- Bản chất của văn học nghệ thuật là sáng tạo, hai tác giả có sự khác biệt về dân tộc, khác biệt về tư tưởng thẩm mĩ và lối sống nên trong khi bộc lộ tình cảm có những khám phá, tìm tòi,[r]
Trang 1LUYỆN TẬP VĂN NGHỊ LUẬN VĂN HỌC
1 “Nguồn gốc cốt yếu của văn chương là lòng thương người và rộng ra thương cả
muôn vật, muôn loài ” (Hoài Thanh, Ý nghĩa văn chương).
Anh/chị hiểu ý kiến trên như thế nào? Hãy làm sáng tỏ qua tác phẩm Chuyện người con gái Nam Xương (trích Truyền kì mạn lục - Nguyễn Dữ), Bánh trôi nước (Hồ Xuân Hương) và đoạn trích Kiều ở lầu Ngưng Bích (Nguyễn Du - Truyện Kiều).
2 Nhận xét về Truyện Kiều của Nguyễn Du, Mộng Liên Đường chủ nhân - nhà
bình luận văn học nổi tiếng thế kỉ XIX viết: Nguyễn Du là người "có con mắt nhìn xuyên sáu cõi, có tấm lòng nghĩ suốt nghìn đời”
Anh/chị hiểu ý kiến trên như thế nào? Hãy làm sáng tỏ điều đó qua đoạn trích
Kiều ở lầu Ngưng Bích (trích Truyện Kiều - Nguyễn Du, Ngữ văn 9, tập một, NXB
Giáo dục Việt Nam, 2010, tr 93 - 94)
3 Nhà thơ Xuân Diệu cho rằng: Thơ hay là hay cả hồn lẫn xác, hay cả bài Qua thi phẩm Mùa xuân nho nhỏ của nhà thơ Thanh Hải, anh/chị hãy làm sáng tỏ nhận
định trên
4 Trình bày nhũng cảm nghĩ của anh/chị về tình cảm gia đình qua các tác phẩm:
Bếp lửa của Bằng Việt, Chiếc lược ngà của Nguyễn Quang Sáng, Mây và sóng của
R.Ta-go
5.Lặng lẽ Sa Pa của Nguyễn Thành Long và Những ngôi sao xa xôi của Lê Minh
Khuê đều là những truyện ngắn hay, đã khám phá, ca ngợi vẻ đẹp của thế hệ trẻ Việt Nam trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc
Anh/chị hãy phân tích nhân vật anh thanh niên và nhân vật Phương Định trong sự đối sánh để làm rõ những khám phá, sáng tạo riêng của mỗi tác phẩm trong việc thể hiện chủ đề đó
6 Cảm nhận của anh/chị về vẻ đẹp hai đoạn thơ sau:
Trang 2Dù ở gần con,
Dù ở xa con, Lên rừng xuống bể,
Cò sẽ tìm con,
Cò mãi yêu con
Con dù lớn vẫn là con của mẹ,
Đi hết đòi, lòng mẹ vẫn theo con
(Chế Lan Viên, Con cò)
Chân phải bước tới cha Chân trái bước tới mẹ Một bước chạm tiếng nói
Hai bước tới tiếng cười Người đồng mình yêu lắm con ơi Đan lờ cài nan hoa
Vách nhà ken câu hát
(Y Phương, Nói với con)
Gợi ý
1. * Giải thích ý kiến
- Hoài Thanh đã bàn về vấn đề quan trọng, bản chất của văn chương, được coi là
nguồn gốc cốt yếu của văn chương: lòng thương người mà rộng ra thương cả muôn vật, muôn loài Lòng thương ngưòi, thậm chí thương cả muôn vật, muôn loài là tình
cảm rộng lớn, cao cả, mang tầm nhân loại Tình cảm ấy không chỉ là cội nguồn của văn chương mà còn là thước đo giá trị của tác phẩm văn chương chân chính Giá trị đó chính là giá trị nhân đạo, là nhưng ý nghĩa nhân văn sâu sắc mà nhà văn gủi gắm trong tác phẩm
Trang 3- Giá trị nhân đạo là một phẩm chất cao quý của tác phẩm văn học chân chính Biểu hiện của giá trị nhân đạo rất đa dạng song thường tập trung vào những mặt cụ thể sau: lòng thương yêu, sự cảm thông, xót xa trước nhũng hoàn cảnh, những số phận bất hạnh; lên án, tố cáo các thế lực tàn bạo chà đạp lên quyền sống của con người; ngợi
ca, đề cao những vẻ đẹp, phẩm giá cao quý; trân trọng, nâng niu khát vọng sống, khát vọng tình yêu và hạnh phúc của con người
* Giá trị nhân đạo qua tác phẩm Chuyện người con gái Nam Xương, Bánh trôi nước và đoạn trích Kiều ở lầu Ngưng Bích
- Tấm lòng yêu thương, đồng cảm, xót xa cho những số phận người phụ nữ tài sắc
mà bất hạnh, gặp nhiều bi kịch trong cuộc đời: số phận của Kiảu bị ném vào nhà chứa, rồi giam lỏng ở lầu Ngưng Bích vói nỗi cô đơn, buồn tủi, thương thân, xót phận; là tình cằnh oan khiên, nghiệt ngã của Vũ Nương, đến mức nàng phải dùng cái chết để chứng tỏ tấm lòng trong trắng, tiết hạnh của mình; là số phận long đong chìm nổi, phụ thuộc của người phụ nữ
- Qua bi kịch thân phận của người cõn gái trong thơ Hồ Xuân Hương, của Thuý Kiều và Vũ Nương, các tác giả đã lên án, tố cáo xã hội phong kiến bất công, tàn bạo
đã tước đi quyền sống, chà đạp lên nhân phẩm của con người Đó là chiến tranh phi
nghĩa, là chế độ nam quyền (Chuyện người con gái Nam Xưong, Bánh trôi nước), là
bọn quan lại tham lam, là lũ buôn thịt bán người không từ một thủ đoạn nào chỉ vì
đồng tiền (Truyện Kiều).
- Khẳng định, ngợi ca vẻ đẹp, phẩm chất cao quý của người phụ nữ, dù cuộc đòi của họ truân chuyên, nhọc nhằn Đó là lòng chung thuỷ, sự hiếu hạnh, giàu tình yêu thương, luôn sống vì người khác, nghĩ cho người khác của Kiều và Vũ Nương; đó là thái độ dứt khoát vươn lên mạnh mẽ để “giữ tấm lòng son” của người phụ nữ trong thơ Hồ Xuân Hương
- Trân trọng, đề cao những khát vọng nhân văn của người phụ Hữ: khát vọng về
Trang 4tình yêu, hạnh phúc, phẩm giá, về một mái ấm gia đình bình dị, sum vầy.
* Đánh giá
- Ý kiến của Hoài Thanh về nguồn gốc, phẩm chất của văn chương là ý kiến đúng đắn, khoa học bởi nó đã nói lên đặc trưng, thuộc tính quan trọng nhất của văn học: Văn học là tiếng nói của tâm hồn, cảm xúc; văn học mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc
-“Văn học là nhân học” (M Go-rơ-ki)
- Tác phẩm Chuyện người con gái Nam Xương (trích Truyền kì mạn lục) của Nguyễn Dữ, bài thơ Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương và đoạn trích Kiều ở lầu Ngưng Bích (trích Truyện Kiềù) của Nguyễn Du dù được viết bằng những thể loại
hoàn toàn khác nhau nhưng đã thể hiện rõ nét quan niệm văn học của Hoài Thanh Bởi
cả ba tác phẩm ấy đều là những sáng tác mang giá trị nhân đạo cao eả, hướng tói con người, vì con người
- Ba tác giả vừa kế thừa tư tưởng nhân đạo truyền thống, mặt khác lại có thêm những nét sâu sắc, mói mẻ Nguyễn Dữ, Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương xứng đáng là những nhà nhân đạo chủ nghĩa lớn Họ đã làm phong phú thêm chủ nghĩa nhân đạo trong văn học Việt Nam
- Bài học cho sáng tạo nghệ thuật: Có được một giọng điệu riêng, phong cách độc đáo là hết sức khó, nhưng đó là điều kiện và yêu cầu của.sáng tạo nghệ thuật Muốn có được điều đó cần tạo ra được cách cảm và đặc biệt cách thể hiện khác nhau Tuy nhiên, cái gốc của nhà văn vẫn là tấm lòng (“Chữ tâm kia mói bằng ba chữ tài”) vì thế trên hết nhà văn phải viết vĩ cuộc đời, vì con người, tức phải là nhà nhân đạo chủ nghĩa
2 HS có thể làm theo nhiều cách nhưng phải làm sáng tỏ những nội dung cơ bản
sau:
* Giải thích ý kiến
Trang 5- Sáu cõi là Đông, Tây, Nam, Bắc và Trên, Dưới: chỉ vũ trụ.
- Con mắt là cái nhìn chỉ sự cảm nhận, đánh giá.
- Nghìn đòi chỉ thòi gian từ xưa đến nay.
- Nghĩ là những suy nghĩ, tình cảm.
=> Nguyễn Du cảm nhận và suy nghĩ sâu sắc, thấu suốt về cuộc đời, về con người đến mức xưa nay hiếm Cơ sở của cái nhìn và suy nghĩ ấy chính là tấm lòng của Nguyễn Du đối với cuộc đời Ông không chỉ hiểu đòi, hiểu người mà còn yêu thương con người sâu sắc
* Chứng minh qua đoạn trích “Kiều ở lầu Ngưng Bích” (trích "Truyện Kiều” -Nguyễn Du)
(1)Nguyễn Du hiểu được tâm trạng cô đon, trơ trọi, ngổn ngang trăm mối, chán ngán, tủi buồn, thương mình, bơ vơ vô hạn của Thuý Kiều khi bị giam lỏng ở lầu Ngưng Bích
- Từ lầu cao trông ra xa chỉ thấy nước mây thăm thẳm, núi cũng xa vòi “Trăng gần” chẳng xoá được sự hoang vắng Dưới mặt đất thì “bốn bề bát ngát”, những cát và bụi Cái mênh mông vắng lặng đến lạnh người khiến Kiều càng chìm đắm trong nỗi niềm cô đơn, bẽ bàng
- Bức tranh thiên nhiên được chấm phá bằng vài nét bút tài hoa: “non xa”, “trăng gần”, “cát vàng”, “bụi hồng” đã làm nổi bật tâm trạng như bị sẻ chia của Thuý Kiều (2) Nguyễn Du đã hiểu và cảm thông vói nỗi nhớ ngậm ngùi, khắc khoải của Thuý Kiều đối với người yêu và cha mẹ
- Nhớ ngưòi yêu
+ Kiều nhớ tới Kim Trọng là điều hoàn toẩn phù họp với tâm lí
+ Đau đớn tưởng tượng đến chàng Kim chắc chưa hay biết nàng đã lưu lạc nên vẫn mòn mỏi trông chờ “Tin sương luống những rày trông mai chờ” Càng đau đớn
Trang 6khi trăng gọi nhớ vầng trăng, chén rượu thề nguyền càng xót xa ân hận “Tưởng ngưòi dưới nguyệt chén đồng”
+ Càng nhớ ngưòi yêu càng thấm thìa tình cảnh bơ vơ nơi chân trời góc biển với một trái tim yêu thương nhỏ máu (“Tấm son gột rửa bao giờ cho phai”)
- Nhớ cha mẹ
+ Kiều xót xa hình dung cha mẹ ngóng trông tin nàng (“Xót người tựa cửa hôm mai”)
+ Day dứt khôn nguôi vì không được phụng dưỡng cha mẹ khi cha mẹ ngày càng già yếu (“Quạt nồng ấp lạnh những ai đó giờ?”)
-> Kiều đã quên cảnh ngộ của bản thân để nghĩ tới người yêu và cha mệ Kiều là người tình thuỷ chung, ngưòi con hiếu thảo, người phụ nữ có tấm lòng vị tha đáng trân trọng
(3) Nguyễn Du như cảm nhận được tiếng thét gào nổi loạn và tuyệt vọng, sự mặc cảm cô đơn trong lòng Kiều
- “Cánh buồm xa xa” thấp thoáng trong buổi chiều tà gọi nỗi buồn nhớ quê hương
xa cách
- Cánh “hoa trôi man mác” gợi nỗi buồn về thân phận lênh đênh, vô định
- “Nội cỏ rầu rầu” đến tận chân mây là nỗi bi thương, vô vọng
- “Gió cuốn mặt duềnh” và “ầm ầm tiếng sóng" gợi tâm trạng hãi hùng, lo sợ trước tai hoạ Dự báo một tương lai khủng khiếp đầy tai ương, bất trắc đang chờ đọi Kiều
* Đánh giá chung
Bằng tấm lòng nhân ái, Nguyễn Du đã đồng cảm sâu sắc vói số phận con người đặc biệt là người phụ nữ trong xã hội phong kiến Nhà thơ như hoá thân vào nhân vật
để hiểu rõ tâm trạng của nhân vật, để động đến cái sâu thẳm trong tâm hồn con người
Trang 7Để người đọc cùng yêu thương, trân trọng, xót xa cho nhân vật của mình, Nguyễn Du phải là người có một tài năng lớn, “có con mắt nhìn xuyên sáu cõi, có tấm lòng nghĩ suốt nghìn đòi”
3. * Giải thích ý kiến của Xuân Diệu
Có nhiều cách định nghĩa về thơ, có thể nói khái quát: thơ là một hình thức sáng tác văn học nghiêng về thể hiện cảm xúc thông qua cách tổ chức ngôn từ đặc biệt, giàu nhạc tính, giàu hình ảnh và gọi cảm
- Thơ hay là hay cả hồn lẫn xác, hay cả bài Hồn\ tóc là nội dung, ý nghĩa của bài thơ Xác tức là nói đến hình thức nghệ thuật của bài thơ thể hiện ở thể loại, việc tổ
chức ngôn từ, hình ảnh, nhịp điệu, cấu tứ
- Như vậy, theo Xuân Diệu, thơ hay là có sự sáng tạo độc đáo về nội dung cũng như hình thức nghệ thuật, khơi gọi tình cảm cao đẹp và tạo được ấn tượng sâu sắc đối vói người đợc Chỉ khi đó thơ mói đạt đến vẻ đẹp hoàn mĩ của một chỉnh thể nghệ thuật
- Ý kiến của Xuân Diệu hoàn toàn xác đáng bởi nó xuất phát từ đặc thù sáng tạo của văn chương nghệ thuật Cái hay của một tác phẩm vân học được tạo nên từ sự kết họp hài ho à giữa nội dung và hình thức Một nội dung mới mẻ có ý nghĩa sâu sắc phải được truyền tải bằng một hình thức phù họp thì người đọc mói dễ cảm nhận, tác phẩm mói có sức hấp dẫn bền lâu
* Mùa xuân nho nhỏ của Thanh Hải là bài thơ hay cả hồn lẫn xác, háy cả bài.
-Về nội dung:
+ Bài thơ là cảm xúc mãnh liệt, chân thành của tác giả trước mùa xuân của thiên nhiên, đất nước
* Chỉ bằng vài nét vẽ đơn sơ mà đặc sắc, với những hình ảnh thân quen, bình dị,
Trang 8nhà thơ đã gọi lên một phong cảnh mùa xuân tưoi tắn, thơ mộng, đậm phong vị
xứvHuế: dòng sông xanh, bông hoa tím biếc, chim chiền chiện hót vang trời Bức tranh xuân có không gian thoáng đãng, có màu sắc tươi tắn, hài hoà, có âm thanh rộn
rã, tươi vui, cảnh vật tràn đầy sức sống Thanh Hải có cái nhìn trìu mến với cảnh vật Đặc biệt, cảm xúc của nhà thơ trước mùa xuân được thể hiện trong một động tác trữ
tình đón nhận, vừa trân trọng vừa tha thiết: Từng giọt long lanh rơi - Tôi đưa tay tôi hứng Hình ảnh thơ trở nên lung linh, đa nghĩa, vừa là thơ vừa là nhạc, vừa là hoạ, thể
hiện được cảm xúc say sưa, ngây ngất của tác giả trước cảnh đất trời xứ Huế vào xuân Phải có một tình yêu tha thiết, một tâm hồn lạc quan với cuộc sống mới có thể đón nhận mùa xuân và viết về mùa xuân như vậy
• Từ mùa xuân của thiên nhiên, đất trời, tác giả cảm nhận về mùa xuân của đất nước Hình ảnh lộc xuân theo người ra trận, theo ngưòi ra đồng làm đẹp ý thơ về cuộc sống lao động và chiến đấu, xây dựng và bảo vệ - hai nhiệm vụ không thể tách rời của đất nước Có thể nói, chính con người đã tạo nên sức sống của mùa xuân thiên nhiên, đất nước Sức sống của đất nước, của dân tộc cũng được tạo nên từ sự hối hả, náo nức của người cầm súng, người ra đồng Nhà thơ bộc lộ niềm tự hào về một đất nước anh hùng và giàu đẹp Đất nước mãi trường tồn vĩnh cửu cùng vũ trụ, sẽ toả sáng như những vì sao trong hành trình đi đến tương lai rực rỡ, đi đến bến bờ hạnh phúc Đó là
ý chí quyết tâm, niềm tin sắt đá, niềm tự hào, lạc quan của cả dân tộc
+ Trước mùa xuân lớn của đất nước, nhà thơ tâm niệm về mùa xuân riêng của mỗi cuộc đời và dạt dào khát vọng hiến dâng
Nhà thơ nguyện ước làm con chim hót dâng cho đòi tiếng ca vui, làm bông hoa trong hương sắc của muôn hoa, làm nốt trầm xao xuyến trong bản hoà tấu muôn điệu, muôn lời ca, làm một mùa xuân nho nhỏ để hoà góp chung vào mùa xuân lớn lao của đất nước Đó là khát vọng sống hoà nhập vào cuộc sống của đất nước, cống hiến phần
Trang 9tốt đẹp dù nhỏ bé của mình cho cuộc đời chung Đây Ịà một quan niệm sống đẹp và đầy trách nhiệm Không chỉ có vậy, nhà thơ còn nguyện ước được làm một mùa xuân, tức là giữ mãi được sức xuân để cống hiến, cống hiến khi ở tuổi thanh xuân - khi tóc
bạc, bất chấp thời gian, tuổi tác: "Một mùa xuân nho nhỏ - Lặng lẽ dâng cho đời - Dù
là tuổi hai mươi - Dù là khi tóc bạc" Đây không chỉ là khát vọng của mỗi người mà là
khát vọng của mọi lóp người, mọi lứa tuổi, tất cả đều phấn đấu không mệt mỏi cho đất nước Những câu thơ này không chỉ là lòi tự nhắn nhủ bản thân mình mà còn như một
sự tổng kết, đánh giá của tác giả về cuộc đời Vượt lên đớn đau của bệnh tật, Thanh Hải vẫn sáng lên một bản lĩnh, một tình yêu cuộc sống mãnh liệt, một khát vọng mạnh
mẽ được cống hiến cả cuộc đời mình, được hoá thân vào mùa xuân đất nước
-Về hình thức
+ Nhan đề Mùa xuân nho nhỏ là một sáng tạo bất ngờ, độc đáo mà rất họp lí, chứa
đụng chiều sâu chủ đề tư tưởng mà tác giả muốn gửi gắm qua thi phẩm
+ Mạch cảm xúc, mạch ý tạo thành tứ thơ tự nhiên mà chặt chẽ, lô-gíc, dựa trên sự phát triển của hình ảnh mùa xuân Từ mùa xuân của đất trời sang mùa xuân của đất nước và mùa xuân của mỗi người góp vào mùa xuân lớn của cuộc đòi chung
+ Bài thơ được viết bằng thể thơ ngũ ngôn không ngắt nhịp trong từng câu, nhạc điệu trong sáng, tha thiết, gần gũi vói dân ca miền Trung, xứ Huế Sử dụng cách gieo vần liền giữa các khổ thơ tạo sự liền mạch của dòng cảm xúc
+ Hình ảnh thơ: Kết họp nhũng hình ảnh tự nhiên, giản dị vói những hình ảnh giàu
ý nghĩa biểu trưng, khái quát Điều đáng chú ý là những hình ảnh biểu trưng này thường được phát triển từ những hình ảnh thực, tạo nên sự lặp lại mà nâng cao, đổi mới của hệ thống hình ảnh (cành hoa, con chim, mùa xuân)
+ Ngôn ngữ thơ hàm súc, gợi hình, gợi cảm Có những câu thơ cứ như câu nói tự nhiên, không trau chuốt từ ngữ nhưng vẫn mang âm hưởng thi ca Cách sử dụng nghệ
Trang 10thuật đảo cấu trúc ngữ pháp, câu hỏi tu từ, ẩn dụ chuyển đổi cảm giác, điệp từ, điệp ngữ, điệp cấu trúc ngữ pháp độc đáo, giàu ý nghĩa Cách sử dụng đại từ nhân xưng:
tôi -ta
+ Giọng điệu bài thơ thể hiện đúng tâm trạng, cảm xúc của tác giả Giọng điệu có
sự biến đổi phù họp với nội dung từng đoạn: vui tươi, say sưa ở đoạn đầu; trầm lắng, thiết tha ở đoạn bộc bạch nhũng tâm niệm; sôi nổi và tha thiết ở đoạn kết
*Đánh giá, nâng cao
- Sức hấp dẫn từ nội dung và nghệ thuật của bài thơ Mùa xuân nho nhỏ đã tác
động sâu sắc đến người đọc bao thế hệ, khơi gợi từ tình yêu thiên nhiên đến tình yêu quê hương, đất nước, từ khát vọng nhỏ bé, khiêm nhường của một cá nhân nâng lên
thành lẽ sống cao đẹp giàu giá trị nhân văn Vì thế vói Mùa xuân nho nhỏ ta không thể
chỉ đọc một lần, không chỉ đọc bằng lí trí hay tình cảm mà phải đọc bằng cả tâm hồn
- Bài học cho người nghệ sĩ: Những bài thơ hay góp phần làm phong phú thêm cho thơ ca nhân loại Vì vậy, bằng tài năng và tâm huyết của mình, nhà thơ hãy sáng tạo nên những thi phẩm hay và giàu sức hấp dẫn từ nội dung đến hình thức Điều đó vừa là thiên chức vừa là trách nhiệm của nhặ thơ, là yêu cầu thiết yếu, sống còn của sáng tạo nghệ thuật
- Sự tiếp nhận ở người đọc thơ: cần thấy thơ hay là hay cả hồn lẫn xác Từ đó có
sự tri âm, sự đồng cảm vói tác phẩm, với nhà thơ để có thể sẻ chia những tình cảm đồng điệu Khi ấy, thơ sẽ có sức sống lâu bền trong lòng người đọc nhiều thế hệ
4. * Tác giả, tác phẩm
* Gặp gỡ
- Cả ba tác phẩm đều ca ngợi tình cảm gia đình sâu nặng, gắn bó, không gì có thể chia cắt (dù đó là thòi gian, chiến tranh hay sự hấp dẫn, quyến rũ của những vui thú