Vận dụng mô hình dạy học vừa đúng lúc vào dạy chương các định luật bảo toàn vật lí 10 cơ bản

Lúc đầu, nó chỉ được áp dụng cho một số khóa học Vật lí nhưng sau đó được phát triển rộng rãi ra nhiều ngành học khác như: Toán học, Hóa Học, Sinh học, Lịch sử, Địa chất, Kinh tế,… Mô hì

Trang 1

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TPHCM

Trang 2

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TPHCM

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: THS MAI HOÀNG PHƯƠNG

TS Cao Anh Tuấn ThS Mai Hoàng Phương Võ Hữu Trọng

Trang 3

- Tất cả quý Thầy (Cô) khoa Vật lí trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh đã tận tình giảng dạy tôi trong suốt bốn năm học tại trường

- Ban giám hiệu, quý Thầy (Cô) tổ Vật lí trường THPT Nguyễn Hữu Cầu đã tạo điều kiện và đóng góp ý kiến bổ ích cho tôi trong quá trình thực nghiệm sư phạm

- Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình và bạn bè trong nhóm XHBR luôn ở bên cạnh động viên tôi về mọi mặt trong những lúc gặp khó khăn nhất để hoàn thành luận văn tốt nghiệp

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 4 năm 2018

VÕ HỮU TRỌNG

Trang 4

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN 3

MỤC LỤC 4

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT 7

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích đề tài 2

3 Giả thuyết đề tài 2

4 Nhiệm vụ đề tài 2

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

6 Các phương pháp nghiên cứu 3

7 Các đóng góp của luận văn 3

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN MÔ HÌNH DẠY HỌC VỪA ĐÚNG LÚC 4

1.1. Tổng quan đề tài 4

1.2. Dạy học tích cực 5

1.2.1. Khái niệm phương pháp dạy học tích cực 5

1.2.2. Tính tích cực 6

1.2.3. Tính tích cực trong học tập 6

1.2.4. Một số đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực 6

1.3. Ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học 7

1.3.1. Một số ưu điểm của việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học 8

1.3.2. Sử dụng Web trong hoạt động dạy và học 8

1.3.3. Mô hinh dạy học E-Learning 9

1.4. Lí luận dạy học của mô hình dạy học vừa đúng lúc 10

1.4.1. Thuyết kiến tạo tri thức 10

1.4.2. Mô hình dạy học vừa đúng lúc (JiTT) 10

1.4.3. Vai trò và đặc điểm của mô hình JiTT đối với môn Vật lí 11

1.4.3.1. Vai trò của mô hình JiTT 11

1.4.3.2. Đặc điểm của mô hình JiTT 12

1.4.4. Quy trình sử dụng mô hình JiTT 12

Trang 5

1.4.4.1. Chuẩn bị những điều kiện trước khi thực hiện mô hình JiTT 13

1.4.4.2. Xây dựng bộ câu hỏi khởi động cho mô hình JiTT 16

1.4.4.3. Xem xét và đánh giá câu hỏi khởi động 19

1.4.4.4. Sử dụng câu trả lời của học sinh để phát triển các hoạt động trên lớp 20

1.4.4.5. Hoạt động sau tiết học 21

1.5. Thuận lợi và khó khăn của mô hình JiTT khi áp dụng vào trường THPT 21

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 22

CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG TIẾN TRÌNH DẠY HỌC THEO MÔ HÌNH DẠY HỌC VỪA ĐÚNG LÚC CHƯƠNG CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN - VẬT LÍ 10 CƠ BẢN 24

2.1. Phân tích nội dung chương Các định luật bảo toàn 24

2.1.1. Đặc điểm của chương Các định luật bảo toàn 24

2.1.2. Cấu trúc dạy phần Các định luật bảo toàn 24

2.2. Thực tiễn dạy học ở trường THPT 30

2.3. Chuẩn bị hồ sơ dạy học theo mô hình dạy học vừa đúng lúc 30

2.3.1. Xây dựng bộ câu hỏi khởi động 30

2.3.2. Xây dựng nội dung của trang Web 47

2.3.3. Quản lí hoạt động của HS bằng Moodle 50

2.3.4. Câu trả lời của HS thu được từ thực nghiệm 52

2.3.5. Đánh giá câu trả lời của HS 53

2.3.6. Xây dựng giáo án bài Thế năng và Cơ năng theo mô hình dạy học vừa đúng lúc 55

2.3.7. Hoạt động sau tiết học của HS 71

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 73

3.1. Mục đích, nhiệm vụ, đối tượng và phương pháp thực nghiệm sư phạm 73

3.1.1. Mục đích 73

3.1.2. Nhiệm vụ 73

3.1.3. Đối tượng 73

3.1.4. Phương pháp thực nghiệm 73

3.2. Tiến trình thực nghiệm sư phạm 73

Trang 6

3.2.1. Công tác chuẩn bị: 73

3.2.2. Các mẫu đánh giá, khảo sát 74

3.3. Phân tích và đánh giá định tính quá trình thực nghiệm sư phạm 75

3.3.1. Phân tích diễn biến tiết dạy 75

3.3.2. Phân tích kết quả khảo sát HS 77

3.4. Phân tích định lượng câu trả lời của HS từ câu hỏi khởi động 78

3.5. Phân tích các khó khăn khi thực hiện mô hình dạy học vừa đúng lúc tại trường THPT 80

3.6. Một số hình ảnh trong quá trình dạy học theo mô hình JiTT và phiếu khảo sát 82

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT 85

TÀI LIỆU THAM KHẢO 87

PHỤ LỤC 89

Trang 7

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

BGD: Bộ Giáo dục

DHTC: Dạy học tích cực

CNTT & TT: Công nghệ thông tin và truyền thông

JiTT: Just In Time Teaching

Hình 1.1: Hai yếu tố cơ bản của mô hình JiTT

Hình 1.2: Các bước thực hiện mô hình JiTT

Hình 2.1: Bản đồ kiến thức chương Các định luật bảo toàn Vật lí 10

Hình 2.2: Câu hỏi khởi động 1 - Động lượng tiết 1 trên Web

Hình 2.9: Câu hỏi khởi động 1 - Thế năng trọng trường trên Web

Hình 2.14: Câu hỏi khởi động 1 - Thế năng đàn hồi trên Web

Hình 2.18: Câu hỏi khởi động 2 - Cơ năng trên Web

Hình 2.21: Trang Web Ephysics

Trang 8

Hình 2.22: Giao diện mô hình dạy học JiTT trên Web

Hình 2.23: Giao diện nhật kí lưu

Hình 2.24: Giao diện live log

Hình 2.25: Giao diện Activity report

Hình 2.26: Giao diện Course Participation

Hình 2.27: Câu trả lời của HS

Hình 2.28: Giao diện đánh giá cho điểm

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1: JiTT Scoring Rubric - Kathleen Marrs

Bảng 2.1: Những mục tiêu chuẩn kiến thức, kĩ năng

Bảng 3.1: Bảng đánh giá trả lời câu hỏi khởi động bài Thế năng trọng trường Bảng 3.2: Bảng đánh giá trả lời câu hỏi khởi động bài Cơ năng

Đồ thị 3.3: Biểu đồ miền thể hiện % số câu trả lời ứng với mức độ của Kathleen Marrs

Trang 9

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Nằm trong nhiệm vụ và giải pháp về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo Nghị quyết 29-NQ/TW, giáo dục Việt Nam hiện nay cần phải: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ

áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích

tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học” Từ đó, ta thấy rằng việc dạy học ngày nay không đơn giản là truyền thụ thông tin cho HS mà GV cần phải rèn cho họ những năng lực cần thiết để thích nghi với một xã hội đang thay đổi hàng giờ Điều này dẫn đến việc phải thay đổi vị trí của GV và HS trong các phương pháp dạy học truyền thống lấy GV làm trung tâm Trong các mô hình dạy học tích cực, ta thường thấy rằng, vai trò của GV chỉ là người hướng dẫn, định hướng và HS mới là nhân tố trung tâm HS trong phương pháp này được đặt vào các tình huống có vấn đề và họ phải tự tìm tòi, khám phá, thí nghiệm, thảo luận,… từ đó hình thành nên tri thức mới đồng thời cũng rèn cho họ năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực sáng tạo, năng lực tính toán,…Đó chính

là mục tiêu của giáo dục Việt Nam đang hướng tới Do đó, việc lựa chọn phương pháp dạy của GV là một yếu tố không hề nhỏ quyết định đến sự thành công của giáo dục Bên cạnh đó, ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông được ứng dụng ngày càng nhiều trong dạy học bởi rất nhiều ưu điểm mà nó mang lại Đó cũng là một hướng đi tất yếu phù hợp với xu thế chung của xã hội Qua việc điều tra phỏng vấn trong quá trình thực nghiệm sư phạm, tác giả nhận thấy rằng đa số các hoạt động học tập đều được GV tổ chức tại lớp và chưa có một môi trường nào tạo ra để HS có thể học tập Nếu tạo được một môi trường giúp HS tự học có sự kiểm soát của GV sẽ góp phần rất lớn trong việc hình nên năng lực tự học của HS, từ đó có thể nâng cao được chất lượng dạy học

Từ các quan điểm trên, tác giả thấy rằng mô hình dạy học Just in Time Teaching (tạm dịch là mô hình dạy học vừa đúng lúc) đáp ứng được các yêu cầu đó Mô hình dạy học vừa đúng lúc (Just in Time Teaching, viết tắt là JiTT) là sự kết hợp giữa việc tự học,

tự nghiên cứu trên Web của học sinh và hoạt động dạy học trên lớp nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh Thông qua các tài nguyên học tập từ Web, học sinh bước đầu tiếp cận với các nội dung kiến thức trước khi đến lớp Đồng thời website cũng

là công cụ đánh giá và kênh trao đổi giữa GV và học sinh JiTT được phát triển bởi Novak, Patterson, Garvin và Christian năm 1999 và được thực nghiệm tại Học viện Không quân Hoa Kỳ nhằm giúp sinh viên tự học trước ở nhà để tăng hiệu quả học tập

Trang 10

tại lớp Lúc đầu, nó chỉ được áp dụng cho một số khóa học Vật lí nhưng sau đó được phát triển rộng rãi ra nhiều ngành học khác như: Toán học, Hóa Học, Sinh học, Lịch sử, Địa chất, Kinh tế,… Mô hình này có một số ưu điểm như sau:

- Giúp GV thu thập được ý kiến của HS, từ đó biết được suy nghĩ của HS trong vần đề đặt ra từ đó xây dựng các hoạt động phù hợp để có những điều chỉnh kịp thời và hợp lí Yếu tố này hoàn toàn phù hợp với lí thuyết kiến tạo tri thức và các phương pháp dạy học tích cực mà GV hiện nay hướng tới

- Thông qua các hoạt động trên Web, rèn cho HS năng lực tự học và năng lực giải quyết vần đề từ đó hình thành nên thói quen và cung cấp cho HS một phương pháp học tập hiệu quả hơn

- Thông qua Web, HS được tiếp cận với các hình ảnh, video, mô phỏng, tài liệu tham khảo mà GV cung cấp để hỗ trợ cho quá trình nhận thức trực quan sinh động hơn Hơn nữa, công cụ này làm tăng sự tương tác giữa GV và HS, HS có nơi để thảo luận những vấn đề chưa rõ để GV và các HS khác hỗ trợ, giúp đỡ Với những thông tin về mô hình Just in Time Teaching, nhận thấy sự phù hợp với xu hướng giáo dục hiện nay, tác giả đã chọn đề tài “Vận dụng mô hình dạy học vừa đúng lúc vào dạy chương Các định luật bảo toàn – Vật lí 10 cơ bản” để thực hiện luận văn tốt nghiệp lần này

2 Mục đích đề tài

Nghiên cứu, vận dụng mô hình dạy học vừa đúng lúc vào việc tổ chức dạy học một số bài chương Các định luật bảo toàn – Vật lí 10 cơ bản nhằm tích cực hóa hoạt

động học tập của học sinh, rèn luyện tính tự lực học tập và nâng cao chất lượng dạy học

3 Giả thuyết đề tài

Nếu vận dụng mô hình dạy học vừa đúng lúc vào quá trình dạy học một số bài chương Các định luật bảo toàn một cách phù hợp thì có thể tích cực hóa hoạt động học

tập của học sinh, rèn luyện tính tự lực học tập và nâng cao chất lượng dạy học

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của mô hình dạy học vừa đúng lúc

- Nghiên cứu nội dung chương “Các định luật bảo toàn” – Vật lí 10 cơ bản

Trang 11

- Dựa vào nội dung đã nghiên cứu, xây dựng bộ câu hỏi khởi động phù hợp với chuẩn kiến thức kĩ năng cho các bài Động lượng – Định luật bảo toàn động lượng (2 tiết), Thế năng trọng trường, Thế năng đàn hồi, Cơ năng

- Nghiên cứu Moodle để tìm ra các mô-đun phù hợp với mục tiêu và có thể đánh giá, quản lí tất cả các hoạt động của HS trên Web

- Đưa bộ câu hỏi khởi động đã xây dựng lên trang Web kèm theo các hình ảnh, video, mô phỏng minh họa

- Thực nghiệm sư phạm hai bài Thế năng trọng trường và Cơ năng

- Thu thập kết quả trả lời của HS, xử lí kết quả để xây dựng các giáo án dạy phù hợp

- Khảo sát ý kiến của HS trước và sau thực nghiệm Hỏi ý kiến GV tại trường THPT về bộ câu hỏi khởi động

- Đánh giá định tính kết quả thực nghiệm

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng: quá trình dạy học một số bài chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí

10 cơ bản sử dụng mô hình dạy học vừa đúng lúc

- Phạm vị nghiên cứu:

 Nội dung kiến thức: Chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí 10

 Địa bàn thực nghiệm: trường THPT Nguyễn Hữu Cầu – TPHCM

6 Các phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lí luận: nghiên cứu về lí luận dạy học hiện đại, ứng dụng CNTT & TT vào dạy học tích cực, tài liệu, sách báo về tâm lí và giáo dục

- Phương pháp điều tra phỏng vấn

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: tổ chức hoạt động dạy và học, ghi chép, chụp hình, rút kinh nghiệm giờ dạy, phân tích diễn biến tiết học

7 Các đóng góp của luận văn

- Hệ thống hóa cơ sở lí luận của việc tổ chức dạy học theo mô hình vừa đúng lúc

Cụ thể hóa bằng việc xây dựng hoàn chỉnh các hồ sơ dạy học cho mô hình này trong chương Các định luật bảo toàn

- Cung cấp tài liệu dạy học bổ sung cho chương “Các định luật bảo toàn”

Trang 12

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN MÔ HÌNH DẠY HỌC VỪA

ĐÚNG LÚC

1.1 Tổng quan đề tài

Ngày này, sự toàn cầu hóa đặt ra những yêu cầu mới đối với người lao động Do vậy, giáo dục cần đào tạo con người đáp ứng những đòi hỏi mới này của xã hội Chương trình giáo dục tổng thể của Bộ Giáo dục cũng đã có những thay đổi cho phù hợp với các yêu cầu này Ở đây, ta thấy được sự chuyển đổi từ chương trình giáo dục định hướng nội dung sang định hướng năng lực Từ đó, chứng tỏ việc trang bị kiến thức cho HS không phải là yếu tố hàng đầu quyết định đến sự thành công của giáo dục, mà quan trọng hơn

là trang bị cho HS các năng lực để giải quyết các tình huống trong cuộc sống, cũng như tạo điều kiện để phát triển toàn diện nhân cách của một con người Cùng với sự thay đổi này, phương pháp dạy học của GV cũng có nhiều thay đổi để đáp ứng được yêu cầu này của xã hội Dạy học tích cực được áp dụng rộng rãi ở các trường phổ thông trên khắp cả nước nhằm tích cực hóa các hoạt động học tập của HS và việc này dường như trở nên bắt buộc đối với bản thân mỗi GV Rất nhiều các mô hình dạy học được áp dụng như: bàn tay nặn bột, dạy học STEM, dạy học theo góc, dạy học giải quyết vấn đề, dạy học tìm tòi khám phá,… cũng nghiên cứu áp dụng đạt được một số hiệu quả nhất định

Mô hình dạy học vừa đúng lúc (Just in Time Teaching) là một mô hình kết hợp hoạt động ở nhà và trên lớp Với mô hình dạy học này, HS sẽ phải tìm hiểu các đối tượng kiến thức mới thông qua bộ câu hỏi mà GV xây dựng Những phản hồi của HS sẽ một

tư liệu cho GV để biết rằng HS đang hiểu vấn đề như thế nào và ở mức độ nào để có những điều chỉnh kịp thời tại các tiết học trên lớp [15] Thông qua quá trình học tập như thế này, HS sẽ hình thành kiến thức dựa trên những kinh nghiệm đã có, sửa chữa những quan niệm sai lầm từ đó hình thành nên tri thức mới Đồng thời, quá trình này cũng giúp cho HS hình thành một số năng lực cần thiết cho quá trình học tập sau này như năng lực

tự học, năng lực giải quyết vấn đề Một số nghiên cứu trong nước và nước ngoài về mô hình JiTT có thể kể đến như:

 Novak, G and Patterson, ET (2010), Getting Started with JiTT in Just in Time Teaching: Across the Disciplines, Across the Academy, Sterling, VA: Stylus

Publishing Nghiên cứu chỉ ra rằng mô hình JiTT làm tăng hiệu quả học tập của

HS, đặc biệt khi kết hợp với dạy học đồng đội (Peer Instruction) Trong nghiên cứu này, cũng đưa ra một số cách thức sử dụng mô hình cho một số môn học và những kết quả đạt được

 Lasry, N., Dugdale, M and Charles, E (2014), Just in Time to Flip Your

Classroom The Physics Teacher, 52(1), pp.34-37 Áp dụng mô hình JiTT nhưng

có điều chỉnh một số bước để trở thành Flip-JiTT

Trang 13

 Phan Tấn Tài (2014), Vận dụng mô hình dạy học vừa đúng lúc (Just in time – Teaching) vào dạy học phần Nhiệt – Vật lí 10, Trung Học Phổ Thông, tác giả đã

hệ thống hóa cơ sở lí luận của mô hình dạy học JiTT và vận dụng mô hình JiTT vào dạy học phần nhiệt học vật lí – 10 THPT Tuy nhiên, kết quả cho thấy mô hình chưa triển khai thành công do một số nguyên nhân như: thói quen học tập trên Web của HS, nội dung bộ câu hỏi khởi động khá cao và xa lạ với HS

 Nguyễn Văn Dung (2016), Vận dụng mô hình dạy học vừa đúng lúc vào dạy học phần động lực học chất điểm - chương trình Vật lý đại cương với sự hỗ trợ của website dạy học, luận văn cao học, Đại học Sư phạm TPHCM Vận dụng mô hình

JiTT dạy ở bậc Đại học Công nghiệp thực phẩm và đạt được hiệu quả cao, giúp

SV tích cực hơn trong việc tự học

Trong quá trình tìm hiểu, chúng tôi chưa thấy có công trình khoa học nào nghiên cứu nào về mô hình này cho chương Các định luật bảo toàn Vật lí 10 cơ bản Do đó chúng tôi quyết định thực hiện nghiên cứu về mô hình cho chương này để tổ chức dạy học Bên cạnh đó, cách xây dựng bộ câu hỏi khởi động sẽ có một chút thay đổi Nếu các công trình khác, câu hỏi khởi động là phương tiện để GV đặt ra vấn đề cho HS thì trong đề tài này, tác giả mong muốn bộ câu hỏi khởi động còn mang tính định hướng HS giải quyết vấn đề

Trong phạm vi đề tài, tác giả tập trung thực hiện các nội dung: Chuẩn bị những điều kiện ban đầu trước khi thực hiện mô hình (bao gồm: nghiên cứu hệ thống kiến thức và xem xét chuẩn kiến thức kĩ năng của các bài trong chương Các định luật bảo toàn, lựa chọn công cụ sử dụng cho mô hình dạy học vừa đúng lúc,…); Xây dựng bộ câu hỏi JiTT cho từng bài trong chương Các định luật bảo toàn (dựa vào chuẩn kiến thức kĩ năng của

bộ giáo dục và thang phân loại Bloom); Xem xét đánh giá câu trả lời của học sinh (dựa theo thang phân loại Bloom kết hợp với khung đánh giá câu trả lời JiTT của Kathy Marrs [16]) Sau khi xây dựng xong các bước trên thì tác giả sẽ xây dựng giáo án bài dạy để thực nghiệm đề tài tại trường THPT để đánh giá định tính hiệu quả mà mô hình đạt được

1.2 Dạy học tích cực

1.2.1 Khái niệm phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp dạy học tích cực là thuật ngữ rút gọn, để chỉ các phương pháp nhằm

đề cao vai trò tự giác, tích cực, độc lập nhận thức của người học dưới vai trò tổ chức, định hướng của người dạy [11] Vậy so sánh với cách dạy thụ động, phương pháp dạy học tích cực làm thay đổi vai trò của người dạy và người học Ngoài ra, theo cách dạy trước đây, kiến thức là điều quan trọng thì bây giờ việc phát triển toàn diện các phẩm chất, năng lực của HS là điều cốt yếu

Trang 14

1.2.2 Tính tích cực

Để làm rõ lí do tại sao ngày nay nhà giáo dục cần phải áp dụng các phương pháp dạy học tích cực trong hoạt động dạy học ta cần phải phân tích rõ khái niệm tính tích cực Tích cực là một phẩm chất chỉ duy nhất có ở con người trong đời sống xã hội [11] Con người không thụ động tiêu thụ các sản phẩm mà còn biết cách làm ra các sản phẩm phục vụ cho đời sống Từ việc tự tạo ra các sản phẩm về vật chất và tinh thần, con người bộc lộ được những năng lực sáng tạo và tạo dựng nên một xã hội loài người phong phú,

đa dạng

Việc hình thành và phát triển tính tích cực này đó chính là nhiệm vụ chủ yếu của giáo dục [11] Thông qua nhiệm vụ này, giáo dục sẽ đào tạo nên những con người năng động, sáng tạo, chủ động, thích nghi tốt với mọi tình huống xảy ra trong cuộc sống và công việc làm cơ sở để phát triển xã hội

1.2.3 Tính tích cực trong học tập

Tính tích cực trong học tập về bản chất là tính tích cực nhận thức, sự mong muốn hiểu biết và có khát vọng chiếm lĩnh tri thức về thế giới khách quan [11] Tính tích cực nhận thức trong hoạt động học tập liên quan đến động cơ học tập Động cơ học tập đúng đắn sẽ tạo nên hứng thú Hứng thú là cơ sở, tiền đề của tính tự giác Hứng thú và tự giác

là hai yếu tố tâm lí tạo nên tính tích cực Tính tích cực tạo ra nếp tư duy độc lập trong trong nhận thức Suy nghĩ độc lập là nguồn gốc của sự sáng tạo[11] Biểu hiện của tính tính tích cực trong hoạt động học tập có thể kể đến như: tích cực phát biểu ý kiến; tham gia tranh luận cho một vấn đề đặt ra; đặt ra các câu hỏi để làm rõ vấn đề; kiên trì tới cùng để tìm ra câu trả lời xác đáng cho vấn đề đang mắc phải; tìm tòi phương pháp làm khác hiệu quả hơn,…

Kết luận: Qua việc phân tích ta thấy rằng, các phương pháp dạy học tích cực phù hợp với mục tiêu phát triển giáo dục của nước ta hiện nay Do đó, yêu cầu đặt ra của giáo dục Việt Nam hiện nay cần phải vận dụng thích hợp các mô hình theo phương pháp dạy học tích cực trong nhà trường phổ thông Song song đó, ta cần phải chuyển đổi kiểm tra đánh giá từ kiến thức, kĩ năng sang kiểm tra đánh giá năng lực của HS và đa dạng hóa các hình thức đánh giá để tạo điều kiện thuận lợi cho các mô hình này mang lại hiệu quả

1.2.4 Một số đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực [11]

Hiện nay có rất nhiều mô hình dạy học tích cực nhưng tất cả các chúng đều có những đặc trưng cơ bản để nhận biết

 Đầu tiên, các hoạt động diễn ra trong các mô hình dạy học này đều nhằm vào đối tượng chính là HS GV không còn “độc quyền” trong toàn bộ tiết học mà vai trò

Trang 15

của người GV lúc này là một hướng dẫn viên, người tổ chức các hoạt động để đặt HS vào các tính huống có vấn đề Sau đó, chính HS mới là người tìm ra cách

để giải quyết vấn đề đã đặt ra và từ đó hình thành nên tri thức cùng với việc phát triển các năng lực trong quá trình tìm tòi ấy

 Dạy cách học – đó là mục tiêu cuối cùng mà tất cả các nhà giáo dục đều mong muốn khi HS rời khỏi nhà trường Trong thời đại ngày nay, phương pháp “nhồi nhét” không mang lại hiệu quả như chúng ta tưởng tượng vì có lượng thông tin

mà HS cần đã hiện diện sẵn trên các trang Internet, sách, báo Điều mà GV cần dạy đó chính là dạy cho HS cách xem xét, chọn lọc thông tin; tạo động lực, hứng thú học tập và rèn ý chí tự học; khai thác nội lực của mỗi cá nhân và phát huy chúng để được mục tiêu của bản thân

 Tăng cường học tập cá thể và phối hợp với học tập hợp tác Việc dạy học theo các phương pháp dạy học tích cực cần sự nỗ lực rất nhiều ở mỗi học sinh Tuy nhiên, đối với một lớp học có sự phân hóa cao việc làm này càng trở nên khó khăn ảnh hướng đến tiến độ, hiệu quả dạy học Do đó, đối với các nhiệm vụ phức tạp cần phải tổ chức hoạt động nhóm để các HS có thể trao đổi ý kiến, học hỏi lẫn nhau để bắt kịp với nhịp độ của bài học đồng thời hình thành năng lực hợp tác của mỗi cá nhân

 Để đánh giá kết quả của HS, như đã nói ở trên, cần phải chuyển sang đánh giá dựa trên năng lực của HS Đánh giá ở đây không chỉ là kết quả vể điểm số mà còn bao gồm cả quá trình học tập của HS thông qua mức độ hoàn thành các bài tập, nhiệm vụ trong tình huống, bối cảnh thực và có sự phối hợp của nhiều môn học

1.3 Ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học

Với sự phát triển rất mạnh mẽ của công nghệ thông tin và truyền thông (CNTT & TT), cuộc sống của con người đã có sự thay đổi về mọi mặt trong đời sống Điều đó có nghĩa là ta có thể truy cập thông tin, làm việc, học tập ở mọi lúc mọi nơi Để đáp ứng những thay đổi như thế, giáo dục cũng có những thay đổi về phương pháp học tập để đi cùng xu thế đó Theo Quyết định số 698/QĐ-TTg ngày 01/6/2009 của Thủ tướng Chính

phủ thì “Đẩy mạnh việc ứng dụng CNTT trong trường phổ thông nhằm đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng GV tự tích hợp CNTT vào từng môn học thay vì học trong môn tin học GV các bộ môn chủ động tự soạn và tự chọn tài liệu và phần mềm (mã nguồn mở) để giảng dạy ứng dụng CNTT” Quyết định này chứng tỏ rằng, việc ứng

dụng công nghệ thông tin trong dạy học đóng một vai trò quan trọng và tất yếu trong nền giáo dục cần được GV phát huy tối đa trong quá trình giảng dạy để nâng cao chất lượng dạy học

Trang 16

1.3.1 Một số ưu điểm của việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học [5]

Khả năng biểu diễn thông tin: máy tính có thể thể hiện dữ liệu dưới nhiều dạng khác nhau như chữ viết, hình ảnh, video,… nâng cao tính trực quan trong dạy học

Khả năng mô hình hóa các đối tượng: đây là khả năng rất lớn của máy tính Đối với những vật thật không thể quan sát được thì máy tính phát huy tối da chức năng của nó

là biến vật thật đó thành mô hình có những tính chất, đặc điểm, các quá trình vận động giống gần như hoàn toàn vật thật

Khả năng lưu trữ và khai thác thông tin: máy tính có thể lưu trữ một số lượng rất lớn các dữ liệu, đồng thời các dữ liệu cũng có thể được chia sẻ với nhau thông qua Internet Vì vậy, lượng dữ liệu về các kiến thức là cực kỳ to lớn cho toàn nhân loại Khả năng dạy học từ xa, tiết kiệm được thời gian và nhiều chi phí khác

Khả năng điều khiển quá trình của người học: một chương trình máy tính có thể được xây dựng đề thay thế một GV trong hoạt động giúp học sinh tìm đến kiến thức

Tính lặp lại trong dạy học: khác với GV, máy tính có thể lưu trữ các dữ liệu của một bài học Trên cơ sở này, HS có thể xem lại bài giảng của GV, tài liệu tham khảo đến khi đạt được mục tiêu, tạo điều kiện thuận lợi trong việc cá nhân hóa quá trình học tập

1.3.2 Sử dụng Web trong hoạt động dạy và học

Trong các lớp học ngày nay, không khó để bắt gặp việc sử dụng các phương tiện dạy học có ứng dụng CNTT & TT như máy chiếu, tivi thông minh, bảng tương tác, mạng xã hội, trang Web,… Trong đó, Web được xem như một phương tiện kĩ thuật dạy học đa phương tiện [11], được khai thác và sử dụng để tận dụng được những đặc tính

mà nó mang lại

Đầu tiên, ta phải nói đến sự ra đời của Internet (mạng máy tính) toàn cầu ra đời vào năm 1993 và lan tỏa ra khắp thế giới với mục đích liên kết cộng đồng máy tính lại với nhau dựa trên một giao thức liên mạng đã được chuẩn hóa TCP/IP ((Transmision Control Protocol –Internet Protocol) World Wide Web (WWW) hay còn gọi là Web là một dịch

vụ trên Internet cho phép truy nhập hầu hết các loại tài liệu trên mạng Internet, trong

đó bao gồm cả âm thanh, hình ảnh, phim Nó hiển thị thông tin một cách nhanh chóng

và dễ dàng Trong dịch vụ WWW, thông tin hiển thị là trang web (web page) Một trang web có thể chứa: văn bản text, hình ảnh, âm thanh, video điều này dẫn tới thông tin trên mạng Internet thêm hấp dẫn và dễ xử lí Để sử dụng các dịch vụ của Internet, người dùng phải kết nối máy tính của mình với Internet thông qua các nhà cung cấp dịch vụ

Ta thấy rằng, với việc sử dụng Web, GV có thể chuyển tải đến học sinh không những nội dung bài học mà còn những hình ảnh, video, mô phỏng minh họa Điều này làm cho bài dạy thêm sinh động hơn Tuy nhiên, ưu điểm lớn nhất của Internet đó là việc lưu trữ

và giải quyết vấn đề về khoảng cách địa lí Do đó, phát triển Web theo hướng là một

Trang 17

công cụ đào tạo từ xa trở thành một xu hướng để việc học tập trở nên dễ dàng hơn Bên cạnh đó, việc khai thác những ưu điểm của Web có thể biến nó thành một công cụ hỗ trợ đắc lực cho việc tự học của HS

1.3.3 Mô hinh dạy học E-Learning

Khi nói đến việc sử dụng Web trong dạy học thì mô hình tiêu biểu đó là E-Learning E-Learning là một phương thức dạy học dựa trên công nghệ thông tin và truyền thông (CNTT&TT) Với E-Learning, việc học là linh hoạt mở Người học có thể học bất cứ lúc nào, bất cứ ở đâu, với bất cứ ai, học những vấn đề bản thân quan tâm, phù hợp với năng lực và sở thích, phù hợp với yêu cầu công việc… mà chỉ cần có phương tiện là máy tính và mạng Internet Phương thức học tập này mang tính tương tác cao, sẽ hỗ trợ

bổ sung cho các phương thức đào tạo truyền thống góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy [21]

Theo quan điểm hiện đại, E-Learning là sự phân phát các nội dung học sử dụng các công cụ điện tử hiện đại như máy tính, mạng vệ tinh, mạng Internet, Intranet,… trong

đó nội dung học có thể thu được từ các Website, đĩa CD, băng video, audio… thông qua một máy tính hay tivi; người dạy và người học có thể giao tiếp với nhau qua mạng dưới các hình thức như: thư điện tử (e-mail), thảo luận trực tuyến (chat), diễn đàn (forum), hội thảo, video…[21] Ngày này, chỉ cần một trang Web, nhà giáo dục có thể tập hợp tất cả các nội dung trên để chuyển tải đến người học một cách đơn giản và hiệu quả E-Learning thật sự là một mô hình dạy học có nhiều ưu điểm mà cần thiết phải khai thác trong hoạt động giáo dục Tuy nhiên, bên cạnh đó cũng còn có những nhược điểm tồn tại

 Đầu tiên, thông qua Web, GV trình bày những kiến thức hết sức tường minh bằng mọi thứ hình ảnh, âm thanh, video thì điều này có thể làm giảm trí tưởng tượng dẫn đến làm giảm khả năng sáng tạo của HS [11] Nếu quá lạm dụng các đa phương tiện, mọi thứ đối với HS dường như sẵn có, không cần phải động não suy nghĩ Về lâu dài, nếp học này sẽ làm cho HS ngày càng thụ động

 Nếu chỉ giáo dục hoàn toàn thông qua Internet thì sẽ phá vỡ mối qua hệ giữa thầy – trò, HS sẽ không rèn được một số năng lực theo mục tiêu giáo dục đã đặt ra ban đầu như năng lực giao tiếp, năng lực hợp tác [21]

 Đối với những môn khoa học thực nghiệm, sẽ không rèn được cho HS được kĩ năng thực hành thí nghiệm, kĩ năng nghiên cứu thực nghiệm [21]

Do đó, để tận dụng được những lợi ích mà Web đem đến đồng thời hạn chế được những nhược điểm của nó, ta cần phải thực hiện phối hợp nhiều phương pháp dạy học khác nhau

Trang 18

1.4 Lí luận dạy học của mô hình dạy học vừa đúng lúc

1.4.1 Thuyết kiến tạo tri thức

Tư tưởng về dạy học kiến tạo (Constructivism) đã có từ rất lâu, nhưng lí thuyết kiến tạo được phát triển từ khoảng những năm 60 của thế kỉ XX, được đặc biệt chú ý từ cuối thể kỉ XX Jeans Piaget, Watzlawick, Han Aebli, Maria Motessori, Lew S.Wygotzky là những đại diện của thuyết kiến tạo [1]

Khác với thuyết hành vi là bắt buộc người học làm theo một khuôn mẫu sẵn có, thuyết kiến tạo tạo ra những cơ hội cho người học có thể tự trải nghiệm để tự điều chỉnh

và hoàn thành thế giới quan của cá nhân mình Một số quan điểm chính của thuyết kiến tạo có thể kể đến là

 Tri thức được xuất hiện thông qua việc chủ thể nhận thức tự cấu trúc vào hệ thống bên trong của mình, tri thức mang tính chủ quan [1]

 Với việc nhấn mạnh vai trò của chủ thể trong nhận thức trong việc giải thích và kiến tạo tri thức, thuyết kiến tạo thuộc lí thuyết định hướng chủ thể [1]

 Cần có sự tương tác giữa học sinh và đối tượng học tập, để giúp học sinh xây dựng thông tin mới vào cấu trúc tư duy của chính mình, đã được chủ thể điều chỉnh [1]

 Học không chỉ là khám phá mà còn là sự giải thích, cấu trúc mới tri thức [1] Như vậy, ta thấy rằng tri thức mới được hình thành từ sự điều chỉnh các quan niệm ban của mỗi cá nhân Điều này buộc HS phải tích cực tham gia vào các hoạt động, trải nghiệm Nếu GV có thể thu thập những quan niệm ban đầu đó của HS thì đó sẽ là nguồn

tư liệu tham khảo quan trọng cho việc thiết kế các hoạt động trong tiết học ở lớp Thông qua các hoạt động này, HS sẽ phát hiện ra những quan điểm sai lầm của mình và từ đó

sẽ tự sửa chữa quan điểm đó dưới sự định hướng của GV và hình thành nên tri thức mới

Đó cũng chính là điều mà mô hình dạy học Just in Time Teaching hướng đến

1.4.2 Mô hình dạy học vừa đúng lúc (JiTT)

JiTT là một mô hình dạy học trong đó người dạy sẽ xây dựng một bộ câu hỏi khởi động (WarmUp Exercises) trên một công cụ nào đó (thường là Web) và yêu cầu học sinh hoàn thành trước khi đến lớp, sau đó người GV sẽ dựa trên những câu trả lời và phản hồi của học sinh để xây dựng các hoạt động trên lớp cho phù hợp 17 Nghĩa là

GV sẽ dạy dựa trên những gì học sinh đã biết và những gì học sinh còn chưa rõ Mô hình này là sự kết hợp giữa hoạt động trong và ngoài lớp học vì vậy hai yếu tố này sẽ

bổ trợ nhau trong quá trình học tập của học sinh JiTT được phát triển bởi Novak, Patterson, Garvin và Christian năm 1999 và được thực nghiệm tại Học viện Không quân Hoa Kỳ nhằm giúp sinh viên tự học trước ở nhà để tăng hiệu quả học tập tại lớp Lúc đầu, nó chỉ được áp dụng cho một số khóa học Vật lí nhưng sau đó được phát triển rộng

Trang 19

rãi ra nhiều ngành học khác như: Toán học, Hóa Học, Sinh học, Lịch sử, Địa chất, Kinh tế,…

Hai yếu tố quyết định trong mô hình dạy học này chính là: phản hồi của học sinh và

sự điều chỉnh các hoạt động trên lớp của GV dựa phù hợp với phản hồi đó (hình 1.1) Nhờ có vòng lặp này, học sinh và GV có sự tương tác qua lại, hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình dạy học

Hình 1.1- Hai yếu tố cơ bản của mô hình JiTT

1.4.3 Vai trò và đặc điểm của mô hình JiTT đối với môn Vật lí

1.4.3.1 Vai trò của mô hình JiTT

Bất cứ một mô hình dạy học nào cũng hướng tới những mục tiêu phát triển cho học sinh Đối với mô hình dạy học JiTT, nếu áp dụng thành công thì nhà giáo dục có thể giúp học sinh phát triển những kỹ năng sau [10]:

 Đạt được sự hiểu biết về kiến thức và kỹ năng giải quyết vấn đề

 Liên hệ các kiến thức Vật lí với các hiện tượng xung quanh

 Có khả năng kiểm soát quá trình học tập của bản thân

 Phát triển: kĩ năng tư duy phê phán, kỹ năng xây dựng và giải quyết vần đề, kỹ năng hoạt động nhóm và kỹ năng giao tiếp

Những kỹ năng mà mô hình này đem lại hoàn toàn phù hợp với những kỹ năng

mà Chương trình tổng thể đưa ra đối với môn học Khoa học tự nhiên [2] Do đó, đây là một trong những mô hình có thể được áp dụng được để đáp ứng các yêu câu trên

Trong lớp

Câu trả lời JiTTHoạt động trên lớp

Ngoài lớp

Câu hỏi JiTT

Trang 20

1.4.3.2 Đặc điểm của mô hình JiTT

Như đã trình nói ở trên, JiTT hoạt động được là nhờ sự phản hồi của học sinh thông qua câu hỏi khởi động (WarmUp Exercises) và sự điều chỉnh kịp thời trong việc xây dựng các hoạt động trên lớp của GV Vòng lặp này làm tăng sự tương tác của học sinh

và GV tạo nên cơ hội cho học sinh trình bày những suy nghĩ của mình về một vấn đề nào đó thông qua Web và GV sẽ là người đọc những phản hồi này, dựa vào đó để giúp học sinh tìm hiểu những vấn đề mà học sinh vẫn còn dang vướng mắc Ngoài ra, mô hình này còn giảm thiểu thời gian trên lớp cho những hoạt động mà học sinh có thể tự làm như: đọc hiểu các khái niệm mới, tìm hiểu các vấn đề liên quan đến bài học thông qua Internet hoặc các nguồn tài liệu mà GV đã cung cấp hay thậm chí là việc ôn lại các kiến thức đã học có liên quan Các công việc như thế này trong một lớp học truyền thống mất rất nhiều thời gian thay vì thời gian này dành cho những tranh luận về những vấn

đề xung quanh hoặc những hoạt động nhận thức khác giúp học sinh hiều sâu hơn về nó Kathleen Marrs và Gregor Novak cho rằng JiTT là sự kết hợp chặt chẽ giữa 3 yếu tố [27]

 Đầu tiên, nó là sự kết hợp của các phương pháp dạy học tích cực: Bằng việc đưa các “nội dung chuyển tải” của một phần học lên phần chuẩn bị ở nhà và tập trung thời gian trên lớp vào giải quyết các vấn đề, JiTT khuyến khích các phương pháp day học tích cực và đó là một bước tiến trong giảng dạy

 JiTT cung cấp cơ hội cho học sinh tích cực xây dựng các kiến thức mới từ kiến thức đã học Trong quá trình học tập, sẽ có những kiến thức nền làm cơ sở cho những kiến thức mới Vì vậy, việc quên những kiến thức đã học hay hiều sai về

nó là một cản trở cho việc dung nạp thêm kiến thức mới Vì vậy, thông qua bộ câu hỏi WarmUps, GV có thể kiểm tra lại các nội dung cũ có liên qua đến bài học mới, từ đó giúp cho quá trình tiếp thu cái mới của học sinh trở nên tích cực hơn

 JiTT cung cấp những phản hồi nhanh chóng: Bài viết How people learn nhấn

mạnh vai trò của việc đánh giá trung tâm, vì nó cung cấp cho người học những

cơ hội để điều chỉnh và sàng lọc những suy nghĩ của họ trước khi đánh giá tổng hợp JiTT đã là được điều đó bằng những phản hồi của học sinh thông qua câu hỏi WarmUps qua đó thấy được mình đang còn thiếu những gì và những vấn đề cần phải làm rõ

1.4.4 Quy trình sử dụng mô hình JiTT

Dạy học theo JiTT phải được xây dựng theo từng bước có kế hoạch cụ thể để đạt được các kết quả tốt nhất Trong các tài liệu mà chúng tôi đã tham khảo, các tài liệu nước ngoài họ viết về quy trình này một cách chung chung kèm theo đo là những lời khuyên cho từng bước Trong luận văn cao học của tác giả Phan Tấn Tài về “Vận dụng

mô hình dạy học vửa đúng lúc Just-in-Time Teaching vào phần Nhiệt học Vật lí 10

Trang 21

THPT”, tác giả đã đưa ra một số vấn đề cần xem xét thêm trong từng bước khi thực hiện

mô hình ở Việt Nam Và theo quan điểm của chúng tôi, việc phân tích này là hợp lí để cho các bước thực hiện mô hình đạt được hiệu quả như mong đợi

Hình 1.2- Các bước thực hiện mô hình JiTT [17]

1.4.4.1 Chuẩn bị những điều kiện trước khi thực hiện mô hình JiTT

 Mục tiêu về kiến thức, kĩ năng của bài học, chương, chủ đề cho từng đối tượng

lớp [10]

Các mục tiêu kiến thức và kĩ năng là do Bộ Giáo dục quy định, do vậy cần phải xem xét chúng trước khi bắt tay vào thực hiện dạy học theo JiTT Các mục tiêu này sẽ thay đổi tùy thuộc vào đối tượng học sinh học ban cơ bản hay nâng cao từ đó làm cơ sở để

GV có thể xây dựng các câu hỏi phù hợp nhất với các em Mặc khác, ngoài những mục tiêu mà Bộ Giáo dục đã đề ra, GV có thể cân nhắc thêm những mục tiêu để phát triển tư duy của các em nhưng phải đảm bảo tuân thủ các nguyên tắc trong giáo dục

 Những công cụ được sử dụng cho mô hình JiTT

Các câu hỏi JiTT thường được giao cho học sinh thông qua một trang web mà nơi

đó đáp ứng các yêu cầu cho hoạt động giáo dục và chúng tôi đã lựa chọn Moodle Đó là một điểm mới của chúng tôi khi thực hiện mô hình JiTT sử dụng Moodle để quản lí

Moodle là một hệ thống quản lí học tập (Learning Management System - LMS hoặc người ta còn gọi là Course Management System hoặc VLE - Virtual Learning Environment) mã nguồn mở (do đó miễn phí và có thể chỉnh sửa được mã nguồn), cho phép tạo các khóa học trên mạng Internet hay các website học tập trực tuyến [23]

Bước 4:

Sử dụng các câu trả lời của học sinh để phát triển các hoạt động trên lớp

Trang 22

Một số lợi ích của việc sử dụng Moodle là: giảm chi phí đào tạo; cập nhật thông tin lớp học nhanh chóng, trực tuyến; trao đổi thông tin, thảo luận giữa học viên – học viên, học viên- giảng viên thông qua diễn đàn của lớp học trên nền Moodle; sử dụng kết quả thống kê từ Moodle để quản lí, đánh giá và nhanh chóng đưa ra giải pháp hỗ trợ học viên giúp họ học hiệu quả hơn

 Sự chuẩn bị cho học sinh những hiểu biết về JiTT

Để JiTT hoạt động hiệu quả thì học sinh cần phải biết nó là gì? Vai trò của nó như thế nào trong việc học tập? Nếu không nhận thức được rõ ràng việc này thì JiTT đối với các em sẽ như một gánh nặng và ý nghĩa của JiTT sẽ bị bóp méo

Theo Using JiTT [15], việc học theo JiTT sẽ thực sự là thách thức đối với học sinh:

họ phải tự trả lời những câu hỏi và gặp vấn đề với việc quản lí thời gian, tự học, học liên tục do thói quen học truyền thống theo kiểu “nước tới chân mới nhảy” và kiểu học nhồi nhét

Để khắc phục các khó khăn này, theo Hobson (2004) đã đề xuất một số gợi ý như sau: Thường xuyên giải thích về bài tập JiTT và những tác động giúp cải thiện việc học của học sinh; Giải thích kỹ hơn những gì học sinh mong đợi để hoàn thành bài tập JiTT; Đưa ra những hướng dẫn về nơi mà học sinh có thể lấy những thông tin cần thiết cho bài tập JiTT [17]

 Một số lưu ý cho GV khi sử dụng JiTT

Sự thay đổi phương pháp dạy từ GV làm trung tâm sang học sinh là trung tâm đòi hỏi GV cần có thời gian, đánh giá và luyện tập để trở nên thành thạo hơn

JiTT có thể thất bại, tuy nhiên để nó thành công thì yêu cầu GV phải tái tạo cái nhìn của học sinh về mô hình trong quá trình đó, đồng thời HS cũng phải đóng vai trò của một GV để nhìn nhận nguyên nhân dẫn đến viêc thất bại đó Đặc biệt, khi các GV áp dụng JiTT cần phải nắm vững cơ sở lí luận của nó để đưa học sinh vào trạng thái học tập tích cực hơn, quan tâm giúp đỡ đúng lúc để các em có thể hoàn thành những mục tiêu đề ra [17]

Trong cuốn Just-in-Time Teaching [15], tác giả đã đưa ra một số lời khuyên cho sự thành công của JiTT như là: Cho phép thử và sai để phát triển tài liệu JiTT; Nhạy bén với những ý tưởng, thái độ và kiến thức hiện có của học sinh; Luôn luôn giám sát tiến trình học tập của học sinh; Có nền tảng kiến thức vững chắc để đánh giá đúng và phản hồi ý kiến của học sinh; Duy trì không khí của lớp học để cho mọi người có thể tham gia

Quy định về điểm số và tiêu chí đánh giá

Theo kinh nghiệm thì câu hỏi JiTT hoạt động tốt nếu nó được đánh giá điểm trong quá trình học Ở các bài báo nước ngoài, thang điểm từ 10% đến 30% cho toàn khóa học

Trang 23

được các GV đề nghị [10] Nếu với con số đề nghị này thì điểm số này tại Việt Nam sẽ

là một cột điểm hệ số 1 cho một học kỳ và chúng tôi thấy nó rất hợp lí vì để đánh giá hoạt động học tập của HS thì kết quả điểm số cuối cùng là chưa đủ mà cần phải có thêm điểm đánh giá cho cả quá trình làm việc

Tiêu chí để đánh giá các câu hỏi cần được GV đưa ra trước khi thực hiện để học sinh hoàn thành và tạo ra sự công tâm cho việc đánh giá Bởi vì các phản hồi của học sinh với các câu hỏi JiTT có thể chưa đúng, nhưng việc đánh giá ở đây không phải chỉ là đúng sai mà GV cần đánh giá sự nỗ lực trả lời câu hỏi của các em Do đó, Kathy Marrs [16] đã phát triển phiếu các tiêu chí để đánh giá các phản hồi của học sinh như bảng sau:

Bảng 1.1- JiTT Scoring Rubric Kathleen Marrs

1 - Học sinh không biết cách trả lời câu

hỏi

2

- Học sinh có cố gắng trả lời câu hỏi nhưng chưa đưa ra được các dẫn chứng cụ thể bằng các kiến thức đã học nào chứng minh cho câu trả lời

- Câu trả lời của học sinh cho thấy học

đã quên những khái niệm

- Học sinh không sử dụng bất kỳ thông tin nào từ sách hoặc nguồn khác để trả lời

3

- Học sinh đưa ra những kiến thức đã học để dẫn chứng, sử dụng những thuật ngữ để trả lời câu hỏi nhưng chưa có một giải thích hoàn chỉnh cho câu trả lời

- Chưa sử dụng thông tin thích hợp từ sách hay ghi chú để trả lời

4

- Câu trả lời ít hoặc không có lỗi, đưa

ra giải thích hoàn chỉnh cho câu trả lời

- Học sinh kết hợp nhiều thông tin từ sách, ghi chú vào câu trả lời

- Có thể tìm kiếm câu trả lời ngoài lớp học (như Web), sách, báo,…

Trang 24

1.4.4.2 Xây dựng bộ câu hỏi khởi động cho mô hình JiTT

Theo Roschelle (Roschelle, 1995) [20]: “Nhà giáo dục thường tập trung vào một ý tưởng cái mà họ muốn người học nắm bắt được nó Tuy nhiên, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng những lỗ hổng kiến thức của học sinh đã chống lại những nỗ lực của nhà giáo dục”

Do vậy, sử dụng mô hình JiTT trong dạy học có thể khắc phục được hạn chế này Câu hỏi JiTT sẽ là cơ hội giúp học sinh xem lại những kiến thức cũ, bộc lộ những khiếm khuyết về kiến thức cũng như bước đầu tìm hiểu bài học mới Thông qua những câu trả lời mà HS gửi về, GV sẽ điều chỉnh kịp thời các hoạt động giúp các em tiếp thu bài học mới một cách hiệu quả

Nội dung cũng như mẫu của câu hỏi này sẽ thay đổi tùy thuộc vào môn học cũng như GV Tuy nhiên, chìa khóa để thành công với JiTT nằm ở việc phát triển có hiệu quả

bộ câu hỏi JiTT, đó là bàn đạp cho các hoạt động tiếp theo vì nó phản ánh những khía cạnh khác nhau của học sinh thông qua câu trả lời của các em

1.4.4.2.1 Thiết kế câu hỏi khởi động JiTT (WarmUps) liên kết với mục tiêu kiến

thức, kỹ năng bài học và thang phân loại tư duy Bloom

Việc đầu tiên khi bắt đầu xây dựng câu hỏi, GV cần phải xác định học sinh sẽ phải chuẩn bị những gì khi bước vào lớp từ đó sẽ có những định hình cơ bản trong việc đặt câu hỏi Các câu hỏi khởi động JiTT cùng với hoạt động trên lớp sẽ kết hợp giải quyết các mục tiêu kiến thức, kỹ năng mà Bộ Giáo dục quy định Ngoài ra, mỗi GV thông qua các câu trả lời của học sinh để xây dựng một số hoạt động giúp học sinh phát triên một

số phẩm chất và năng lực khác như:

 Do các câu hỏi JiTT thường là những vấn đề gây khó khăn và thách thức học sinh

để rèn cho các em ý chí vượt qua khó khăn, tự đánh giá được điểm mạnh và điểm yếu của mình để tìm cách phát huy và khắc phục

 Mô hình dạy học này lấy học sinh làm trung tâm nên phát huy tối đa tính tự học của học sinh, làm cơ sở cho quá trình học tập, rèn luyện, sáng tạo lâu dài của mỗi

cá nhân

 Qua cách trả lời các câu hỏi qua Web cũng như trong các hoạt động nhóm thì năng lực giao tiếp, kỹ năng làm việc nhóm, năng lực tự học và giải quyết vấn đề cũng được hoàn thiện hơn

 Ngoài ra, bài tập JiTT còn giúp: nâng cao trình độ lí luận định lượng của học sinh; làm cơ sở cho quá trình tư duy; phát triển năng lực giải quyết vấn để; mở rộng và phát triển tư duy phê phán và đánh giá của học sinh [24]

Trong lĩnh vực giáo dục, thang cấp độ tư duy có thể được xem là một công cụ nền tảng để từ đó xây dựng và sắp xếp các mục tiêu giáo dục, xây dựng các chương trình, qui trình giáo dục và đào tạo, xây dựng và hệ thống hóa các câu hỏi, bài tập dùng để kiểm tra, đánh giá quá trình học tập Thang cấp độ tư duy đầu tiên được xây dựng bởi

Trang 25

Benjamin S Bloom (1956) [13], thường được gọi tắt là Thang Bloom hay Bảng phân loại Bloom (Bloom’s Taxonomy) bao gồm 6 cấp độ sau: Biết, Hiểu, Phân tích, Vận dụng, Tổng hợp, Đánh giá Tuy nhiên, nhận thấy sự chưa hoàn chỉnh nên vào giữa thập niên 1990 Lorin Anderson, một học trò của Benjamin Bloom, đã cùng một số cộng sự

đề xuất sự điều chỉnh như sau (Pohl, 2000): Nhớ, Hiểu, Vận dụng, Đánh giá, Tổng hợp, Sáng tạo

Các cấp độ được thể hiện như sau: [25]

 Nhớ: có thể nhắc lại các thông tin đã được tiếp nhận trước đó Các từ khóa cho cấp độ tư duy này: nhắc lại, mô tả, liệt kê, trình bày, chọn lựa, gọi tên, nhận diện

 Hiểu: nắm được ý nghĩa của thông tin, thể hiện qua khả năng diễn giải, suy diễn, liên hệ, khái quát Các từ khóa minh họa cho cấp độ này là: giải thích, tóm tắt, phân biệt, mở rộng, khái quát, cho ví dụ, so sánh, nhận định, sắp xếp

 Vận dụng: áp dụng thông tin đã biết vào một tình huống, điều kiện mới Từ khóa

để yêu cầu cho mức độ này là: vận dụng, áp dụng, tính toán, chứng minh, giải thích, xây dựng, lập kế hoạch

 Phân tích: chia thông tin thành từng phần nhỏ và chỉ ra mối liên hệ của chúng tới tổng thể Từ khóa cho cấp độ tư duy này là: phân tích, lí giải, so sánh, lập biểu

đồ, phân biệt, minh họa, xây dựng mối liên hệ, hệ thống hóa

 Đánh giá: đưa ra nhận định, phán quyết của bản thân đối với thông tin dựa trên các chuẩn mực, tiêu chí Các từ khóa cho cấp độ này là: đánh giá, cho ý kiến, tổng hợp so sánh

 Sáng tạo: Xác lập thông tin, sự vật mới trên cơ sở những thông tin đã có Từ khóa cho cấp độ này là: thiết lập, tổng hợp, xây dựng, thiết kế, sáng tác, đề xuất Dựa vào thang phân loại các cấp độ của tư duy, GV xác định được chính xác cấp độ

tư duy cho từng kiến thức muốn học sinh đạt được, từ đó sẽ đạt được hiệu quả cao việc xây dựng bộ câu hỏi khởi động JiTT

1.4.4.2.2 Một số dạng câu hỏi khởi động JiTT

 Câu hỏi giới thiệu các thuật ngữ

Câu hỏi này giúp học sinh tìm hiểu một số khái niệm, thuật ngữ mới trong bài học, điều này giúp các học sinh nắm được ý tưởng cơ bản của kiến thức đồng thời cho phép

sự thảo luận trong lớp học đi sâu hơn vào vấn đề, tiết kiệm được thời gian trên lớp

Ví dụ: Bằng cách diễn đạt của mình, em hãy giải thích thế nào là trở kháng? Học sinh phần lớn sẽ trả lời bằng cách giải thích hoặc nói rõ ràng định nghĩa như: “Nó là tỉ

số giữa biên độ của dòng điện và biên độ của hiệu điện thế” hay “Nó là hiệu điện thế đem chia cho dòng điện” Một số học sinh khác đưa ra thêm các diễn giải vật lí như:

“Đó là tổng của sự chống lại dòng điện xoay chiều” hay “Nó giống như điện trở của

Trang 26

dòng điện một chiều nhưng ở đây nó bao gồm cả điện kháng của tụ điện và cuộn dây” Một số học sinh thì đưa ra cả hai quan điểm trên và có một số còn đưa ra cả biểu thức xác định [18]

Qua ví dụ trên, ta thấy được bằng câu hỏi này buộc học sinh phải có những tìm hiểu

sơ lược về thuật ngữ mới, làm cơ sở cho quá trình tư suy cao hơn để đáp ứng được mục tiêu mà GV đã đặt ra

 Câu hỏi ước đoán

Đây cũng là một trong những câu hỏi quan trọng để học sinh phát triển tư duy phê phán, đánh giá Đó là câu hỏi chứa một số thông tin bị thiếu và để có được thông tin đó đòi hỏi học sinh phải ước đoán nó, đưa ra một giả định cho nó để sử dụng Câu hỏi này

có thể là định tính hoặc định lượng , ví dụ “Bạn và gia đình có thế nâng được một chiếc

xe không?” đó là một câu hỏi định tính nhưng đòi hỏi phải ước đoán Trong khi “Ước lượng hiệu suất của tủ lạnh nhà bạn?” là một câu hỏi định lượng Với câu hỏi này, học sinh cần phát biểu giả định của họ và lựa chọn giá trị cho đại lượng bị thiếu và cho biết

nó nằm trong phương trình nào để giải quyết câu hỏi [10]

Loại câu hỏi này, theo quan điểm của tôi nó rất thú vị vì nó kích thích được sự khám phá bản thân cũng như việc sử dụng những kinh nghiệm của bản thân vào câu hỏi Điều này làm cho các em cảm thấy sự quan trọng của mình trong việc góp phần trả lời câu hỏi và tạo động lực học tập, kích thích sự tìm tòi, ham học hỏi của mỗi cá nhân

 Câu hỏi đi sâu vào vấn đề

Loại câu hỏi này nằm ở cấp độ tư duy bậc cao đòi hỏi các em phải phân tích, so sánh, phân biệt các sự việc, hiện tượng Nội dung của câu hỏi thường là những vấn đề gây khó hiểu, hay nhầm lẫn Do đó, nó rất thích hợp để cho GV dựa các các ý kiến của học sinh

để phát triển vấn đề, làm sáng tỏ chúng trong quá trình học

Trong tài liệu “JiTT Across the Disciplines, Across the Academy” [18], tác giả Andrew D.Gavrin - người chịu trách nhiệm viết phần sử dụng mô hình JiTT trong dạy học Vật lí đã đưa ra câu hỏi cho dạng này như sau: “Vỉa hè được hình thành do bê tông cứng lại Đó là ví dụ cho một biến đổi Hóa học hay Vật lí? Thông qua câu hỏi này, mặc

dù các học sinh trả lời đúng là biến đổi Hóa học nhưng thông qua việc giải thích lại lộ

ra những khiếm khuyết trong kiến thức Số còn lại cho rằng đó là biến đổi Vật lí và đưa

ra giải thích rằng nó tương tự như sự bay hơi: “…chuyển từ thể lỏng sang thể rắn” hay

“ nó bị khô” Do vậy, thông qua các câu hỏi như thế này GV có thể đặt học sinh vào

trường hợp gây bối rối và buộc các em phải thật hiều vấn đề mới có thể giải quyết được

 Câu hỏi thực tế

Trang 27

Câu hỏi JiTT phù hợp để giúp học sinh liên kết những kinh nghiệm thực tế vào những

lí thuyết đã học Để minh họa, xem xét câu hỏi JiTT sau đây được sử dụng trong bài mở đầu của môn Hóa học: [18]

“John đang quan tâm đến cân nặng của anh ấy Anh ấy cân lượng thức ăn và nước uống mỗi ngày mà anh ấy ăn vào và thấy rằng đã tiêu thụ 3 pao thức ăn và nước uống Anh ấy thực hiên cân phân, nước tiểu, mồ hôi và thấy rằng nó chỉ chiếm 2.2 pao mỗi ngày John sẽ tăng cân ra sao? Có điều gì sai trong phân tích trên không?”

Câu hỏi dạng như thế này vừa liên hệ được các vấn đề thực tế hàng ngày đồng thời gợi cho học sinh những ý tưởng cho bài học mới trên lớp Câu hỏi trên được sử dụng trước khi dạy bài phương trình cân bằng hóa học Câu hỏi không trực tiếp, cũng như không có một phương trình hóa học nào được đề cập trong câu hỏi nhưng nó đưa ra cho học sinh những hình dung ban đầu về quá trình cân bằng giữa chất phản ứng và sản phẩm

 Câu hỏi nhiều lựa chọn

Là dạng câu hỏi đưa học sinh vào nhiều tình huống có nhiều phương án giải quyết tuy nhiên một số phương án là “mồi nhử” cần được phân tích và làm rõ để tránh nhầm lẫn Câu hỏi này giúp kiểm tra mức độ nắm kiến thức của học sinh, giải quyết được tất

cả các tình huống xảy ra Để giải quyết tốt được câu hỏi này, học sinh cần phải có một nền tảng kiến thức tốt ngoài ra đối với một số câu hỏi lựa chọn có nội dung phức tạp, việc đọc hiểu các từ ngữ trong các đáp án là một lợi thế giúp các em tỉnh táo lựa chọn đáp án phù hợp

1.4.4.2.3 Một số lưu ý khi phát triển có hiệu quả câu hỏi JiTT [17]

- Câu hỏi phải tạo ra được nhiều ý kiến phản hồi từ học sinh đóng góp cho phần thảo luận trên lớp

- Khuyến khích học sinh xem xét những kiến thức đã học và kinh nghiệm đã

có để trà lời câu hỏi

- Yêu cầu câu trả lời không dễ dàng tìm kiếm

- Câu hỏi yêu cầu học sinh phải có kiến thức nền và diễn tả bằng ngôn ngữ của mình

- Câu hỏi chứa đựng những vấn đề không rõ ràng để yêu cầu học sinh phải có cung cấp thêm thông tin không được cung cấp trong câu hỏi

1.4.4.3 Xem xét và đánh giá câu hỏi khởi động

Bước kế tiếp sau khi phát triển câu hỏi JiTT là phân tích và đánh giá các câu trả lời của học sinh để chuẩn bị cho các hoạt động tiếp theo diễn ra trên lớp học Đây cũng là một bước quan trọng trong tiến trình của JiTT Bước này giúp GV vừa có một cái nhìn

Trang 28

bao quát về suy nghĩ của các em HS vừa tiết kiệm thời gian trên lớp Sau khi hạn chót nộp các câu trả lời của học sinh, GV chỉ có vài giờ để thiết kế tiến trình dạy học Vì vậy, suy nghĩ trước về cách mà bạn làm thế nào để nắm bắt, sắp xếp, tổng hợp các câu trả lời của học sinh là một việc quan trọng [18]

Trong quá trình đọc các câu hỏi, theo kinh nghiệm của các GV từng sử dụng mô hình này, học nhận thấy rằng sẽ tốt hơn nếu xem các câu trả lời trên một trang hoặc đưa câu trả lời vào một nơi mà bán có thể cắt, dán, sắp xếp, hightlight khi cần thiết Đồng thời,

họ cũng cho rằng câu trả lời của học sinh thường sẽ nằm trong một số nhóm mà họ có thể đoán trước được sau khi dạy một khóa theo JiTT Một trong những nhóm đó là câu trả lời “Em chưa bao giờ nghĩ về nó” hoặc “Em chưa biết nó”, đó là một câu trả lời có ích cho việc thảo luận trên lớp Sau khi đọc xong các câu trả lời từ các nhóm đã sắp xếp,

GV có thể chọn một số câu trả lời để đưa ra trước lớp Tuy nhiên, câu trả lời sẽ bị ẩn danh để sinh viên có thể nhìn vấn đề trên những ý kiến khác nhau, tạo động lực cho cuộc thảo luận

Điều quan trọng nhất trong bước này là tạo sự liên kết giữa câu hỏi JiTT, câu trả lời của học sinh và các hoạt động trên lớp rõ ràng nhất có thể Việc tạo mối liên kết này không chỉ tăng cường việc học mà còn tạo động lực cho học sinh hoàn thành câu hỏi JiTT [18]

1.4.4.4 Sử dụng câu trả lời của học sinh để phát triển các hoạt động trên lớp

Như đã trình bày ở bước trên, câu hỏi JiTT được sử dụng với hai mục đích: (1) là nguồn của các mẫu trả lời sẽ được đưa ra trên lớp; (2) cung cấp thông tin và hình dung

ra các hoạt động trên lớp.[17]

Từ các câu trả lời của học sinh xây dựng một tiến trình dạy học phù hợp với mục tiêu đã đề ra trước đó

Một số lời khuyên chung

 Đưa ra trước lớp cả câu trả lời tốt và không tốt

 Luôn xem các câu trả lời theo hướng tích cực Không sử dụng câu trả lời để chỉ trích phê bình

 Tập trung vào quá trình suy nghĩ của câu trả lời chứ không chỉ đưa ra

 Sử dụng các câu hỏi mở và thúc đẩy sự thảo luận

 Trước khi đến lớp, GV cần xem lại tiên trình dạy học Bài học không nhất thiết phải viết ra một cách tỉ mỉ mà chỉ cần nắm rõ các ý tưởng và tổ chức các hoạt động dạy học

Tùy theo cách trả lời của HS mà GV sẽ lựa chọn các hoạt động phù hợp để giúp HS làm rõ được vấn đề mà GV đã đặt ra trong câu hỏi khởi động Ở chương tiếp theo, với những phản hồi từ lớp thực nghiệm, tác giả sẽ xây dựng một số hoạt động để HS hoạt động trên lớp

Trang 29

1.4.4.5 Hoạt động sau tiết học

Sau khi hoàn thành tiết dạy trên lớp, cơ bản HS đã nắm được những kiến thức cơ bản Tuy nhiên, để củng cố các kiến thức này, GV có thể tổ chức cho HS thực hiện một

số nhiệm vụ như: bài tập về nhà, bài tập thí nghiệm hay một sản phẩm ứng dụng Đây

là một bước không có trong mô hình chuẩn về JiTT Bên cạnh đó, việc ôn tập là cần thiết để HS biết được họ đã học được những gì và có là một bước để họ có thể tự xem xét được mức độ nắm được các kiến thức đã học Do đó, trong mô hình này, tác đã đã

thiết kế một phần Tự kiểm tra trên Web để HS có thể làm sau tiết làm bài tập truyền

nhằm tích cực hóa hoạt động của HS

Thứ hai, mô hình này phù hợp với định hướng hiện tại của giáo dục Việt Nam Nghị quyết 29-NQ/TW đã nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật

và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang

tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học.”

Do đó, đây là một điều kiện thuận lợi để triển khai mô hình JiTT

Theo điều tra, phỏng vấn thì các em HS rất thích thú với việc học tập ở môi trường học tập mới hơn như trên một trang Web Điều này cũng là một yếu tố quyết định đến

sự hứng thú của các em, góp phần làm tăng hiệu quả cho mô hình

Đối với GV, với công cụ hỗ trợ Moodle, GV có thể dễ dàng tải câu hỏi của mình lên trang Web do các công cụ mà Moodle cung cấp rất trực quan Ngoài ra, công đồng Moodle rộng lớn, sẵn sàng giải đáp các thắc mắc mà quý Thầy (Cô) gặp phải trong quá trình sử dụng

Trang 30

mất rất nhiều thời gian đề HS có thể làm quen và thực hiện có hiệu quả Để khắc phục được thói này, người GV phải thực hiện công việc này một cách thường xuyên và phải chứng tỏ cho HS thấy rằng mô hình này thực sự hiệu quả đối với quá trình học tập của

họ Khi đó HS mới thực sự đón nhận và thực hiện theo

Số lượng môn học hiện nay rất nhiều, nếu đưa JiTT vào sẽ làm mất thời gian của học sinh thêm cho việc làm câu hỏi JiTT so với phương pháp dạy học truyền thống, bước đầu vấp phải những ý kiến trái chiều từ phía học sinh Do yếu tố này, GV cần phải đưa

ra câu hỏi khởi động với mức độ hợp lí Đồng thời về phía HS, GV nên giải thích những lợi ích của việc chuẩn bị bài dưới hình thức câu hỏi khởi động, khuyến khích học sinh bằng nhiều hình thức như thi đua được điểm cộng và đánh giá khách quan, tôn trọng câu trả lời của HS tạo ra không khí cởi mở hòa đồng tránh áp đặt HS

Mức độ phân hóa học sinh trong cùng một lớp cao Đây là một thực trạng gây khó khăn cho hầu hết các phương pháp dạy Tuy nhiên, ở trường phồ thông đã có sự sắp xếp trình độ của HS theo lớp do đó phần nào cũng khắc phục được tình trạng này Bên cạnh

đó, tận dụng ưu điểm của Web đã xây dựng, GV có thể ghi hình lại bài giảng của mình sau đó tải lên đó, cách này giúp những HS không theo kịp có thể xem lại bài dạy sau tiết học

Kinh nghiệm của GV cũng là một vấn đề cần phải xem xét Để mô hình này thực sự

có hiệu quả, GV phải thật sự có kinh nghiệm để kiểm soát không những hoạt động trên Web mà còn trong các hoạt động được tổ chức tại lớp học Họ sẽ ước lượng được trình

độ của HS để điều chỉnh những hoạt động phù hợp và làm hấp dẫn HS vào bài dạy của mình

Ngoài ra, việc để có một bộ câu hỏi khởi động thật chỉnh chu cũng đòi hỏi GV thực hiện mô hình phải bỏ rất nhiều thời gian cũng như công sức xây dựng

Cuối cùng, với hình thức kiểm tra đánh giá tập trung vào kiến thức và kĩ năng như hiện nay cũng là một rào cản đối với mô hình này Cách đánh giá này không thấy được quá trình học tập của HS mà chỉ quan tâm đến kết quả cuối cùng Nếu đưa vào thay đổi hình thức đánh giá theo năng lực, GV sẽ đánh giá được từ hoạt động trên Web đến hoạt động học tập ở lớp của HS, đồng thời cách đánh giá này cũng là một biện pháp để HS thấy cần phải hoàn thành câu hỏi khởi động trước khi đến lớp

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Trong chương 1, tác giả đã trình bày các nội dung liên quan đến dạy học tích cực, ứng dụng CNTT & TT trong dạy học tích cực, thuyết kiến tạo và một số khái niệm cơ bản cũng như quy trình thực hiện mô hình dạy học JiTT Ngoài ra, tác già còn nêu những thuận lợi và khó khăn khi đưa mô hình này áp dụng vào thực tiễn dạy học ở trường

THPT

Qua đó, tác giả cũng thấy rằng, để mô hình này thành công cần có sự phối hợp nhịp nhàng giữa GV và HS Trong đó, nhiệm vụ của người GV là người định hướng,

Trang 31

đưa ra bộ câu hỏi khởi động phù hợp, quản lí được hoạt động của HS trên Web và tổ chức hoạt động có hiệu quả tại lớp Đồng thời, họ cũng cần phải thường xuyên khuyến khích HS thực hiện trả lời câu hỏi khởi động trước khi đến lớp Đây là một nhiệm vụ không dễ dàng đối với GV khi vừa mới thực hiện mô hình này Tuy nhiên, tác giả tin rằng, nếu mô hình thành công sẽ hình thành cho HS những năng lực và phẩm chất quan trọng

Ở chương tiếp theo, tác giả sẽ tiến hành thực hiện các bước để xây dựng hồ sơ dạy một số chủ đề chương Các định luật bảo toàn Vật lí 10 và thực nghiệm các nội dung

đã chuẩn bị

Trang 32

CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG TIẾN TRÌNH DẠY HỌC THEO MÔ HÌNH DẠY HỌC VỪA ĐÚNG LÚC CHƯƠNG CÁC ĐỊNH

LUẬT BẢO TOÀN - VẬT LÍ 10 CƠ BẢN

2.1 Phân tích nội dung chương Các định luật bảo toàn

2.1.1 Đặc điểm của chương Các định luật bảo toàn

Chương “Các định luật bảo toàn” trong chương trình Vật lí 10 với mục tiêu giúp cho sinh tiếp cận một bài toán cơ học dưới một quan điểm khác Với chương Động lực học chất điểm, học sinh đã biết được lực tác dụng lên vật có khối lượng làm cho vật đó thu được gia tốc theo định luật II Newton Theo quan điểm này, khi khảo sát chuyển động của một vật, HS thường làm theo cách là phân tích tất cả các lực tác dụng lên vật sau đó dùng định luật II Newton để xác định trạng thái chuyển động của vật đó Tiếp theo trong chương này, cũng với bài toán ấy nhưng HS lại được tiếp cận theo một hướng khác đó chính là vật tương tác với nhau thông qua việc trao đổi năng lượng và vấn đề được giải quyết theo các định luật bảo toàn thay cho định luật II Newton trong quan điểm này

Trong những trường hợp cơ hệ vật lí phức tạp hoặc không thể xác định được lực nào tác dụng lên vật thì phương pháp sử dụng các định luật bảo toàn lại tỏ ra chiếm ưu thế hơn khi giải quyết vấn đề nhanh gọn, hiệu quả cao Dĩ nhiên, trước khi sử dụng định luật bảo toàn thì HS cần phải biết được các đại lượng, dạng năng lượng được bảo toàn

và điều kiện sử dụng chúng Ngoài ra, các ứng dụng trong chương này cũng là một trong những điều hấp dẫn khi HS được học chương khi dựa vào kiến thức đã học giải thích được một số chuyển động trong cuộc sống hàng ngày

Do đó, sau khi học xong chương này, HS sẽ được trang bị thêm kiến thức về phần

Cơ học dưới một góc nhìn khác của Vật lí Từ đó sẽ cung cấp cho HS một mảnh ghép

về bức tranh tổng thể về thế giới tự nhiên

2.1.2 Cấu trúc dạy phần Các định luật bảo toàn

2.1.2.1 Phân phối chương trình

Chương Các định luật bảo toàn trong chương trình Vật lí 10 cơ bản bao gồm 10 tiết thực (8 tiết lí thuyết, 2 tiết bài tập) được phân chia như sau:

- Động lượng Định luật bảo toàn động lượng (2 tiết)

- Công Công suất (1 tiết)

- Động năng (1 tiết)

- Thế năng (2 tiết)

Trang 33

- Cơ năng (1 tiết)

- 2 tiết bài tập

2.1.2.2 Phân tích một số nội dung kiến thức:

 Đại lượng động lượng, xung lượng của lực, định luật bảo toàn động lượng Động lượng là một đại lượng quan trọng trong Vật lí vì phạm vi sử dụng của nó rộng rãi Để xây dựng đại lượng cho HS ở THPT, SGK Vật lí 10 cơ bản đơn giản chỉ nêu ra biểu thức mà chưa nêu ra được ý nghĩa Vật lí của đại lượng này Theo tác giả, với việc không trình bày ý nghĩa Vật lí sẽ làm HS cảm thấy đại lượng này rất khó hiểu,

HS sẽ không biết tại sao lại phải cần học đại lượng này Từ đó dẫn đến việc hình thành một bức tranh Vật lí chưa hoàn thiện cho HS Ta thấy rằng, động lượng của một vật có

ý nghĩa trong tương tác với các vật khác, vậy ta có thể dùng các thí nghiệm va chạm để cho HS thấy rằng khi một vật tương tác với vật khác, sự thay đổi vận tốc của vật tương tác với nó sẽ phụ thuộc vào khối lượng và vận tốc của nó, từ đó hình thành cho HS ý nghĩa Vật lí về đại lượng động lượng

Với đại lượng xung lượng của lực, SGK đưa ra một số ví dụ về hiện tượng lực rất lớn tác dụng lên vật trong thời gian rất nhỏ thì làm cho vật đó thay đổi trạng thái Điều này giúp cho HS dễ hình dung hơn về đại lượng xung lượng của lực Tuy nhiên, các ví

dụ đều là trường hợp lực tác dụng lớn, thời gian tác dụng nhỏ, dễ dẫn đến trường hợp

HS hiểu nhầm rằng chỉ có trường hợp này mới có thể làm thay đổi trạng thái của vật Tương tự như đại lượng động lượng, SGK cũng chưa đưa ra rõ ràng ý nghĩa của đại lượng xung lượng của lực Điều này cần được GV chú ý bổ sung khi dạy để HS hiểu rõ hơn GV có thể sử dụng chính các ví dụ mà SGK đưa ra và cho thêm một vài ví dụ về trường hợp lực tác dụng nhỏ, thời gian tác dụng dài để từ đó xây dựng ý nghĩa của đại lượng xung lượng của lực là đại lượng đặc trưng cho khả năng làm thay đổi trạng thái chuyển động của một vật dưới tác dụng của lực F trong khoảng thời gian Δt

Định luật bảo toàn động lượng được SGK xây dựng dựa trên định lí biến thiên động lượng và định luật III Newton Cách làm này hoàn toàn hợp lí vì giúp HS vừa liên

hệ được kiến thức cũ để xây dựng kiến thức mới Bên cạnh đó, GV cũng lưu ý với HS rằng phạm vi sử dụng của định luật này không chỉ là cơ học cổ điển mà vẫn đúng cho trường hợp chuyển động với vận tốc xấp xỉ vận tốc ánh sáng (cơ học tương đối tính của Einstein) Lúc này, đại lượng động lượng sẽ có một sự điều chỉnh cho phù hợp

 Đại lượng Công, công suất

Trong chương này, SGK tiếp tục trình bày về đại lượng Công Vấn đề này cung cấp cho HS một cái nhìn mới về trạng thái chuyển động của vật dưới quan điểm về công

- năng lượng Công có ý nghĩa vật lí là sự truyền năng lượng nhưng do HS chưa có khái

Trang 34

niệm về năng lượng do đó SGK cũng không xây dựng ý nghĩa vật lí cho nó Tuy nhiên, trong các bài học sau này về năng lượng, SGK nâng cao giải quyết bằng cách có nêu ý nghĩa vật lí của nó trong bài học về Thế năng còn SGK cơ bản thì chưa đề cập đến Do

đó, trong quá trình dạy, GV có thể đề cập đến ý nghĩa của công sau khi dạy bài động lượng đề HS hiểu được tại sao phải học đại lượng công Việc đặt vị trí bài công trước, SGK cũng có lí do bởi vì các đại lượng động năng, thế năng, định luật bảo toàn cơ năng đều được xây dựng có sử dụng đại lượng công

Đại lượng công suất là công thực hiện trong một đơn vị thời gian Với đại lượng này, SGK xây dựng khá kĩ lưỡng Đầu tiên, họ đưa ra các ví dụ để xây dựng ý nghĩa vật

lí của đại lượng công suất Sau đó, từ ý nghĩa vật lí hình thành nên biểu thức định lượng

 Đại lượng thế năng, động năng, cơ năng, định luật bảo toàn cơ năng, định

luật bảo toàn năng lượng

Để làm rõ quan điểm công là số đo sự truyền năng lượng, nghĩa là lúc này ta không nhìn sự tương tác giữa các vật dưới tác dụng lực qua lại mà vật tương tác với nhau là do thực hiện công lên nhau Lúc này năng lượng được truyền từ vật này sang vật khác và kết quả là trạng thái của các vật sẽ thay đổi Việc này đòi hỏi chúng ta phải khảo sát tiếp tục các dạng năng lượng trong cơ học dẫn đến đại lượng động năng và thế năng

Trong bài học về động năng và thế năng, dựa vào đại lượng công đã xây dựng, SGK xây dựng hai định lí biến thiên động năng và độ giảm thế năng Với định lí biến thiên động năng, công của ngoại lực tác dụng lên vật sẽ bằng độ biến thiên động năng của vật Còn với định lí độ giảm thế năng, độ giảm thế năng trọng trường bằng công của trọng lực thực hiện và độ giảm thế năng đàn hồi bàng với công mà lực đàn hồi thực hiện Lại một lần nữa, HS sẽ thấy được mối quan hệ mật thiết giữa công và năng lượng trong các biểu thức của hai định lí này

Kết hợp hai định lí này, SGK xây dựng đại lượng cơ năng và định luật bảo toàn cơ năng Xét một vật chuyển động trong trọng trường chỉ chịu tác dụng của trọng lực, ta thấy rằng, độ biến thiên động năng bằng độ giảm thế năng Điều này dẫn đến có một đại lượng bằng tổng thế năng và động năng và đặc điểm của nó là như nhau đối với mọi điểm trong trọng trường gọi là cơ năng Và chứng minh tương tự cho thế năng đàn hồi Cuối bài học về cơ năng, SGK dẫn ra ví dụ về trường hợp cơ năng không bảo toàn trong trường hợp vật trượt trên mặt phẳng nghiêng không ma sát Từ đó, xây dựng định luật bảo toàn cơ năng tổng quát hay nói cách khác đó chính là định luật bảo toàn năng lượng Định luật bảo toàn năng lượng được xây dựng cuối cùng cho thấy rằng mọi vật chất trong thế giới tự nhiên cho dù có biến đổi như thế nào thì năng lượng trong quá

Trang 35

trình biến đổi đó là một đại lượng không đổi Đó là định luật tổng quát của thế giới tự nhiên

Kết luận: Qua phân tích, ta thấy rằng vị trí sắp xếp các bài học trong chương Các định luật bảo toàn là khá hợp lí về mặt sư phạm Tuy thứ tự chưa được sắp xếp một cách logic về mặt khoa học, nhưng đã cung cấp cho HS đầy đủ kiến thức về mặt khoa học

Để giải quyết điều này, GV có thể định hướng HS liên hệ các kiến thức để xây dựng một sơ đồ để liên hệ các kiến thức lại với nhau một cách khoa học

2.1.2.2 Sơ đồ cấu trúc nội dung chương Các định luật bảo toàn

Trang 36

28

Động lượng 𝑝⃗ 𝑚𝑣⃗

Định lí biến thiên

động lượng

Định luật bảo toàn động lượng

Wđ=(1/2)m.v 2

Định lí biến thiên động năng

Định luật bảo toàn năng lượng

Định luật bảo toàn cơ năng

Công suất

𝑡 CÁC ĐỊNH LUẬT

BẢO TOÀN

Gốc thế năng Phụ thuộc

Hệ quy chiếu Phụ thuộc

A>0: Công phát động

A<0: Công cản

A=0: Không sinh côngQuan điểm công ‐ năng lượng

Trang 37

2.1.3 Chuẩn kiến thức, kĩ năng (Theo Chuẩn kiến thức kĩ năng của BGD ban hành,

Quyết định số 16/2006/QĐ-BGDĐT)

Bảng 2.1- Mục tiêu chuẩn kiến thức, kĩ năng

Tên đơn vị bài Mục tiêu kiến thức Mục tiêu kĩ năng

 Phát biểu được định lí biến thiên động lượng

 Phát biểu được định luật bảo toàn động lượng (nội dung, điều kiện áp dụng)

 Vận dụng kiến thức về định lí biến thiên động lượng giải thích được các hiện tượng liên quan

 Vận dụng định luật bảo toàn động lượng giải thích các chuyển động bằng phản lực

 Phát biểu được định lí độ giảm thế năng trọng trường

 Vận dụng biểu thức thế năng giải các bài toán liên quan

 Vận dụng kiến thức thế năng để giải thích các hiện tượng liên quan

Trang 38

Cơ năng – Định

luật bảo toàn

cơ năng

 Phát biểu được biểu thức cơ năng

 Phát biểu được định luật bảo toàn

cơ năng

 Phát biểu được định luật bảo toàn

cơ năng tổng quát

 Vận dụng sự chuyển hóa qua lại giữa động năng và thế năng giải thích một số hiện tượng liên quan

 Vận dụng định luật bảo toàn cơ năng và định luật bảo toàn cơ năng tổng quất để giải các bài toán liên quan

Yêu cầu về thái độ:

- Có thái độ tự giác, tích cực, khách quan, trung thực, chính xác, cẩn thận trong học tập

- Có tinh thần tự giác, hỗ trợ lẫn nhau

- Có ý thức vận dụng các kiến thức Vật lí vào cuộc sống nhằm nâng cao điều kiện sống, học tập cũng như bảo vệ và giữ gìn môi trường sống tự nhiên

2.2 Thực tiễn dạy học ở trường THPT

Trong quá trình trao đổi với một số GV tổ Vật lí tại trường thực nghiệm sư phạm

Đa số các GV đều cho rằng các kiến thức trong chương này khá đơn giản để dạy cho

HS Các phương pháp mà thầy cô thường sử dụng để dạy là nêu và giải quyết vấn đề, đàm thoại và thông báo Một số đại lượng Vật lí khó thường gặp trong chương này là động lượng và công phải dạy kĩ và chú ý cho HS để không gây khó khăn trong quá trình làm bài tập Về phía HS, tác giả thu thập thông tin bằng cách xem đề cương và phỏng vấn Vấn đề chung mà các em đều gặp phải đó là sử dụng kiến thức để giải quyết các câu hỏi liên quan đến thực tiễn Điều này cũng được thể hiện qua các phản hồi mà các

em gửi về trong bộ câu hỏi khởi động Có thể dễ dàng suy ra rằng, các em học các đại lượng trong chương này nhưng chưa thật sự hiểu rõ ý nghĩa Vật lí của nó, dẫn đến gặp khó khăn, lúng túng trong việc giải thích một hiện tượng thực tiễn

2.3 Chuẩn bị hồ sơ dạy học theo mô hình dạy học vừa đúng lúc

2.3.1 Xây dựng bộ câu hỏi khởi động

Câu hỏi khởi động là thành tố quan trọng quyết định đến sự thành công của mô hình dạy học này Nội dung của câu hỏi khởi động mà tác giả xây dựng dựa theo các chuẩn kiến thức, kĩ năng của Bộ Giáo dục Các nội dung câu hỏi của gồm có: khái niệm, đại lượng, định luật của bài học; giải thích hiện tượng trong cuộc sống; thí nghiệm mô phỏng nhận xét; câu hỏi giải thích lập luận Các câu hỏi được xây dựng theo từng chủ

đề tương ứng với mỗi bài học của một số bài trong chương Các định luật bảo toàn

Trang 39

Bộ câu hỏi mà tác giả trình bày sau đây có một số sửa chữa sau khi nhận được một số góp ý của các GV tổ Vật lí trường THPT Nguyễn Hữu Cầu so với bộ câu hỏi đã được sử dụng để thực nghiệm Các kí hiệu B (Biết), H (Hiểu), V (Vận dụng) chỉ mức của câu hỏi khởi động theo thang phân loại Bloom

2.3.1.1 Chủ đề 1: Động lượng – Xung lượng – Định lí biến thiên động lượng Câu hỏi 1: Cho một vật có khối lượng m = 1 kg đang đứng yên trên mặt phẳng nằm

ngang thì chịu tác dụng của một lực kéo F theo phương ngang Bỏ qua ma sát Tính độ biến thiên vận tốc nếu :

a Lực kéo F = 5 N, thời gian kéo vật là 3 s

b Lực kéo F = 10 N, thời gian kéo vật là 3 s

c Lực kéo F = 5 N, thời gian kéo vật là 6 s

So sánh kết quả câu a,b,c , em hãy cho biết sự thay đổi trạng thái chuyển động của một vật khi chịu tác dụng của một lực phụ thuộc vào các yếu tố nào?(H) Đại lượng Vật lí nào đặc trưng cho tác dụng đó?(B)

Hình 2.2- Câu hỏi 1 - Động lượng tiết 1

Trang 40

Câu hỏi 2: Mô phỏng dưới đây mô tả quá trình va chạm của vật I có khối lượng m1

chuyển động đến va chạm với vật II có khối lượng m2 đang đứng yên Gọi v1, v1’ là vận tốc trước và sau va chạm của vật I; v2, v2’ là vận tốc trước và sau va chạm của vật II

B2: Bấm Play cho hai vật va chạm với nhau

B3: Bấm Pause tạm dừng mô phỏng Ghi nhận giá trị v2’

Trường hợp 2: (Bấm Reset tất cả) Thay đổi m 1 đến giá trị bất kì; giữ nguyên

v 1

B1: Ghi nhận giá trị m1, v1

Trường hợp 3: (Bấm Reset tất cả) Thay đổi v 1 đến giá trị bất kì; giữ nguyên

m 1

B1: Ghi nhận giá trị m1, v1

Bảng ghi kết quả:

m 1 (kg)

v 1 (m/s)

Định dạng
Số trang	103
Dung lượng	3,29 MB