Khởi nghiệm độc đáo lối viết khẩu văn trong tập tạp văn ký ức vụn của nguyễn quang lập

Khởi nghiệm độc đáo lối viết khẩu văn trong tập tạp văn Ký ức vụn của Nguyễn Quang LậpKhởi nghiệm độc đáo lối viết khẩu văn trong tập tạp văn Ký ức vụn của Nguyễn Quang LậpVăn học sau 1975 Khởi nghiệm độc đáo lối viết khẩu văn trong tập tạp văn ký ức vụn của nguyễn quang lập Khởi nghiệm độc đáo lối viết khẩu văn trong tập tạp văn ký ức vụn của nguyễn quang lập

Bài giữa kỳ Môn: Những vấn đề cơ bản của văn xuôi Việt Nam từ 1975 đến nay

Đề: Khởi nghiệm độc đáo lối viết khẩu văn trong tập tạp văn Ký ức vụn của Nguyễn

Quang Lập

Bài làm:

1 Đôi nét về tác giả:

Nguyễn Quang Lập sinh năm 1956 tại Thị xã Ba Đồn – Quảng Bình Ông tốt nghiệp Đại học Bách khoa Hà Nội, là kỹ sư vô tuyến điện Nhưng lại theo đuổi nghiệp văn như em ông Nguyễn Quang Vinh và dần định hình được một phong cách riêng trong văn đàn Việt Nam

Nguyễn Quang Lập tham gia quân đội từ 1980 - 1985, là bộ đội tên lửa Quân chủng phòng không, đóng quân ở đảo Cái Bầu (Quảng Ninh), sau chuyển vào Quảng Nam Đà Nẵng Một số tác phẩm đầu tay của ông được viết trong thời kỳ này Sau khi rời quân ngũ ông từng có thời gian công tác tại Nhà Xuất bản Kim Đồng và báo Sài Gòn Tiếp Thị

Nguyễn Quang Lập là hội viên của Hội Nhà văn Việt Nam, Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam, Hội Điện ản Việt Nam và Hội Nhà báo Việt Nam

Trong hành trình sáng tạo của mình, ông đã sáng tác nhiều tác phẩm đặc sắc mang nhiều giá trị như: Người thổi kèn Trom-pet, Một giờ trước lúc rạng sáng (tập truyện ngắn, 1986), Kỷ niệm thời trai trẻ (1988), Tiếng gọi nơi mặt trời lặn (tập truyện ngắn, 1989),,

Những mảnh đời đen trắng (tiểu thuyết, 1989), Mười tám truyện ngắn Nguyễn Quang Lập (1997) , Ký ức vụn (2009), Bạn văn (2011)… Ông còn là tác giả của nhiều kịch bản

phim đạt được nhiều danh hiệu danh giá như: Đời cát (giải vàng Liên hoan phim châu

Á-Thái Bình Dương, giải Bông sen Vàng Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 13 và nhiều giải

thưởng khác… Thung lũng hoang vắng (giải Fipresci, Bông Sen Bạc tại Liên hoan phim

Việt Nam lần thứ 13) Cũng trong Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 13, Nguyễn Quang Lập được trao giải Nhà biên kịch xuất sắc nhất

2 Đặc điểm của tạp văn và tạp văn Ký ức vụn Nguyễn Quang Lập

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, Tạp văn là một loại tản văn có nội dung rộng, hình thức không gò bó, bao gồm những bài bình luận ngắn, tiểu phẩm, tuỳ bút, v.v

Tạp văn là mọt thể viết khái phóng bút lực của người sáng tạo, nhờ vậy mà giải nén được những cảm xúc của tác giả, như có một nhận định: “Nếu như truyện là một không gian hoàn toàn tưởng tượng với những nhân vật tưởng tượng thì tạp văn có lúc nhân vật chính

là mình, nói tiếng nói của chính mình, giải tỏa được nhiều tâm tư tình cảm của mình”

Đó là lời giãi bày của Nguyễn Ngọc Tư khi được hỏi vì sao chị chọn tạp văn Trong khi

đó họa sĩ - nhà phê bình mỹ thuật Phan Cẩm Thượng thì cho rằng: “Tạp văn thú vị vì nó cho người viết thoải mái với đối tượng, không câu nệ về bố cục viết và có thể viết rất mâu thuẫn, những ý trái ngược nhau trong cùng một bài và ngắn dài thế nào cũng được”, (Giãi bày với tạp văn – báo Tuổi trẻ, số ra 29.8.2010) Bởi vậy, nên có thể coi tạp văn là

“ngôn hữu tận nhi ý vô cùng” (Lời hết nhưng ý chưa dứt)

Có nhiều người viết tạp văn được nhiều người biết đến như Nguyễn Quang Thiều,

Đỗ Trung Quân, Dạ Ngân, Lý Lan, Trần Tiến Dũng, Nam Đan, Phan Cẩm Thượng, Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Trương Quý, Nguyễn Ngọc Tư… Trong số ấy, Nguyễn Quang Lập hiện lên lừng lững với một phong cách tạp văn không thể lẫn với ai, mà ngay

trong cuốn tạp văn Ký ức vụn đã thể hiện được điều đó.

Cuốn tạp văn Ký ức vụn với những ghi chép về “những người bạn khó quên, người

từng gặp, bạn văn, những buồn vui một thuở”… đánh dấu sự trở lại của Nguyễn Quang Lập sau 20 năm xa văn đàn Mỗi câu chuyện chỉ vài trang giấy, nhưng cũng tạo ra những

suy nghĩ cắc cớ trong lòng người đọc Ký ức vụn là văn chương từ trên mạng bước

xuống, ngồi ngay ngắn vào những trang sách đóng dòng, đóng quyển Nguyễn Quang Lập cho rằng, thế giới ảo chỉ là nơi để nhà văn thử thách những trang viết của mình Vì thế ngay từ đầu, ông xác định những trang viết tung lên blog chỉ là bản thảo đầu tiên của cuốn sách

Đọc Ký ức vụn, nhiều người cười nghiêng ngả vì cái tục, cái thanh được hòa vào làm một Văn Ký ức vụn rất tục, giống giọng người ta thường nói khi cùng ngồi chén chú

chén anh Những câu chửi cửa miệng như “mịa”, “bố mày”, “cụ chúng mày”, hoặc phương ngữ như “ẻ vô”…, được sử dụng hợp ngữ cảnh tới nỗi chỉ khiến người đọc chỉ biết cười, không thấy gợn gặn Có lẽ vì thế TS Đỗ Ngọc Thống thấy cái tục trong văn Nguyễn Quang Lập là một biện pháp tu từ Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên thấy “Lập nói tục rất có duyên”

Có rất nhiều từ thuộc vùng “cấm kỵ” được sử dụng trong Ký ức vụn mà theo

Nguyễn Quang Lập, nếu bỏ đi thì nhất định không phải văn của “bọ Lập” nữa Còn dưới con mắt PGS.TS Trần Ngọc Vương, đến lúc nhà văn miền Trung có thể nói năng phóng túng là điều đáng mừng Theo vị PGS này, ảnh hưởng từ những anh hùng cái thế ra đi từ mảnh đất khô cằn sỏi đá đôi khi lấn át tính hài hước, dí dỏm của những người cầm bút nơi đây, khiến cảm xúc văn chương của người miền Trung rất mạnh mẽ, hướng thượng

Nhìn nhận cuốn tạp văn Ký ức vụn, Nguyễn Đình Xuân có nhận định rằng:

“Nguyễn Quang Lập là người có tài trong cách kể chuyện, sử dụng khẩu ngôn linh hoạt

và dân dã Điều đó giúp anh được bạn đọc ưa thích Anh cũng khéo kết hợp sử dụng lối

kể chuyện dân gian trong tiếu lâm, sự hóm hỉnh trào lộng và tính thông tấn trong các bài viết “Ký ức vụn” có năm phần, nhưng tôi thích những bài viết về những con người lam

lũ ở quê; họ có cá tính, cả sự không trọn vẹn về thân thể Tôi thấy có mình ở“Thương

nhớ mười ba”, đồng cảm ở sự day dứt khi “hồn quê” xa vắng Tập sách này, Nguyễn

Quang Lập lạm dụng nhiều những câu văn mà người ta cho là tục, đôi khi quá liều, dẫn đến sự tự nhiên chủ nghĩa Tên tập sách là những mảnh ký ức của Nguyễn Quang Lập, tưởng là vụn vặt nhưng chúng nói lên rất nhiều khía cạnh của xã hội, của văn chương và điều đó đáng để bạn đọc suy ngẫm…”

Cuốn tạp văn ‘’Ký ức vụn’’ được đánh giá là “đem lại những nụ cười hài hước mà

ưu tư suy ngẫm” Ngôn ngữ sử dụng trong các tác phẩm của nhà văn rất gần gũi, đời thường, nhiều lúc bị đánh giá là dung tục, nhưng toát lên trên hết đó là tính nhân văn sâu sắc Như trong bài viết về Trung Trung Đỉnh, tác giả có đoạn: “Một hôm còn thấy anh Đỉnh ngồi với một ông to lắm, ôm vai hót cổ, nói ông ông tôi tôi, say lên còn vọc chim ông ấy, cười khe khé, mình thấy mà thất kinh” Hay “Cái số anh này thế mà may, đi Nga học trường Gorki ba tháng… Còn tán được em Nga chân dài miên man, ngực to bằng cái

rổ, đã đời” Những từ như “vọc chim”, “ngực to bằng cái rổ” là những “khẩu ngôn” đã được tác giả sử dụng trong bài viết, mang lại sự hóm hỉnh và độc đáo cho tác phẩm

Hồn nhiên, lôi cuốn và khéo léo khi sử dụng phương ngữ của Nguyễn Quang Lập

để nói tục, hay dùng yếu tính “tục” để chuyển tới người nghe những mẩu chuyện tiếu lâm thời đại mà phía sau đầy ắp bài học cho người đọc Buồn dĩ nhiên không thể cười, nhưng có những cái cười còn hơn khóc được Nguyễn Quang Lập Lập kể lại bằng khẩu văn làm ướt lòng người hiểu chuyện Khi được hỏi điều gì làm văn tác giả cuốn hút như vậy, Nguyễn Quang Lập trả lời rằng: “Có hai điều mà tôi biết ch8c1 vì thế mà bạn đọc thích, đó là văn tôi không phải là loại văn đạo đức giả, thứ hai là văn tôi không hề có ý

Nhưng khi đọc văn Nguyễn Quang Lập, ta không chỉ thấy nó hiện lên tự nhiên, gần

gũi mà cũng thấm đẫm sâu cay, như Ký ức năm hào, là ký ức về “con Hà” của những

ngày tuổi thơ trong cảnh đạn bom tới tấp, những trong trẻo hồn nhiên cứ hiển hiện như một bức tranh cuộc đời, thực mà sinh động Lối viết dỏng tuột không hoa hòe, màu mè:

“Con Hà dong dỏng cao, trằng trẻo, tóc dài…Mới 11 tuổ, ngực nó đã nhú trái cau Thỉnh thoảng nó lại vén áo cho mình xem núm vú bé xíu của nó”… Để rồi, ky ức ấy ướt nhèm khi đôi bạn mãi mãi cách rời bởi sự ác nghiệt của chiến tranh: “Con Hà nằm trên tấm chiếu hoa giữa sân, phủ một tấm vải trắng trùm kín đầu Không thấy gì hết, chỉ thấy bàn tay nhỏ xíu của nó chùi ra khỏi tấm phủ đang nắm chặt khư năm hào Khi đó mình không khóc, mình nhớ như in khi đó mình không khóc” Năm hào của ký ức trẻ thơ đã biết sẻ chia buồn vui khi lấy chính tiền của mình để cho bạn để đổi lấy nụ cười hồn nhiên của bạn, để không thấy bạn ủ rũ trong nỗi buồn, hóa ra, ngoài cái lớp ngôn ngữ có vẻ xù xì, dung tục kia lại ẩn chứa cái tình trong trẻ mà dịu ngọt, lấp lánh như những giọt nước mắt

vô hình mà tác giả bảo rằng “mình nhớ như in là lúc đó mình không khóc”…

Như Nguyễn Ái Học từng n hận định rằng: “Đọc Ký ức vụn, cảm giác ban đầu thấy

Nguyễn Quang Lập toàn nói chuyện “tùm bậy tùm bạ”, “cù rờ cù rựng”, nói tục kinh khủng! Suy ngẫm một chút ta dễ thấy giọng văn ở đây có vẻ ba “ba trợn ba trạo mà thực chất không “ba láp”, “ba hoa”, tưởng “cù rà cù rựng” mà thực chất toàn chuyện cần thiết nghiêm chỉnh, chuyện trung tâm của con người… Toàn những chuyện đời, chuyện rất chi

là đời…

Ví như chuyện Anh cu Đô là một trong số nhiều bài tạp bút nằm trong cuốn tạp văn

chọn lọc Ký ức vụn của nhà văn Nguyễn Quang Lập Với lối hành văn dí dỏm và cách nhìn rất quái, rất tinh, độ cảm nhận sâu sắc và độc đáo, sử dụng triệt để “khẩu văn” vào tác phẩm, đi từ những chi tiết giản đơn mà khai phóng những vấn đề to lớn, ý nghĩa đã tạo một dấu ấn rất riêng cho phong cách của Nguyễn Quang Lập

Anh cu Đô trong Ký ức vụn cũng là một-mẩu-chuyện-nhỏ giữa đời thường, nhưng

đã gợi mở nhiều vấn đề mà ít ai dám đề cập, ít ai dám vén tấm màn thời gian đã phủ trùm suốt bao năm qua Tiếp cận câu chuyện, độc giả cảm giác rất gần, rất thật, để khi kết thúc những câu chữ cuối cùng lại chợt mỉm cười bởi sự thâm thúy được diễn giải đấy tếu táo, hóm hỉnh, nhưng cũng khiến người đọc có “một cách nhìn nhận khác” cho một vấn đề,

mà ở đây là vấn đề con người

Câu chuyện là một mẩu ký ức về những năm 1965-1975, khi chiến tranh đang hồi

ác liệt, xoay quanh anh cu Đô ở làng Đông cách thị trấn Ba Đồn có chục cây Anh này được tác giả miêu tả rất gọn: lùn, đen, xấu, nhà nghèo, không có vợ, con liệt sĩ, được miễn lính Tóm lại, ở anh không có gì nổi bật ngoài lùn, đen, xấu và chưa vợ Và, người

ta cũng chỉ thấy anh làm có hai việc: đi đập lúa thuê và nơm cá lấy tiền “Cứ mùa lúa là anh lại đi đập lúa cho các gia đình có chồng con đi bộ đội Một đêm đi đập lúa được trả vài lon gạo Thế cũng đủ sống, lại được tiếng giúp đỡ gia đình bộ đội…”

Nếu câu chuyện chỉ có vậy thì chẳng có gì đáng kể Điều đặc biệt là nhân vật tôi – tác giả, đã thành thật một cách rất hóm rằng, anh cu Đô hay mặc một chiếc áo bộ đội dài gần gối còn bên trong thì… thả rông, không mặc quần

Nhân vật tôi đã chứng kiến anh cu Đô vào nhà chị H trong một đêm khuya khoắt, một người phụ nữ có “chồng vừa chết bom năm ngoái” Thường ngày, “chị vẫn say xưa sinh hoạt đoàn, biến đau thương thành hành động cách mạng, hăng hái phát biểu lý tưởng, hoài bão, tiên tiến, thi đua, quyết tâm, căm thù, phấn đấu…v v” nhưng đêm đến, chị và anh cu Đô lại lén lút với nhau, tác giả nghe tiếng âm thanh của bản năng trỗi dậy, tiếng khoái lạc của người phụ nữ “tiếng chị H kêu hệt như tiếng mèo kêu”

Và không chỉ có một mình chị H, “ở trong làng có hơn trăm nóc là nhà, hoặc là chồng đi công tác xa hoặc là chồng chết bom chết bệnh Không biết anh cu đô chui vào bao nhiêu nhà trong số trăm nóc ấy, chỉ biết suốt cuộc chiến tranh 1965-1975, tối nào cứ

đến ba bốn giờ sáng anh lại mặc cái áo bộ đội dài đến đầu gối không thèm mặc quần đi hết nhà này đến nhà kia, năm giờ sáng thì về”

Rõ ràng, có 2 vấn đề chính nổi lên từ câu chuyện này Thứ nhất là về những người phụ nữ vắng chồng và chồng mất vì chiến tranh Ban ngày, họ vẫn là những người phụ nữ được xã hội gọi là đoan chính, được xem là gương mẫu trong mọi phong trào Thế nhưng, khi màn đêm buông xuống, khi có sự xuất hiện của anh cu Đô, một-người-đàn-ông, là cực hút của tính dục nữ Và ngay cả cái tên của nhân vật nam, “anh cu Đô” có lẽ cũng là

“một ý đồ” của tác giả nhằm ám chỉ về kích thước của bộ phận sinh dục và sự thịnh vượng tính dục của nhân vật Mà “những gì cấm kị càng trở nên kích thích sự ham muốn của con người, đặc biệt là tính dục” Sự trỗi dậy bản năng tính dục của những người phụ

nữ dưới sự “đồng lõa” của bóng đêm như là sự giải tỏa những ức chế sinh lý bấy lâu của một con người đồng thời cũng phá vỡ mọi quy tắc ràng buộc của xã hội, mâu thuẫn với chính bản thân mình khi giữa hai hình ảnh người phụ nữ ngày và đêm hoàn toàn trái ngược nhau Những xung động tâm lý, mà thực chất là sự tìm về của bản năng tính dục,

là sự “hư hỏng” trong bản năng vô thức của con người, khi những đòi hỏi thỏa mãn nhu cầu của con người bấy lâu bị kìm hãm bằng công việc, chiến tranh, đạo đức Trong bóng đêm, tất cả đã bị phá vỡ bởi một Libido mạnh mẽ, bởi những khát vọng bản năng của người phụ nữ Đó cũng là sự khai phóng của những ẩn ức tính dục bị “tù đày” trong thế giới thực Và hành động ấy, đi ngược với đạo đức xã hội, đi ngược với quan niệm Á Đông đã tồn tại từ bấy lâu nay

Thứ hai, phải chăng đây cũng là một hình thức “giải thiêng” quá khứ, khi người ta

cứ thích “tô son điểm phấn” xây dựng những hình tượng cao đẹp, những khuôn khổ và hy sinh để làm lu mờ sự thật, nhấn chìm đi niềm mong mỏi hạnh phúc cá nhân Những người phụ nữ kia hàng ngày vẫn phát biểu những khẩu hiệu “lý tưởng, hoài bão, tiên tiến, thi đua, quyết tâm, căm thù, phấn đấu…v v” nhưng về đêm họ lại tìm đến “một thế giới hoàn toàn khác” để chìm đắm, để si mê Vậy, đâu mới là con người thật của họ? Điều đó

thật khó lý giải nhưng ta dễ thấy những mâu thuẫn đang từng ngày diễn ra trong tâm trí

họ Có thể, họ bị phụ thuộc vào môi trường nhưng lửa tính dục vẫn hừng hực cháy và sẵn sàng bung phát để thiêu hủy tất thảy những hình ảnh thường ngày của họ Và rồi, nhân vật anh cu Đô lại là người nhìn nhận rõ hơn hết những góc khuất ẩn sau vẻ hình thức bề ngoài kia, mà hững hờ với tất thảy những gì cả xã hội đang lao theo, đang hướng đến Một cái kết bất ngờ khiến người đọc cười ra nước mắt, trùng trùng nghĩ suy, có cái nhìn

rõ hơn về những gì đã qua, về một chặng đường không hoàn toàn là bịa đặt trong những năm tháng “tên bay đạn lạc”

Anh cu Đô chỉ là một mẩu ký ức nhỏ trong hàng trăm những ký ức của thời gian

mà nhà văn Nguyễn Quang Lập đã viết nên bằng những xung động cảm xúc và chiều sâu trí tuệ của mình Đọc tác phẩm với lối viết khẩu văn gần gũi, thẩm thấu nó theo nhiều phương diện khác nhau giúp ta đến gần hơn với ý niệm mà tác giả gửi gắm dẫu là từ thẳm sâu vô thức Để rồi tất cả chúng ta phải nghiêm túc nhìn nhận lại những gì đã qua, có cách đánh giá khách quan nhất cho từng số phận con người và cuộc đời, mà ở đó, có những mẩu ký ức cứ khiến ta cười mà lòng lại đau, đau rất thật…