghiên cứu được thực hiện tại tổng giáo phậnThành phố Hồ Chí Minh, một cộng đồng Công giáo với thành phần tín đồ có nguồn gốc đa dạng, đã được hình thành trong quá trình lịch sử, cùng với những đặc điểm về chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội Do vậy, chúng tôi xác định và lựa chọn địa điểm nghiên cứu mang tính đại diện cho cộng đồng Công giáo ở Thành phố Hồ Chí Minh ở hai khu vực với những đặc trưng sau:

a) Điểm nghiên cứu nội thành: giáo xứ Tân Định (được

gọi là giáo xứ Nam); được hình thành năm 1861; là một trong những giáo xứ đầu tiên của giáo phận Tây Đàng Trong nay là tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh; địa bàn của giáo xứ rộng (quận 1,3 và Phú Nhuận); số lượng tín đồ đông và thành phần tín

đồ có nguồn gốc đa dạng và thể hiện tính hiện đại rõ nét của đô thị phát triển

b) Điểm nghiên cứu ngoại thành: giáo xứ Tân Lập (được

gọi là giáo xứ Bắc di cứ); được hình thành năm 1955 gắn liền với Hiệp định Genève, cùng với sự kiện 1954 của cộng đồng tín đồ Công giáo miền Bắc di cư vào miền Nam (Sài Gòn) Địa bàn giáo

xứ hẹp (phường Bình Trưng Đông, quận 2); số lượng tín đồ khá đông và thành phần tín đồ Công giáo toàn tòng; đang chịu sự tác động mạnh mẽ của quá trình đô thị hóa

3.2.2 Về thời gian nghiên cứu

Chúng tôi tiến hành nghiên cứu sâu trên cả hai chiều kích

Đ là, chiều kích lịch đại và chiều kích đồng đại

a) Chiều kích lịch đại

Giai đoạn trước khi tinh thần “canh tân và hội nhập” của Công đồng Vatican II (1962-1965) được áp dụng, thông qua việc tiếp cận các thư tịch, văn bản, cụ thể là qua các thư chung Công giáo ở Việt Nam, các chỉ thị của giáo hội phải tuân thủ các quy tắc trong việc thực hành các nghi lễ an táng theo tín lý, giáo lý Công giáo

b) Chiều kích đồng đại

Chúng tôi tiến hành nghiên cứu sâu theo lát cắt đồng đại

giai đoạn từ tháng 6/2016 - tháng 4/2020 để tìm hiểu việc vận dụng các văn h a truyền thống dân tộc vào việc diễn tả niềm tin thông qua thực hành tang thức Công giáo Qua đ , thấy được tính chân thực của những biểu hiện và đặc điểm văn h a truyền thống người Việt trong việc thực hành nghi lễ vòng đời (tang ma) của tín đồ Công giáo người Việt ở Thành phố Hồ Chí Minh

4 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

4.1 Câu hỏi nghiên cứu

- Câu hỏi thứ nhất: Việc thực hành nghi lễ tang của tín đồ

Công giáo người Việt ở Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng và ở Việt Nam diễn ra như thế nào từ sau Công đồng Vatican II?

- Câu hỏi thứ hai: Văn h a truyền thống dân tộc trong tang

thức của tín đồ Công giáo người Việt ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay có những biểu hiện và đặc điểm cụ thể nào?

4.2 Giả thuyết nghiên cứu

- Giả thuyết thứ nhất: Do áp lực từ chính đặc thù văn h a,

buộc Công giáo phải tiếp nhận những yếu tố văn h a truyền thống Việt Nam vào đời sống lễ nghi Tuy nhiên, phải từ sau Công đồng Vatican II, việc thực hành nghi lễ Công giáo cho phù hợp với văn hóa truyền thống dân tộc mới thực sự có chuyển biến về chất

- Giả thuyết thứ hai: Đặc điểm văn h a truyền thống được

biểu hiện trong tang thức của tín đồ Công giáo người Việt ở Thành phố Hồ Chí Minh thực hành dưới dạng nghi lễ kép: có sự đan xen nghi lễ Công giáo với lễ thức truyền thống của người Việt

5 Quan điểm tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Quan điểm tiếp cận

Nghiên cứu này được phân tích sâu dưới g c nhìn văn h a

học, dựa trên quan điểm tiếp cận “liên ngành” bởi ngành tôn giáo

học, nhân học, dân tộc học, xã hội học, ngành sử học,…nhằm tìm hiểu những biểu hiện, đặc điểm của “tính bản địa” trong tang thức

tín đồ Công giáo người Việt

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Chúng tôi xác định phương pháp nghiên cứu chính trong

đề tài này là “phương pháp nghiên cứu định tính” thông qua các cuộc “quan sát tham dự và phỏng vấn sâu” ở Thành phố Hồ Chí

Minh, cũng như tại giáo xứ Tân Lập và giáo xứ Tân Định Ngoài

ra, vận dụng thêm “phương pháp tổng hợp, phân tích, so sánh và

đối chiếu”giúp chúng tôi rút ra các nhận định, các điểm chung và điểm riêng nhằm hoàn thành mục tiêu nghiên cứu mà nội dung luận án đã đề ra; đồng thời, thấy được các biểu hiện trong việc thực hành tang thức Công giáo giữa hai cộng đồng tín đồ: vùng

khoa học trong việc kiểm chứng và củng cố thêm đối với lý thuyết hậu cấu trúc của Michel Foucault và lý thuyết tương đối văn hóa

của Franz Boas góp phần khẳng định tính đúng đắn, mức độ

chính xác của chúng trong điều kiện cụ thể ở Việt Nam hiện nay

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ cung cấp thêm tư liệu cho người đọc hiểu biết sâu về hội nhập văn h a, đặc biệt là tính bản địa trong việc thực hành nghi lễ tang ma theo phong tục thờ cúng tổ tiên của người Việt đối với tín đồ Công giáo tại Việt Nam Đồng thời, thông tin của luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho các tổ chức, cá nhân nghiên cứu và giảng dạy về văn hóa - tôn giáo, cũng như các cơ quan quản lý nhà nước có liên quan đến công tác tôn giáo ở Việt Nam

7 Những đóng góp mới của luận án

Qua việc nghiên cứu tang thức của tín đồ Công giáo người Việt ở Thành phố Hồ Chí Minh sau Công đồng Vatican II (Trường hợp nghiên cứu giáo xứ Tân Lập và giáo xứ Tân Định), luận án muốn cung cấp những tư liệu mới cho ngành văn h a học; đồng thời góp phần làm rõ sự chuyển biến về chất của Công giáo với văn h a Việt Nam - những biểu hiện của sự hội nhập vắn hóa: tiếp cận từ thực hành nghi lễ

8 Bố cục của luận án

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án được cấu trúc thành 4 chương Ngoài ra, do khuôn khổ có hạn, một số nội dung ít quan trọng hơn sẽ đặt trong phần phụ lục để người đọc có thể tham khảo hoặc phối kiểm những kết quả được phân tích

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Nghi lễ và biểu tượng trong nghi lễ được đề cập trong các nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam

1.1.2 Tang thức của người Việt được đề cập trong các công trình bàn về tang ma truyền thống

1.1.3 Tang thức của tín đồ Công giáo trước và sau Công đồng Vatican II ở Việt Nam và Thành phố Hồ Chí Minh

1.1.4 Những nghiên cứu liên quan đến Công giáo ở Thành phố Hồ Chí Minh và điểm nghiên cứu (giáo xứ Tân Lập và giáo

xứ Tân Định)

1.2 Cơ sở lý luận

1.2.1 Một số khái niệm

1.2.1.1 Khái niệm phong tục

1.2.1.2 Khái niệm cộng sinh văn hóa

1.2.1.3 Khái niệm tiếp biến văn hóa

1.2.1.4 Khái niệm hội nhập văn hóa

1.2.1.5 Khái niệm tang thức

1.2.2 Hướng tiếp cận lý thuyết nghiên cứu

1.2.2.1 Lý thuyết hậu cấu trúc (poststructuralism)

1.2.2.2 Lý thuyết tương đối văn hóa (cultural relativism)

Tiểu kết chương 1

Điểm luận về các công trình nghiên cứu liên quan đến nội dung luận án đã cho thấy, chưa c công trình nghiên cứu chuyên sâu về tang thức của tín đồ Công giáo người Việt từ sau Công đồng Vatican II ở Việt Nam nói chung và ở Thành phố Hồ Chí Minh Bên cạnh đ , phân tích những khái niệm công cụ và hướng tiếp lý thuyết nghiên cứu, là vấn đề nền tảng và cũng như định

hướng cho việc đào sâu làm sáng tỏ nội dung đã được xác định trong luận án

Nhìn chung, cộng đồng tín đồ tại giáo xứ Tân Lập và giáo

xứ Tân Định là một tổ chức Công giáo bền vững theo quy định của giáo hội Có thể nói cả hai cộng đồng Công giáo Tân Lập và Tân Định là những lưu dân trải qua những giai đoạn khác nhau tại vùng đất Nam bộ Quá trình hình thành hai cộng đồng tín đồ Công giáo, tổ chức đời sống tôn giáo và xã hội diễn vừa mang dấu ấn chung của một quá trình cố kết cộng đồng, sinh sống trong cùng một vùng địa lý môi sinh, lại mang những nét đặc thù do đặc điểm lịch sử, văn h a, xã hội bởi nguồn cội của mỗi cộng đồng quy định

2.2 Khái quát công đồng Vatican II

2.2.1 Tìm hiểu thuật ngữ Công đồng

2.2.1.1 Công đồng chung (đại kết) “ecumenical council” 2.2.1.2 Công đồng riêng

2.2.2 Những tiền đề ra đời của Công đồng Vatican II

2.3 Tang thức Công giáo trước Công đồng Vatican II ở Việt Nam

Khi các thừa sai đến vùng Á Đông n i chung và Việt Nam

n i riêng đã nhìn thấy phong tục thờ cúng tổ tiên (trong đ c nghi lễ tang ma) mang những biểu hiện của những hành vi tôn giáo trong việc thể hiện niềm tin của người còn sống vào những người đã chết Dưới quan điểm thần học, các thừa sai Công giáo

đã lên án mạnh mẽ vì cho rằng những cử chỉ và hành vi đ mang màu sắc của sự mê tín, đặc biệt chống lại học thuyết Thiên Chúa duy nhất

Tiểu kết chương 2

Chúng tôi cũng trình bày khái quát một số đặc điểm liên quan đến địa bàn nghiên cứu là cộng đồng Công giáo ở Thành phố Hồ Chí Minh, bao gồm điểm nghiên cứu là giáo xứ Tân Lập

và giáo xứ Tân Định để thấy được bối cảnh lịch sử cũng như quá trình hình thành và phát triển của cộng đồng Công giáo trong dòng chảy chung của Công giáo ở Việt Nam Song song đ , cũng trình bày khái quát nội dung của Công đồng Vatican II trong việc triển khai thực hiện đường hướng của Công đồng trên hai lĩnh vực tiêu biểu là trong đời sống giáo hội Công giáo và mối quan hệ giữa Công giáo với các nền văn h a thế giới Ngoài ra, trước khi trình bày những biểu hiện của tính bản địa trong tang thức của tín

đồ Công giáo ở Thành phố Hồ Chí Minh, chúng tôi trình bày những vấn đề liên quan đến tang thức Công giáo ở Việt Nam trong lịch sử (trước Công đồng Vatican II)

CHƯƠNG 3 DIỄN TRÌNH TANG THỨC TÍN ĐỒ CÔNG GIÁO NGƯỜI VIỆT Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TỪ TẬP QUÁN ĐẾN TÍN LÝ 3.1 Từ tập quán người Việt đến tín lý Công giáo

3.1.1 Quan niệm của người Việt về cái chết

Đối với người Việt, cái chết không đơn thuần hiểu “chết” theo nghĩa của sinh học, nghĩa là việc chấm dứt hoàn toàn mọi hoạt động của cơ thể Và hầu như quan niệm của người Việt về cái chết, n đơn thuần chỉ là một giấc ngủ, một sự trở về, một đoạn giai đoạn đã hoàn tất, một sự đi xa và là một sự vắng mặt hay như một sự giã biệt tạm thời, ở đ ẩn chứa niềm tin sâu sắc vào sự tồn tại của con người sau khi chết

3.1.2 Quan niệm của Công giáo về cái chết

Mọi tín đồ Công giáo tuyên xưng niềm tin vào Thiên Chúa là Đấng hằng sống và là nguồn mạch sự sống Họ bày tỏ niềm hy vọng vào cuộc sống không chấm dứt với cái chết nhưng

sẽ được tiếp nối và thăng tiến trong thế giới mai sau

3.1.3 Quan niệm của người Việt về linh hồn

Người Việt quan niệm “hồn” là một thực thể tinh thần đối lập với thể xác, khi nhập vào thể xác thì tạo ra sự sống và tâm lý con người Ngoài ra, người Việt còn quan niệm “hồn” người chết

có thể tách thành hai nh m đ là “tổ tiên” và “ma” Tuy đều chỉ linh hồn người chết nhưng giữa “tổ tiên” và “ma” lại c đặc tính khác nhau

3.1.4 Quan niệm của Công giáo về linh hồn và chiêu hồn (nhập hồn)

Công giáo loại trừ mọi ma thuật, cấm tuyệt đối tín đồ không được phép dùng bùa ngải, không được tin tưởng vào chuyện oan hồn, nhập hồn, người cõi âm (hồn người chết) nhập vào người sống vì linh hồn người đã chết thì về với Thiên Chúa

để được phán xét chứ không còn chuyện đi lang thang quấy nhiễu người sống

3.2 Tang thức của người Việt Công giáo ở Thành phố

đầy đủ

3.2.1.2 Tục lệ và ứng xử trong tang lễ

Giai đoạn trong tang lễ thường có ba hoạt động chủ yếu đ

là: hành tống (đưa đám); trung lộ tế (lễ giữa đường); lễ khiển điệu (cúng quỷ thần) Đến năm 1938, khi cuốn Việt Nam văn hóa

sử cương của Đào Duy Anh (1992) được phát hành thì có một số

thay đổi trong tập tục tang lễ của người Việt

3.2.1.3 Tục lệ và lễ thức sau chôn cất

Nhìn chung, đây là giai đoạn có nhiều quy định nhất, với

vô vàn lễ thức phức tạp trải khắp trong toàn bộ quá trình tang chế, chứ không phải chỉ thực hiện một lần Đối với đa số người Việt, sau khi chôn cất còn đến 7 lễ thức nữa phải được thực hành và thời gian kéo dài đến vài năm cho đến giỗ đại tường

3.2.2 Những nghi lễ trong tang thức tín đồ Công giáo người Việt ở Thành phố Hồ Chí Minh

3.2.2.1 Những nghi lễ diễn ra trong không gian gia đình a) Nghi thức phó linh hồn

Có thể n i, đây là nghi thức xuất phát từ lòng đạo đức bình dân của người Công giáo ở Việt Nam Ngoài ra, trong nghi thức

“ph linh hồn” thể hiện đậm nét tín ngưỡng thờ Mẫu trong văn hóa Việt Nam, thông qua việc kêu cầu Đức bà Maria được thể

hiện qua hai đặc trưng đ là “che chở - Đức Bà bào chữa kẻ có tội” cứu khổ, cứu nạn của thánh Mẫu và “ban ơn - Nữ Vương hồn xác lên trời” xin ơn chết lành và được thánh Mẫu đưa về trời

Nhìn chung, quá trình Công giáo hóa những tập tục lễ thức bản