Khái niệm tư vấn pháp luật Tư vấn pháp luật không chỉ là sự giải thích pháp luật mà còn được đánh giá là một trong những giá trị cơ bản trong hoạt động nghề nghiệp của luật sư, là việc n
Trang 1I HOẠT ĐỘNG TƯ VẤN PHÁP LUẬT TẠI VIỆT NAM
1 Quá trình phát triển
Trong tiến trình hội nhập nền kinh tế thế giới hiện nay, Việt Nam đang áp dụng chính sách mở cửa và hội nhập, nền kinh tế thị trường đã được thừa nhận, kèm theo đó là sự phát triển của các thành phần kinh tế trong nước, đầu
tư nước ngoài bắt đầu nở rộ Hơn nữa, sự kiện gia nhập tổ chức thương mại quốc tế WTO nghĩa là đã tham gia một sân chơi bình đẳng Những biến đổi này đã làm cho các quan hệ xã hội ngày càng đa dạng và phức tạp Và khi đó pháp luật là một trong những cánh tay đắc lực của Nhà Nước để điều hành và quản lý xã hội
Tuy vậy, trên thực tế người dân chưa nhận thấy tầm quan trọng của pháp luật, cũng như chưa có thói quen vận dụng pháp luật vào mối quan hệ của đời sống như kinh doanh, giao dịch vì thế gần đây chúng ta thấy hàng loạt vụ kiện
mà hầu hết bên Việt Nam là bị đơn như vụ kiện cá basa, vụ kiện Việt Nam Airlines Nguyên nhân là vì người dân chỉ “biết” pháp luật thông qua các phương tiện thông tin đại chúng và biết một cách mơ hồ không rõ ràng cho nên không phải ai cũng có thể áp dụng pháp luật để bảo vệ quyền và lợi ích của mình hay để tránh vi phạm quyền và lợi ích của người khác
Đặc biệt là trong điều kiện hệ thống pháp luật nước ta hiện nay chưa thật hoàn thiện, lượng văn bản pháp luật quá nhiều, thay đổi liên tục nên khả năng tiếp cận pháp luật của người dân lại càng khó khăn Do đó, đòi hỏi thực tế cần có một đội ngũ chuyên gia về lĩnh vực pháp luật, những người có đủ khả năng giúp người dân hiểu biết sâu về pháp luật và đưa ra những lời khuyên về việc
áp dụng pháp luật một cách đúng đắn và hiệu quả nhất Đó chính là đội ngũ luật sư, những người được đào tạo về pháp luật và kỹ năng hành nghề pháp luật
Hoạt động của luật sư phát triển mạnh ở các thành phố lớn như Hà Nội, Tp.Hồ Chí Minh với hoạt động trợ giúp pháp lý phong phú và đa dạng, tạo
Trang 2thuận lợi cho người dân trong việc yêu cầu luật sư tư vấn, và tìm hiểu pháp luật và hơn lúc nào hết vai trò tư vấn của người luật sư đặc biệt được xem trọng
2 Khái niệm tư vấn pháp luật
Tư vấn pháp luật không chỉ là sự giải thích pháp luật mà còn được đánh giá là
một trong những giá trị cơ bản trong hoạt động nghề nghiệp của luật sư, là việc người có chuyên môn về pháp luật và được hỏi ý kiến để tham khảo khi giải quyết, quyết định một công việc1
Cụ thể hơn: Tư vấn pháp luật là một loại hình dịch vụ trí tuệ nhằm giải thích pháp luật và hướng dẫn việc thực hiện pháp luật cho các chủ thể khi tham gia vào các quan hệ xã hội2
Hay là “Phát biểu những ý kiến về những vấn đề do khách hàng đặt ra trên cơ
sở các văn bản pháp luật mà không có quyền quyết định”, giúp khách hàng bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ Tư vấn pháp luật không giống với việc cung cấp thông tin pháp luật, tuyên truyền pháp luật hay giảng dạy pháp luật Nói cách khác, hoạt động tư vấn pháp luật của một người luật sư là tổng hợp nhiều yếu tố như giải thích luật, hướng dẫn luật, áp dụng luật và cả đạo đức nghề luật, hay còn gọi đó là kỹ năng tư vấn pháp luật của luật sư
II KỸ NĂNG TƯ VẤN PHÁP LUẬT
1 Đặc điểm kỹ năng tiếp xúc khách hàng và tư vấn của luật sư
Trong mỗi luật sư đều có tiêu chí và phương pháp hành nghề riêng của mình, nhằm phát huy kinh nghiệm và sự hiểu biết của mình nhưng tựu chung thì vẫn
có các kỹ năng hành nghề cơ bản như : Nghiên cứu pháp luật, phân tích và suy luận pháp lý, giải quyết vấn đề, điều tra thực tế, cách thức tư vấn, thương lượng, kiến thức về tranh tụng và các thủ tục về giải quyết tranh chấp, nhận biết và giải quyết các tình huống khó xử về mặt đạo đức
1 Từ điển Luật học – Nhà xuất bản Từ điển Bách Khoa 1999
2 Kỹ Năng Hành Nghề Luật Sư – Tập 1 – Tiến sĩ Phan Hữu Thư
Trang 3Để nắm bắt được bối cảnh và tất cả các thông tin của khách hàng, luật sư phải vừa có khả năng khái quát, vừa cụ thể, phải nắm bắt được yêu cầu của khách hàng nhằm xác định phạm vi giải quyết
Tùy từng trường hợp được yêu cầu tư vấn như thế nào, chỉ tư vấn để giải đáp pháp luật hay tư vấn trong việc tham gia tố tụng mà luật sư vận dụng các kỹ năng hành nghề một cách hiệu quả nhất
Trong phạm vi bài viết này chỉ xin được nói đến hoạt động tư vấn cũng như
kỹ năng hành nghề tư vấn của luật sư theo yêu cầu của khách hàng (không tham gia tiến trình tố tụng)
Tiêu chí đầu tiên để hoạt động tư vấn là phải am hiểu pháp luật chuyên ngành, theo chương trình đào tạo luật sư ở nước ta hiện nay là phải tốt nghiệp cử nhân luật, ở đây họ được đào tạo về pháp luật nội dung một cách toàn diện nhưng kỹ năng để hành nghề thì chưa có nên phải tham gia khoá đào tạo về
kỹ năng hành nghề luật sư tại Học viện Tư pháp, sau đó tập sự làm luật sư trong 18 tháng, khi tập sự luật sư hết tập sự thì được Đoàn luật sư đề nghị cấp chứng chỉ hành nghề luật sư, khi ấy về cơ bản người luật sư đã được trang bị một khối kiến thức để có thể hành nghề một cách độc lập
Trong quá trình làm việc, người luật sư còn phải học hỏi qua thực tiễn hành nghề không ngừng nâng cao kiến thức pháp luật của mình Không dừng lại ở việc thông hiểu pháp luật chuyên ngành, luật sư còn cần phải có kiến thức tổng hợp trong nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội vì hai lĩnh vực này có mối quan hệ tương tác nhau Có thông hiểu pháp luật như thế luật sư mới có thể tiến hành các kỹ năng để thực hiện công việc tư vấn pháp luật
2 Kỹ năng cơ bản trong hoạt động tư vấn pháp luật
Hoạt động tư vấn pháp luật của luật sư có thể được chia làm hai mảng chính
là giải quyết công việc với khách hàng và giao tiếp tạo mối quan hệ với khách hàng
Trang 42.1 Giải quyết công việc với khách hàng
Thứ nhất, giải quyết công việc với khách hàng
Hình thức tư vấn
Tư vấn pháp luật được thực hiện bằng nhiều hình thức khác nhau, luật
sư có thể tư vấn trực tiếp bằng ngôn ngữ giao tiếp hỏi và đáp, tư vấn thông qua văn bản, tư vấn theo vụ việc hoặc tư vấn theo tiến trình của một hoạt động sản xuất, kinh doanh
Khi sử dụng hình thức hỏi đáp để tư vấn cho khách hàng luật sư cần quan tâm khách hàng mà mình đang tư vấn là ai để có hình thức đưa ra câu hỏi thích hợp nhưng phần lớn ban đầu người luật sư nên đặt ra những câu hỏi rõ ràng để xoáy vào yêu cầu trọng tâm mà khách hàng yêu cầu tư vấn cũng như giải tỏa tâm lý lo lắng, bức xúc của khách hàng
Đối với hình thức tư vấn bằng văn bản là một trong những hình thức tư vấn cần trình độ hành nghề của luật sư khá cao, vì khi tư vấn bằng văn bản luật sư phải viện dẫn các thông tin pháp luật một cách chính xác cũng như đưa ra lời khuyên áp dụng pháp luật một cách đúng đắn Nhưng dù tư vấn dưới bất kỳ hình thức nào đi chăng nữa thì luật sư cũng phải nắm bắt chính xác và đầy đủ pháp luật, tiếp cận vấn đề một cách chủ động để có thể đáp ứng được yêu cầu tư vấn của khách hàng
Nội dung tư vấn
Đây chính điểm quan trọng trong quá trình tư vấn của luật sư đối với khách hàng, khi đã tiếp nhận yêu cầu tư vấn việc trước tiên mà luật sư bắt buộc phải thực hiện là: nghiên cứu pháp luật và phân tích suy luận pháp lý
Sự nghiên cứu pháp luật thể hiện ở sự tích lũy kiến thức của người luật
sư, kiến thức được đề cập đến ở đây là kiến thức tổng hợp bao gồm
Trang 5kiến thức luật và xã hội như đã nói ở trên Cùng lúc đó, luật sư phải phân tích và suy luận về vấn đề được yêu cầu tư vấn, vì khi có kiến thức thì phải vận dụng nó vào trong từng trường hợp tư vấn cụ thể một cách logic, có kiến thức mà không áp dụng được thì không thể thực hiện công việc tư vấn
Cũng cần phải hiểu rằng không phải bất cứ ai cũng có thể hiểu biết và nắm bắt ngay mọi quy định của luật pháp, vì vậy khi nhận được yêu cầu tư vấn của khách hàng luật sư cần phải cẩn trọng khi đưa ra lời tư vấn, nếu lời tư vấn không chính xác thì sẽ gây thiệt hại cho khách hàng
và cả cho uy tín của luật sư
Ngoài ra, một luật sư tư vấn giỏi còn phải là người nắm được tình tình pháp luật thực tế, không chỉ có kiến thức nghiên cứu pháp luật trong sách vở mà đôi khi phải kiểm tra thực tế việc áp dụng pháp luật, có những vấn đề luật quy định là như thế nhưng thực tế hầu như không thể
áp dụng được, hay ngược lại bởi lẽ hệ thống pháp luật nước ta còn nhiều bất cập, khá nhiều văn bản pháp luật chồng chéo nhau, chưa có
sự thống nhất trong việc áp dụng pháp luật ở các cơ quan chức năng Sau khi đã nghiên cứu, phân tích suy luận pháp lý thì người luật sư sẽ phải đưa ra cách giải quyết vấn đề được yêu cầu tư vấn Có thể nhìn nhận việc giải quyết vấn đề mà khách hàng đưa ra và yêu cầu luật sư tư vấn ở các vai trò khác nhau, như :
- Vai trò thông tin pháp luật thể hiện qua các hoạt động :
+ Thông tin pháp luật qua việc đưa ra lời giải đáp, lời khuyên
về những vấn đề mà khách hàng quan tâm
+ Cung cấp văn bản, quy định pháp luật mà khách hàng cần + Hướng dẫn tìm kiếm nguồn thông tin pháp luật
- Vai trò giải thích pháp luật :
Trang 6Vụ việc của hoạt động tư vấn pháp luật rất đa dạng, có khi chỉ là những vấn đề đơn giản thì chỉ cần qua việc thông tin pháp luật là đã có thể giải quyết được vấn đề được yêu cầu tư vấn nhưng cũng có những vụ việc hết sức phức tạp, nếu chỉ đơn thuần là cung cấp thông tin thì không thể đáp ứng yêu cầu của khách hàng Khi đó, luật sư phải giải thích pháp luật
Giải thích pháp luật là làm rõ, phân tích tinh thần, nội dung của quy định pháp luật liên quan, giải nghĩa thuật ngữ dùng trong văn bản luật
để đảm bảo việc hiểu đúng, hiểu một cách thống nhất văn bản, thuật ngữ đó , và rộng hơn nữa là trong những quy định pháp luật này quyền và lợi ích của khách hàng đã được nói đến như thế nào trong quan hệ pháp luật mà họ yêu cầu luật sư tư vấn
Luật sư phải giải thích pháp luật đựa trên cơ sở pháp luật, không giải thích theo kiểu duy ý chí mà phải giải thích hết sức ngắn gọn, dễ hiểu,
có tính hệ thống để khách hàng có thể hiểu được trong quan hệ pháp luật mà họ tham gia lợi ích của họ có bị xâm phạm hay không, hay họ đang xâm phạm lợi ích của người khác
- Vai trò hướng dẫn khách hàng giải quyết hay thực hiện vấn đề đang được tư vấn :
Mục đích của việc hướng dẫn cho khách hàng để họ từ sự thông hiểu pháp luật đi đến việc thực hiện công việc sao cho có hiệu quả mà đúng pháp luật và cũng có khi là ngăn ngừa những hành vi vi phạm pháp luật
do sự thiếu hiểu biết pháp luật
Tóm lại, một luật sư phải vận dụng rất nhiều kỹ năng hành nghề như kỹ năng vận dụng kiến thức pháp luật, kỹ năng hướng dẫn khách hàng thực hiện công việc đạt kết quả và đúng pháp luật và giúp cho khách hàng thỏa mãn được vấn đề mà họ đang bức xúc hay gặp khó khăn là
đã thực hiện được nửa đoạn đường của công việc tư vấn của mình Đây không phải là một đoạn đường dễ dàng mà đòi hỏi người luật sư phải
Trang 7là người không ngừng học hỏi, nghiên cứu sáng tạo có như thế mới trở thành một luật sư tư vấn giỏi
2.2 Kỹ năng giao tiếp giữa luật sư và khách hàng
Một mảng khác trong hoạt động tư vấn pháp luật của luật sư và có vai trò không kém phần quan trọng mà cũng có thể xem đó là một nghệ thuật, nghệ thuật giao tiếp
Mảng thứ hai trong hoạt động tư vấn của luật sư chính là mối quan hệ giao tiếp giữa luật sư và khách hàng
Mối quan hệ giao tiếp này là cả một tiến trình, bắt đầu từ khi khách hàng gặp gỡ và tiếp xúc luật sư để đưa ra yêu cầu tư vấn của mình cho đến khi luật sư giải đáp được yêu cầu tư vấn của khách hàng Tiến trình quan hệ giao tiếp này thực sự không đơn giản nếu luật sư muốn đạt được mục đích trong quá trình tư vấn Tầm quan trọng của vấn đề này
có thể được thấy rõ qua các điểm sau :
Người luật sư phải đặc biệt tôn trọng ý kiến và tình cảm của khách hàng
Bất cứ khách hàng nào khi đã đến gặp luật sư và yêu cầu tư vấn cũng đều đang gặp những vướng mắc và khó khăn cần được giải đáp và hướng dẫn Lúc này tâm trạng của họ hầu hết là đang bức xúc hoặc lo lắng Là luật sư tư vấn hãy tiếp xúc khách hàng với một thái độ chân thành, đặc biệt là hãy lắng nghe hãy để cho khách hàng thoải mái trình bày hết những suy nghĩ của họ mà đừng vội cắt ngang lời trình bày Lắng nghe cũng là một nghệ thuật, lắng nghe cũng là cách chia sẻ và cảm thông, vì vậy luật sư khi tiếp xúc khách hàng lần đầu trong tiến trình tư vấn hãy lắng nghe và tạo cơ hội cho khách hàng nói hết những
gì họ cảm thấy chỉ có thể nói cho luật sư biết thì luật sư mới có thể giúp họ
Trang 8Khi khách hàng nói hết những tâm tư, nguyện vọng của họ thì họ thật
sự thấy được giải tỏa tâm lý, thấy an tâm hơn khi có người lắng nghe
họ mà người đó lại là luật sư vì vậy họ sẽ đặt niềm tin vào luật sư và lắng nghe ý kiến tư vấn của luật sư
Không phải khách hàng nào đến gặp luật sư cũng đều trình bày sự việc của họ một cách đúng đắn có thể vì họ nhìn nhận sự việc một cách chủ quan nhưng cũng có thể vì họ không am hiểu pháp luật Cho nên sau khi lắng nghe khách hàng trình bày những vướng mắc của họ luật sư phải bằng thái độ hoà nhã mà chân thực và bằng những lời lẽ thuyết phục giải thích cho khách hàng mấu chốt của sự việc, giải thích trên phương diện pháp luật rằng trong quan hệ mà họ đang tham gia họ đang ở trong tư cách như thế nào Là người bị xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp hay họ đang vi phạm quyền lợi của người khác Và cho
dù giải thích ở trên phương diện nào đi chăng nữa thì luật sư vẫn phải đặt pháp luật là tiêu chí của sự việc Và do vậy phải trình bày cho khách hàng thấy được yêu cầu tư vấn của họ phải được giải quyết dựa trên cơ sở là những quy định pháp luật, là sự thật khách quan chứ không phải dựa vào ý chí chủ quan của bất kỳ chủ thể nào
Luật sư khi tư vấn phải có trách nhiệm nghề nghiệp đối với khách hàng
Hoạt động tư vấn nói riêng hay hoạt động hành nghề luật sư nói chung đều đòi hỏi trách nhiệm cao đối với thân chủ hay khách hàng
Trách nhiệm của một luật sư tư vấn trước hết là trách nhiệm về nội dung mà mình tư vấn cho khách hàng, vì vậy nội dung đó phải mang tính chính xác, trung thực Khi phát biểu bất cứ một vấn đề gì trong quá trình tư vấn là luật sư đã đặt trách nhiệm của mình vào vấn đề đó,
dù có thể hiểu sự tư vấn đơn thuần không mang tính bắt buộc có nghĩa
là khách hàng có quyền lựa chọn cách thức giải quyết vấn đề của riêng
Trang 9mình thế nhưng đa số khi khách hàng đã đến nhờ luật sư tư vấn là họ đặt niềm tin vào cách hành xử sự việc của luật sư
Một luật sư không nên hành nghề ở những lĩnh vực mà mình không có năng lực, phải đặt lòng tự trọng nghề nghiệp cao hơn nỗi sợ về trách nhiệm dân sự
Đạo đức hành nghề trong lĩnh vực tư vấn
Quan hệ giữa luật sư tư vấn và khách hàng trong quá trình tư vấn còn thể hiện một quan điểm mang tính nhân văn sâu sắc cũng như là một đặc trưng nghề nghiệp của nghề luật sư Đó chính là đạo đức nghề nghiệp của luật sư
Pháp luật, chân lý sự thật chính là mục tiêu mà người luật sư phải hướng tới, dù không phải khách hàng nào cũng có những yêu cầu, những vấn đề mà pháp luật chấp nhận, chính trong lúc này phẩm chất, nhân cách, lương tâm và trách nhiệm của luật sư phải luôn sáng suốt lựa chọn mục tiêu chân lý mà mình đang theo đuổi Quyền lợi của khách hàng là quan trọng nhưng không thể đặt quyền lợi đó trên pháp luật, trên sự thật
Trung thành, bảo vệ bí mật của khách hàng
Trong suốt quá trình tư vấn luật sư nắm bắt được hàng loạt thông tin liên quan đến khách hàng, cũng là một thuận lợi khi giúp đỡ, tư vấn nhưng không vì vậy mà luật sư sử dụng các thông tin này một cách vô căn cứ Trong mọi trường hợp thì luật sư vẫn không được sử dụng những thông tin này gây bất lợi cho khách hàng hay vào những mục đích riêng của mình Việc bảo vệ bí mật thông tin cho khách hàng không những tạo điều kiện cho việc xử lý tốt vụ việc mà còn thể hiện lòng trung thành, trách nhiệm của người luật sư đối với khách hàng và tạo niềm tin cho khách hàng
Trang 10Một luật sư tư vấn không chỉ thực hiện đủ công việc tư vấn của mình
mà còn phải thực hiện nó một cách đúng đắn bằng trình độ nghề nghiệp
và cả đạo đức trong khi hành nghề Có như thế luật sư mới bảo vệ quyền lợi hợp pháp của khách hàng cũng như bảo vệ cho nền pháp chế công bằng, phát triển
Tóm lại, chúng ta có thể khẳng định kỹ năng tư vấn của luật sư có vai trò rất quan trọng trong quá trình hoạt động tư vấn, cũng như là những yếu tố quan trọng để hình thành giá trị , tiêu chuẩn của một người luật
sư trong xã hội
3 Thực trạng hoạt động tư vấn hiện nay
3.1 Hoạt động tư vấn trong thực tế
Hoạt động tư vấn pháp luật hiện nay được xem là đang trên đà phát triển, là một mảng không thể thiếu trong tiến trình hoà nhập vào sự phát triển đa dạng của thời kỳ đổi mới đang diễn ra trên đất nước ta Nhưng trên thực tế, hoạt động tư vấn của luật sư đang diễn ra như thế nào? Có thể thấy có rất nhiều luật sư, luật gia đang đem sự hiểu biết pháp luật, tinh thần trách nhiệm pháp lý của mình thông qua hoạt động
tư vấn pháp lý mà phổ biến, giáo dục pháp luật đến người dân, làm giảm đáng kể hành vi vi phạm pháp luật từ sự thiếu hiểu biết về pháp luật, củng cố niềm tin công lý trong cộng đồng
Quan sát hoạt động tư vấn diễn ra gần đây trong lĩnh vực thương mại
Ta thấy số lượng doanh nghiệp tìm đến với tư vấn pháp lý tăng vọt, vì các doanh nghiệp hiểu ra rằng chúng ta đang hội nhập và mọi giao du thương mại phải được đặt trên cơ sở pháp lý
Những khó khăn của doanh nghiệp có thể được giải quyết nhờ vai trò của tư vấn pháp luật và hơn hết là các luật sư Khi họ được cung cấp thông tin pháp luật, giải thích pháp luật và định hướng hành vi của doanh nghiệp trong những hoàn cảnh, điều kiện pháp luật đã dự liệu