Nhận Thức Về Biển Và Chính Sách Hướng Biển Của Các Chúa Nguyễn Đàng

2 Tác giả không đặt Đàng Trong dưới thời trị vì của chúa Nguyễn Ánh 1777-1802 tức cháu nội của chúa Nguyễn Phúc Khoát, một trong những vị chúa Nguyễn cuối cùng ở Đàng Trong là phạm vi ng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LU N N TI N SĨ LỊCH SỬ

HÀ NỘI - 2020

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LỜI C M ĐO N

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi Các trích dẫn và tài liệu tham khảo sử dụng trong luận án có nguồn gốc rõ ràng Các kết quả nghiên cứu trong luận án do tôi tìm hiểu, phân tích một cách trung thực, khách quan và phù hợp với thực tiễn Việt Nam Các kết quả này chưa từng được công bố trong bất kỳ nghiên cứu nào khác

N ên ứu sinh

Nguyễn Thị Ngọc Thảo

LỜI C M ƠN

Để hoàn thành luận án tiến sĩ về đề tài: "Nhận th c v i n và ch nh s ch h ng

i n c c c ch Nguy n àng Trong th I – th III ngoài sự nỗ lực

phấn đấu của bản thân, tôi đã nhận được sự giúp đỡ, động viên rất nhiều từ các tập thể,

cá nhân Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc tới:

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Hoàng Anh Tuấn đã tư vấn, định hướng khoa học rõ ràng trong quá trình học tập và thực hiện luận án, đồng thời có những ý kiến gợi mở và đóng góp quý báu trực tiếp vào nội dung nghiên cứu của luận án Từ thầy, tôi học được tính nghiêm túc trong khoa học, sự nỗ lực hết mình và sáng tạo cho những ý tưởng chuyên môn

Trở thành nghiên cứu sinh của khoa Lịch sử, Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội là một niềm vinh dự lớn lao đối với bản thân tôi Tại đây, tôi được tiếp xúc với một môi trường học thuật khoa học và nghiêm túc Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới GS.TS Nguyễn Văn Kim - Chủ nhiệm Bộ môn Lịch sử thế giới cùng các thầy cô Khoa Lịch sử, đã luôn quan tâm đến quá trình học tập của cá nhân tôi cũng như các học viên chuyên ngành

Ban giám hiệu, Khoa Lịch sử và các bạn đồng nghiệp trường Đại học Sư phạm

Hà Nội 2 đã luôn ủng hộ, tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập

Gia đình nội ngoại hai bên và chồng con tôi luôn luôn động viên, tạo mọi điều kiện về vật chất và tinh thần cho tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận án

Tô x n ân t àn ám ơn!

Hà Nội, ngày 13 th ng 01 năm 2020

N ên ứu sinh

Nguyễn Thị Ngọc Thảo

Ý HIỆU VI T TẮT

EIC East India Company (Công ty Đông Ấn Anh)

NXB Nhà xuất bản

KHXH Khoa học Xã hội

LATS Luận án Tiến sĩ

TCN Trước Công nguyên

THU T NGỮ- ĐƠN VỊ ĐO LƯỜNG - TI N TỆ

STT Thuật ngữ C ú t í

1 Bảng Anh (£) = 100 xu (pence hoặc penny)

2 Equi = 3,3 quan

3 Inches (A) = 25,4mm (milimet)

4 Peso (B) 1 peso= 0.8 tael

10 Real (TBN) Một loại tiền đồng được đúc bằng bạc của người Tây Ban Nha

11 Réaux (H) Đơn vị tiền tệ của Hà Lan

12 Tael (B) Đơn vị thuộc hệ thống đo lường áp dụng chủ yếu ở vùng Viễn

Đông thường được dịch là “lạng” hay “lượng” trong tiếng Việt 1 tael ở Quảng Châu = 37.5 gram, 1 tael = 1 cruzado = 1.33 xerafines

13 Wako (N) Cướp biển người Nhật, hoạt động tại bờ biển Trung Quốc và

Nhật Bản từ thế kỷ XIII đến thế kỷ XVII Tuy nhiên, thành phần tham gia mạng lưới này còn có cả người Trung Quốc, triều tiên, Đông Nam Á

Chú thích:

B: ti ng Bồ ào Nh , H: ti ng Hà L n;

N: ti ng Nhật; A: ti ng Anh; h p: F

MỤC LỤC

LỜI C M ĐO N

LỜI C M ƠN

Ý HIỆU VI T TẮT

THU T NGỮ- ĐƠN VỊ ĐO LƯỜNG - TI N TỆ

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 TỔNG QU N T NH H NH NGHI N CỨU 13

1.1 Tổn quan tìn ìn n ên ứu 13

1.1.1 Nghiên cứu bối cảnh khu vực, thế giới và vương quốc Đàng Trong thế kỷ XVI - XVIII 13

1.1.2 Những nghiên cứu về tư duy hướng biển của chúa Nguyễn 18

1.1.3 Những nghiên cứu về chính sách hướng biển của chúa Nguyễn 22

1.1.4 Nghiên cứu về hiệu quả và tác động của chính sách hướng biển 27

1.2 Đán á un á ôn trìn n ên ứu và n ững vấn đề cần đ sâu n ên ứu 30

1.2.1 Những vấn đề các công trình nghiên cứu đã giải quyết mà luận án có thể kế thừa 30

1.2.2 Những vấn đề luận án cần đi sâu nghiên cứu 31

CHƯƠNG 2 NHÂN TỐ T C ĐỘNG Đ N NH N THỨC VÀ CH NH S CH HƯ NG BI N CỦ CH NGUY N Ở ĐÀNG TRONG 33

2.1 Ho t đ n ao t ươn quốc t t XVI - XVIII 33

2.1.1 “Thời đại thương mại” và chính sách biển của một số quốc gia trong khu vưc 33

2.1.2 Các nhóm thương nhân Phương Tây 39

2.2 Y u tố đ a ín tr và n u ầu ư ng biển của “vùn đất m ” 42

2.3 Sản phẩm tự n ên 44

2.4 Cư dân và tru ền t ốn ển 48

2.5 Va tr ủa m t số úa N u n t êu ểu 51

CHƯƠNG 3 NH N THỨC V I N CỦ C C CH NGUY N Ở ĐÀNG TRONG TH XVI - XVIII 56

3.1 Nhận thức về biển của á quốc gia khu vự và quốc t th k XVI-XVIII 56

3.2 Quá trìn n ận t ứ về ển tron ch sử Việt Nam trư c th k XVI 59

3.2.1 Yếu tố biển trong văn hóa dân gian đến cứ liệu khảo c học 59

3.2.2 Nhận thức về biển trong thời kỳ phong kiến trước thế kỷ XVI 62

3.3 Quá trìn n ận thức về biển ủa á úa N u n Đàn Tron 65

3.3.1 Chúa Nguyễn Hoàng: người đặt nền móng về một tư duy hướng biển 65

3.3.2 Hoạt động thể hiện nhận thức về biển của các chúa Nguyễn kế nhiệm 67

3.3.3 Nhận thức về nguồn hàng và thương phẩm của Đàng Trong 72

3.3.4 Nhận thức về biển của cư dân Đàng Trong qua tín ngưỡng biển 75

* Tiểu k t 82

CHƯƠNG 4 CH NH S CH HƯ NG BI N CỦA C C CH NGUY N ĐÀNG TRONG TH K XVI – XVIII 84

4.1 C ín sá u n í t ươn m và an ao ển của úa N u n 84

4.1.1 Thuế, lưu trú và các dịch vụ cho giao thương biển 84

4.1.2 Chính sách của các chúa Nguyễn và hoạt động của cộng đồng thương nhân 96

4.2 C ín sá tổ chức quản ý và a t á tà n u ên ển của úa N u n 116

4.2.1 Xác lập, thực thi chủ quyền kết hợp khai thác nguồn lợi biển 116

4.2.2 Hoạt động đánh bắt thủy, hải sản của ngư dân 124

4.2.3 Hoạt động bảo vệ chủ quyền và đảm bảo an ninh biển 126

* Tiểu k t 130

CHƯƠNG 5 MỘT SỐ NH N XÉT V CH NH S CH HƯ NG BI N CỦ CH NGUY N Ở ĐÀNG TRONG TH K XVI – XVIII 132

5.1 Về ín tr - bang giao 132

5.2 Về kinh t - xã i 139

5.3 Về quân sự 145

5.4 Về văn óa – tôn áo 150

* Tiểu k t 154

K T LU N 156

DANH MỤC CÔNG TR NH HO HỌC CỦ T C GI LI N QU N Đ N LU N N 161

TÀI LIỆU THAM KH O 162

PHỤ LỤC 180

MỞ ĐẦU

1 Tín ấp t t ủa đề tà n ên ứu

Thứ nhất, Bi n hông chỉ cung cấp nguồn sống cho c dân tài nguyên i n ,

mà đây là c nh cử qu n trọng đ con ng ời mở cử hội nhập v i hu vực và th gi i Xét về mặt văn hoá, chúng ta thường nay nói “phong tục trên n i xuống, văn minh từ

i n vào”, Biển là cửa ngõ quan trọng để Việt Nam từ trong lịch sử tiếp xúc với yếu tố

bên ngoài, nhất là với chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong Chúa Nguyễn trong suốt chiều dài lịch sử đã coi Biển không chỉ là môi sinh quan trọng đối với người dân

mà còn là cánh cửa chủ yếu trong việc bang giao quốc tế, cũng như hoạt động tương tác về mặt kinh tế thương mại với bên ngoài Trong suốt thời gian tồn tại từ giữa thế

kỷ XVI đến giữa thế kỷ XVIII các chúa Nguyễn đã có công lớn trong việc khai phá,

mở rộng lãnh th phía nam nước ta bao gồm phần đất liền từ Thuận Hóa, Quảng Nam tới vùng đồng bằng sông Cửu Long và các vùng biển đảo bao gồm hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa trên biển Đông Các chúa Nguyễn là những người tiên phong góp phần tạo lập cho Việt Nam một hình hài đầy đủ như ngày hôm nay Chính vì vậy, thời kỳ Chúa Nguyễn là một giai đoạn quan trọng trong lịch sử hình thành phát triển lãnh th Việt Nam Tuy nhiên, bên cạnh những quan điểm chính thống tôn vinh thời

kỳ cai trị của các Chúa Nguyễn, trong giới nghiên cứu cũng còn tồn tại những góc nhìn tương đối khác biệt về những thành tựu đạt được của thời kỳ này Do đó, nghiên cứu chuyên sâu và hệ thống về lịch sử xứ Đàng Trong thời kỳ này không chỉ góp phần phục dựng lại một cách chân thực hơn về lịch sử miền đất phía nam mà còn cung cấp một góc nhìn sâu sắc hơn, khách quan hơn về những đóng góp của các chúa Nguyễn

đối với nhiều khía cạnh của lịch sử dân tộc

Bên cạnh đó, với một quốc gia có đường bờ biển trải dài như Việt Nam, yếu tố biển đã thâm nhập vào đời sống vật chất cũng như những sinh hoạt văn hóa tinh thần của cư dân Việt khá sâu sắc Ý thức hướng biển đã tồn tại trong lịch sử Việt Nam từ khá sớm nhưng đến thời kỳ các chúa Nguyễn mới có điều kiện phát triển toàn diện hơn Trên cơ sở một không gian sinh tồn “tựa sơn hướng hải”, một tầm nhìn phóng khoáng của những người cầm quyền và đặc biệt hơn một thời đại thương mại biển trỗi dậy mạnh m tại nhiều vùng biển Đông Nam Á, ý thức về biển không dừng lại ở việc khai thác biển chủ yếu như một nguồn tài nguyên tự nhiên hay chỉ quan tâm tới biển để bảo vệ đất liền mà phát triển hơn là đã xác lập bảo vệ chủ quyền đối với biển, tiến hành những hoạt động kinh tế đối ngoại, bang giao qua con đường biển với thế giới; cũng như bảo vệ an ninh biển trước những đe dọa của nạn hải tặc cũng như giặc

ngoại xâm…

Quan trọng hơn, ý thức hướng biển của các chúa Nguyễn hòa nhịp với bối cảnh của thế kỷ XVI – XVIII, giai đoạn phát triển mạnh m nhất của thương mại châu Á đặc biệt là hải thương nên đã góp phần quan trọng cho việc phát triển rực rỡ của thương mại Đàng Trong Chính vì vậy, nghiên cứu về ý thức hướng biển và việc thực thi, khai thác các nguồn lợi biển cả của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong vừa có ý nghĩa khoa học, vừa mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc: góp phần soi sáng một vấn đề sử học lý thú còn nhiều khoảng trống Nghiên cứu cũng đúc rút những kinh nghiệm lịch sử quý giá cho quá trình khai thác và bảo vệ chủ quyền biển đảo ở nước ta hiện nay

Thứ hai, nghiên c u v i n dành đ ợc sự qu n tâm c c c học giả trong

n c, và c c nhà nghiên c u cũng đã có nhi u thành tựu nghiên c u qu n trọng Tuy nhiên, những nghiên c u hiện n y vẫn ch đ p ng h t đ ợc yêu cầu thực t Nhất là

trong bối cảnh Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương Khóa XII về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 (Nghị quyết số 36-NQ/TW), trong đó nhấn mạnh về việc thống nhất tư tưởng, nhận thức về vị trí, vai trò và tầm quan trọng đặc biệt của biển đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ T quốc trong toàn Đảng, toàn dân và toàn quân Biển là

bộ phận cấu thành chủ quyền thiêng liêng của T quốc, là không gian sinh tồn, cửa ngõ giao lưu quốc tế, gắn bó mật thiết với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ T quốc Việt Nam phải trở thành quốc gia mạnh về biển, giàu từ biển, phát triển bền vững, thịnh vượng, an ninh và an toàn; phát triển bền vững kinh tế biển gắn liền với bảo đảm quốc phòng, an ninh, giữ vững độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh th , tăng cường đối ngoại, hợp tác quốc tế về biển, góp phần duy trì môi trường hoà bình, n định cho phát triển Phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, là quyền và nghĩa vụ của mọi t chức, doanh nghiệp và người dân Việt Nam Cho nên, việc nghiên cứu về vai trò biển trong kinh tế, bang giao quốc tế, cũng như đối với bảo vệ chủ quyền lãnh th có tính cấp thiết trong giai đoạn hiện nay

Thứ ba, trong bối cảnh tranh chấp chủ quyền lãnh th ở Biển Đông đang diễn ra phức tạp như hiện nay, việc nghiên cứu về tư tưởng hướng biển và chính sách hướng biển của cha ông ta góp phần quan trọng vào nâng cao ý thức về biển cũng như hiểu rõ hơn từ lâu trong lịch sử biển đã là không gian sinh tồn mang tính then chốt đối của chúng ta, nhất là thời kỳ các Chúa Nguyễn ở Đàng Trong Xét đến ý nghĩa khoa học và

thực tiễn sâu sắc nêu trên, tác giả quyết định chọn đề tài: “Nhận th c v i n và ch nh

s ch h ng i n c c c ch Nguy n àng Trong th I – th III

và kế thừa của Đàng Trong ở giai đoạn sau

Về không gian: Giới hạn phạm vi không gian nghiên cứu của luận án là Đàng Trong tức là khu vực phần lãnh th và lãnh hải ở phía nam sông Gianh trở vào, từ Thuận Hóa vùng đất căn bản của Đàng Trong khai mở vùng Quảng Bình, Quảng Trị

mở rộng đến đồng bằng sông Cửu Long và toàn bộ vùng biển Đông thuộc chủ quyền của Việt Nam Tuy nhiên, do sự tương tác của Đàng Trong với Đàng Ngoài (bắc sông Gianh) và mối liên hệ mật thiết của Đàng Trong với khu vực và thế giới trên nhiều phương diện, tác giả một mặt đặt Đàng Trong trong chỉnh thế quốc gia để nghiên cứu nhưng mặt khác tác giả đặt Đàng Trong trong mối giao lưu tiếp xúc với khu vực và quốc tế như là một bộ phận không thể tách rời của lịch sử khu vực và lịch sử thế giới

+ Phạm vi vấn đề nghiên cứu: Đây là một chủ đề nghiên cứu rộng, phức tạp nhiều vấn đề đan xen, tuy nhiên luận án chủ yếu tập trung một số vấn đề chính như

1 Chiến tranh Trịnh – Nguyễn (1627-1672) không phân thắng bại kết quả lấy sông Gianh, Lũy Thầy làm ranh giới: Khu vực Bắc sông Gianh dưới quyền quản lý của chúa Trịnh và vua Lê được gọi là Đàng Ngoài (Tonkin), còn khu vực phía nam sông Gianh dưới quyền quản lý của chúa Nguyễn gọi là Đàng Trong (Cochinchina) Như vậy, khái niệm Đàng Trong xuất hiện sau thời kỳ trị vì của chúa Nguyễn Hoàng và chúa Nguyễn Phúc Nguyên Tuy nhiên, trong phạm vi nghiên cứu tác giả đề cập đến vai trò khai mở của các chúa Nguyễn đầu tiên và nhận thức, chính sách dưới thời kỳ đó như là nền tảng lịch sử vững chắc cho các chúa Nguyễn kế nhiệm củng c và phát triển

2 Tác giả không đặt Đàng Trong dưới thời trị vì của chúa Nguyễn Ánh (1777-1802) (tức cháu nội của chúa Nguyễn Phúc Khoát, một trong những vị chúa Nguyễn cuối cùng ở Đàng Trong) là phạm vi nghiên cứu chính vì thời kỳ này sau khi hầu như toàn bộ gia tộc họ Nguyễn bị quân Tây Sơn bắt giết năm 1777, chúa Nguyễn Ánh phải trốn chạy và bắt đầu cuộc chiến 25 năm với Tây Sơn để khôi phục lại cơ nghiệp của dòng tộc nên từ 1777 đến 1802 chưa có những đóng góp n i bật trong nhận thức và chính sách hướng biển

sau: (i) Nhân tố tác động đến nhận thức và chính sách hướng biển của chúa Nguyễn Đàng Trong; (ii) Nhận thức về biển của chúa Nguyễn ở Đàng Trong thế kỷ XVI – XVIII; (iii) Chính sách hướng biển của chúa Nguyễn Đàng Trong thế kỷ XVI – XVIII; (iv) Tác giả đưa ra một số nhận xét về chính sách hướng biển của chúa Nguyễn Đàng Trong thế kỉ XVI-XVIII trên các lĩnh vực chính trị - bang giao, kinh tế - xã hội, quân

sự, văn hóa – tôn giáo

3 Mụ t êu và n ệm vụ n ên ứu

Mục tiêu c luận n

Luận án tập trung vào mục tiêu làm rõ quá trình vận động của nhận thức về biển

và chính sách hướng biển của các chúa Nguyễn Đàng Trong trong (thế kỷ XVI – thế

kỷ XVIII) và vai trò, tác động của chính sách hướng biển

Nhiệm vụ nghiên c u

Luận án làm rõ những vấn đề khoa học như sau:

- Phục dựng lại quá trình nhận thức về biển và chính sách hướng biển của các chúa Nguyễn từ thế kỷ XVI cho đến hết thế kỷ XVIII

- Làm rõ tiền đề nhận thức về biển của chúa Nguyễn ở Đàng Trong từ yếu tố địa chính trị, dân cư đến nhu cầu nội tại làm nền tảng, cơ sở bên trong cho nhận thức

và chính sách hướng biển của chúa Nguyễn

- Luận án nghiên cứu mối giao thương biển của khu vực và thế giới thế kỷ XVI – XVIII với sự phát triển của “Thời đại thương mại” với sự tham gia đông đảo các nhóm thương nhân ngoại quốc và chính sách biển của các quốc gia trong khu vực trong cùng thời kỳ làm cơ sở bên ngoài cho nhận thức và chính sách hướng biển của các chúa Nguyễn

- Luận án tập trung nghiên cứu sự phát triển về nhận thức biển của chúa Nguyễn ở Đàng Trong thông qua việc phục dựng lại quá trình nhận thức và hoạt động hướng biển trước thế kỷ XVI đến việc phân tích nhận thức về biển của các chúa Nguyễn tiêu biểu cho thấy sự kế thừa và phát triển về nhận thức trong lịch sử dân tộc

- Nội dung của luận án làm rõ chính sách hướng biển của chúa Nguyễn ở Đàng Trong thế kỷ XVI - XVIII thể hiện cụ thể trên các khía cạnh từ xác lập, thực thi, bảo

vệ chủ quyền biển đến chính sách khuyến khích thương mại và giao thương biển Thông thường khi nghiên cứu chính sách được thể hiện thông qua các văn bản, văn thư trao đ i, chỉ thị cụ thể của các chúa Nguyễn Tuy nhiên do sự hạn chế về tư liệu trong giai đoạn này nên phần lớn phân tích trong luận án xuất phát từ thực tiễn hoạt động để thấy được chính sách hướng biển của các chúa Nguyễn

- Luận án đi sâu phân tích tác động của nhận thức và chính sách hướng biển của các chúa Nguyễn đến Đàng Trong và tác động đến các quốc gia trong khu vực và thế giới trên các phương diện chính trị – bang giao, kinh tế – xã hội, quân sự, văn hóa – tôn giáo

Từ đó rút ra một số bài học kinh nghiệm trong vấn đề xác lập, kh ng định, bảo vệ chủ quyền, khai thác biển và tiến hành các hoạt động kinh tế biển trong thời kỳ hiện nay

4 N u n tƣ ệu á t p ận và p ƣơn p áp n ên ứu

4.1.1 Nguồn th t ch c Trước tiên, tác phẩm“ ại N m thực lục ti n iên ghi chép các sự kiện lịch sử của chín đời chúa Nguyễn ở Đàng Trong từ đời chúa Nguyễn Hoàng (1558-1613) đến Nguyễn Phúc Thuần (1765-1777) Đây là tài liệu ghi chép khá cụ thể về việc kiêm lãnh hai xứ Thuận Hóa, Quảng Nam, t chức hành chính, ghi lại quá trình Nam tiến của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong Bên cạnh đó, tài liệu ghi chép về hoạt động của chúa Nguyễn cho thấy nhận thức và chính sách hướng biển như từ việc bảo đảm an ninh biển: đánh tướng giặc Tây Dương ở Cửa Việt rồi thiết lập hệ thống bảo vệ vùng biển và hải đảo: đặt điếm tuần thủy và bộ, sai thủy quân sửa đóng chiến thuyền, thao diễn thủy quân…Ngoài ra, tài liệu còn là một nguồn tư liệu quý cho thấy sự khai chiếm và xác lập chủ quyền trên hai quần đảo Hoàng Sà và Trường Sa: sai đo đạc bãi cát Trường Sa, đồng thời cung cấp tư liệu về quần đảo Hoàng Sa rất rõ ràng và xác thực “ ại việt sử toàn th là một bộ quốc sử của Việt Nam viết theo thể biên niên, ghi chép lại sự kiện lịch sử từ thời đại truyền thuyết Kinh Dương Vương đến năm 1675 đời vua Lê Gia Tông nhà Hậu Lê Tác phẩm được khắc in toàn bộ vào năm Đinh Sửu, niên hiệu Chính Hòa năm thứ 18 đời vua Lê Hy Tông, tức là năm 1697 Trong dó về thời chúa Nguyễn, bộ sử đã mô tả lại những sự kiện lịch sử thể hiện những nhận thức và hoạt động hướng biển của cư dân Việt từ trước thời kỳ chúa Nguyễn từ việc thiết lập hành dinh

qu

trong nà

Bộ sử “Đại Việt sử ký tục biên” viết về lịch sử Việt Nam giai đoạn từ

năm 1676 đến năm 1789, tức từ thời Lê Hy Tông đến hết thời Lê Chiêu Thống, nối

tiếp theo bộ “ ại việt sử toàn th Trong tác phẩm này có ghi chép về Hoàng Sa,

Trường Sa, việc tìm kiếm các hóa vật ở cửa biển Bên cạnh đó tư liệu còn cho biết hoạt động của các đội trên sông biển làm nhiệm vụ tuần tra và khai thác Điều này không khác với ghi chép của Lê Quý Đôn

biên tạ ục” của Lê Quý Đôn ghi chép lại hầu hết các thông

tin quan trọng về kinh tế và xã hội của xứ Đàng Trong từ cuối thế kỷ XVI đến thời kỳ ông làm quan Hiệp trấn xứ Thuận Hóa của chính quyền Lê-Trịnh, vào khoảng năm

1776 Trong đó, Lê Quý Đôn tập hợp ghi chép về việc thành lập đội Hoàng Sa ra biển Đông thu lượm các hóa vật Ngoài ra, tài liệu còn ghi chép sự thành lập đội Bắc Hải, đội Thanh Châu để khai thác và thu lượm ngoài biển góp phần phục vụ cho nhiệm vụ xác lập thực thi chủ quyền của chúa Nguyễn trên biển

Quốc sử quán triều Nguyễn soạn thảo “Khâm đ nh iệt sử Thông gi m c ơng mục vào khoảng năm 1856–1884 Tác phẩm đã tái hiện lại việc trấn giữ Thuận Hóa

của chúa Nguyễn và chính sách mềm d o mà chúa Tiên áp dụng để yên lòng dân Mặt khác, tài liệu cho thấy việc giữ gìn đảm bảo an ninh biển thông qua việc đánh giặc biển ở Yên Quảng

Nguyễn Khoa Chiêm với tác phẩm “N m tri u công nghiệp di n ch hay

“Tr nh – Nguy n di n ch là tác phẩm mở đầu cho thể loại tiểu thuyết lịch sử ở Việt

Nam được viết vào năm 1719 (Minh Vương – Nguyễn Phúc Chu) viết về thời kì Trịnh – Nguyễn phân tranh Đây là nguồn tư liệu tham khảo tìm hiểu về công cuộc Nam tiến

của Đàng Trong kể từ thời chúa Nguyễn Hoàng trở về sau “N m tri u công nghiệp

di n ch kể những câu chuyển về cả Đàng Trong và Đàng Ngoài nhưng những câu

chuyện về Đàng Trong có phần chi tiết hơn và chiếm dung lượng lớn trong tác phẩm Tuy nhiên, Nguyễn Khoa Chiêm khi đương nhiệm dưới thời chúa Nguyễn Phúc Chu vâng lệnh mà soạn nên ít nhiều có yếu tố tôn vinh triều đại mình nhưng phần lớn những ghi chép về sự kiện và con người của hai Đàng là khách quan

Bên cạnh đó nhà sư Thích Đại Sán có công trình “Hải ngoại sự có ghi chép

rất tỉ mỉ và chi tiết Đây là một tư liệu của nhà sư Thích Đại Sán (1633 – 1705) theo lời mời của chúa Nguyễn Phúc Chu sang Phú Xuân ng đã ghi chép lại những điều mắt thấy tai nghe trong thời gian lưu lại Việt Nam Đáng chú ý trong đó là những trang ghi chép kh ng định chính sách xác lập chủ quyền biển đảo của Chúa Nguyễn trên quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa Những ghi chép của nhà sư này có đóng góp rất quý báu cho thấy cách nhìn nhận cởi mở của chúa Nguyễn với thương nhân ngoài quốc và hoạt động giao thương biển

4.1.2 Nguồn ản đồ c

Đầu tiên không thể không kể đến là tập bản đồ “Toản tập Thiên N m t ch

lộ đồ th của Đỗ Bá (tự là Công Đạo) v vào năm Chính Hòa thứ 7 (1686) đây

cho thấy sự xác lập chủ quyền của chúa Nguyễn đối với vùng biển đảo mà còn duy trì sự quản lý của chính quyền trung ương với biển bằng việc đi “tuần” kiểm tra thường xuyên

Trong “Quảng Thuận đạo sử tập của Nguyễn Huy Quýnh (1734-1785) được

viết khi ông làm việc ở Thuận Hóa năm 1785 đã có những mô tả về hệ thống giao thông biển từ cùng Quảng Nam đến Phú Yên Bên cạnh đó cho thấy những thông tin về tình hình dân cư và hoạt động kinh tế của cư dân vùng ven biển miền Trung Ngoài ra cung cấp thông tin về việc thành lập đội Hoàng Sa Nhị theo ý đồ của chính quyền chúa Nguyễn Điều này cũng đã được đề cập giống như thông tin ghi chép của Lê Quý Đôn

Bên cạnh các bản đồ c Việt Nam thì bản đồ thế giới ghi nhận Đàng Trong của Việt Nam với cả vùng lãnh th và lãnh hải như Bản đồ của anh em nhà Van Langren (Hà Lan) v năm 1595, Bản đồ châu Á mới của G.Mercator (Hà Lan) v năm 1569 và Jodocus Hondius thực hiện năm 1606, Bản đồ bờ biển của Quảng Nam năm 1659 do Thủ tướng Vương quốc Hà Lan Mark Rutte tặng Thủ tướng Việt Nam Nguyễn Tấn Dũng vào ngày 29 9 2011 Những bản đồ này đã kh ng định quá trình hướng biển, khai phá biển của các chúa Nguyễn thế kỷ XVI – thế kỷ XVIII Mặt khác, trên bản đồ thể hiện rõ vị trí địa lý và tên gọi mà người phương Tây dành cho lãnh th Đàng Trong

và phần lãnh hải bao gồm quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa

4.1.3 Nguồn t liệu đ ph ơng

Ngoài các tư liệu chính sử, các bản đồ c thì nguồn tư liệu địa phương được lưu giữ ở các địa phương Đàng Trong như các đơn từ văn khế, kê trình thuế lệ… Bên cạnh

đó có các câu chuyện kể, truyền thuyết dân gian, các sinh hoạt văn hóa tinh thần, tín ngưỡng tôn giáo của cư dân Đàng Trong Qua tư liệu đó phần nào cho thấy nhận thức

về biển của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong

Nguồn tư liệu các đơn từ, văn khế mua bán ruộng đất, kê trình thuế lệ… đã hé

lộ mối liên hệ của phường An Vĩnh và xã An Vĩnh thấy mối liên hệ giữa vùng đất liền

và vùng biển đảo của Đàng Trong Từ nguồn tư liệu này chứng minh sự đóng góp sức người sức của để hình thành nên đội Hoàng Sa và hoạt động thực thi nhiệm vụ khai thác và bảo vệ chủ quyền an ninh biển là xác thực

Từ những sinh hoạt văn hóa tinh thần thể hiện đời sống văn hóa tín ngưỡng của các cư dân vùng duyên hải và trên đảo đều thể hiện yếu tố gần gũi, gắn liền với biển

Đặc biệt là hoạt động của đội Hoàng Sa thời các chúa Nguyễn và sự tham gia của người dân vào đội Hoàng Sa góp phần vào việc bảo vệ chủ quyền biển

Mặt khác, các nguồn tư liệu từ các cuộc thám sát và khai quật khảo c học trên các vùng biển đảo góp phần xác lập một cách rõ ràng sự kế thừa và phát triển dựa trên truyền thống biển vốn có của cư dân Chămpa và Phù Nam từ xa xưa Từ đó nhận thấy nhận thức về biển và chính sách hướng biển của chúa Nguyễn là mạch nối dài từ cội nguồn lịch sử Đàng Trong

Ngoài ra, trong các chuyến điền dã của tác giả luận án vào một số trung tâm của Đàng Trong tác giả có điều kiện khảo sát thực tế diện mạo các di tích của các cư dân Đàng Trong xưa còn để lại đến ngày hôm nay Đây là một nguồn tư liệu quý giúp tác giả tái hiện lại bức tranh kinh tế – xã hội của Đàng Trong trước tác động nhận thức về biển và chính sách hướng biển của chính quyền chúa Nguyễn thế kỉ XVI – XVIII

Trong quá trình khảo cứu và hoàn thành luận án, hướng tiếp cận vấn đề của tác giả dựa trên quan điểm lịch sử, phục dựng lại trung thực sự kiện lịch sử Tác giả phân tích, so sánh, đánh giá dưới góc độ của khoa học lịch sử Tác giả tiếp cận theo hướng địa - chính

trị, địa văn hóa, quốc tế học, khu vực học để triển khai đề tài “Nhận th c v i n và

ch nh s ch h ng i n c c c ch Nguy n àng Trong th I – th III

Từ đây tác giả đã đạt được một số kết quả nhất định Bên cạnh đó, tác giả đặt Đàng Trong của Việt Nam trong hệ thống như một bộ phận hợp thành của lịch sử khu vực và lịch

sử thế giới; nhìn nhận nhận thức biển và chính sách hướng biển của chúa Nguyễn trong mối quan hệ bối cảnh quốc tế và khu vực Tác giả nhìn nhận Đàng Trong trong dòng chảy lịch sử Việt Nam và sự đóng góp đối với thế giới và khu vực Nội dung chính trong chính sách hướng biển mà luận án đề cập: Thứ nhất, tương tác chính trị và kinh tế quốc tế qua đường biển hay vai trò của biển trong hội nhập khu vực quốc tế; Thứ hai, xác lập, thực thi chủ quyền kết hợp khai thác nguồn lợi biển, bảo vệ chủ quyền và đảm bảo an ninh biển

Mặt khác, khi nghiên cứu về Đàng Trong tác giả kế thừa lý thuyết về v i trò

c hoàn cảnh đ l theo h ng Quy t đ nh luận đ l và vấn đ đ ch nh tr th hiện qua cuộc đấu tranh giành quy n lực quốc gi qu vùng đ ch nh tr Lý thuyết

đó đã được Robert D Kaplan đề cập trong cuốn sách “sự minh đ nh c đ l Từ đó

tác giả luận án cũng tiếp cận vấn đề nghiên cứu bắt đầu từ góc độ từ vị trí, vai trò của hoàn cảnh địa lý của “vùng đất mới” đối với cuộc đấu tranh giành quyền lực với thế lực Đàng Ngoài và kh ng định vị thế chính trị với các vương quốc trong khu vực và thế giới

Bên cạnh đó, khi nghiên cứu về biển tác giả kế thừa lý thuyết sức mạnh biển của A.T Mahan về ảnh hưởng manh tính quyết định của sức mạnh biển đối với lịch sử Đàng Trong Trong đó, trong quá trình nghiên cứu tác giả đã đi sâu phân tích những thành tố chính ảnh hưởng đến sức mạnh biển của Đàng Trong từ vị trí địa lý của “vùng đất mới”, cộng đồng cư dân, đến chính sách của chính quyền… Từ hướng tiếp cận như vậy tác giả mong muốn những vấn đề nghiên cứu được đặt ra trong luận án được giải quyết một cách khoa học, toàn diện, có đóng góp mới về học thuật

Ngoài ra, tác giả luận án đã sử dụng cách tiếp cận liên ngành sử học để khai thác nguồn tư liệu, kế thừa kết quả nghiên cứu thuộc các ngành khoa học khác nhau như văn hóa học, tôn giáo học, khu vực học, ngôn ngữ học… Tác giả nghiên cứu nhận thức về biển và chính sách biển của chúa Nguyễn Đàng Trong trong mối liên hệ, gắn bó chặt ch với lịch sử khu vực cho nên nghiên cứu khu vực học cung cấp cho tác giả nhiều nhận thức quan trọng Ngoài ra, kết quả nghiên cứu thuộc các ngành văn hóa học, tôn giáo học, ngôn ngữ học được tác giả sử dụng nhiều khi đưa ra những nhận định về tác động của chính sách hướng biển của chúa Nguyễn trên các phương diện như chữ viết, văn hóa, tôn giáo

4 3 P ơ ê ứu

Để thực hiện đề tài: “Nhận th c v i n và ch nh s ch h ng i n c c c ch Nguy n àng Trong th I – th III tác giả luận án chủ yếu sử dụng các

phương pháp sau:

Luận án đã sử dụng các ph ơng ph p nghiên c u c ho học l ch sử Đây là

phương pháp chủ đạo được sử dụng trong luận án nhất là phần nghiên cứu quá trình nhận thức hướng biển của chúa Nguyễn và chính sách biển mà các chúa Nguyễn thực thi trong suốt thời kỳ trị vì vương quốc Đàng Trong Tác giả luận án tìm kiếm, thu

thập tài liệu, sau đó tiến hành các phương pháp cụ thể như ph ơng ph p t ng hợp phân t ch, ph ơng ph p so s nh để xử lý tài liệu

h ơng ph p l ch sử được tác giả sử dụng các nguồn tư liệu phản ánh trung thực

nhận thức và chính sách biển của chúa Nguyễn thế kỷ XVI – XVIII trên các khía cạnh Những nhận thức và chính sách biển thể hiện trọng lịch sử đã trở thành cơ sở, nền tảng cho chúa Nguyễn Đàng Trong tiếp tục phát huy mạnh m đặc biệt là trong bối cảnh khu vực và quốc tế có nhiều nhân tố thôi thúc chúa Nguyễn hướng biển và hướng ngoại Tác giả v lại bức tranh nhận thức và chính sách ấy theo diễn tiến của lịch sử từ trước thế kỷ XVI, đến thời kỳ trị vì của chúa Nguyễn thế kỷ XVI – XVIII và đến thời kỳ sau đó

h ơng ph p so s nh được tác giả vận dụng để đối chiếu, thể hiện cái nhìn

tương quan so sánh đồng thời rút ra nhận xét Tác giả vận dụng phương pháp so sánh

để đặt vấn đề nghiên cứu trong bối cảnh khu vực và thế giới theo đồng đại và lịch đại

Phương pháp so sánh có ý nghĩa rất lớn khi nhận định về những điểm khác nhau trong chính sách ngoại thương của chính quyền Lê – Trịnh Đàng Ngoài với chính quyền chúa Nguyễn Đàng Trong, những quan điểm, thái độ của chính quyền chúa Nguyễn đối với ngoại thương và hải thương; những chính sách của chính quyền mềm d o và linh hoạt trong những thời điểm khác nhau được đặt trong mối quan hệ với các quốc gia ở khu vực và quốc tế cho thấy cái nhìn toàn diện

Ph ơng ph p t ng hợp phân t ch tài liệu được sử dụng tập hợp, sưu tầm,

nghiên cứu, phê phán sử liệu, xử lý các nguồn tư liệu thành văn để rút ra những sự kiện, những tài liệu cần thiết cho đề tài Phương pháp này nhằm phác họa lại toàn diện quá trình nhận thức về biển trong lịch sử dân tộc nói chung và lịch sử nhận thức biển

và chính sách biển của Đàng Trong nói riêng

Bên cạnh đó, ph ơng ph p logic được tác giả sử dụng để cùng với phương pháp

lịch sử tái hiện lại sự kiện, hiện tượng lịch sử thời chúa Nguyễn sát với hiện thực thì tác giả cố gắng dùng phương pháp logic để thấy được bản chất của nhận thức, bản chất của chính sách hướng biển của chính quyền chúa Nguyễn để cho người đọc cái nhìn sâu sắc hơn

5 Đón óp ủa uận án

Luận án là công trình nghiên cứu có hệ thống và chuyên sâu tập trung vào vấn

đề nhận thức về biển và chính sách hướng biển của các chúa Nguyễn Đàng Trong (thế

kỷ XVI- thế kỷ XVIII)

Luận án góp phần đóng góp cách nhìn toàn diện về quá trình nhận thức về biển trong lịch sử và nhận thức về biển của thời kỳ chúa Nguyễn ở Đàng Trong Trong đó, tác giả phân tích những nhân tố chủ quan và nhân tố khách quan tác động trực tiếp và gián tiếp đến quá trình phát triển của nhận thức

Luận án dựng lại bức tranh về chính sách biển của chúa Nguyễn trong mối tương quan với các quốc gia trong khu vực và thế giới thế kỷ XVI –XVIII Từ đó, tác giả cho người đọc thấy vị trí quan trọng của Đàng Trong trong hệ thống thương mại biển Đông

Luận án góp phần giải mã, nhìn nhận lại mô hình kinh tế, dạng thức phát triển của Đàng Trong trong mối tương quan với các dạng thức của chính quyền Đàng Ngoài

và các quốc gia trong khu vực trong cùng thời kì

Đối với tình hình thời sự hiện nay, biển là một nhân tố quan trọng và hiện nay vẫn tồn tại nhiều bất n căng th ng xung quanh vấn đề bảo vệ chủ quyền biển đảo Vì vậy, luận án mong muốn góp thêm một bài học từ lịch sử trong việc hoạch định chính sách nói chung và chính sách hướng ngoại và chính sách hướng biển nói riêng để kiên

quyết giữ vững chủ quyền quốc gia nhưng cũng mềm d o và linh hoạt trong ứng xử tạo điều tốt nhất để phát triển kinh tế biển

Luận án là nguồn tài liệu tham khảo có tính hệ thống phục vụ cho công tác giảng dạy và nghiên cứu về lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam

6 ố ụ uận án

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, Danh mục công trình khoa học của tác giả liên quan đến luận án, Tài liệu tham khảo và Phụ lục luận án được cấu trúc thành năm chương nội dung:

Chương 1: T ng quan tình hình nghiên cứu

Để thực hiện được nhiệm vụ nghiên cứu tác giả luận án đã khảo cứu nguồn tài liệu phong phú và đa dạng Trước tiên, tác giả đề cập đến các nhóm tư liệu về bối cảnh khu vực, thế giới và tư liệu viết về Đàng Trong cho thấy nhân tố nội sinh và ngoại sinh tác động đến nhận thức và chính sách hướng biển của chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong Ngoài ra, luận án khảo cứu nhóm tư liệu về nhận thức và chính sách hướng biển của chúa Nguyễn Mặt khác, tác giả đề cập đến nhóm tư liệu về hiệu quả

và tác động của chính sách hướng biển trên các phương diện

Chương 2: Nhân tố tác động đến nhận thức và chính sách hướng biển của chúa Nguyễn ở Đàng Trong

Nội dung cơ bản của chương đề cập đến từ những nhân tố nội tại như vùng đất mới, dân cư, truyền thống biển đến những nhân tố khách quan như “thời đại thương mại”, các nhóm thương nhân nước ngoài tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến nhận thức và chính sách hướng biển của chúa Nguyễn

Chương 3: Nhận thức về biển của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong thế kỷ XVI -XVIII Nội dung cốt lõi của chương đi từ quá trình nhận thức và khai chiếm biển trước thế kỷ XVI cho đến chúa Nguyễn Hoàng đặt nền móng cho một tư duy hướng biển Sau đó, các chúa Nguyễn kế nhiệm tiếp tục củng cố và phát triển nhận thức và tư duy hướng biển

Chương 5: Một số nhận xét về chính sách hướng biển của chúa Nguyễn ở Đàng Trong thế kỷ XVI – XVIII

chương này tác giả tập trung phân tích tác động của chính sách hướng biển trên các phương diện như: chính trị - bang giao, kinh tế - xã hội, quân sự, văn hóa – tôn giáo Từ đó tác giả cho thấy vai trò của chính sách hướng biển của chúa Nguyễn thế kỷ XVI – XVIII đối với việc thay đ i diện mạo của Đàng Trong Cùng với đó là vị trí của Đàng Trong trong hệ thống thương mại biển của khu vực và thế giới

CHƯƠNG 1 TỔNG QU N T NH H NH NGHI N CỨU

1.1 Tổn quan tìn ìn n ên ứu

ê ứ ả ơ XVI - XVIII

Thời kỳ các chúa Nguyễn được khai mở từ năm 1558 khi chúa Nguyễn Hoàng vào trấn thủ xứ Thuận Hóa và kiêm trấn thủ xứ Quảng Nam (1570) Từ giữa thế kỷ XVI đến giữa thế kỷ XVIII, Các chúa Nguyễn đã có công mở rộng lãnh th đến tận vùng đồng bằng sông Cửu Long và phần lãnh hải rộng lớn trên biển Đông Mở đất Đàng Trong ngoài vùng đất liền chúa Nguyễn tiếp nhận một vùng biển cả rộng lớn nhiều nguồn lợi thiên nhiên Kế thừa truyền thống biển của cư dân Chămpa, chúa Nguyễn có tư duy hướng biển mạnh m Từ việc nhận thức được vai trò quan trọng của biển trong việc phát triển kinh tế, giao thương và đảm bảo an ninh quốc phòng cho Đàng Trong, ngay từ khá sớm chúa Nguyễn đã trú trọng khai thác biển, xác lập chủ quyền biển, đảm bảo an ninh biển và phát triển giao thương biển Để chúa Nguyễn có

sự chuyển biến từ tầm nhìn hướng biển đến những chính sách biển cụ thể như vậy đó

là kết quả của nhiều động lực nội sinh và nhân tố ngoại sinh

Thế kỷ XVI – XVIII được coi là “thời đại thương mại” với sự phát triển mạnh

m của hải thương chính vì vậy bối cảnh chung của khu vực và quốc tế là những điều kiện mang tính khách quan thôi thúc tư tưởng hướng biển của chúa Nguyễn Để có hiểu biết sâu sắc về con đường từ nhận thức biển đến chính sách biển của chúa Nguyễn tác giả khảo cứu nhóm tư liệu về ảnh hưởng của bối cảnh khu vực và thế giới đến tư duy hướng biển của chính quyền chúa Nguyễn Bức tranh về lịch sử khu vực Đông Nam Á hiện lên một cách sinh động trong các mối liên hệ với thế giới thể hiện

qua công trình nghiên cứu chuyên sâu như Anthony Reid (1988), “Southeast Asia in the Age of Commerce 1450 – 1680 Sau đó bốn năm Nicholas Tarling cho ra đời cuốn

“The C m ridge History of Southe st Asi hay D.G.E Hall (1997), L ch sử ông

N m Á; … Các học giả nước ngoài có nghiên cứu, những khảo cứu kĩ lưỡng về lịch sử

khu vực Đông Nam Á trong đó có Đàng Trong của Việt Nam trong sợi dây kết nối với khu vực và thế giới trong kỷ nguyên thương mại sớm Bên cạnh đó, Đại học Khoa học

xã hội và Nhân văn- ĐHQGHN (2007) cũng cho ra đời cuốn sách “ iệt Nam trong hệ thống th ơng mại châu Á th I- X II … có đề cập tới Đàng Trong trước những biến chuyển của tình hình khu vực thế kỷ XVI – XVIII Ngoài ra, cuốn sách cho thấy vị

trí quan trọng của Việt Nam nói chung và Đàng Trong nói riêng trong hệ thống thương

mại khu vực Cùng với hướng nghiên cứu đó thì tác giả Hoàng Anh Tuấn viết trên Tạp

ch Nghiên c u L ch sử số 9-10 2008 với nội dung:” tr c iệt N m trong hệ thống

th ơng mại i n ông thời c trung đại Bài viết cũng cho thấy vị trí của Việt Nam

thời c trung đại trong hệ thống thương mại khu vực và thế giới Trong đó nghiên cứu cho thấy sự vận động của Đàng Trong trước sự thay đ i mãnh liệt của hải thương khu

vực giai đoạn c trung đại

Ngoài những nhân tố quốc tế thì bối cảnh khu vực tác động lớn đến việc chúa Nguyễn thực thi hoặc thay đ i chính sách biển trong thời gian trị vì của mình Đặc biệt

là hai quốc gia có tầm ảnh hưởng lớn ở khu vực Đông Bắc Á như Trung Hoa, Nhật Bản Tác giả Nguyễn Văn Kim (1999), đề cập đến chính sách đóng cửa của một vương

quốc đảo như Nhật Bản trong công trình “Ch nh s ch đóng cử c Nhật Bản thời ỳ

To ug w : nguyên nhân và hệ quả Chính sách của chính quyền Mạc Phủ gây hệ quả

về kinh tế, chính trị và an ninh đối với hàng loạt các quốc gia Đông Nam Á trong đó

có Đàng Trong Với những biến đ i trong chính sách ngoại giao của Nhật Bản thì chính quyền Chúa Nguyễn cũng có thay đ i trong chính sách đối ngoại cho phù hợp

Bên cạnh Nhật Bản thì Trung Hoa có mối quan hệ hải thương với Đàng Trong

từ thế kỷ XVI Tác giả Dương Văn Huy (2008) tập trung phân tích ảnh hưởng của

“Ngoại th ơng Trung Quốc đối v i hu vực ông N m Á từ th đ n th

II hoặc đến năm 2011 với luận án “Ng ời Ho trong xã hội iệt N m nử đầu th

I tác giả trình bày một cách có hệ thống về tác động của người Hoa đến khu

vực Đông Nam Á nói chung và Đàng Trong nói riêng Những công trình của các học giả góp phần cung cấp cho giới nghiên cứu cách nhìn t ng quát ngày càng đầy đủ và phong phú hơn về các điều kiện tự nhiên, xã hội, an ninh - chính trị khu vực và thế giới Các nhân tố đó tác động không nhỏ đến bối cảnh kinh tế, chính trị của “vùng đất mới” Đàng Trong

Thế kỷ XVI – XVIII cùng với sự phát triển mạnh m của chủ nghĩa tư bản phương Tây vì vậy nguồn nguyên liệu, thị trường, lao động… của thế giới phương Đông thu hút một lực lượng lớn các thương nhân phương Tây đến với phương Đông Cũng trong xu hướng đó một số lượng lớn thương nhân ngoại quốc cũng đến với Đàng

Trong Gần đây, tác giả Hoàng Anh Tuấn (2016), xuất bản cuốn “Th ơng mại th gi i

và hội nhập c iệt N m th I – III bằng các nguồn tư liệu xác thực khai thác trong kho lưu trữ Anh, Hà Lan tác giả đã phân tích sự xâm nhập của các đế chế

đại dương và hệ quả của quá trình ấy đối với xã hội châu Á Nghiên cứu về mối quan

hệ thương mại Đông - Tây thời kỳ này có các công trình nghiên cứu của tác giả

Nguyễn Mạnh Dũng (2011), "Qu trình xâm nhập c h p vào iệt N m từ cuối th

II đ n giữ th I - Nguyên nhân và hệ quả ", hay Đặng Thị Yến (2011),

Qu trình thâm nhập ông Á c ng ời Bồ ào Nh th I- XVII và những mối liên hệ v i ại iệt … đã có nhiều bài viết đề cập đến hoạt động của hải thương Nhật

Bản, Trung Hoa, Bồ Đào Nha, Anh, Hà Lan ở khu vực Đông Nam Á và Đàng Trong Trước thách thức chính trị mang tính thời đại thì các quốc gia trong khu vực trong đó

có Đàng Trong có nhận thức và hành động cụ thể để dự nhập vào hệ thống thương mại khu vực và thế giới

Ngoài nhân tố thương mại khu vực thì nhân tố thương mại quốc tế giúp Đàng Trong không chỉ trở thành một thị trường nội địa sôi động mà còn là một trung tâm thương mại tầm khu vực và quốc tế Thương nhân nước ngoài người Bồ Đào Nha, người Hà Lan, người Anh, người Pháp… đến góp phần thay đ i diện mạo Đàng

Trong Trong cuốn sách của Maybon Charles “Những ng ời châu Âu ở n c An N m

do Nguyễn Thừa Hỷ dịch (2006) đã cho thấy hoạt động của những người châu Âu ở

Đàng Trong và Đàng Ngoài Với sự xuất hiện của những người châu Âu đã thúc đẩy cho chính quyền Đàng Trong mạnh dạn hơn khi mở cánh cửa với thế giới phương Tây Ngoại thương Việt Nam đã phát triển mạnh m Theo hướng nghiên cứu đó tác giả

Thành Thế Vỹ đã viết cuốn “Ngoại th ơng iệt N m hồi th II, III và đầu XIX (1961) Cuốn sách đã phác họa sự phát triển mạnh m của ngoại thương Việt Nam

trong đó có sự góp mặt không nhỏ của lực lượng thương nhân cùng với các thương thuyền nước ngoài Gần đây có các công trình nghiên cứu của các học giả tr kế thừa

và phát triển nghiên cứu đó như Hoàng Thị Anh Đào “ àng Trong c ại iệt trong

qu n hệ th ơng mại v i ph ơng Tây th I- II in trên Tạp chí Nghiên cứu

Đông Nam Á số 8 năm 2011

Ngoài ra, có bài nghiên cứu chuyên sâu về hoạt động của các nhà hàng hải ngoại quốc trên các quần đảo của Đại Việt như tác giả Nguyễn Thừa Hỷ với bài nghiên cứu:

“Quần đảo r cels và c c nhà hàng hải Bồ ào Nh trong th I in trên Tạp chí Khoa học Xã hội, Đại học Quốc gia Hà Nội số 3 1998 Hay tác giả Hoàng Anh Tuấn v i

ài nghiên c u “Mạng l i th ơng mại Nội Á và ng gi o Hà L n – ại iệt

1601-1638 in trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 6 2011 Tác giả tập trung khai thác mối

quan hệ của Hà Lan và Đại Việt trong đó có mối quan hệ của Hà Lan với Đàng Trong

Về hoạt động của người Bồ Đào Nha thì Manguin, Yves có cuốn sách “Những ng ời Bồ

ào Nh trên ờ i n iệt N m và Chiêm Thành” có bản dịch của Đào Trọng Lũy được

lưu trữ trong Tư liệu khoa Lịch sử, Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Các bài nghiên cứu cho thấy mối quan hệ của Đàng Trong với thương nhân ngoại quốc trong thế

kỷ XVI – XVIII Đó là nhân tố thương nhân nước ngoài góp phần thúc đẩy cho tư duy cởi mở của chúa Nguyễn hướng biển và thương mại biển

Bên cạnh sự tham gia của các thương nhân còn có bước chân của các giáo sĩ đến Đàng Trong Nghiên cứu theo hướng sự du nhập của giáo sĩ đến Đàng Trong có

tác giả Nguyễn Văn Kiệm có công trình “Sự du nhập đạo Thiên ch vào iệt N m đầu th II đ n đầu th I được ấn hành năm 1995 Ngoài ra, Nguyễn Hồng với cuốn “L ch sử truy n gi o iệt N m, quyển 1 và quyển 2 (Các thừa sai Dòng Tên,

1615- 1665)” (2009) đã cho thấy lịch sử truyền giáo Việt Nam trong đó có sự hiện diện của các giáo sĩ cùng với bước chân của các đoàn thương thuyền đến Đàng Trong Chính các giáo sĩ cũng là một lực lượng đến và gây những tác động không nhỏ đến tư duy hướng biển và hoạt động thương mại biển của các chúa Nguyễn Đàng Trong Như vậy, các công trình đã cho thấy sự xuất hiện của nhân tố thương mại biển của khu vực

và quốc tế đã tạo nên sự biến chuyển lớn về kinh tế - xã hội Đàng Trong và những nhân tố này hội thành những điều kiện mang tính khách quan thúc đẩy cho những tư duy cởi mở của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong

Mặt khác, bên cạnh những công trình của các học giả trong nước và quốc tế cho thấy cách nhìn rộng mở, hướng đến sự kết nối của Đàng Trong trong bối cảnh khu vực

và quốc tế trong thế kỷ XVI – XVIII thì còn có các công trình cho thấy nhận thức của chúa Nguyễn về những nhân tố nội tại của vùng đất Đàng Trong làm cơ sở và tiền đề bên trong cho sự hội nhập, cho tư duy hướng biển của chúa Nguyễn Bên cạnh đó, tác

phẩm như“Ô châu cận lục của Dương Văn An (1997) đây có thể coi là nguồn tư liệu

viết về địa phương sớm nhất ở Việt Nam ghi chép về núi sông, cây cối, sản vật, thuế khóa, bản đồ địa lý, phong tục tập quán, đền chùa, quan chế của dải dất miền Trung Đây là nguồn tài liệu quý để nghiên cứu điều kiện tự nhiên, điều kiện xã hội của vùng đất c của vương quốc Chămpa và sau này là Đàng Trong vào thế kỷ XVI Ngoài ra

có công trình nghiên cứu về lịch sử Việt Nam nói chung trong đó có phần nghiên cứu

đề cập đến Đàng Trong như Đào Duy Anh (2007), “L ch sử c đại iệt N m hay công trình của Nguyễn Quang Ngọc (2001) “Ti n trình l ch sử iệt N m Đặc biệt là

trong thời gian gần đây có một số công trình giá trị nghiên cứu về vùng đất Nam Bộ

như Phan Huy Lê (2017), “ ùng đất N m Bộ qu trình hình thành và ph t tri n hay

tác giả Trần Đức Cường (chủ biên) Võ Sĩ Khái, Nguyễn Đức Nhuệ, Lê Trung Dũng

năm 2014 cho ra đời cuốn “L ch sử hình thành và ph t tri n vùng đất Nam ộ Từ hởi

th y đ n năm 1945 h y tác giả Đỗ Quỳnh Nga năm 2013 có công trình nghiên cứu

“Công cuộc mở đất Tây N m Bộ thời ch Nguy n Các công trình đã cung cấp khối

lượng tư liệu lớn, toàn diện và chân xác về vùng đất Nam Bộ Qua công trình phần nào

đó cho độc giả thấy được những bước tiến quan trọng của chúa Nguyễn trong quá trình

mở rộng lãnh th và lãnh hải về phương Nam Ngoài ra tác phẩm đó đã kh ng định chiến lược, tư duy và chính sách hướng hải của các chúa Nguyễn qua từng thời kỳ Qua nghiên cứu tác giả cho thấy sự phát triển kế tục của Đàng Trong trong tư duy và tầm nhìn của chúa Nguyễn Đàng Trong tọa lạc trên mảnh đất mà lịch sử vốn thuộc về các đế chế biển hùng mạnh như Chămpa và Phù Nam Vùng đất này in đậm truyền thống biển của các nhóm cư dân bản địa, nhân tố tích cực mà các chúa Nguyễn kế thừa

và phát triển

Bên cạnh đó, có những học giả nghiên cứu trực tiếp về Đàng Trong như “ iệt

sử x àng Trong 1558- 1777 của Phan Khoang (2001), Cristophoro Borri “ àng Trong năm 1621 do Nguyễn Nghị dịch (1998) hay công trình chuyên nghiên cứu về “ ô th c Hội An (1991) cũng đã phân tích điều kiện về tự nhiên và xã hội khó

khăn của Đàng Trong khiến cư dân ở đây vươn ra các cảng thị như Hội An và hội nhập sâu hơn vào hệ thống hải thương khu vực và thế giới Không những thế những nghiên cứu về Đàng Trong còn thu hút sự quan tâm của các học giả ngoài nước như Li Tana

(1999)“ àng Trong - L ch sử inh t xã hội iệt N m th II- III Có thể

nói bà là một số ít học giả nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử Đàng Trong “Vùng đất mới” của chúa Nguyễn ấy có nhiều “duyên nợ” với Li Tana nên không chỉ có các công trình chuyên khảo mà bà có nhiều bài viết trên tạp chí lấy Đàng Trong là đối tượng nghiên cứu chính, “A View from the Sea: Perspectives on the Northern and Central

Vietnam Coast”, Journal of Southeast Asian Studies, 37/1 (2006), pp 83-102; Li Tana, and Reid, Anthony (eds.), Southern Vietnam under the Nguyen, Documents on the Economic History of CochinChina (Dang Trong), 1602-1777 (Singapore: ISEAS, 1993); Li Tana (1998), Nguyen Cochinchina, Southern Vietnam in the Seventeenth

and Eighteenth Centuries, Icatha, New York: Cornell… Trong số học giả nghiên cứu Đàng Trong thì Li Tana là một nhà nghiên cứu có nhiều đóng góp Những nghiên cứu phân tích rõ nét về điều kiện tự nhiên, dân cư và lịch sử Đàng Trong đến chuyển biến

về kinh tế xã hội Đàng Trong thế kỷ XVII – XVIII Có thể nói rằng các nghiên cứu về địa hình, tự nhiên, khí hậu, cư dân … của Đàng Trong góp phần làm nhân tố mang tính nội tại hối thúc vương quốc của chúa Nguyễn hướng biển mạnh m Học giả đi đến

kh ng định chắc chắn “Ngoại th ơng đã trở thành y u tố quy t đ nh trong tốc độ ph t tri n c àng Trong và trong đó hải thương đóng góp một phần quan trọng “Đối

với các nước Đông Nam Á, vấn đề ngoại thương có thể chỉ là vấn đề làm giàu nhưng đối với Đàng Trong vào bu i đầu đây là vấn đề sống còn” Nghiên cứu của Li Tana mang tính bản lề cho các nghiên cứu lịch sử ngoại thương khu vực Đàng Trong Để có tầm nhìn hướng biển mạnh m các chúa Nguyễn Đàng Trong không chỉ dựa vào những nhân tố vật chất và tinh thần mà điều kiện kinh tế, xã hội và dân cư cũng góp phần thành nhân tố nội tại thúc đẩy cho chính sách hướng biển của Đàng Trong Chính quyền Đàng Trong sớm có tư duy cởi mở, mềm d o đón nhận nhân tố mới một phần xuất phát từ yếu tố nội tại nhưng những nhân tố thương mại khu vực và quốc tế góp phần quan trọng để tạo nền tảng cho sự dự nhập của thương mại Đàng Trong vào hệ thống thương mại rộng lớn

ữ ê ứ ề d y ể ủa úa yễ

Trước đây, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cư dân Việt là “x rừng nhạt i n

không có truyền thống biển nhưng với nhiều công trình khảo cứu của các học giả trong nước và quốc tế đã giúp nhận thức lại sự tồn tại của truyền thống hướng biển trong lịch

sử Việt Nam Tiên phong mở đường trong hướng nghiên cứu đó là tác giả Nguyễn Văn

Kim cùng Nhóm Nghiên c u Th ơng mại Châu Á thuộc Khoa Lịch sử và Trung tâm

Bi n và Hải đảo thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Từ những công trình: ông Á – ông N m Á: Những vấn đ l ch sử và hiện tại 2004 , ông N m Á – Truy n thống và hội nhập, iệt N m trong hệ thống hải th ơng châu Á th I – XVII đến những công trình gần đây, iệt N m – Truy n thống inh t , văn hó i n

2014 , ân ồn – Th ơng cảng quốc t c iệt N m 2016 ; Bi n v i lục đ – i trò và mạng l i gi o l u ở l u vực c c dòng sông mi n Trung 2018 , Bi n iệt N m

và c c mối gi o th ơng i n 2019 … Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều đợt khảo

sát, thám sát và khai quật khảo c học và trung tâm đã t chức nhiều hội thảo đã góp

phần đem lại nhận thức toàn diện hơn và sâu sắc hơn về truyền thống biển Việt Nam

Nhận thức về biển vốn đã tồn tại trong lịch sử Việt Nam từ xa xưa, yếu tố biển trong huyền thoại và truyền thuyết Từ tài liệu dân gian được minh chứng xác thực qua những tài liệu khảo c học Tác giả Nguyễn Văn Kim đã cho thấy sự kết nối giữa

huyền thoại qua nghiên cứu qua tác phẩm “Lĩnh N m ch ch qu i” (1960) kết hợp với các bằng chứng khoa học khảo c qua công trình “Từ huy n thoại v i n đ n cơ tầng văn hó i n – Nhận th c v i n, đảo trong nghiên c u l ch sử, văn hó dân tộc trích trong “Ng ời iệt v i i n (2011) Trong đó tác giả coi huyền thoại, truyền

thuyết là một bộ phận hợp thành của truyền thống văn hóa, gắn với niềm tin, tâm thức của dân tộc Từ đó tác giả đi đến kh ng định “từ huyền thoại biển đến cơ tầng văn hóa biển, từ truyền thống khai thác biển đến tư duy hướng biển, từ năng lực thủy quân đến khả năng phát triển hải thương tất cả đều cho thấy dân tộc ta sớm dấn thân với biển, sớm có tư duy hướng biển và cũng sớm thể hiện khả năng chinh phục làm chủ biển khơi” Từ những nghiên cứu có tính chất khai mở đó thì nhiều nhà nghiên cứu đã tiếp tục có những khảo cứu chuyên sâu để kh ng định truyền thống biển Qua cứ liệu khảo

c học đã đưa ra những bằng chứng thuyết phục và mang tính khoa học về sự xuất hiện và hoạt động của cư dân gắn với biển trong lịch sử Đi đầu trong hướng nghiên

cứu đó là tác giả Nguyễn Lân Cường với nghiên cứu “Những di cốt v ng ời c trên đảo và ven ờ i n iệt n m hay trong cuốn sách cơ sở có nhiều phần đề cập rõ về

quá trình phát hiện, cư trú và sinh hoạt gắn với biển khơi trong đó có công trình của

tác giả Hán Văn Khẩn (2008) “Cơ sở hảo c học hay tác giả Hà Văn Tấn (1998):

“Khảo c học iệt N m Nghiên cứu đã cho thấy những yếu tố biển thể hiện rõ nét

trong các nền văn hóa từ Đồng Đậu đến Phùng Nguyên, đến Đông Sơn Bên cạnh đó, một số những nhà nghiên cứu khác nữa cũng góp những cách nhìn đa dạng hơn về nét

văn hóa biển trong lịch sử như: Hà Hữu Nga – Nguyễn Văn Hảo (2002) “Hạ Long thời

ti n sử ; hay tác giả Nguyễn Kim Dung (2003) với công trình “Hội nhập y u tố i n trong văn hó ồng ậu in trong Văn hó ồng ậu 40 năm ph t hiện và nghiên

c u 1962-2002 K y u Hội thảo Kho học Các kết quả nghiên cứu đã cho thấy ở

miền Bắc từ lớp cư dân thích ứng với môi trường biển Soi Nhụ cho đến văn hóa Cái Bèo, văn hóa tiền Hạ Long, rồi đến Hạ Long thể hiện quá trình chiếm lĩnh và khai thác

biển tiếp nối từ thời đại đồ đá đến thời kỳ kim khí và phát triển trong lịch sử dân tộc

Đặc biệt với miền Trung, dải đất núi ăn sát biển, sông ngắn và dốc, đồng bằng nhỏ hẹp, mà tác giả Nguyễn Quang Ngọc cho rằng “thật khó có thể bảo tồn được sự sống lâu dài nếu con người đánh cược vào nghề nông” Cư dân ven biển miền Trung từ Bàu

Dũ, Bàu Tró đến tiền Sa Huỳnh, Sa Huỳnh người Chămpa không còn con đường nào khác đã hình thành nên một đế chế biển Thông qua hoạt động mưu sinh ở các vùng Hoàng Sa, Trường Sa, người Sa Huỳnh và Chămpa trở thành chủ nhân của biển Còn

Nam Bộ vốn là một vùng đất lịch sử lâu đời gắn với môi trường sông biển trong đó vương quốc Phù Nam đã là một vương quốc biển Qua công trình nghiên cứu cung cấp nền tảng nhận thức về biển và sự tiếp xúc của cư dân với biển, bước đầu hình thành tư duy hướng biển trong lịch sử Những công trình nghiên cứu khảo c học cung cấp những bằng chứng khoa học về cuộc sống của cư dân gắn bó với biển như Lâm Thị

Mỹ Dung, Đặng Hồng Sơn (2017)) với cuốn “Khảo c học Bi n đảo iệt N m ti m năng và tri n vọng Các nghiên cứu phần nào cho thấy quá trình nhận thức và chiếm

lĩnh biển khơi của cư dân Việt trong lịch sử Những hiểu biết về biển đó đã trở thành nền tảng cho các triều đại về sau tự tin, mạnh dạn tiến xa hơn hướng về phía biển Về

nghiên cứu yếu tố văn hóa biển tác giả Ngô Đức Thịnh (2000) có công trình “ ăn hó dân gi n làng ven i n Các công trình nghiên cứu yếu tố biển từ huyền thoại đến

những cứ liệu minh chứng khoa học chân xác đã thấy rằng lịch sử chiếm lĩnh khai thác biển khơi đã có từ rất xa xưa Yếu tố biển thấm vào sinh hoạt vật chất và sinh hoạt văn hóa tinh thần của người dân

Tư duy hướng biển của cư dân Việt từ bu i đầu thời đại dựng nước và giữ nước đến việc kh ng định dấu ấn trên biển Đông của quốc gia Đại Việt thế kỷ XI-XVI được thể hiện sinh động qua các công trình nghiên cứu của tác giả Trần Quốc Vượng (1996)

“Bi n v i ng ời iệt c ; Nguyễn Văn Kim (2011) với công trình “Ng ời iệt v i

i n hay tác giả Nguyễn Quang Ngọc (2017) với cuốn sách “Ch quy n c iệt

N m ở Hoàng S , Tr ờng S t liệu và sự thật l ch sử Trong đó, tác giả đề cập đến

chiến lược biển của thời kỳ nhà Lý đến sự v vang tự hào về truyền thống Đông A với đại thắng Bạch Đằng năm 1288 thể hiện nghệ thuật tuyệt vời của thủy quân nhà Trần đến tầm nhìn hướng biến của thời kỳ nhà Mạc Tầm nhìn hướng biển được hình thành, phát triển song hành cùng với thời kỳ lịch sử dân tộc

Từ sự kế thừa truyền thống biển vốn có trong lịch sử Chúa Nguyễn thế kỷ XVI – XVIII với chính sách mở rộng lãnh th trên cả đất liền và trên biển đã tạo lập cho lãnh th của nước ta có được dáng hình đầy đủ như ngày nay Đó là kết quả của sự kế tục nhận thức và phát triển khai chiếm biển trước thế kỷ XVI Tiếp nối hướng nghiên cứu đó tác giả luận án khảo cứu nhóm các công trình nghiên cứu về tư duy hướng biển

của chúa Nguyễn qua nghiên cứu của tác giả Nguyễn Văn Kim (2011), “T duy h ng

bi n, ch nh s ch ảo vệ ch quy n và tài nguyên i n trong l ch sử Việt Nam in trong Hội nghị Khoa học và Công nghệ biển Toàn quốc lần thứ V hay t c giả Phan Huy Lê,

Đỗ Bang (2014) có công trình “Nguy n Hoàng ng ời mở cõi Đây là tập hợp nhiều

bài nghiên cứu có giá trị cho thấy tư duy cởi mở hướng biển, hướng đại dương của các

chúa Nguyễn Nguyễn Văn Kim - Nguyễn Mạnh Dũng (2015), “ iệt N m truy n thống inh t văn ho Bi n đáng chú ý trong tập hợp các công trình nghiên cứu đó có bài viết của tác giả Nguyễn Thị Xuyến có đề cập đến “T duy và ch nh s ch h ng

i n c Nguy n Hoàng” vị chúa có công khai mở đặt nền tảng cho tư duy hướng biển thời kỳ chúa Nguyễn Bên cạnh đó, các nghiên cứu của Kawamoto Kuniye, “Nhận

th c quốc t c Ch Nguy n ở Quảng N m căn c theo Ngoại phiên thông th , in trong “ ô th c Hội An đề cập đến sự biến chuyển trong nhận thức của chúa Nguyễn

trước tác động của bối cảnh quốc tế, hướng đến lối tư duy cởi mở, hướng ngoại mạnh

m Qua việc khảo cứu các nguồn tư liệu cho thấy nhận thức hướng biển của chính quyền chúa Nguyễn đặt cơ tầng dựa trên nền tảng lịch sử truyền thống biển từ bu i đầu dựng nước và giữ nước đến khi hình thành nên một quốc gia Đại Việt độc lập truyền thống biển ấy vẫn kh ng định rõ nét suốt chiều dài của lịch sử dân tộc

Bên cạnh đó, Hội thảo “Trung Bộ và N m Bộ thời ch Nguy n do Hội

Khoa học Lịch sử tỉnh Thừa Thiên Huế t chức năm 2017 Trung Bộ và Nam Bộ bao gồm cả vùng hải đảo ở Biển Đông là không gian sinh tồn của các nhóm cư dân sớm chúa Nguyễn quan tâm Nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến vấn đề quân đội và bảo vệ chủ quyền Đàng Trong đặc biệt là lực lượng thủy quân Nhiều học giả đã

kh ng định việc các chúa Nguyễn thể hiện sự ưu ái với thủy quân thể hiện ý thức chủ quyền trên Biển Đông, vấn đề an ninh biển đã có bước tiến quan trọng Trên nhiều phương diện, ý thức đó được cụ thể hóa thành một loạt các hành động có hệ thống của chính quyền đương thời chúa Nguyễn nhằm bảo vệ thực thi quyền làm chủ của mình với các vùng biển Tác giả Đỗ Bang khi nghiên cứu về quá trình khai chiếm và xác lập chủ quyền tại quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa thời chúa Nguyễn đưa ra nhận định “Nhận thức biển đảo có vị trí cực kỳ quan trọng trong việc phát triển kinh

tế và quốc phòng Đàng Trong, nên từ bu i đầu các chúa Nguyễn rất chú trọng về khai thác kinh tế biển, đội Hoàng Sa ra đời từ thời chúa Nguyễn Phúc Nguyên, sau

đó là đội Bắc Hải như là một nhiệm vụ chính trị quan trọng trong việc tự trang bị, tự chủ đúc vũ khí, tự chủ về kinh tế và đối ngoại để tiến lên tự chủ về quyền trong quá trình mở cõi và định cõi đất phương Nam” Các công trình nghiên cứu cho thấy rõ sự chuyển biến từ nhận thức về biển đến chính sách hành động hướng biển mạnh m của chính quyền Đàng Trong Nhiều công trình nghiên cứu của các học giả trong nước và quốc tế làm sáng tỏ hoạt động kinh tế rộng lớn của cư dân Miền Trung nhất

là thời đại Chămpa, thời các chúa Nguyễn - Đàng Trong Người miền Trung qua các thời đại đều thể hiện tầm nhìn và mối giao lưu rộng Cư dân miền Trung đã vượt lên những biến động chính trị những bất thường của tự nhiên, xã hội để hướng ngoại, hướng biển mạnh m Điều đặc biệt của hội thảo là thể hiện cách nhìn mới về lịch sử Việt Nam từ biển, tiếp cận từ tư duy, vị thế của các dòng sông Các công trình nghiên cứu mới được tập hợp hướng đến nhận thức mới sâu sắc và toàn diện hơn về miền Trung, đặc biệt là vai trò của các dòng sông miền Trung trong việc kết nối không gian kinh tế, không gian văn hóa – tộc người

3 ững ê ứ ề í s ể ủa úa yễ

Trước hết, tác giả luận án thực hiện khai thác nhóm tư liệu về chính sách xác lập, thực thi và bảo vệ chủ quyền biển Từ năm 1975 trở về trước, có các nghiên cứu tiêu biểu như: Nhóm Giáo sư – Sinh viên đại học Sư phạm Sài Gòn cũng đã có công trình

ặc hảo v Hoàng S và Tr ờng S , trong Tập san Sử Địa 29 – Nhà sách Khai Trí, Sài

Gòn 1974 Đây là công trình tập hợp của các nhà nghiên cứu như Hoàng Xuân Hãn với

bài viết Quần đảo Hoàng S ; Lam Gian – Những sử liệu ph ơng Tây minh ch ng ch quy n iệt N m và quần đảo; Hãn Nguyên – Hoàng S và Tr ờng S , lãnh th iệt Nam; Sơn Hồng Đức – Những sử liệu chữ H n minh ch ng ch quy n c iệt N m trên quần đảo Hoàng S và Tr ờng S qu nhi u th ; Trần Đăng Đại – Hoàng S

qu vài tài liệu văn hố c Hội Truy n Gi o B - Lê ; và một số bài viết khác liên quan

đã phản ánh khá sinh động về chủ quyền không thể chối cãi của Việt Nam đối với hai

quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa như: Hãn Nguyên (Nguyễn Nhã) (1975), Những sử liệu chữ H n minh ch ng ch quy n c iệt N m trên quần đảo Hoàng S và Tr ờng

Sa qua nhi u th , Tạp san Sử địa, Sài Gòn số 29, (tr.115-180) Lịch sử khai chiếm

và xác lập chủ quyền ấy được các nhà nghiên cứu khắc họa rõ nét

Sau năm 1975, các học giả Việt Nam đã có công bố hàng loạt những nghiên cứu quan trọng liên quan đến khía cạnh lịch sử chủ quyền quần đảo Hoàng Sa và

Trường Sa trên Biển Đông Trần Bá Chí (1998), ỗ B Công ạo v i ản đồ Bãi C t àng Hoàng S , Tạp chí Khoa học – Khoa học Xã hội (Đại học Quốc gia Hà Nội),

số 3; Nguyễn Thừa Hỷ (1998), Quần đảo r cels và c c nhà hàng hải Bồ ào Nh trong th I, Tạp chí Khoa học – Khoa học Xã hội, Đại học Quốc gia Hà Nội, số 3 Bên cạnh đó, Nguyễn Nhã (2002), “Qu trình x c lập ch quy n c iệt N m tại quần đảo Hoàng S và Tr ờng S hay tập thể tác giả Nguyễn Nhã, Nguyễn Đình

Đầu, Lê Minh Nghĩa, Từ Đặng Minh Thu, Vũ Quang Việt (2008) cũng đã công bố

những sưu tập các báo cáo khoa học và tư liệu mới về chủ quyền của Việt Nam đối với

hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, với tiêu đề “Hoàng S , Tr ờng S là c iệt Nam”; ặc hảo v Hoàng S , Tr ờng S i n đông và ch quy n Hoàng S , Tr ờng

S c iệt N m 2015 Nguyễn Nhã đã khắc họa bức tranh một cách hệ thống về

quá trình xác lập chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường

Sa Thông qua những nguồn tư liệu đáng tin cậy, các tác giả đã mang đến cho người đọc cái nhìn khái quát về quần đảo này từ bu i đầu cha ông ta đặt chân đến trên bước đường mở cõi, trải qua nhiều thế kỷ bền bỉ khai thác và bảo vệ biển đảo với tư cách là người chiếm hữu chính thức

Cũng theo hướng nghiên cứu về chính sách xác lập, thực thi chủ quyền biển một số học giả khác có những nghiên cứu tương đối hệ thống và toàn diện về khía cạnh lịch sử chủ quyền đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, phải kể đến

những nghiên cứu của tác giả Phan Huy Lê, Đỗ Bang, “Nguy n Hoàng Ng ời mở cõi (2014) trong đó có bài của tác giả Trần Đại Vinh, “Nguy n Hoàng – Ng ời i n tạo n n móng cho cơ nghiệp nhà ch ở àng Trong đã phác họa những dấu chân

đầu tiên khi chúa vào Đàng Trong, đầy khó khăn thử thách và cũng khai mở cho tư duy và nhận thức về biển của các chúa Nguyễn

Trong những năm gần đây có nhiều học giả có những tìm tòi phát hiện mới về việc kh ng định chủ quyền biển đảo Từ trước tới nay, các nhà khoa học căn cứ vào bản đồ c và đoạn chú giải về Bãi Cát Vàng do Đỗ Bá soạn vào năm Chính Hòa thứ 7 (1686) thời gian cai trị của chúa Nguyễn Phúc Tần (1648-1687) để xác định việc thực thi chủ quyền biển của Việt Nam trên hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa Tuy nhiên, tác giả Nguyễn Quang Ngọc, Vũ Văn Quân thuộc Trường ĐH Khoa học xã hội

và nhân văn – ĐHQGHN đã cung cấp cách nhìn mới m thông qua một số công trình:

“T liệu v nguồn gốc, ch c năng c đội Hoàng S , Tạp ch Kho học- Khoa học

ã hội, ại học Quốc gi Hà Nội, số 3 (T.XIV), (1998); “Bảo vệ ch quy n trên Bi n ông: một hoạt động n i ật c v ơng tri u Tây Sơn , Tạp chí Lịch sử Quân sự, số

1, (1999); “Gi tr c c c tr ng sử liệu vi t v Tr ờng S , Hoàng S trong s ch “ h biên Tạp lục , Nghiên cứu Lịch sử, số 318, (2001); “Nguy n h c Nguyên, v ch

c những ỳ công mở cõi đầu th II, Khoa Lịch sử- Một chặng đường nghiên cứu lịch sử (2006- 2011), (2011); “ ội Hoàng S : c ch th c thực thi ch quy n độc

đ o c iệt N m trên c c vùng quần đảo giữ Bi n ông trong c c th II, III và đầu th I , Nghiên c u ông N m Á, số 2 (143) (2012); “Ch quy n

c iệt N m ở Hoàng S , Tr ờng S t liệu và sự thật l ch sử 2017); Tác giả

Nguyễn Quang Ngọc đã tiến thêm một bước cho rằng việc quản lý và thực thi chủ quyền trên biển từ trước năm Tân Mùi 1631 thời chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên (1613-1635) Công trình rất công phu và hệ thống đã cung cấp những bằng chứng lịch

sử và chứng cứ pháp lý, kh ng định Đội Hoàng Sa, Bắc Hải được thành lập thời chúa Nguyễn là cách thức thực thi chủ quyền độc đáo của Việt Nam trên các vùng quần đảo giữa Biển Đông

Kế thừa kết quả nghiên cứu của các học giả đi trước thì nhiều học giả tr tiếp

nối với các công trình như: luận án của Dương Hà Hiếu (2016), “Cù L o Ré – Quê

h ơng c đội Hoàng S Từ đầu th II đ n giữ th I ” Luận án đóng

góp cái nhìn cụ thể về vai trò, vị trí và đóng góp của cư dân Cù Lao Ré đối với hoạt động thực thi bảo vệ chủ quyền lãnh th quốc gia Đặc biệt luận án đã làm rõ tầm quan trọng về vị trí của Cù Lao Ré trên tuyến hải thương quốc tế Biển Đông ở thế kỷ XVII đến giữa thế kỷ XIX cùng với đất liền trong chính sách hướng biển và bảo vệ chủ quyền biển đảo của nhà nước phong kiến Việt Nam nói chung và trong đó có thời kỳ chúa Nguyễn Tác giả tập chung nghiên cứu sự ra đời, t chức hoạt động của đội Hoàng Sa gắn liền với Cù Lao Ré trong quá trình thực hiện nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền quốc gia đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa

Đặc biệt là Hội thảo khoa học “ ô th c Hội An (1991) đã cho thấy quá trình

hình thành và phát triển của thương cảng Hội An, một trung tâm kinh tế văn hóa Đàng Trong vào thế kỷ XVI – XVII Hội thảo cũng đánh giá lại sự nghiệp của chúa Nguyễn

ở Đàng Trong một cách khách quan và phù hợp với thực tế lịch sử khác với các quan điểm trong các công trình sử học trước năm 90 gần như phủ nhận vai trò tích cực của chúa Nguyễn Hội thảo kh ng định Hội An thuộc loại hình đô thị – thương cảng hay chính là cảng thị vừa nằm trên bờ dòng sông, vừa gần cửa biển Với nhiều chính sách chúa Nguyễn đã khuyến khích giao thương biển khiến Hội An thành nơi tụ cư không chỉ của dân nhiều nơi trong nước mà còn là nơi hội tụ nhiều thuyền buôn và kiều dân nước ngoài như Nhật Bản, Trung Hoa, Hà Lan, Anh, Pháp Mặt khác, các nghiên cứu

đã chỉ ra Hội An không chỉ là một thương cảng sầm uất của Đàng Trong mà còn là cửa ngõ đối ngoại và là trung tâm giao lưu tiếp xúc văn hóa của miền Trung

Hội thảo khoa học “Ch Nguy n và v ơng tri u Nguy n trong l ch sử iệt

N m từ th I đ n th I t chức tại Thanh Hóa ngày 18 – 19/10/2008 tập

hợp nhiều công trình của nhiểu học giả như Phan Huy Lê, Đỗ Bang, Nguyễn Nhã

cho thấy một cách nhìn khách quan hơn về thời kỳ chúa Nguyễn trong lịch sử dân tộc

và ghi nhận những đóng góp của những nhân vật lịch sử có liên quan Quan trọng hơn, trong nghiên cứu của các học giả đã cho thấy chính sách bảo vệ chủ quyền, an ninh biển đồng thời phát triển nền kinh tế hàng hóa tạo nên sự hưng khởi của một số đô thị như Hội An, Thanh Hà, Nước Mặn

Mặt khác, nhận thức về biển đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế, chúa Nguyễn có sự chuyển biến mạnh m từ tư duy hướng biển đến chính sách phát triển giao thương biển Trong các học giả nước ngoài nghiên cứu về Đàng Trong thì

không thể không kể đến tác giả như Li Tana, Anthony Reid, với công trình “Southern ietn m under the Nguyen (Documents on the Economic History of Cochinchina,

1602) Tập hợp những công trình của các nhà nghiên cứu đã cung cấp một cách nhìn bao quát về chính sách khai chiếm thúc đẩy hải thương Đàng Trong

Trong các nhà nghiên cứu Việt Nam thời kỳ sau này thì tác giả Nguyễn Văn Kim dành nhiều sự quan tâm đến khả năng khai thác biển và quan hệ thương mại biển của Việt Nam Nhà nghiên cứu có nhiều trang viết về Đàng Trong và mối quan hệ của

Đàng Trong với khu vực như: “ iệt N m trong th gi i ông Á – Một c ch ti p cận liên ngành và hu vực học (2001); “Ch nh s ch hải th ơng c ch nh quy n àng Trong ; trong: “Nhật - Việt giao lưu sử thời cận thế - Phố Nhật Bản và giao lưu gốm sứ”, (GS Sakurai Kiyohiko - GS.TS Kikuchi Seiichi, Cb.), (2002); “Hệ thống uôn

n ở i n ông th I- II và v tr c một số th ơng cảng iệt N m (Một cái nhìn từ điều kiện Địa- Nhân văn) Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 1 (321), (2002);

“ iệt N m – Truy n thống inh t , văn hó i n 2014 ; Ngoài ra, tác giả cũng cho

độc giả nhận thức sâu sắc hơn về vai trò và mạng lưới giao thương biển với lục địa,

đặc biệt với vai trò kết nối của các dòng sông miền trung qua công trình: “ iệt N Môi tr ờng inh t i n và mối qu n hệ v i c c quốc gi hu vực th II- III , Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 1 2006, tr34-4 … Hàng loạt các công trình nghiên cứu

m-về hải thương và mối liên hệ giữa biển với lục địa qua sợi dây kinh tế đã kh ng định những chính sách và hành động tích cực của chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong trong việc phát triển giao thương biển Qua những trang viết tác giả góp phần đem lại những nhận thức sâu sắc, toàn diện hơn về truyền thống biển Việt Nam, đặc tính của các không gian biển, tiềm năng tự nhiên của các vùng biển đảo, vai trò và vị thế của biển Việt Nam trong hệ thống hải thương châu Á, thế giới Đặc biệt qua đó tác giả

cũng cho thấy những nghiên cứu chân xác với các mối giao thương biển miền Trung của chúa Nguyễn trong thế kỷ XVI - XVIII

Hướng nghiên cứu này cũng được các nhà nghiên cứu tr và các thành viên

trong nhóm nghiên cứu tiếp nối như tác giả Dương Văn Huy (2007) có đề cập, “Ch nh

s ch h ng bi n c ch nh quy n àng Trong I- III hay“Ch nh s ch quản l ngoại th ơng c ch Nguy n th k XVII- III , in trên Tạp ch nghiên c u ông

N m Á Tác giả đã kh ng định “Tính chất hướng biển mạnh m kh ng định một tầm

nhìn mới và đồng thời kế thừa phát huy năng lực truyền thống khai thác biển của

vương quốc Chămpa” Chính sách khuyến khích giao thương biển thể hiện cụ thể

trong việc xây dựng phát triển các dịch vụ phục vụ thương mại biển như các trấn dinh, thủ phủ, hải cảng và xây dựng các tuyến thương mại mậu dịch

Bên cạnh đó, có những hội thảo được t chức khắc họa sâu sắc hơn vai trò của các chúa Nguyễn trong việc kiến tạo nên sự phồn thịnh của mảnh đất Đàng Trong tiêu

biểu như Hội thảo“N m Bộ và N m Trung Bộ những vấn đ l ch sử th II –

I được trường Đại học sư phạm TP Hồ Chí Minh t chức năm 2002 tập hợp nhiều

công trình nghiên cứu giúp nhìn lại quá trình khai phá và phát triển của vùng đất Nam

Bộ và Nam Trung Bộ với sự xây dựng tích cực của cư dân lưu tán và cư dân ngoại quốc Hình ảnh xứ Đàng Trong được tái hiện một cách sinh động trong nhãn quan của thương nhân ngoại quốc khi tới đây Với “Vùng đất mới” này Chúa Nguyễn không chỉ

có những chính sách về ruộng đất để phát triển kinh tế trong nội địa mà còn có chính sách cụ thể hướng ngoại và hướng biển Có được sự thay đ i diện mạo của Đàng Trong XVI -XVIII không thể không kể đến vai trò cộng đồng người Hoa, người Nhật

và mối liên hệ giao thương của người Việt với các thương nhân ngoại quốc góp phần tạo nên các trung tâm ngoại thương phát triển mạnh m

Mặt khác, hội thảo khoa học “ iệt N m trong hệ thống th ơng mại châu Á th I- II 2007 làm sáng tỏ thêm các mối quan hệ thương mại và bang giao của

Việt Nam trong lịch sử, đặc biệt là để hiểu rõ vị thế và vai trò của Việt Nam trong thời

kỳ hoàng kim của hệ thống thương mại Châu Á thế kỷ XVI - XVII, cũng như những tác động của các luồng thương mại quốc tế đối với đời sống kinh tế - xã hội Việt Nam Trong hệ thống thương mại châu Á thế kỷ XVI – XVII thì hải thương đặc biệt là sự góp mặt của Đàng Trong đóng góp vai trò quan trọng Chúa Nguyễn có cái nhìn tiến

bộ, cởi mở, hướng ngoại và hướng biển mạnh m

Ngoài ra, có nhiều luận án cũng tập trung nghiên cứu sự phát triển phồn thịnh của các cảng thị và hoạt động thương mại của các cộng đồng thương nhân ngoại quốc như

luận án PTS Khoa học Lịch sử, Hà Nội năm 1993 của Đỗ Bang “ hố cảng vùng Thuận Quảng th II – III đã đề cập tới hoạt động của thương nhân nước ngoài ở vùng

biển Thuận Quảng thế kỷ XVI và chính sách mở cửa của chúa Nguyễn Bên cạnh đó tác giả có những phân tích sâu sắc về sự thành lập phố cảng Hội An, hoạt động kinh tế thương nghiệp ở đây, hoạt động của các thương nhân trên đất cảng Hội An và vai trò của nhà nước đối với phố cảng Hội An đặc biệt là về cơ quan ngoại thương dưới thời chúa Nguyễn, Lễ trình diện của các thương nhân với chính quyền chúa Nguyễn

Luận án “Qu n hệ iệt N m- Nhật Bản th I- II (2001) của Trịnh

Tiến Thuận đã làm sáng rõ hoạt động thương mại của hai quốc gia trong thời kỳ XVI - XVII Luận án đã đề cập đến mối quan hệ của Việt Nam nói chung và mối quan hệ của Nhật Bản với Đàng Trong nói riêng một cách kỹ lưỡng Gần đây, Dương Thị Huyền

có công trình “Hoạt động th ơng mại c ng ời ph ơng Tây ở àng Trong th I – III , (2013) Công trình cũng đã đề cập đến vai trò của một số thế lực phương Tây

như Hà Lan, Bồ Đào Nha trong việc kết nối thương mại giữa Đàng Trong, Đàng Ngoài với Nhật Bản Chính những nhân tố thương mại và quốc tế trở thành những yếu tố khách quan thôi thúc chính quyền Đàng Trong có những chính sách tích cực trong bang giao và thương mại dự nhập với khu vực và thế giới

ê ứ ề ả ủa í s ể

Nhóm tư liệu đánh giá hiệu quả chính sách hướng biển đối với Đàng Trong có thể kể đến Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội

năm 2007 có công trình “ iệt N m trong hệ thống th ơng mại châu Á th I-

II cũng góp phần cho thấy sự thay đ i trong các trung tâm kinh tế Đàng Trong nói

riêng và Việt Nam nói chung trong thời đại thương mại sớm Trong tập hợp công trình

đó có nghiên cứu về hệ thống thương cảng c ở miền Trung, tác giả Nguyễn Văn Kim

đã có một lý giải thú vị về khả năng làm chủ nền thương mại và hàng hải của cư dân

sống trên chuỗi duyên hải miền Trung Bên cạnh đó, nghiên cứu thủ công nghiệp Đàng Trong đặc biệt là vùng Nam Bộ thế kỷ XVII – XVIII tác giả Bùi Thị Tân “Th công nghiệp N m Bộ th II – III đã có nhận xét “Sự phát triển đa dạng phong phú

của các nghề thủ công đã tạo thêm nhiều nguồn hàng thúc đẩy nội và ngoại thương trong vùng phát triển và tạo đà để Nam Bộ hội nhập, trở thành vùng lãnh th giàu có, năng động của cả nước trong mấy thế kỷ qua” Tác giả Phan Thanh Hải với công trình

“Tình hình ch nh tr , inh t Thuận Quảng d i thời ch Nguy n Hoàng

1558-1613 cũng kh ng định tính tích cực trong chính sách của Nguyễn Hoàng đối với

kinh tế “Sau khi vào trấn thủ đất Thuận Hóa, rồi sau là Thuận Quảng, Nguyễn Hoàng

đã t chức bộ máy chính quyền và ban hành thực thi chính sách cai trị phù hợp, bao gồm cả về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội Chính điều đó đã làm thay đ i căn bản vùng Thuận Quảng trên tất cả các lĩnh vực Đây là cơ sở nền tảng để các đời chúa Nguyễn về sau thực hiện chính sách độc lập với Đàng Ngoài, hùng cứ và mở rộng đất phương Nam, tạo nên những thay đ i to lớn trong sự phát triển của lịch sử dân tộc Việt

Nam” Tác giả Nguyễn Thiên Bình qua công trình “ hố cảng Th nh Hà cử ngõ gi o

th ơng c x àng Trong với chính sách phát triển thương mại biển của chúa

Nguyễn “Cùng với các cảng thị ở Đại Việt như: Phố Hiến, Hội An, Nước Mặn, Hà Tiên, …Thanh Hà tham gia một cách tích cực vào việc hình thành mạng lưới thương mại hàng hải huyền thoại ở Thái Bình Dương là một phần của các con đường gốm sứ, con đường hương liệu và nhất là con đường tơ lụa lừng danh một thời”

Bên cạnh đó, tác giả Vũ Thị Xuyến, Phạm Văn Thủy đề cập đến việc xây dựng

các dịch vụ đáp ứng cho giao thương biển thể hiện sâu sắc qua trong công trình “Hệ thống th ơng cảng àng Trong th I – III nhìn từ mối qu n hệ giữ i n và lục đ in trong “Bi n v i lục đ v i trò và mạng l i gi o l u ở l u vực c c dòng sông mi n Trung do Nguyễn Quang Ngọc, Nguyễn Văn Kim (2018) chủ biên, có

nhận xét “Với Đàng Trong thương mại không chỉ mang lại thế đứng chân vững chắc cho chúa Nguyễn trên vùng đất mới có nhiều khác biệt về văn hóa, mà còn là bệ đỡ để chính quyền Thuận Hóa mở rộng tầm ảnh hưởng về phương Nam Những thuyền buôn tấp nập ở vùng biển Đàng Trong đã mang đến sự phục hưng cho nhiều thương cảng ở Miền Trung và Nam Trung Bộ”

Đối với nhóm tư liệu nghiên cứu về tác động của chính sách hướng biển đối với

Đàng Trong tác giả luận án khảo cứu công trình Alexandree de Rhodes (1994), “Hành trình và truy n gi o cho thấy biến đ i từ tư duy cởi mở đến sự biến đ i về văn hóa,

tôn giáo Cùng với bước chân của người thương nhân là lực lượng giáo sĩ mang đến những nhận thức tri thức khoa học mới, luồng tư tưởng mới cho cư dân đàng Trong thể

hiện qua công trình Jacques Roland (2007), “Những ng ời Bồ ào Nh tiên phong trong lĩnh vực iệt ngữ học cho đ n 1650 Ngoài ra, có các công trình khảo cứu sự

tác động của từng cộng đồng thương nhân đến diện mạo của Đàng Trong được thể hiện sinh động qua Boxer (1985), “Portuguese Conquest and Commerce in Southern

Asia, 1500 – 1750 Từng nhóm thương nhân với bản sắc riêng đã làm nên diện mạo một cộng đồng thương nhân rất đông đúc tạo nên cơ cấu dân cư, ngành nghề mới xuất hiện Những yếu tố đó dần làm Đàng Trong tiếp cận gần với những quốc gia có nền kinh tế hàng hải hùng mạnh như Bồ Đào Nha, Anh, Hà Lan… từ đó Đàng Trong tiếp thu được nhiều thành tựu của các quốc gia tiên tiến Một số tác giả như Dương Thị Huyền (2013) khảo cứu “Hoạt động thương mại của người phương Tây ở Đàng Trong thế kỷ XVI- XVIII” cho thấy bức tranh sinh động của Đàng Trong khi có sự tham gia của các thương nhân phương Tây

Tác giả Nguyễn Văn Kim với nghiên cứu “ àng Trong trong c c mối qu n

hệ và t ơng t c quy n lực hu vực trên Tạp chí Nghiên cứu lịch sử kh ng định với

những chính sách tích cực của chính quyền chúa Nguyễn đã tạo nâng cao vị thế chính trị của Đàng Trong trong mối liên hệ với các mối quan hệ trong khu vực Cũng hướng nghiên cứu về tác động tích cực của biển đến lịch sử dân tộc tác giả Charles Wheeler (1998) với nghiên cứu “Re – thinking the Sea in Vietnamese History: Littoral society

in the integration of Thuận – Quảng Seventeenth – eighteenth centuries” hay Li Tana

với công trình “An alternative Vietnam? The Nguyen Kingdom in seventeenth

anheighteenth centuries in trên tạp chí Journal of Southeast Asian Studies cho thấy tác

động mới của biển đến tình hình kinh tế xã hội Đàng Trong

Mặt khác, tác giả Hoàng Anh Tuấn (2016) đã có những phân tích về tác động

chính trị quân sự của chính sách của chúa Nguyễn qua công trình “Từ mục tiêu th ơng mại đ n liên đ i quân sự: Nhân tố Hà L n trong chi n cuộc Tr nh – Nguy n phân

tr nh th II in trong “Th ơng mại th gi i và hội nhập c iệt N m th XVI – III hay Nguyễn Thừa Hỷ, Quần đảo r cels và c c nhà hàng hải Bồ ào Nha trong th I, Tạp chí Khoa học Xã hội, Đại học Quốc gia Hà Nội, số 3, 1998; Đặng Văn Chương, Nguyễn Thị Vĩnh Linh, “Những th ơng đi m chi n l ợc c Bồ

ào Nh tại châu Á th I- II , Tạp chí Nghiên cứu Châu Âu, số 1 (106),

2009, tr.66- 77; “Vai trò c M C o trong hệ thống th ơng mại Bồ ào Nh ở châu

Á th I- XVII, Tạp chí Nghiên cứu châu Âu, số 4 (139), 2012;… Qua đây cho

chúng ta thấy được tình hình ngoại thương của Đàng Trong trong mối tương quan so sánh với Đàng Ngoài và các quốc gia trong khu vực trong cùng một thời kỳ và kh ng định các thương cảng Việt Nam có vị trí quan trọng trong hệ thống hải thương khu vực Những chính sách của chính quyền chúa Nguyễn không chỉ tác động đến chính trị

mà còn tác động mạnh m đến kinh tế và quân sự của Đàng Trong – Đàng Ngoài

Các công trình phần nào đã đề cập đến tác động của chính sách hướng biển của chúa Nguyễn đến Đàng Trong trên các lĩnh vực Bên cạnh đó chúa Nguyễn với chính sách cụ thể tạo điều kiện thuận lợi cho mối quan hệ giao thương trong thời gian dài Nhìn chung, các công trình nghiên cứu trên đã kh ng định chính sách của chúa Nguyễn tạo nên sự biến đ i Đàng Trong nhiều khía cạnh Đặc biệt với mảnh đất Đàng Trong vì l sinh tồn mà vượt lên những điều kiện khó khăn về tự nhiên, xã hội để mở cửa hội nhập với khu vực và thế giới Các công trình nghiên cứu đã tạo cơ sở tiền đề

cho tác giả đi sâu nghiên cứu về “Nhận th c v i n và ch nh s ch h ng i n c

Ch Nguy n th I – III Công trình nghiên cứu về Đàng Trong không ít nhưng công trình nghiên cứu mang tính chuyên sâu còn chưa nhiều Thêm vào đó, một

công trình nghiên cứu đặt nhận thức và chính sách biển của chúa Nguyễn là đối tượng nghiên cứu chính còn thiếu vắng Chính vì vậy với luận án của mình tác giả mong muốn đóng góp thêm công trình nghiên cứu mang tính hệ thống về tư duy và chính sách hướng biển của chúa Nguyễn ở Đàng Trong Tác giả mong muốn được b sung thêm một phần nhỏ cho nguồn tư liệu tham khảo phục vụ giảng dạy nghiên cứu về biển và lịch sử kinh tế - xã hội Đàng Trong

1.2 Đán á un á ôn trìn n ên ứu và n ữn vấn đề ần đ sâu

Th nhất, các công trình nghiên cứu về lịch sử khu vực và thế giới vào thế kỷ

XVI - XVIII cho tác giả nền tảng về bối cảnh chung tác động mạnh m đến nhận thức

và tư duy về biển của chúa Nguyễn nói riêng và cái nhìn hướng biển của cư dân Việt trọng lịch sử dân tộc nói chung Điển hình cho hướng nghiên cứu này là Anthony Reid, D.G.E Hall, Nicholas Tarling, Vũ Dương Ninh, Nguyễn Văn Kim, Hoàng Anh Tuấn Những nghiên cứu này cung cấp cái nhìn toàn cảnh được xem chính là nhân tố khách quan tác động đến nhận thức và chính sách của chính quyền chúa Nguyễn

Th h i, các công trình cho thấy nhận thức của chúa Nguyễn về những nhân tố

nội tại của vùng đất Đàng Trong làm cơ sở và tiền đề bên trong cho sự hội nhập, cho

tư duy hướng biển của chúa Sự nhìn nhận về từ vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, kinh

tế, xã hội, dân cư và đời sống tinh thần của Đàng Trong được thể hiện qua các ghi chép Lê Quý Đôn hay qua các nghiên cứu của Đào Duy Anh, Dương Văn An, Nguyễn

Quang Ngọc, Li Tana, Cristophoro Borri… Những vấn đề trên được luận án kế thừa

và vận dụng trọng việc lý giải nguyên nhân dẫn tới chính sách hướng biển của chúa Nguyễn thế kỷ XVI - XVIII

Th , những công trình nghiên cứu về biển trong tâm thức người Việt c như

Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Hán Văn Khẩn, Nguyễn Lân Cường, Ngô Đức Thịnh, Nguyễn Văn Kim cho thấy yếu tố biển thể hiện từ huyền thoại, truyền thuyết đến cứ liệu khảo c học được minh chứng khoa học chân xác Những nghiên cứu cho thấy cơ

sở lịch sử vững chắc cho truyền thống biển của cư dân Việt trong lịch sử Những công trình trên được tác giả tiếp thu và coi là nền tảng để nghiên cứu sâu hơn về nhận thức biển trong thời kỳ chúa Nguyễn

Th t , vấn đề lịch sử hình thành việc xác lập, thực thi và bảo vệ chủ quyền

biển điển hình là các nghiên cứu của Nguyễn Quang Ngọc, Đỗ Bang, Nguyễn Nhã, Nguyễn Đình Đầu đã cho thấy rõ chính sách với biển cụ thể trong lịch sử Tuy nhiên, thời kỳ chúa Nguyễn chưa được quan tâm nhiều trong các khảo cứu vì thế những vấn

đề trên được tác giả luận án kế thừa và tiếp tục làm rõ hơn ở thời kỳ chúa Nguyễn

Th năm, Trong những năm gần đây hướng nghiên cứu về nhận thức về biển,

thương mại biển trong lịch sử Việt Nam trở thành một trong các định hướng nghiên

cứu được nhiều học giả quan tâm Trong đó Nhóm Nghiên c u Th ơng mại châu Á và Trung tâm Bi n và Hải đảo; Nhóm nghiên c u L ch sử và Ch quy n Bi n đảo iệt

N m, Nhóm Nghiên c u Khảo c học Bi n đảo thuộc Trường Đại học Khoa học Xã

hội và Nhân văn đã có rất nhiều các công trình nghiên cứu về biển đảo, mối quan hệ giao thương biển, quá trình xác lập thực thi chủ quyền biển Qua đó kh ng định được truyền thống biển trong lịch sử Việt Nam Chính vì thế luận án kế thừa những nghiên cứu của các học giả và phát triển nghiên cứu sâu hơn trong thời kỳ chúa Nguyễn

ữ ấ ề ầ sâ ê ứ

Từ t ng quan tình hình nghiên cứu đặt ra cho luận án tiếp tục nghiên cứu và giải quyết các vấn đề sau:

Th nhất, luận án làm rõ vị trí của Đàng Trong trong mối giao thương biển với

các quốc gia trong khu vực và thế giới Tác giả dựa cơ sở nền tảng truyền thống hướng biển vốn có trong lịch sử Việt Nam để làm sáng tỏ hơn những nhận thức về biển trong thời kỳ chúa Nguyễn thế kỷ XVI – XVIII

Th h i, luận án phân tích nhân tố được coi là tiền đề và lý giải nguyên nhân

dẫn tới nhận thức về biển của chúa Nguyễn Nhận thức về biển ấy xuất phát từ nhu cầu

nội tại của Đàng Trong hay do các nhân tố bên ngoài tác động dẫn tới những thay đ i

ý thức của chính quyền chúa Nguyễn

Th , luận án phân tích chính sách hướng biển của chúa Nguyễn trên các

phương diện từ t chức quản lý, khai thác; xác lập, thực thi và bảo vệ chủ quyền biển đến chính sách khuyến khích giao thương biển để cho thấy đóng góp cụ thể của chính quyền chúa Nguyễn

Th t , tác giả luận án phân tích vấn đề một cách hệ thống từ nhận thức về biển

trên nhiều phương diện đến việc cụ thể hóa những ý thức đó thành những chính sách, hành động cụ thể của chính quyền trung ương nhằm bảo vệ và thực thi quyền làm chủ với vùng biển của đất nước, đảm bảo an ninh biển, đến kiêm quản khai thác tài nguyên thiên nhiên đến khuyến khích giao thương biển

Th năm, luận án đặt nhận thức về biển và chính sách hướng biển của chính

quyền chúa Nguyễn trong mối tương quan so sánh với chúa Trịnh Đàng Ngoài trong thế kỷ XVI – XVIII Hơn nữa, tác giả lý giải những điểm khác biệt trong nhận thức về biển của chính quyền chúa Nguyễn so với các triều đại trước cũng như những kết quả đạt được trong các lĩnh vực để cho thấy di sản quý giá mà chúa Nguyễn để lại cho giai đoạn sau

Th s u, luận án phân tích tác động của chính sách hướng biển của chúa

Nguyễn trên các phương diện chính trị - bang giao, kinh tế - xã hội, quân sự, văn hóa – tôn giáo để cho thấy rõ nhận thức và chính sách về biển của chúa Nguyễn – Đàng

Trong tạo nên sự biến đ i diện mạo một cách toàn diện và sâu sắc