Tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học hóa học ở trường trung học phổ thông phần hóa hữu cơ 11 nâng cao​

Ngày nay, trong thời đại nền kinh tế hội nhập và sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ đòi hỏi con người phải biết hợp tác, giao lưu, học tập và trao đổi kinh nghiệm cho nhau đ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHÓM TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC Ở

TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ

THÔNG – PHẦN HÓA HỮU CƠ 11

NÂNG CAO

Chuyên ngành : Lý luận và phương pháp dạy học môn Hóa học

NGƯỜI HƯỚNG DẪN: PGS TS TRỊNH VĂN BIỀU SINH VIÊN THỰC HIỆN: VƯƠNG LÊ ÁI THẢO

Thành phố Hồ Chí Minh – 2015

Em xin gởi lời cảm ơn chân thành nhất đến Ban Giám hiệu trường Đại học

Sư phạm TP Hồ Chí Minh, quý thầy cô giảng viên đã tận tình giảng dạy và giúp

chúng em khắc sâu kiến thức trong suốt 4 năm học.

Em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến thầy Trịnh Văn Biều đã dành nhiều thời

gian hướng dẫn, động viên và khuyến khích em vượt qua những khó khăn trong

quá trình học tập để hoàn thành tốt đề tài.

Xin cảm ơn thầy cô giáo và các em học sinh ở trường THPT Gia Định

TP.HCM đã nhiệt tình cộng tác, giúp đỡ tôi trong quá trình thực nghiệm sư phạm.

Cuối cùng, xin cảm ơn gia đình, bạn bè đã luôn là chỗ dựa tinh thần vững

chắc nhất cho tôi trong suốt thời gian thực hiện đề tài này.

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 30, tháng 4, năm 2015

Tác giả

Comment [U1]: THPT Gia Định TP.HCM

Phê duyệt của giáo viên hướng dẫn

DANH MỤC CÁC BẢNG

DANH MỤC CÁC HÌNH

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Một số tài liệu và bài viết về hoạt động nhóm

1.1.2 Một số luận văn, khóa luận viết về tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học 6 1.2 Đổi mới phương pháp dạy học (PPDH)

1.2.1 Những nét đặc trưng của đổi mới PPDH [5, tr.114], [18]

1.2.2 Một số xu hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay [1, tr.15]

1.3 Tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học

1.3.1 Khái niệm nhóm và hoạt động nhóm [1], [2]

1.3.2 Các giai đoạn phát triển của nhóm [9]

1.3.3 Những nét đặc thù của hoạt động nhóm [16, tr.14]

1.3.4 Các nguyên tắc hoạt động nhóm [19, tr.5]

1.3.4 Ưu điểm và hạn chế của hoạt động nhóm trong dạy học

1.3.5 Chuẩn bị tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học [13, 15]

1.3.6 Tiến trình dạy học theo nhóm

1.3.7 Một số lưu ý để tổ chức hoạt động nhóm đạt hiệu quả

1.4 Một số cấu trúc hoạt động nhóm [8]

1.4.1 Cấu trúc ghép hình (Jigsaw)

1.4.2 Cấu trúc Stad (Student Teams Achievement Division)

1.4.3 Cấu trúc TGT (Teams Games Tournaments)

1.4.4 Cấu trúc Kagan

1.5 Thực trạng tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học Hóa học ở trường THPT

1.5.1 Mục đích điều tra

1.5.2 Đối tượng điều tra

CHƯƠNG 2

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHÓM TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG – PHẦN HÓA HỮU CƠ 11 NÂNG CAO

2.1 Những nội dung cơ bản của chương trình Hóa học Hữu cơ lớp 11 THPT .

2.1.1 Hệ thống kiến thức Hóa hữu cơ 11 THPT .

2.1.2 Những lưu ý khi dạy học phần Hóa hữu cơ lớp 11 THPT

2.2 Nguyên tắc thiết kế giáo án có tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học

2.2.1 Đảm bảo tính chính xác - khoa học

2.2.2 Đảm bảo tính sư phạm

2.2.3 Đảm bảo đặc trưng của bộ môn Hóa học

2.2.4 Đảm bảo mục tiêu của bài học

2.2.5 Số hoạt động hợp tác trong một tiết, một bài cần vừa phải

2.2.6 Lựa chọn nội dung phù hợp để thiết kế hoạt động hợp tác

2.2.7 Nhiệm vụ hợp tác có thể thực hiện trong thời gian cho phép

2.2.8 Qui mô nhóm phải phù hợp với nhiệm vụ hợp tác và thời gian hoạt động 36 2.2.9 Phải tạo điều kiện cho tất cả các HS hoạt động một cách tích cực, chủ động, sáng tạo

2.3 Qui trình thiết kế giáo án dạy học theo nhóm

Dựa vào các nguyên tắc khi thiết kế dạy học theo nhóm chúng tôi đề ra quy trình thiết kế giáo án như sau:

2.3.1 Xác định mục tiêu dạy học của bài giảng

2.3.2 Chia nội dung bài học thành từng phần ứng với các hoạt động

2.3.3 Chọn hoạt động có thể tiến hành dưới hình thức hợp tác

2.3.4 Dự tính thời gian cho từng hoạt động

2.3.5 Lựa chọn số lượng thành viên trong nhóm tương ứng với nhiệm vụ học tập 40 2.3.6 Chọn lựa hình thức tổ chức hoạt động hợp tác

2.3.7 Thiết kế các hoạt động ứng với từng nội dung bài học

2.3.8 Xây dựng tiêu chí đánh giá hoạt động của các nhóm

2.3.9 Chuẩn bị đồ dùng dạy học

2.4 Đề xuất một số hình thức tổ chức hoạt động nhóm thích hợp với dạy học hoá học 44

2.4.1 Hình thức 1: Tổ chức hoạt động nhóm chuyên gia 44

2.4.2 Hình thức 2: Tổ chức hoạt động nhóm chia sẻ kết quả học tập 46

2.4.3 Hình thức 3: Tổ chức hoạt động nhóm có sử dụng thí nghiệm 48

2.4.4 Hình thức 4: Tổ chức hoạt động nhóm báo cáo sản phẩm tại lớp 50

2.5 Một số giáo án sử dụng hoạt động nhóm trong dạy học 54

2.5.2 Giáo án bài “LUYỆN TẬP ANKIN” 57

2.5.3 Giáo án bài “ÔN TẬP THI GIỮA HỌC KỲ II PHẦN HIĐROCACBON NO VÀ KHÔNG NO” 60

2.5.4 Giáo án bài “NGUỒN HIĐROCACBON THIÊN NHIÊN” 66

2.5.5 Giáo án bài “BÀI THỰC HÀNH SỐ 5: TÍNH CHẤT CỦA ETANOL, GLIXEROL VÀ PHENOL” 72

TÓM TẮT CHƯƠNG 2 75

CHƯƠNG 3 77

THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 77

3.1 Mục đích thực nghiệm 77

3.2 Đối tượng thực nghiệm 77

3.3 Nội dung thực nghiệm 77

3.4 Tiến trình thực nghiệm 78

3.5 Kết quả thực nghiệm 80

3.6 Bài học rút ra từ thực nghiệm 86

3.6.1 Kinh nghiệm về chia nhóm 86

3.6.2 Chuẩn bị tâm lí HS cho việc thành lập nhóm hợp tác 87

3.6.3 Tạo sự phụ thuộc tích cực giữa các thành viên 87

3.6.4 Chọn nội dung để hoạt động nhóm 88

3.6.5 Theo dõi các hoạt động nhóm để điều chỉnh kịp thời 89

3.6.6 Đảm bảo thời gian dự kiến 89

TÓM TẮT CHƯƠNG 3 90

1 Kết luận 91

2 Kiến nghị 92

TÀI LIỆU THAM KHẢO 94

HÓA CHẤT THÍ NGHIỆM 101

Bảng 1.1: Cơ chế tính điểm của cấu trúc Stad 22

Bảng 1.2: Cơ chế đánh giá của cấu trúc TGT 23

Bảng 1.3: Số lượng phiếu thăm dò thực trạng tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học Hóa học ở trường THPT 25

Bảng 1.4: Mức độ yêu thích của việc tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học Hóa học ở trường THPT 26

Bảng 1.5: Mức độ hoạt động nhóm của HS trong những giờ học Hóa học ở trường THPT 26

Bảng 1.6: Những ưu điểm của hoạt động nhóm 26

Bảng 1.7: Những yếu tố giúp hoạt động nhóm có hiệu quả 27

Bảng 2.1: Cơ chế đánh giá hoạt độn nhóm 47

Bảng 2.2: Phiếu điểm đánh giá hoạt động nhóm có sử dụng thí nghiệm 49

Bảng 2.3: Thang điểm đánh giá hoạt động nhóm bài báo cáo tại lớp 51

Bảng 3.1: Các lớp thực nghiệm và đối chứng 78

Bảng 3.2: Kết quả bài kiểm tra 1 82

Bảng 3.3: Phân phối tần số, tần suất, tần suất tích lũy điểm bài kiểm tra 1 82

Bảng 3.4: Tổng hợp kết quả học tập 83

Bảng 3.5: Các tham số đặc trưng kết quả bài kiểm tra 1 84

Bảng 3.6: Kết quả bài kiểm tra 2 85

Bảng 3.7: Phân phối tần số, tần suất, tần suất tích lũy điểm bài kiểm tra 2 85

Bảng 3.8: Tổng hợp kết quả học tập 86

Hình 3.1: Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra 1 83

Hình 3.2: Biểu đồ so sánh kết quả học tập bài kiểm tra 1 84

Hình 3.3: Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra 2 86

Hình 3.4: Biểu đồ so sánh kết quả học tập bài kiểm tra 2 87

Phụ lục 1: Đề kiểm tra 15 phút ANKEN (tiết 2) 1

Phụ lục 2: Đề kiểm tra 5 phút LUYỆN TẬP: ANKIN lần 1 và 2 3

Phụ lục 3: Đề kiểm tra 30 phút BÀI ÔN TẬP THI GIỮA KỲ 5

Phụ lục 4: Bảng tường trình bài thực hành số 5 6

Phụ lục 5: Phiếu thăm dò ý kiến học sinh 11

1 Lý do chọn đề tài

“Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại;

phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của

người học” Đó là một trong những nhiệm vụ được nêu ra trong Nghị quyết Trung

Ương 8 khóa XI về “ đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục” Làm thế nào để đổi

mới phương pháp dạy học các môn học nói chung và môn Hóa nói riêng để thực sự

góp phần vào việc đổi mới và nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông, là một câu

hỏi không hề dễ

Ngày nay, trong thời đại nền kinh tế hội nhập và sự phát triển như vũ bão của

khoa học công nghệ đòi hỏi con người phải biết hợp tác, giao lưu, học tập và trao

đổi kinh nghiệm cho nhau để cùng phát triển.Giáo dục có nhiệm vụ đào tạo một thế

hệ trẻ năng động, sáng tạo, có đủ năng lực đối mặt với những cơ hội, thách thức

trong thời kỳ hội nhập, đào tạo con người có đủ khả năng sống và làm việc theo yêu

cầu của thời đại mới Vì vậy ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường học sinh cần

được trang bị một số kỹ năng sống quan trọng Đó là kỹ năng hợp tác và làm việc

theo nhóm, kỹ năng sử dụng các phần mềm tin học, kỹ năng phát hiện và giải quyết

vấn đề, kỹ năng trình bày và thuyết phục,… đồng thời hình thành và phát triển cho

học sinh các năng lực xã hội như năng lực lãnh đạo, xây dựng lòng tin, xử lý xung

đột, cổ vũ, động viên,…

Dạy học bằng hoạt động nhóm là một phương pháp dạy học tích cực, phát

huy tính năng động, sáng tạo, năng lực giao tiếp và hợp tác của học sinh Khi làm

việc theo nhóm, học sinh và giáo viên đều gặp những khó khăn nhất định Tuy

nhiên, nếu giáo viên biết cách chia nhóm, tổ chức và điều khiển hoạt động thì sẽ

phát huy được các mặt mạnh, khắc phục mặt yếu của hoạt động nhóm, từ đó nâng

cao hiệu quả dạy học

Dạy học theo nhóm đã được nghiên cứu và áp dụng có hiệu quả ở những

nước phát triển Phương pháp này ở Việt Nam đang được ngành giáo dục quan tâm

Comment [U1]: ustify, sửa toàn bộ

K

vì tác dụng đặt biệt của nó trong việc hình thành nhân cách con người mới năng

động, sáng tạo, có khả năng giao tiếp, năng lực thích ứng và năng lực hợp tác

Với những lý do trên, chungs tôi chọn “ Tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học Comment [U2]: chúng tôi

hóa học ở trường THPT – phần Hóa hữu cơ 11 nâng cao

luận tốt nghiệp của mình

2.Mục đích nghiên cứu

Tổ chức các hoạt động nhóm trong bài lên lớp thành những nhiệm vụ học tập

cụ thể, thích hợp với lứa tuổi, trình độ và vốn kinh nghiệm của học sinh nhằm hình

thành và phát triển các kỹ năng hoạt động và các năng lực xã hội Thông qua hoạt

động nhóm, học sinh trở thành chủ thể phát hiện kiến thức mới, góp phần nâng cao

chất lượng dạy học nói chung và dạy học hóa học nói riêng ở trường THPT

3.Khách thể, đối tượng

3.1.Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học ở trường THPT

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Việc tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học hóa học ở trường THPT – Phần Hóa

hữu cơ 11 nâng cao

4 Phạm vi nghiên cứu

Trong luận văn tập trung nghiên cứu 3 hình thức tổ chức hoạt động nhóm trong dạy

và học hóa học ở trường THPT và vận dụng để thiết kế một số bài lên lớp thuộc

chương trình Hóa hữu cơ 11 nâng cao

5 Nhiệm vụ đề tài

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về:

+Đổi mới phương pháp dạy học

+Tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học

+Tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học hóa học ở trường THPT

Comment [U4]: ViViệc tổ chức hoạt

động nhóm trong dạy học hóa học

ở trường THPT – Phần Hóa hữu cơ

11 nâng cao

Comment [U5]: Còn thiếu nhiều nv

+Nghiên cứu chương trình và SGK lớp 10, 11, 12.

-Tìm hiểu thực trạng tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học ở trường THPT

- Nghiên cứu những nội dung cơ bản của chương trình Hóa học hữu cơ lớp 11 THPT

-Đưa ra nguyên tắc thiết kế giáo án có tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học

-Đưa ra quy trình thiết kế giáo án

-Đề xuất một số hình thức hoạt động nhóm thích hợp

-Thiết kế một số giáo án sử dụng hoạt động nhóm trong dạy học

-Thực nghiệm sư phạm để xác định tính hiệu quả và tính khả thi của các bài lên lớp có tổ chức hoạt động nhóm

6 Giả thuyết khoa học

Nếu giáo viên tổ chức tốt hoạt động nhóm trong dạy học thì sẽ rèn cho học sinh các kỹ năng hoạt động, từ đó góp phần nâng cao hiệu quả dạy học

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Một số tài liệu và bài viết về hoạt động nhóm

Hoạt động nhóm là lĩnh vực đã được nghiên cứu từ lâu, có rất nhiều bài viết

về lĩnh vực này, trong số đó có thể kể đến:

 “Vận dụng các cấu trúc dạy học hợp tác vào giảng dạy hóa học phổ thông”

của tác giả Đào Thị Hoàng Hoa (Tạp chí Khoa học ĐHSP TPHCM, số 39/2012)

 “Một số vấn đề cơ sở lý luận về kỹ năng học theo nhóm của học sinh” của tác

giả Ngô Thị Thu Dung (Tạp chí giáo dục, số 4/2002)

 “Một số vấn đề cơ sở lý luận học hợp tác nhóm” của tác giả Lê Văn Tạc (Tạp

chí giáo dục, số 9/2002)

 Bài viết “Dạy học hợp tác – một xu hướng mới của giáo dục thế kỷ XXI”, của

PGS.TS Trịnh Văn Biều đăng trên tạp chí khoa học, số 25, năm 2011 – trườngĐại học Sư phạm Tp.HCM

 “Dạy học hợp tác theo nhóm trong dạy học hóa học ở trường trung học phổ thông” của tác giả Đặng Thị Thanh Bình đăng trên Tạp chí Khoa học, số 25, năm

2011 – trườngĐại học Sư phạm Tp.HCM

 “Các phương pháp dạy học tích cực và hiệu quả” của PGS.TS Trịnh Văn

Biều là giáo trình giảng dạy môn Các phương pháp dạy học hiệu quả ở trườngĐHSP Tp.HCM

Nhận xét: Các bài viết trên giúp ta có cái nhìn tổng quát về dạy học hợp tác, đồng

thời cũng cung cấp thông tin, kinh nghiệm khi sử dụng hình thức hoạt động nhóm trong dạy học, giúp cho những ai quan tâm đến hình thức tổ chức dạy học hợp tác theo nhóm dễ định hướng và thành công khi áp dụng vào giảng dạy thực tế.

1.1.2 Một số luận văn, khóa luận viết về tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học

Ởnước ta, trong một số năm gần đậy, các luận văn, khóa luận viết về dạy họchợp tác tương đối nhiều Một số hình công trình nghiên cứu có liên quan đến dạyhọc hợp tác bằng hình thức hoạt động nhóm mà tôi đã tham khảo:

 Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục “Tổ chức hoạt động nhóm trongdạy và học môn hóa học ở trường trung học phổ thông – phần Hóa 10 chương trìnhnâng cao” của tác giả Hỉ A Mỗi – học viên khóa 17 (2009), trường ĐHSP TP.HCM

[14] Nhận xét: Luận văn có nhiều đầu tư, đề tài đã hoàn thành tốt nhiệm vụ và

mục tiêu đề ra, tác giả đã làm nổi bậc những ưu điểm của PP hoạt động nhóm

trong dạy học hóa học, chứng minh được hình thức dạy học theo nhóm là khả thi

và mang lại hiệu quả giáo dục cao, xây dựng được 5 hình thức dạy học theo nhóm thích hợp với dạy học Hóa học ở trường THPT Thiết kế 10 bài lên lớp có vận dụng

5 hình thức dạy học vào trong giảng dạy Đề tài góp phần thay đổi cách nhìn trong việc đổi mới PPDH.

 Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục “Sử dụng phương pháp dạy học hợp táctheo nhóm nhỏ trong dạy học Hóa học lớp 11 – chương trình nâng cao ở THPT”của tác giả Trần Thị Thanh Huyền – học viên khóa 18 (2010), trường ĐHSP

TP.HCM [10]

Nhận xét: Đề tài đã cung cấp thông tin về DHHT trên thế giới và có sự phân tích

nhận định riêng của tác giả Thiết kế một số giáo án có vận dụng DHHT, đã khắc phục được tình trạng “ăn theo” của các học sinh lười nhác trong hoạt động nhóm.

Đề tài cũng đưa ra một vài đề xuất phương án đánh giá Tuy nhiên cách đánh giá hoạt động của cá nhân và nhóm ở một số bài lên lớp còn chưa phù hợp thực tế.

 Khóa luận tốt nghiệp “Thử nghiệm phương pháp hợp tác nhóm nhỏ và

phương pháp đóng vai trong dạy học môn hóa lớp 10 nâng cao nhằm phát huy tính tích cực của HS” của sinh viên Nguyễn Thị Khánh Chi (2007), trường ĐHSP

TP.HCM [6]

 Khóa luận tốt nghiệp “Hoạt động nhóm trong dạy học hóa học ở trường

THPT” của sinh viên Phan Thị Thùy Trang (2008), trường ĐHSP TP.HCM [17].

Nhận xét:các khóa luận trên bước đầu tìm hiều cơ sở lí luận về phương pháp dạy

học theo nhóm, đúc kết được một số kinh nghiệm khi tổ chức nhóm Tuy nhiên phần

lí luận còn chưa đầy đủ, chi tiết; phần thực nghiệm còn chưa đánh giá được tính hiệu quả về sự phát triển các kỹ năng hoạt động của HS; chưa làm nổi bậc các biện pháp nâng cao hiệu quả hoạt động nhóm.

Tóm lại, các tài liệu nêu ra trên đều có giá trị cả về lý luận lẫn thực tiễn từ đórút ra được nhiều bài học bổ ích, những gợi ý quan trọng Em đã tiếp thu có chọnlọc, kế thừa và phát triển một số ý tưởng của các tác giả đi trước để làm nền tảngcho khóa luận tốt nghiệp của mình

1.2 Đổi mới phương pháp dạy học (PPDH)

1.2.1 Những nét đặc trưng của đổi mới PPDH [5, tr.114], [18]

Với mục tiêu đẩy nhanh công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước,phát triển nền kinh tế thị trường có định hướng xã hội chủ nghĩa, mở cửa hội nhậpvới các nước trong khu vực và trên thế giới, đòi hỏi giáo dục nước nhà phải đào tạonên những con người lao động có tính sáng tạo, thích ứng với sự phát triển nhanh

và đa dạng của xã hội

Các PPDH truyền thống tuy đã khẳng định được những thành công nhất định,nhưng vẫn t

còn nhiều hạn chế Phổ biến vẫn là thuyết trình, thiên về truyền thụ kiến thứcmột chiều, áp đặt, không đáp ứng được các yêu cầu đã nêu Do đó chúng ta phảiđổi mới PPDH theo hướng dạy cách học, cách suy nghĩ, dạy phương pháp tư duy

Cụ thể là:

- Phát huy tính chủđộng, sáng tạo trong quá trình nhận thức, vận dụng

- Tạo điều kiện để học sinh tự phát hiện, tìm hiểu, đặt và giải quyết vấn đề

- Tăng cường trao đổi, thảo luận

- Tạo điều kiện hợp tác trong nhóm

- Tạo điều kiện cho học sinh tựđánh giá, đánh giá lẫn nhau

- Tận dụng tri thức thực tế của học sinh để xây dựng kiến thức mới

Như vậy đổi mới PPDH nói chung và PPDH hóa học nói riêng là một yêu cầukhách quan và là một nhu cầu tất yếu của xã hội học tập.

1.2.2 Một số xu hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay [1, tr.15]

Trên thế giới và ở nước ta hiện nay đang có rất nhiều công trình nghiên cứu,thử nghiệm về đổi mới PPDH theo các hướng khác nhau Sau đây là một số xuhướng cơ bản:

- Phát huy tính tích cực, tự lực, chủ động, sáng tạo của người học Chuyển trọngtâm hoạt động từ GV sang HS Chuyển lối học từ thông báo tái hiện sang tìm tòi,khám phá Tạo điều kiện cho HS học tập tích cực, chủđộng, sáng tạo

- Phục vụ ngày càng tốt hơn hoạt động tự học và phương châm học suốt đời.Không chỉ dạy kiến thức mà còn dạy cách học, trang bị cho HS phương pháp họctập, phương pháp tự học

- Tăng cường rèn luyện năng lực tư duy, khả năng vận dụng kiến thức vào cuộc sống thực tế

Chuyển từ lối học nặng về tiêu hoá kiến thức sang lối học coi trọng việc vận dụng kiến thức

- Cá thể hoá việc dạy học Việc dạy học thích ứng với năng lực và điều kiện củatừng người học ở mức độ từ thấp đến cao Biện pháp: chia nhỏ lớp, dạy học theonhóm nhỏ,

- Tăng cường sử dụng thông tin trên mạng, sử dụng tối ưu các phương tiện dạy học đặc biệt là tin học và công nghệ thông tin vào dạy học

- Từng bước đổi mới việc kiểm tra đánh giá, giảm việc kiểm tra trí nhớđơnthuần, khuyến khích việc kiểm tra khả năng suy luận, vận dụng kiến thức; sử dụngnhiều loại hình kiểm tra thích hợp với từng môn học

- Gắn dạy học với nghiên cứu khoa học ở mức độ ngày càng cao (theo sự phát triển của HS, theo cấp học, bậc học)

1.3 Tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học

1.3.1 Khái niệm nhóm và hoạt động nhóm [1], [2]

Nhóm là tập hợp những con người có hành vi tương tác lẫn nhau, để thực hiện

các mục tiêu (chung và riêng) và thoả mãn các nhu cầu cá nhân

Hoạt động nhóm trong dạy học (hay còn gọi là dạy học hợp tác) là một hình

thức tổ chức dạy học mà trong đó HS không làm việc cá nhân riêng lẻ mà làm việc

tập thể dưới sự hướng dẫn của giáo việc Trong hoạt động nhóm có nhiều mối quan

hệ giao tiếp: giữa các HS với nhau, giữa GV với từng HS.[15, tr.103]

Hoạt động nhóm cho phép các thành viên trong nhóm chia sẻ những băn

khoăn, kinh nghiệm của bản thân, cùng nhau xây dựng phương pháp nhận thức

mới

Trong hoạt động nhóm, quá trình học tập trở thành quá trình học hỏi lẫn nhau

về kiến thức, kĩ năng và phương pháp học tập, kĩ năng giao tiếp và các kĩ năng xã

hội khác [1, tr.42]

1.3.2 Các giai đoạn phát triển của nhóm [9]

Có 4 giai đoạn chính trong sự hình thành và phát triển của nhóm hợp tác:

hình thành, sóng gió, chuẩn hóa và thể hiện

•Hình thành: Các cá nhân rời rạc tham gia vào và hình thành nhóm làm việc

Tâm lý thường thấy là háo hức, kỳ vọng, nghi ngờ, lo âu

•Sóng gió: Công việc bắt đầu được triển khai một cách chậm chạp, đầy trắc trở.

Các cá nhân bộc lộ tính cách, thói quen, sở thích và bắt đầu va chạm mạnh với

nhau Mâu thuẫn nảy sinh và thậm chí dẫn tới xung đột, đe dọa sự đổ vỡ của nhóm

Mức độ không hài lòng tăng dần, cảm giác bất mãn tăng lên

•Chuẩn hóa: Các mâu thuẫn và vấn đề đang tồn tại được dàn xếp và giải quyết.

Các quan hệ đi vào ổn định Các tiêu chuẩn được hình thành và hoàn thiện Các cá

nhân chấp nhận thực tại của nhau Quan hệ bạn bè, đồng đội thực sự hình thành

trong giai đoạn này Sự chân thành, tin tưởng trở nên rõ nét hơn

•Thể hiện: Đây là giai đoạn phát triển cao nhất của nhóm hợp tác Cảm giác tin

tưởng, hòa nhập, gắn kết mạnh mẽ Sự háo hức thể hiện rõ Mức độ cam kết về

công việc cao Cảm giác trưởng thành thực thụở tất cả các thành viên của nhóm

Comment [U6]: Cần có dẫn nguồn: Theo … [.]

Trong giai đoạn sau đó, nếu việc duy trì tốt, nhóm tiếp tục thể hiện tốt, nếu

không, sẽ đi vào giai đoạn tan rã Việc kết thúc hoạt động cũng đưa nhóm hợp tác

bước vào giai đoạn này

1.3.3 Những nét đặc thù của hoạt động nhóm [16, tr.14]

Hoạt động nhóm có 4 nét đặc thù cơ bản

-Hoạt động xây dựng nhóm: luôn đòi hỏi sự nỗ lực của từng cá nhân và cùng

chia sẻ trách nhiệm lãnh đạo nhóm, trao đổi trực diện nhau

-Có sự phụ thuộc tích cực giữa các cá nhân: cá nhân phải nỗ lực hoàn thành

phần việc của mình Thành công của cá nhân tạo nên thành công của cả nhóm

-Có sự ràng buộc trách nhiệm cá nhân – trách nhiệm nhóm: các thành viên

cùng hỗ trợ nhau trong việc thực hiện nhiệm vụchung của nhóm và tựđánh giá kết

quả công việc của mình, của các thành viên khác

-Có kĩ năng hợp tác trong hoạt động học tập: HS không chỉ lĩnh hội kiến thức

mà còn được học, thực hành và thể hiện mình, phát triển và củng cố các kĩ năng xã

hội như lắng nghe, đặt câu hỏi, trả lời, giảng bài cho nhau, giải quyết xung đột

1.3.4 Các nguyên tắc hoạt động nhóm [19, tr.5]

Johnson D W và Johnson R T là đại diện của trường phái nguyên tắc, đã tổng

kết thành “5 nguyên tắc vàng” cho hoạt động nhóm và khẳng định: Bất kì một hoạt

động nhóm nào cũng phải đảm bảo 5 nguyên tắc này Nếu thiếu một trong 5 nguyên

tắc này thì hoạt động nhóm sẽ thất bại

• Nguyên tắc 1: Phụ thuộc tích cực

Nguyên tắc 1 cho rằng mỗi thành viên chỉ thành công khi những người bạn

trong nhóm cũng thành công Môi trường có sự phụ thuộc tích cực, khuyến khích

người học chia sẻ kiến thức, thông tin và sự bổ trợ nhau ở mức cao nhất với mong

muốn cả mình và nhóm đều hoàn thành công việc Người học phải được đặt trong

một tình huống học tập mà mỗi cá nhân đều tin rằng họ sẽ cùng thành công hoặc

gánh chịu thất bại với nhau

Bốn điều kiện của nguyên tắc này là:

- Mục đích học tập cùng nhau: mỗi thành viên đều hoàn thành phần công việc

được giao và kiểm tra để các thành viên khác cùng hoàn thành

Comment [U7]: Cần có dẫn nguồn: Theo … [.]

- Phần thưởng hoặc điểm chung.

- Phân chia công việc

- Phân chia vai trò

• Nguyên tắc 2: Trách nhiệm cá nhân

Nguyên tắc thứ hai là yêu cầu trách nhiệm và phần việc cá nhân phải đượcphân công rõ ràng và có sự kiểm tra đánh giá của các thành viên còn lại trongnhóm Nhóm phải được biết từng thành viên đang làm gì, gặp những khó khănthuận lợi gì Nguyên tắc này đảm bảo không ai có thể làm hết mọi việc trong khinhững người khác ngồi chơi Theo quan điểm của Johnson D.W và Johnson R.T,mục đích của việc học nhóm là để rèn luyện cho mỗi cá nhân sau này trở thànhnhững thành viên riêng lẻ mạnh mẽ

Những phương pháp cơ bản đểđảm bảo cho nguyên tắc này là: Học nhómnhưng kiểm tra cá nhân; Chọn một thành viên bất kì để trả lời; Mỗi thành viên tựgiải thích về phần việc của mình

• Nguyên tắc 3: Tương tác tích cực trực tiếp

Nguyên tắc này đòi hỏi các thành viên trong nhóm phải có tối đa các cơ hội

để giúp đỡ, động viên khuyến khích lẫn nhau trong quá trình làm việc Việc cácthành viên trong nhóm trực tiếp làm việc cùng nhau không những thúc đẩy các hoạtđộng học mà còn tạo dựng được tình đoàn kết gắn bó, tôn trọng và bình đẳng Đểthực hiện nguyên tắc này, nhóm phải được sắp xếp để làm việc trực tiếp và ngồi đốidiện với nhau trong một nhóm nhỏ có số lượng thành viên không quá 4

• Nguyên tắc 4: Kĩ năng xã hội

Nguyên tắc này yêu cầu các thành viên phải được cung cấp các kiến thức về

kĩ năng xã hội cần thiết trước khi hoạt động nhóm Theo Johnson D.W, JohnsonR.T kĩ năng xã hội không tự nhiên có mà phải được truyền thụ và dạy dỗ Kĩ nănglãnh đạo, đưa ra quyết định, xây dựng lòng tin, giao tiếp, xử lí xung đột, cổ vũ,động viên, nhận xét, lắng nghe, trình bày, báo cáo… là những kiến thức xã hội màmỗi thành viên cần phải được đào tạo đểđảm bảo quá trình hoạt động nhóm có hiệuquả

• Nguyên tắc 5:Đánh giá rút kinh nghiệm

Nguyên tắc cuối cùng yêu cầu các thành viên phải có cơ hội thảo luận và nhận

xét về quá trình làm việc của nhóm ở các nội dung sau:

- Nhóm đã hoàn thành mục tiêu đề ra chưa?

- Nhóm đã làm việc hiệu quả chưa?

- Mối quan hệ giữa các thành viên đã tốt chưa?

- Những việc gì các thành viên làm nên được lặp lại?

- Những việc gì không nên? Tại sao?

Việc đánh giá này giúp các thành viên:

- Tập trung vào việc xây dựng nhóm

- Học các kĩ năng xã hội

- Tạo cơ hội để mỗi thành viên có thể nhận xét và lắng nghe ý kiến của bạn

1.3.4 Ưu điểm và hạn chế của hoạt động nhóm trong dạy học

1.3.5.1 Ưu điểm [2, tr.42]

• Phát triển kĩ năng hợp tác

- Hoạt động nhóm là hình thức dạy học có chiến lược giáo dục mạnh mẽ và linh

hoạt, có những nét đặc trưng cơ bản của dạy học hiện đại, làm cho HS thích ứng

với xã hội phát triển, đó là mỗi người sống và làm việc theo sự phân công, hợp tác

với tập thể cộng đồng

- Sau khi làm việc nhóm, tình đoàn kết, ý thức tập thể sẽ được tăng lên nhờ sự

thông hiểu nhau Đồng thời các thành viên trong nhóm sẽ biết tuân thủ các qui định,

trước hết là của nhóm Đấy là tiền đề để sau này học sinh là những công dân tuân

thủ pháp luật tốt

• Phát triển kĩ năng giao tiếp và các kĩ năng xã hội khác

- HS có nhiều cơ hội thảo luận, tranh luận, phát biểu bình đẳng, thể hiện sự hiểu

biết của mình và học những kinh nghiệm từ bạn Qua đó rèn luyện cho HS cách

trình bày, bảo vệ quan điểm của mình, cách thuyết phục và thương lượng

Comment [U8]: Cần có dẫn nguồn: Theo … [.]

trong việc giải quyết vấn đề và biết cách lắng nghe người khác cũng như phát triển những kĩ năng như phê bình, phân tích, giải quyết vấn đề.

- Qua hoạt động nhóm, bên cạnh sự hình thành và phát triển cho HS khả nănglàm việc hợp tác còn có các năng lực xã hội như năng lực lãnh đạo, đưa ra quyếtđịnh, xây dựng lòng tin, xử lí xung đột, cổ vũ, động viên, … HS trở nên mềm dẻo

và linh hoạt hơn trong giao tiếp

• Tác động đến ý thức học tập của HS

- Dạy học hợp tác tạo ra nhiều cơ hội cho HS được hoạt động giải quyết vấn đề học tập, đưa HS vào thế chủđộng tìm tòi kiến thức

- Tác động tích cực đến động cơ, sự nhận thức và cả phương pháp học tập, có ích cho việc tự học sau này

- Phát huy cao độ năng lực học tập cá nhân, ý thức được khả năng của mình, nâng cao niềm tin vào việc học tập

• Tạo tâm lí thoải mái cho HS

Khi làm việc theo nhóm, HS cảm thấy thoải mái, không bị căng thẳng như lúclàm việc một mình Các em được sự hỗ trợ, hợp tác trong nhóm nên trở nên tự tinhơn, vì thế việc học sẽ đạt kết quả cao hơn

• Phát triển tư duy sáng tạo, khả năng phân tích, tổng hợp và khả năng giải quyết vấn đề

Trong các lớp học mang tính hợp tác, HS phải tham gia vào các hoạt động đòihỏi HS phải sáng tạo, linh hoạt và nhạy bén, học được tính kiên trì trong việc theođuổi mục đích, nâng cao được khả năng phê phán, tư duy logic, bổ sung kiến thứcnhờ học hỏi lẫn nhau

• Nâng cao khả năng ứng dụng khái niệm, nguyên lý, nguồn thông tin vào việc giải quyết các tình huống khác nhau.

• Lớp học sinh động hơn do có nhiều hình thức hoạt động đa dạng.

• Ngoài những tác động về mặt nhận thức, một số tác giả cho rằng dạy học hợp tác còn tác động cả về quan điểm xã hội như:

- Cải thiện quan hệ xã hội giữa các cá nhân

- Tôn trọng các giá trị dân chủ.

- Chấp nhận sự khác nhau về cá nhân và văn hoá

- Có tác dụng làm giảm lo âu và sợ thất bại

• GV cũng có cơ hội tận dụng những ý kiến, kinh nghiệm của HS.

1.3.5.2 Hạn chế [16, tr.21]

Tổ chức hoạt động nhóm không chặt chẽ sẽ có những hạn chế sau:

- Có một số thành viên ỷ lại không làm việc (hiện tượng ăn theo)

- Có thể đi trệch hướng thảo luận do tác động của một vài cá nhân (hiện tượng chi phối, tách nhóm)

- Có hiện tượng một số HS khá, giỏi quyết định quá trình, kết quả thảo thuậnnhóm nên chưa đề cao sự tương tác bình đẳng và tầm quan trọng của từng thànhviên trong nhóm

- HS chỉ quan tâm tới nội dung được giao chứ không quan tâm đến nội dung của các nhóm khác khiến kiến thức không trọn vẹn

- Nếu lấy kết quả thảo luận chung của nhóm làm kết quả học tập cho từng cá nhân thì chưa công bằng và chưa đánh giá được sự nỗ lực của từng cá nhân

- Sự áp dụng cứng nhắc và quá thường xuyên của GV sẽ gây sự nhàm chán và giảm hiệu quả của hoạt động nhóm

- Nếu GV không có kĩ thuật điều khiển thì hiệu quả hoạt động sẽ bị hạn chế

- GV tốn nhiều thời gian chuẩn bị và thực hiện nên không thể áp dụng thường xuyên cho mọi tiết học

- Thời gian của mỗi tiết học giới hạn trong 45 phút nên GV không thểđiểm hết nội dung của bài mà chỉ chú trọng vào các nội dung trọng tâm

1.3.5 Chuẩn bị tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học [13, 15]

a Xác định mục tiêu

Mục tiêu của một hoạt động nhóm bao gồm:

- Mục tiêu bài học

- Mục tiêu cụ thể cho sự phát triển kĩ năng xã hội trong hoạt động nhóm.Điều đáng lưu ý là chỉ nên đưa ra 1-2 mục tiêu phát triển kĩ năng nhóm trong 1 bài học Tùy theo hoàn cảnh, GV đặt ra mục tiêu cụ thể.

b Chọn nội dung

Không phải nội dung nào cũng tổ chức hoạt động nhóm được, vì vậy phảichọn nội dung thích hợp Đó là những nội dung có tác dụng hình thành nhu cầu hợptác, những nội dung không quá khó mà cũng không quá dễ nhưng kích thích được

sự tranh luận trong tập thể

c Thiết kế tình huống

- Thiết kế nhiệm vụ cho HS thông qua phiếu học tập, sử dụng máy chiếu, trình diễn phim thí

nghiệm, …

- Chuẩn bị những câu hỏi phụ gợi ý cho HS hợp tác và cách thống nhất

- Dự kiến các tình huống trong thảo luận: đó là các cách nghĩ, cách giải quyết vấn đề khác nhau,

những mâu thuẫn trong cách giải quyết

d Xây dựng phương án đánh giá

- Sản phẩm hoạt động của nhóm rất đa dạng, tuỳtheo từng vấn đề cụ thể.Đểđịnh hướng hoạt động của HS và đảm bảo tính khoa học, công bằng trong đánhgiá, GV nên thiết kế sẵn các phiếu đánh giá tương

ứng với từng loại sản phẩm Trong đó cần phải ghi rõ các mục đánh giá và thang điểm tương ứng

- Dự kiến phương án đánh giá và xây dựng tiêu chí cụ thểđể thấy được sự cốgắng của mỗi cá nhân trong nhóm đều có ý nghĩa trong thành tích chung của nhóm

và thành tích của các thành viên trong nhóm

cóảnh hưởng lẫn nhau

Khâu thiết kế nhiệm vụ cho HS và hệ thống các câu hỏi là mấu chốt quantrọng để có một tiết dạy học theo phương pháp nhóm thành công Cách đánh giá,

khen thưởng của GV cũng không kém phần quan trọng tạo nên sự thành công của tiết học GV có sựđánh giá công bằng, chính xác, khen thưởng hợp lý sẽ làm tăng hứng thú học tập của HS.

1.3.6 Tiến trình dạy học theo nhóm

Có thể chia làm 5 giai đoạn

a Chia nhóm [1, tr.105]

Có nhiều cách chia nhóm khác nhau, mỗi cách có những ưu và nhược điểm riêng.Tuỳ theo điều kiện cụ thể mà GV có thể áp dụng cách này hay cách khác sao chophù hợp

• Chia theo vị trí ngồi có sẵn

-Hai HS ngồi cạnh nhau

-Các HS ngồi cùng một bàn

-HS hai bàn quay mặt lại với nhau

• Chia theo danh sách lớp có sẵn

-Nhóm HS theo số thứ tự từ nhỏđến lớn của danh sách

-Nhóm HS theo số thứ tự chẵn lẻ của danh sách

-Nhóm HS theo số thứ tự cách quãng của danh sách

• Chia theo sở thích

-HS tự chọn nhóm theo hướng dẫn của GV

-HS dễ làm việc với nhau có quan hệ tình cảm tốt

Hạn chế của cách chia nhóm này vì không rèn được cho HS khả năng làm quen, hợp tác

• Chia theo địa bàn cư trú

- Chia nhóm theo nơi ở của HS

- Các em tiện đến với nhau khi cần thực hiện các nhiệm vụ học tập ở nhà

• Chia theo năng lực

Nhóm có HS giỏi, khá, trung bình, yếu

Ưu điểm của cách chia nhóm theo năng lực là:

- Giảm thiểu sự chênh lệch về năng lực giữa các nhóm

- Tạo điều kiện để HS giúp đỡ lẫn nhau

• Chia ngẫu nhiên

- Đếm số thứ tự 1, 2, 3, n rồi lặp lại cho đến HS cuối cùng (n là số nhóm cần chia) Phân chia sẵn vị trí ngồi cho các nhóm

- Các HS mang số 1 sẽ về vị trí số 1 (nhóm 1) Tiếp theo cho đến nhóm n

- Ưu điểm của cách chia này là rèn cho HS khả năng làm quen, hợp tác Sau khi chia nhóm, GV yêu cầu mỗi nhóm tự bầu ra một nhóm trưởng cótrách nhiệm điều hành nhóm trong suốt quá trình làm việc và một thư kí để ghichép lại những ý kiến thống nhất của nhóm

Nhóm trưởng có vị trí đặc biệt trong hoạt động nhóm Sựđiều hành và phâncông hợp lí, dung hoà các mối quan hệ giữa các thành viên có ý nghĩa quan trọngđối với kết quả hoạt động và tình đoàn kết trong nhóm Qua đó, HS học được cáchthức tổ chức, là cơ hội rèn luyện khả năng cần thiết của nhà lãnh đạo tương lai.Vai trò nhóm trưởng và thư kí nên được phân công luân phiên để mọi thànhviên đều có điều kiện tập dợt

b Nhập đề giao nhiệm vụ

- GV giới thiệu chủ đề, giao nhiệm vụ chung và cụ thể đến mỗi nhóm

- GV đưa ra những hướng dẫn cho HS từng bước thực hiện, cung cấp cho HSnhững tài liệu tham khảo và địa chỉ một số trang web thật cần thiết nhằm địnhhướng hoạt động cho HS, giúp HS không mò mẫm trong việc tìm kiếm tài liệu GVnên kèm theo văn bản hướng dẫn hay phiếu học tập để HS dễ

theo dõi

- GV nói rõ thời gian hoàn thành nhiệm vụđể HS chủ động lập kế hoạch

- GV phổ biến cách thức và thang điểm đánh giá kết quả nhóm.

c Làm việc nhóm

- Lập kế hoạch chi tiết và có sự phân công cụ thểđến từng thành viên Kế hoạchcần phải được thoả thuận và nhất trí trong nhóm Đảm bảo không có thành viên nàokhông đồng ý hay tự hoạt động theo ý kiến riêng của mình

- Thỏa thuận qui tắc làm việc và đề nghị mỗi thành viên đều phải tuân thủ

- Tiến hành giải quyết nhiệm vụ Trong quá trình thực hiện, nhóm trưởng cầnnắm thật rõ sự phân công nhằm đôn đốc các thành viên hoàn thành đúng tiến độ.Mỗi thành viên đều có trách nhiệm với công việc được giao và đồng thời hỗ trợnhau để thực hiện mục tiêu chung của cả nhóm

- Chuẩn bị báo cáo kết quả trước lớp

d Trình bày và đánh giá kết quả

Việc làm này xem như là nhiệm vụ bắt buộc sau mỗi lần hoạt động nhóm,nóđược coi trọngnhư việc tiếp thu kiến thức mới Một hiện tượng phổ biến, các emyếu kém thường thích tham gia hoạt động nhóm không phải để học hỏi mà để tránh

sự “chú ý” của GV Nếu trong nhóm có thành viên “lười biếng”, “ỷ lại” như vậy thìnhóm chỉ có nghĩa là nhóm chứ không có nghĩa là hợp tác Để xây dựng tinh thầntrách nhiệm cá nhân và có sự hỗ trợ lẫn nhau, GV có thể ra tiêu chí: câu trả lời củamột thành viên phải được sự đồng ý của mọi người trong nhóm, ý kiến của thànhviên yếu nhất sẽđược đánh giá bằng điểm cho cả nhóm GV tổ chức thi đua giữacác nhóm với tiêu chí: sẽ cho điểm nhóm nào hoàn thành tốt nhất và nhanh nhất,khen thưởng cho các nhóm là như nhau chỉ khi mọi thành viên đều hoàn thành tốt

e Tổng kết, rút kinh nghiệm

Do sự hạn hẹp về thời gian của một tiết học (45 phút) hoạt động nhóm có thểtiến hành đơn giản hơn: sau khi chia nhóm, giao nhiệm vụ cho nhóm, các HS trongnhóm cùng thảo luận, đưa ra kết luận và trình bày kết quả

1.3.7 Một số lưu ý để tổ chức hoạt động nhóm đạt hiệu quả

a Tạo hứng thú đối với các hoạt động học tập mang tính hợp tác

Hoạt động học tập mang tính hợp tác sẽ không thành công nếu HS khôngtham gia hoặc tham gia một cách miễn cưỡng vào các hoạt động đó Vì thếđiều kiệntiên quyết đảm bảo cho sự thành công của hoạt động học tập mang tính hợp tác làhứng thú của HS Một trong những biện pháp hiệu quảđể gây hứng thú cho HS đốivới hoạt động nhóm là tổ chức các trò chơi mang tính hợp tác hoặc thiết kế các hoạtđộng ngoại khoá sao cho HS vừa cảm thấy hứng thú và thoải mái lại vừa nhận thứcđược tầm quan trọng của tính hợp tác trong công việc.

Khen thưởng đối với thành tích chung của cả nhóm, thành tích cá nhân mộtcách hợp lý cũng tạo được động cơ học tập và hứng thú cho HS

b Phân nhóm một cách hợp lý

GV phải giữ vai trò chủđộng trong việc phân nhóm sao cho các thành viêncủa nhóm được học hỏi lẫn nhau Theo các nhà phương pháp dạy học bộ môn, sốlượng thành viên lý tưởng cho mỗi nhóm là 4-5 HS Việc sử dụng cách chia nhómnào tùy thuộc vào nội dung bài học và thời lượng của tiết học

c Thiết kế và điều khiển tốt các hoạt động nhóm

Các hoạt động nhóm phải được thiết kế sao cho cá nhân thể hiện được tráchnhiệm của mình đối với công việc được giao Người học sẽ tham gia tích cực hơnvào hoạt động nhóm khi họ nhận thức rằng họ chỉ thành công khi cả nhóm thànhcông và rằng sự thành công của nhóm không thể thiếu đi sựđóng góp của từng cánhân

Đểđảm bảo thời gian của tiết học, GV phải xác định rõ thời gian cho mỗi lầnthảo luận GV không nên lạm dụng quá nhiều việc thảo luận nhóm mà chỉ nên cho

HS thảo luận những vấn đề phức tạp Mỗi tiết học hoạt động nhóm 1-3 lần Mỗihoạt động chỉ nên tập trung một số kĩ năng nhóm quan trọng

Để tránh sự nhàm chán, sau một thời gian nên thay đổi nhóm học tập

Khi các nhóm làm việc, GV phải đi đến từng nhóm đểtheo dõi hoạt động vàquan tâm đến các nhóm khó khăn, phát hiện kịp thời những bế tắc, những lỗ hổngkiến thức, những điều HS còn băn khoăn để làm rõ

Chuẩn bị sẵn các câu gợi mở, động viên khuyến khích HS kịp thời những tiến bộ

dù nhỏ

Sau mỗi buổi học, GV phải yêu cầu người học đánh giá các hoạt động mà họđã tham gia để có những điều chỉnh cần thiết cho các hoạt động tiếp theo.

Để tạo không khí thi đua, nên cho các nhóm lên báo cáo, trình bày sản phẩm.Sau đó bỏ phiếu bình chọn, có phần thưởng cho nhóm đạt giải

- Thách thức:Thách thức chính là ở mức độ khó khăn của nhiệm vụ.

- Kiểm soát:Điều quan trọng là người học phải đánh giá được kết quả mong

đợi,

khả năng cần huy động và cần phát triển đối với bản thân mình

- Hợp tác: Nhằm phát triển kĩ năng giao tiếp xã hội.

Cần chú ý rằng phương pháp học tập theo nhóm được đánh giá cao hay thấp tuỳthuộc vào nội dung mà ta muốn truyền đạt Theo một vài tác giả, phương pháp này

sẽ hiệu quả hơn đối với việc giải quyết các vấn đề, những nhiệm vụ không quádễđòi hỏi sự sáng tạo, ý tưởng đa dạng

e Đánh giá công bằng, khách quan

Cách đánh giá, khen thưởng cá nhân hay nhóm là một biện pháp không thểthiếu để kích thích các thành viên trong nhóm hỗ trợ và hợp tác với nhau Khi cơhội nhận phần thưởng của cá nhân phụ thuộc không chỉ vào thành tích của riêng họ

mà cả thành tích của các thành viên khác trong nhóm thì các em

sẽ có ý thức với sự cố gắng và tiến bộ của các thành viên khác trong nhóm hơn

GV cần xây dựng thang điểm đánh giá kết quả hoạt động nhóm Hạn chế tối

đa hiện tượng ăn theo bằng cách đề ra những tiêu chí đánh giá được sựđóng gópcủa mỗi thành viên

Để đánh giá công bằng khách quan đòi hỏi GV phải theo sát hoạt động củatừng nhóm và nhóm trưởng ghi lại kế hoạch chi tiết Bên cạnh đó, GV đánh giá mộtphần thông qua tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau của HS

1.4 Một số cấu trúc hoạt động nhóm [8]

Cấu trúc của DHHT theo nhóm là tổ hợp các hoạt động được xắp xếp, quản lí

và áp dụng tùy thuộc vào từng hoàn cảnh dạy học cụ thể

Những nhà nghiên cứu nổi tiếng nhất về cấu trúc DHHT theo nhóm là ElliotAronson, Robert Slavin và Spencer Kagan

1.4.1 Cấu trúc ghép hình (Jigsaw)

Cấu trúc Jigsaw được Aronson và các sinh viên của ông xây dựng và ứngdụng đầu tiên vào năm 1971 tại Texas, Mỹ

Trong cấu trúc Jigsaw, lớp học được chia thành nhiều nhóm hợp tác từ 4 đến 6

HS Nội dung bài học được chia thành nhiều phần nhỏ, mỗi thành viên trong nhóm

được giao cho một phần bài học HS tự nghiên cứu tài liệu liên quan và trả lời các

câu hỏi do GV đặt ra Sau một khoảng thời gian tự tìm hiểu, các thành viên được

phân công cùng một nội dung của các nhóm khác nhau sẽ có thời gian để thảo luận

và trở thành các chuyên gia Kết thúc thảo luận, các chuyên gia quay trở về nhóm

hợp tác của mình và lần lượt dạy cho các thành viên còn lại phần nội dung mà mìnhphụ trách Bài kiểm tra cá nhân sẽ xác định điểm của nhóm dựa trên tất cả các phầnbài học sau khi đã ghép vào nhau Sự phối hợp này giống như trò chơi ghép hình.Jigsaw là một trong những cấu trúc ưu việt và có hiệu quả cao nhất Ở ViệtNam, Jigsaw có thể áp dụng được do tính hiệu quả về thời gian cao và hệ thốngđiểm số linh hoạt

1.4.2 Cấu trúc Stad (Student Teams Achievement Division)

Các HS trong cùng nhóm giúp đỡ nhau hiểu thật kỹ về bài học được giao.

Phần kiểm tra sẽ kiểm tra cá nhân Tính ưu việt của Stad được thể hiện ở cơ chế

chấm điểm dựa trên sự nỗ lực của từng cá nhân chứ không phải sự hơn kém về khả

Theo như cơ chế này, HS kém cũng có thể mang lại điểm số cho nhóm bằng

nỗ lực học tập của cá nhân Cơ chế chấm điểm dựa vào sự cố gắng trong cấu trúc

này là một nội dung quan trọng trong quá trình phát triển các PPDH hợp tác theo

nhóm trên thế giới vì những lí do sau:

- Loại bỏ phần lớn các hiện tượng ăn theo, chi phối, tách nhóm

- Đề cao sự đóng góp của các HS yếu kém và nâng sự đóng góp này thành nhân

tố quyết định

- Lấy sự cố gắng nỗ lực làm tiêu chí đánh giá thay vì khả năng học lực

1.4.3 Cấu trúc TGT (Teams Games Tournaments)

Hoạt động nhóm cũng như tương tự như Stad nhưng khác về cơ chế đánh giá

GV chia nhóm theo khả năng học lực (thành viên số 1 của các nhóm có sức họctương đương nhau, tương tự cho các thành viên còn lại) Quá trình kiểm tra đánh

giá được tổ chức thành các cuộc so tài giữa các thành viên cùng số của các nhóm.

Sự chênh lệch giữa 2 lần kiểm tra được sử dụng để tính điểm

Bảng 0.2: Cơ chế đánh giá của cấu trúc TGT

Chia nhóm

Cấu trúc TGT ngoài những ưu điểm giống cấu trúc Stad còn có điểm mạnh là

có sự chú ý đến sự tương đồng về năng lực trong kiểm tra đánh giá thể hiện rõ hơn

sự công bằng trong điểm số

1 Cấu trúc Jigsaw II

Jigsaw II là cấu trúc do Slavin sáng tạo ra vào năm 1986 dựa trên nền tảng

của cấu trúc Jigsaw Về cơ bản, cách thức tổ chức hoạt động hợp tác nhóm vẫn

giống cấu trúc Jigsaw nhưng điểm khác là ở phương pháp đánh giá có tính đến chỉ

số cố gắng của từng thành viên.

1.4.4 Cấu trúc Kagan

Kagan và các cộng sự của ông đã sáng tạo hàng trăm các thiết kế DHHT để cóthể ứng dụng trực tiếp vào các loại bài giảng, biến hóa xoay chuyển một cách linhhoạt dựa vào nội dung của từng môn học Một số cấu trúc phổ biến của Kagan là:

- Ba bước phỏng vấn: Mỗi HS chọn một thành viên khác trong nhóm làm đối

tác Lần lượt mỗi HS đặt câu hỏi của người dạy đề ra cho đối tác sau đó chia sẻ kếtquả đạt được cho toàn nhóm

- Vận dụng trí tuệ tập thể: Lớp học được chia thành các nhóm nhỏ (từ 4 đến 6

HS), trong đó có một HS được phân công làm người ghi lại kết quả thảo luận củanhóm Một câu hỏi đặt ra cho mọi HS cùng suy nghĩ và lần lượt trả lời theo vòngtròn (có thể bắt đầu từ thành viên bên cạnh người ghi chép) cho đến khi hết thờigian quy định

- Điểm số đầu người: Lớp học được chia thành nhiều nhóm gồm 4 thành viên

được đánh số từ 1 đến 4 GV đặt cùng câu hỏi cho tất cả các nhóm Các nhóm cùng

nhau làm việc và đưa ra câu trả lời GV gọi to một số và yêu cầu các thành viên có

số thứ tự tương ứng trong các nhóm lần lượt trả lời.

- Đội - Cặp - Cá nhân: HS ban đầu làm việc theo nhóm, sau đó theo cặp và cuối

cùng là cá nhân Cấu trúc này được thiết kế nhằm thúc đẩy người học thảo luận vàđạt được những thành công trong việc giải quyết công việc vượt xa so với khả năngban đầu của họ

- Vòng tròn chuyên gia: GV đặt ra các câu hỏi hoặc các vấn đề cần giải quyết

trước cả lớp Một số HS (có kiến thức để giải quyết câu hỏi do GV đặt ra) đứng rachia sẻ hiểu biết của mình với phần còn lại của lớp học, trở thành các chuyên gia.Các thành viên khác đứng xung quanh lắng nghe, đặt câu hỏi có liên quan và ghinhận những kiến thức thu thập được Sau đó, các thành viên quay trở lại nhóm hợptác của mình để thảo luận và so sánh phần ghi nhận với nhau Các bất đồng ý kiếnđược phát hiện, ghi nhận và giải quyết

- Đối tác: Lớp học được chia thành các nhóm gồm 4 thành viên Mỗi nhóm

được chia thành 2 cặp đối tác Các cặp đối tác nhận phần công việc được phân

công, thảo luận, chia sẻ cùng với các cặp đối tác ở nhóm khác được phân công cùng

một công việc Khi trở lại nhóm hợp tác, các cặp đối tác lần lượt đóng vai trò là

“người thầy” truyền đạt lại những kiến thức đã học được cho nhóm

1.5 Thực trạng tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học Hóa học ở

1.5.2 Đối tượng điều tra

Tiến hành phát phiếu điều tra cho 101 học sinh ở trường: trường THPT Gia Định và

THPT Võ Thị Sáu, quận Bình Thạnh, Tp Hồ Chí Minh

Bảng 1.3: Số lượng phiếu thăm dò thực trạng tổ chức hoạt động nhóm trong dạy

học Hóa học ở trường THPT

1.5.3 Kết quả điều tra

Qua tiến hành điều tra kết quả được thống kê như sau:

Bảng 1.4: Mức độ yêu thích của việc tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học Hóa

học ở THPT

- Qua bảng 1.4 ta thấy đa số các em đều thích hoạt động nhóm trong những giờ học

Hóa học Tuy nhiên theo kết quả ở bảng 1.5 cho thấy các giáo viên chỉ thỉnh thoảng

hoặc ít khi tổ chức hoạt động nhóm trong những giờ học Hóa học

Bảng 1.6: Những ưu điểm của hoạt động nhóm

giao tiếp và các kỹ năng xã hội khác

mái, không gò bó, áp lực

HS

thành những nhiệm vụ mà các emkhông thể tự làm một mình

9 Hoạt động nhóm giúp tăng hiệu quả họctập.

- Theo kết quả ở bảng 1.6 thì đa số các em đều thấy được hiệu quả của việc hoạt

động nhóm: giúp các em phát triển các kỹ năng hợp tác, giao tiếp, kỹ năng thuyết

trình, lãnh đạo…Giúp các em yêu thích môn học, gắn kết các em lại với nhau, giúp

các em hiểu nhau hơn và hơn hết nó giúp tiết học diễn ra một cách thoải mái, sôi

nổi, gắn kết cả giáo viên và học sinh lại gần nhau hơn

- Ngoài ra theo ý kiến của các em thể hiện trong phiếu điều tra thì các em còn

nhận thấy những ưu điểm khác của hoạt động nhóm: giúp phát hiện ra những khả

năng của bản thân mà trước giờ chưa biết (thuyết trình, lãnh đạo), giúp các em làm

việc theo nguyên tắc và kế hoạch

Bảng 1.7: Những yếu tố giúp hoạt động nhóm có hiệu quả

nhóm

-Các em đều nhận thấy các yếu tố để giúp hoạt động nhóm có hiệu quả Tuy nhiên

đa số các em còn gặp phải những vấn đề trong hoạt động nhóm: không hài lòng với

sự phân công từ nhóm trưởng, hay ỷ lại vào những bạn giỏi, đùn đẩy trách nhiệm,

không có sự công bằng trong đánh giá, không dám đưa ra quan điểm cá nhân,…

Kết luận:Từ những gì khảo sát được chúng tôi thấy: hầu hết các em đều thích được

hoạt động nhóm, các em hiểu được những giá trị của việc hoạt động nhóm mang lại

và cũng hiểu được các yếu tố giúp cho một bài hoạt động nhóm có hiệu quả

Tuy nhiên việc hoạt động nhóm của các em trong môn học còn chưa được áp dụngthường xuyên nên vẫn còn nhiều thiếu sót, các em chưa được thực hành thườngxuyên dẫn đến hiệu quả không cao Từ đó cho thấy giáo viên cần áp dụng phươngpháp hoạt động nhóm vào dạy học Hóa học một cách thường xuyên và có kế hoạch

tổ chức chặt chẽ hơn để mang lại hiệu quả cao nhất

TÓM TẮT CHƯƠNG 1

Trong chương 1, chúng tôi đã thực hiện được các công việc sau:

1.Nghiên cứu tổng quan về đề tài thông qua các bài báo, tạp chí, luận văn, khóa luận viết về dạy học hợp tác trong Hóa học

2.Tìm hiểu về đặc trưng và một số xu hướng đổi mới phương pháp dạy học hiệnnay

3.Làm rõ các khái niệm có liên quan như: nhóm, hoạt động nhóm Các giai đoạnphát triển, những nét đặc thù, những nguyên tắc hoạt động nhóm Tìm hiểu những

ưu điểm và hạn chế của phương pháp Đây là phương pháp có nhiều ưu điểm, cóthể áp dụng vào thực tế giảng dạy ở Việt Nam Bên cạnh đó còn một số hạn chế cầnlưu ý và khắc phục khi vận dụng phương pháp này Ngoài ra chúng tôi còn tìm hiểu

về tiến trình hoạt động nhóm và rút ra những lưu ý để hoạt động nhóm có hiệu quả