Nhiều công nghệ tiên tiến trong bảo quản lúa, gạo, ngô, rau quả, xay xát gạo, sấy khô nông sản… đã được áp dụng làm giảm thiểu những tổn thất sau thu hoạch của các loại nông sản.. Việc q
Trang 1ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM
BÀI TIỂU LUẬN MÔN CÔNG NGHỆ SAU THU HOẠCH
Họ tên học viên: Trần Minh Tấn
Lớp: Cao học K24B - Khoa học cây trồng
Phú Thọ – 2017
Trang 2Câu 1: Phân tích định hướng và giải pháp phát triển Công nghệ sau thu hoạch của Việt Nam đến năm 2020? Liên hệ với điều kiện cụ thể tại địa phương học viên?
Các cuộc “Cách mạng xanh” (từ năm 1970-1980) đã nâng cao năng suất một số cây trồng chính lên gấp đôi Để tăng 10% năng suất cây trồng trong nền nông nghiệp bền vững, con người phải đầu tư rất lớn về của cải vật chất, tài nguyên thiên nhiên Nhưng tổn thất 10%, thậm chí 20% trong giai đoạn STH lại rất dễ xảy ra và ít được chú ý đến
Ở Việt Nam sau 30 năm đổi mới, công nghệ STH của Việt Nam đã cso nhiều thay đổi Nhiều công nghệ tiên tiến trong bảo quản lúa, gạo, ngô, rau quả, xay xát gạo, sấy khô nông sản… đã được áp dụng làm giảm thiểu những tổn thất sau thu hoạch của các loại nông sản Việc quy hoạch phát triển lĩnh vực sau thu hoạch các nông sản trên phạm vi cả nước phù hợp với quy hoạch chuyển đổi cơ cấu sản xuất nông, lâm nghiệp, thủy sản đến
2020 Tạo quan hệ gắn bó giữa vùng nguyên liệu với cơ sở sau thu hoạch; thúc đẩy hoạt động đầu tư tăng tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ trong cơ cấu kinh tế khu vực nông thôn
Mục tiêu quan trọng bậc nhất mà các nghiên cứu về lĩnh vực công nghệ sinh học sau thu hoạch hiện nay đang hướng tới là làm giảm thiểu sự hao hụt cả về chất lượng và
số lượng, duy trì sự an toàn của các sản phẩm từ khi thu hoạch tới khi tiêu thụ
Trong thực tế sản xuất nông nghiệp nhiều hộ nông dân đã mất đi từ 30% đến 40% giá trị về hoa màu sau khi thu hoạch và trước khi chúng được tiêu thụ Sự hao hụt này được quan sát thấy từ quá trình thu hoạch, đóng gói, vận chuyển, bán buôn, bán lẻ và trong các quá trình tàng trữ chờ đợi để sản xuất tiếp theo ở Rwanda (Ru-an-da), Ghana (Ga-na), Benin (Be-nan) và Ấn Độ, các nghiên cứu gần đây cũng chỉ ra được kết quả tương tự, sự tổn thất này chiếm từ 30% đến 80% Những tổn thất về mặt vật lý và chất lượng đa phần là do sự quản lý không tốt về nhiệt độ, sử dụng các loại bao bì kém chất lượng, quá trình xử lý sơ bộ chưa đúng và sự thiếu hiểu biết chung của các nhà sản xuất, thương lái về cách thức duy trì chất lượng và sự an toàn đối với các sản phẩm dễ hư hỏng Sự tổn thất về mặt vật lý và chất lượng này dẫn tới sự giảm giá trị thương mại và mang lại nguồn thu nhập thấp đi rất nhiều cho người nông dân
Trong khi các nhà nghiên cứu đã tìm ra được rất nhiều kỹ thuật sau thu hoạch hữu ích và có triển vọng cho các nước đang phát triển, thì lại có một sự thiếu hụt về thông tin liên quan đến chi phí và các lợi ích về mặt tài chính của các công nghệ tiên tiến này, vì giá cả hầu như rất ít khi được ghi lại trong các nghiên cứu Thông thường, bước chuyển
Trang 3đổi các kết quả nghiên cứu từ qui mô phòng thí nghiệm mở rộng ra thực tế đang bị bỏ xót hoặc các chi phí được xem nhẹ khi thử nghiệm đưa các công nghệ này vào áp dụng Các hoạt động kỹ thuật hữu ích này do đó có xu hướng bị phớt lờ vì không có thông tin nào
về chi phí hoặc nguồn thu hồi tài chính có thể có của nó ở các vùng miền đang phát triển khác nhau
Tổn thất STH ảnh hưởng đến kinh tế hộ nông dân
Sự tổn thất về số lượng hay chất lượng nông sản sau thu hoạch đều ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của mỗi hộ nông dân
Tổn thất STH xảy ra ở nhiều khâu, trong đó có khâu gắn với hoạt động của nông dân Tổn thất trong các khâu: thu hoạch, sơ chế (làm sạch, phơi sấy), phân loại, vận chuyển nội bộ, bảo quản tại hộ sẽ tác động trực tiếp đến kinh tế hộ nông dân Tổn thất trong những khâu khác trong giai đoạn STH như: bảo quản tại kho tập trung, vận chuyển ra khỏi vùng sản xuất, chế biến thì liên quan đến các nhà doanh nghiệp hay nhà sản xuất Tổn thất STH ảnh hưởng sản xuất Nông nghiệp
Việc thay thế công nghệ bảo quản, xử lý STH bởi các loại hóa chất bằng các biện pháp khác đã giảm đáng kể nguy cơ ô nhiễm môi trường, nguy cơ ảnh hưởng đến sức khoẻ người tiêu dùng
Việc áp dụng các công nghệ mới trong sơ chế, chế biến và tiếp thị đã giúp cho nông sản có chất lượng cao, ổn định góp phần giữ vững thị trường tiêu thụ
CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐỂ GIẢM TỔN THẤT STH
Nghiên cứu phát triển và áp dụng công nghệ thiết bị hiện đại Gắn bảo quản, chế biến nông sản với sản xuất nông nghiệp Đào tạo chuyên môn về giai đoạn STH cho người sản xuất và người quản lí Tăng cường sự quan tâm của Nhà nước Các biện pháp kỹ thuật trong bảo quản
Bảo quản trong kho thường: kho kiên cố, bán kiên cố, kho đơn giản, kho ngoài đồng, hầm đất…
Bảo quản trong kho có điều tiết vi khí hậu: kho lạnh, kho mát, kho có môi trường khí điều biến (Modified atmosphere, MA…)
Bảo quản bằng chất bảo quản: muối ăn, axit hữu cơ, kháng sinh, hoá chất BVTV, ozon, ion, khí trơ
Bảo quản nông sản bằng các tác nhân vật lý (nhiệt độ nóng, lạnh, làm khô, tia gamma, tia cực tím, sóng siêu âm )
Trang 4Chế biến để bảo quản như: đóng hộp, lọ, lên men, hun khói.
Cải tạo các giống có khả năng phòng chống sâu bệnh tốt
Một số giải pháp chủ yếu phát triển công nghệ sau thu hoạch ở Việt Nam đến năm 2020
- Xây dựng, quy hoạch và đẩy mạnh phát triển các công nghệ sau thu hoạch
- Ban hành các chính sách mang tính đột phá, có tính ứng dụng cao trong sản xuất
- Đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, công nghệ và chuyển giao tiến bộ kỹ thuật trong lĩnh vực sau thu hoạch Ứng dụng vào thực tế sản xuất giúp cho người dân có cơ hội được tiếp xúc với các công nghệ mới
- Kiện toàn hệ thống tổ chức và quản lý lĩnh vực sau thu hoạch
- Hoàn thiện và ban hành hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật đối với các sản phẩm lúa gạo, ngô, đậu tương, lạc và các loại nông sản khác
- Phát triển mạnh công nghiệp cơ khí chế tạo máy móc thiết bị đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá đặc biệt là lĩnh vực sau thu hoạch theo định hướng thị trường
- Đào tạo, phát triển nguồn nhân lực tham gia trực tiếp vào các khâu sau thu hoạch
- Về các chính sách:
Tạo điều kiện thuận lợi để mọi thành phần kinh tế được vay vốn phát triển ngành
cơ khí phục vụ quá trình thực hiện cơ giới hoá, từng bước tự động hoá lĩnh vực sau thu hoạch; cho vay không lãi đối với các dự án sản xuất thử nghiệm
Hỗ trợ một phần chi phí chuyển giao, ứng dụng công nghệ mới phục vụ chế tạo thiết bị cơ khí nông nghiệp và chế biến, bảo quản nông, lâm sản bằng nguồn vốn ngân sách
Khuyến khích tư nhân trong nước và nước ngoài đầu tư vào lĩnh vực sau thu hoạch trên địa bàn nông thôn, trước hết là các doanh nghiệp nhỏ và vừa
Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương tùy theo điều kiện có chính sách hỗ trợ, khuyến khích nông dân và các cơ sở dịch vụ sau thu hoạch đầu tư mua sắm, đổi mới công nghệ
- Các dự án đầu tư nâng cấp, hiện đại hoá thiết bị, dây chuyền sản xuất hoặc xây dựng mới và sử dụng công nghệ tiên tiến được ưu tiên thuê đất và được hưởng chính sách
ưu đãi trong việc thuê đất, chuyển nhượng, thế chấp quyền sử dụng đất theo quy định của pháp luật về đất đai
- Nhà nước cần dành ưu tiên đầu tư ở mức cao hơn cho việc phát triển kết cấu hạ tầng kỹ thuật khu vực nông thôn, đặc biệt là hệ thống thủy lợi phục vụ phát triển nông nghiệp Các địa phương cần có chính sách phù hợp huy động nguồn nội lực đầu tư xây
Trang 5dựng mạng lưới chợ nông thôn Đồng thời hỗ trợ phát triển hệ thống thông tin thị trường, xúc tiến thương mại
Liên hệ thực tế tại đại phương:
Phú Thọ là một tỉnh Trung du miền núi phía Bắc của Việt Nam, có vị trí trung tâm vùng và là cửa ngõ phía Tây Bắc của Thủ đô Hà Nội Tỉnh Phú Thọ nằm trên trục hành lang kinh tế Hải Phòng – Hà Nội – Côn Minh (Trung Quốc), phía Đông giáp tỉnh Vĩnh Phúc, phía Tây tiếp giáp thành phố Hà Nội, phía Nam giáp tỉnh Hoà Bình, phía Bắc giáp tỉnh Yên Bái và Tuyên Quang Phú Thọ cách sân bay quốc tế Nội Bài 50km, cách Trung tâm thành phố Hà Nội 80km, cách cảng Hải Phòng 170km, cách cửa khẩu quốc tế Hà Khẩu (giữa Lào Cai - Việt Nam và Vân Nam - Trung Quốc) và cửa khẩu Thanh Thủy – Lạng Sơn 200km và là nơi hợp lưu của ba con sông lớn: sông Hồng, sông Đà và sông Lô Trong những năm qua công nghệ sau thu hoạch còn chậm phát triển, chưa được trú trọng nhiều Nguyên nhân chủ yếu là do người dân vẫn canh tác nông nghiệp theo hình thức truyền thống, diện tích trồng trọt canh tác thì nhỏ lẻ, manh mún Trình độ lao động còn thấp, mặc dù trong những năm qua được sự quan tâm tạo điều kiện của các cấp các ngành
từ Tỉnh đến Huyện hỗ trợ ứng dụng cơ giới hóa vào sản xuất tuy nhiên chủ yếu là các khâu canh tác mà hầu như chưa trú trọng nhiều đến tầm quan trọng của việc bảo quản sau thu hoạch vì vậy, người dân rất khó có thể áp dụng khoa học và công nghệ tiên tiến để bảo quản nông sản, giảm tỷ lệ hao hụt vì việc này đòi hỏi phải đầu tư lớn, trong khi khả năng của người nông dân còn có hạn
Trong những năm gần đây vấn đề về công nghệ sau thu hoạch ngày càng nhận được sự quan tâm của các cấp chính quyền Tỉnh Ủy, HĐND, UBND tỉnh Phú Thọ đã ban hành nhiều chính sách khuyến khích, hỗ trợ các doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực nông nghiệp đặc biệt là nông nghiệp công nghệ cao tuy nhiên nhiều doanh nghiệp không mặn mà đầu tư phát triển vì tính rủi ro cao, đầu tư lớn mà lâu thu hồi vốn Mặt khác vấn
đề thời vụ cũng ảnh hưởng đến việc đầu tư của các doanh nghiệp Ngoài ra, trình độ và thói quen của người nông dân cũng là một vấn đề, nhất là vùng sâu, vùng xa đã ảnh hưởng đến việc phổ biến áp dụng tiến bộ kỹ thuật
Vì thế, cần phải tạo ra một cơ chế mở, có tính cạnh tranh cao bao gồm các chương trình truyền thông, hướng dẫn thủ tục hành chính, hỗ trợ tài chính, cách tiếp cận nguồn vốn cho các đối tượng như nông dân, người làm khoa học, doanh nghiệp… Cần phải làm tốt các khâu:
Trang 6- Quy hoạch, xây dựng các vùng chuyên canh, thâm canh nông nghiệp công nghệ cao nhằm tạo ra nguồn sản phầm dồi dào phục vụ cho sự phát triển của công nghệ sau thu hoạch
- Tổ chức liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị từ sản xuất nguyên liệu đến chế biến, tiêu thụ
- Giảm tổn thất sau thu hoạch
- Nâng cao chất lượng, chuyển dịch cơ cấu sản phẩm phù hợp với nhu cầu thị trường Sử dụng có hiệu quả phế phụ phẩm, phát triển các ngành công nghiệp phụ trợ
- Chính sách hỗ trợ phát triển thị trường
- Đặc biệt quan tâm trú trọng về phát triển nguồn nhân lực
Đối với đầu tư cho nông nghiệp, tăng cường đầu tư và sử dụng hiệu quả các nguồn vốn đầu tư cho lĩnh vực thương mại, chế biến nông, lâm, thủy sản; xây dựng các cơ chế, chính sách khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào chế biến sâu, chế biến phế phụ phẩm, hợp tác liên kết sản xuất với nông dân, bảo đảm có vùng nguyên liệu ổn định và phát triển bền vững
Trang 7Câu 2: Trình bày nguyên nhân gây hư hỏng rau quả sau thu hoạch? biện pháp hạn chế và khắc phục để giảm tổn thất sau thu hoạch? Liên hệ sản phẩm
Theo Cục Chế biến, thương mại nông - lâm - thủy sản và nghề muối tổn thất sau thu hoạch đối với lúa gạo của Việt Nam thuộc hàng cao nhất khu vực châu Á, dao động trong khoảng 9-17%, thậm chí 20-30%, tuỳ từng khu vực
và mùa vụ Với tỷ lệ tổn thất này, chúng ta mất khoảng 3.000 tỷ đồng mỗi năm Còn với rau quả, tổn thất khoảng 25% đối với các loại quả và hơn 30% đối với rau Trong khi đó,
tỷ lệ TTSTH ở các nước châu Á như Ấn Độ chỉ là 3-3,5%, Bangladesh 7%, Pakistan 2-10%, Indonesia 6-17%, Nepan 4-22%
Hiện, nông dân nước ta phần lớn tự thu hoạch, bảo quản bằng một số chế phẩm hóa học nên chất lượng, mẫu mã giảm Đơn cử như công nghệ sấy thóc gạo của ta chưa phát triển, thóc thường phơi trên các sân bê -tông hay đường nhựa nên độ rạn, gãy cao (30%);
tỷ lệ sạn, cát vượt quá tiêu chuẩn cho phép Theo thống kê của Viện Kinh tế nông nghiệp, hầu hết công nghệ của các doanh nghiệp (DN) chế biến nông - lâm sản đã qua 3 - 4 thế hệ; 73% số nhà xưởng tạm bợ, chắp vá; chỉ 1- 5% sản phẩm làm ra đạt chất lượng quốc tế
Nguyên nhân dẫn đến tình trạng tổn thất sau thu hoạch của chúng ta lớn là do công nghệ phục vụ sau thu hoạch quá lạc hậu, cơ sở vật chất yếu và thiếu, sản xuất manh mún
Theo Viện Cơ điện nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch (Bộ Nông nghiệp và PTNT), thế mạnh của Việt Nam là có nhiều loại rau, quả ngon, nhu cầu của thị trường lớn nên có thể đẩy mạnh xuất khẩu rau quả Tuy nhiên, xuất khẩu rau quả của Việt Nam đang vấp phải nhiều khó khăn, vướng mắc Khó khăn lớn nhất là các nước nhập khẩu thường xuyên yêu cầu phải cung cấp đủ số lượng với chất lượng đảm bảo trong khi các nhà cung ứng của Việt Nam chưa đáp ứng được yêu cầu này Một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên là do sản xuất manh mún, nhỏ lẻ nên không thể thu gom được số lượng lớn với chất lượng đồng đều Thêm nữa, khâu thu hái, bảo quản sau thu hoạch của ta còn yếu
Do tỷ lệ áp dụng kỹ thuật thu hái, phân loại bảo quản còn thấp, kỹ thuật bảo quản mới chỉ dừng lại ở việc đóng gói bao bì và lưu giữ tại cảng bằng các kho mát chuyên dùng nên ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng sản phẩm, khiến xuất khẩu quả tươi bị hạn chế Hiện mới chỉ có 10% lượng vải quả và nhãn được đưa vào chế biến nhưng do chưa
có công nghệ và cơ sở vật chất thích hợp nên tỷ lệ tổn thất lên tới 25-30% Một số loại
Trang 8quả như chuối, vải, nhãn được sấy khô, tuy đã kéo dài thời gian sử dụng nhưng không giữ được hương vị tự nhiên
Trong lĩnh vực trồng lúa, việc thu hoạch cũng chưa đồng bộ, chủ yếu theo phương pháp thủ công nên tổn thất sau thu hoạch lớn Theo TS Lê Văn Bảnh, Viện trưởng Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), cơ giới hóa thu hoạch lúa tiến triển chậm một phần là do chưa có mẫu máy nào thực sự thích hợp, hiệu quả Việc phát triển máy gặt đập liên hợp không những là lời giải cho bài toán thu hoạch lúa mà còn là đầu tàu thúc đẩy nhanh tiến trình cơ giới hóa nghề trồng lúa Hiện vùng ĐBSCL mới có khoảng 480 máy gặt đập liên hợp, trong 10 năm tới, cần khoảng 6.000-7.000 máy
Tại miền Bắc, quy mô vùng nguyên liệu mới chỉ được thành hình ở một số tỉnh nhưng rất nhỏ lẻ, manh mún như vùng vải Lục Ngạn (Bắc Giang) chỉ vẻn vẹn 2.500/18.500ha quy hoạch sản xuất theo quy trình VietGAP, nhãn lồng Hưng Yên cũng chỉ khoảng 10% diện tích bảo đảm theo tiêu chuẩn vùng nguyên liệu an toàn Điều đó làm giảm khả năng tái đầu tư và áp dụng tiến bộ kỹ thuật mới sản xuất, chế biến; giảm khả năng nâng cao chất lượng sản phẩm của người nông dân
Mỗi năm, ĐBSCL sản xuất ba vụ lúa, sản lượng 20-22 triệu tấn Phần tiêu thụ nội địa
sẽ phân phối về kho hàng ở các tỉnh thành, các cửa hàng ngũ cốc hoặc siêu thị Đối với gạo xuất khẩu, từ trước tới nay, giá gạo Việt Nam luôn thấp hơn gạo Thái Lan Mạng lúa gạo quốc tế Rice Online cho rằng, doanh nghiệp Việt Nam chào giá gạo 15% tấm là 425 USD/tấn trong khi gạo Thái Lan cùng loại chào giá tới 600 USD/tấn Sự thua kém của hạt gạo Việt so với Thái Lan, ngoài chuyện giống lúa thì chủ yếu do công nghệ sau thu hoạch, trong đó có vấn đề phơi sấy, tồn trữ còn kém
Các nguyên nhân gây tổn thất rau quả sau thu hoạch:
Trang 9* Nguyên nhân từ bên trong:
Một số nông sản sau khi thu hoạch vẫn tiếp tục xảy ra quá trình hô hấp Khác với động vật, các sản phẩm thực vật (hạt, củ, quả…) có thể hô hấp trong điều kiện
có oxi (hô hấp hiếu khí) và không có oxi (hô hấp yếm khí) theo các phương trình sau:
C6H12O6 + 6O2 → 6CO2 + 6H2O + Q1 (674Kcal)
(hô hấp hiếu khí)
C6H12O6 → 2C2H5OH + 2CO2 + Q2 (28Kcal)
(hô hấp yếm khí)
Để đặc trưng cho mức độ hô hấp, người ta dùng khái niệm cường độ hô hấp:
là lượng oxy tiêu tốn cho 100g chất khô của nông sản, hoặc lượng CO2 thoát ra do 100g nông sản hô hấp trong 24 giờ
Nếu nông sản hô hấp mạnh có thể tiêu hao 0,1 - 0,2% chất khô trong 24 giờ.
Vì vậy, sự hô hấp làm tổn thất chất khô và làm tăng khí CO2, tăng ẩm cũng như nhiệt trong khối nông sản.
Loại quả giàu đường tan thì tiêu hao đường, loại hạt giàu chất béo (lạc, vừng, đậu tương ) thì tiêu hao chủ yếu là chất béo…
Quá trình hô hấp của nông sản phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: nhiệt độ, thuỷ phần của nông sản và độ thoáng của môi trường bảo quản, ngoài ra còn phụ thuộc vào đặc tính mỗi loại nông sản
Ở nhiệt độ dưới 100 C, sự hô hấp nhỏ không đáng kể Khi nhiệt độ tăng quá
180C thì sự tăng nhiệt độ làm tăng nhanh cường độ hô hấp
Cứ tăng 10C thì quá trình hô hấp tăng từ 20 - 50%
Khi nhiệt độ vượt quá 250C, cường độ hô hấp giảm khi nhiệt độ tăng, ở 50
-550C, các enzym trong nông sản bị ức chế hoạt động dẫn đến quá trình hô hấp giảm thậm trí nông sản bị “chết”.
* Nguyên nhân từ bên ngoài:
Trang 10Môi trường, khí hậu:
Đối với các sản phẩm rau, củ, quả việc bảo quản thiếu các phương tiện bảo quản nên các sản phẩm không bảo quả được lâu và tỷ lệ hao hụt nhiều => giảm khối lượng chất lượng kém
Nhóm Loại rau
hoặc quả
Nguyên nhân gây tổn thất và giảm chất lượng
sau thu hoạch
Rau ăn củ
Cà rốt
Củ cải đường Hành củ Tỏi Khoai tây Khoai lang
Tổn thương cơ giới Phương pháp xử lý không thích hợp Nẩy mầm và bén rễ
Mất nước (héo) Thối hỏng Tổn thương lạnh (thường xảy ra đối với các sản phẩm cây trồng có nguồn gốc cận nhiệt đới hoặc nhiệt đới).
Rau ăn lá
Rau diếp Rau bina Bắp cải Hành hoa
Mất nước (héo) Mất màu xanh Tổn thương cơ giới Cường độ hô hấp tương đối cao Thối hỏng
Rau ăn hoa Súp lơ xanh,
thiên lý
Tổn thương cơ giới Vàng hóa và các biểu hiện biến màu khác Rụng hoa
Thối hỏng Mất nước (nhăn héo) Bầm tím và các tổn thương cơ giới khác Tổn thương lạnh
Thối hỏng