Một mặt chúng ta giữ gìn sự trong sáng của từ vựng, của ngữ pháp dân tộc, nhưng một mặt chúng ta phải làm giàu thêm cho ta nhiều từ vựng mới, nhiều quy luật mới về ngữ pháp mà thời đại [r]
Trang 1SỰ GIÀU ĐẸP CỦA TIẾNG VIỆT ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN PHÂN TÍCH TÁC PHẨM
Đây chỉ là một đoạn trích nên bố cục không hoàn chỉnh Có thể chia thành các phần như sau :
- Phần mở đầu (đoạn một và hai) : nêu luận điểm khái quát
- Phần khai triển (còn lại) : vẻ đẹp và sức sống của tiếng Việt Phần này gồm hai ý : Từ "Tiếng Việt, trong câu tạo của nó " đến "rất ngon lành trong những câu tục ngữ" : Tiếng Việt trong con mắt người nước ngoài
Còn lại: Những yếu tố tạo nên vẻ đẹp và sức sống của tiếng Việt
Nhận định "Tiếng Việt có những đặc sắc của một thứ tiếng đẹp, một thứ tiếng hay" được giải thích khá rõ ràng qua một câu trúc lặp có nhịp điêu gồm hai vế: "nói thế có nghĩa là nói rằng "
Ở vế thứ nhất, tác giả nêu những đặc trưng cơ bản của tiếng Việt (“hài hoà về mặt âm hưởng, thanh điệu mà cũng rất tế nhị, uyên chuyên trong cách đặt câu”), vế thứ hai tiếp nối vế trước, nêu khả năng của tiếng Việt trong việc diễn tả tình cảm, tư tưởng và thoả mãn cho yêu cầu của đời sống văn hoá nước nhà qua các thời kì lịch sử
Để chứng minh cho vẻ đẹp của tiêng Việt, tác giả đã trình bày những ý kiến theo hai phương thức gián tiếp và trực tiếp
Phương thức gián tiếp là trình bày các ý kiến về tiêng Việt của người nước ngoài, cả người biết cũng như người không biết tiếng Việt Người biết tiêng Việt có thê đưa ra những nhận đinh cụ thể, người không biết tiếng Việt thì chỉ cần căn cứ vào âm thanh cũng nhận ra rằng "tiếng Việt là một thứ tiếng giàu chất nhạc" Phương thức này tuy không thể cung cấp những nhận định khái quát và đầy đủ nhưng có ưu điểm là rất khách quan
Để bổ sung cho phương thức trên, tác giả trực tiếp phân tích, miêu tả các yếu tố ngôn ngữ của tiếng Việt trên các phương diện cơ bản : về ngữ âm : tiếng Việt có hệ thống nguyên âm, phụ âm phong phú và rất giàu thanh điệu (sáu thanh), về ngữ pháp : tiếng Việt rất uyển chuyển, nhịp nhàng, về từ vựng : tiếng Việt gợi hình, giàu nhạc điệu Tiếng Việt có khả năng dồi dào trong việc cấu tạo từ ngữ và hình thức diễn đạt Tiếng Việt có sự phát triển qua các thời kì lịch sử về cả hai mặt từ vựng và ngữ pháp Cấu tạo và khả năng thích ứng với sự phát triển là một biểu hiện về sức sống mạnh mẽ của tiếng Việt
Về nghệ thuật nghị luận, bài viết này có nhiều ưu điểm nổi bật : Tác giả đã kết hợp hài hoà giữa giải thích, chứng minh với bình luận Tác giả đã sử dụng một hệ thống lập luận chặt chẽ : nêu nhận định khái quát, giải thích bằng nhiều phương thức linh hoạt, tiếp đó dùng các chứng cứ để chứng minh Các dẫn chứng được dẫn ra khá bao quát, toàn diện
Đe cho bài viết thêm, súc tích, tác giả đã nhiều lần sử dụng biện pháp mở rộng thành phần câu
Ví dụ : "Họ không hiểu tiếng ta, và đó là một ấn tượng, âh tượng của người "nghe” và chỉ nghe thôi" hoặc "Một giáo sĩ nước ngoài (chúng ta biết rằng nhiều nhà truyền đạo Thiên Chúa nước ngoài cũng là những người rất thạo tiếng Việt) đã có thể nói " Cách mở rộng câu như vậy giúp tác giả không phải viết nhiều câu, đồng thời lại làm cho các ý gắn kết với nhau chặt chẽ và mạch lạc hơn
Trang 2VĂN BẢN ĐỌC THÊM
VỀ TIẾNG TA
Gửi chị N
Nghĩ về sự đầy đủ, trong trẻo, đẹp đẽ, sáng sủa, và sang giàu của tiếng nói Việt Nam, có những lúc tôi ngừng lại đó câu viết chưa xuống dòng mà nhìn trân trân tò giây bỏ dỏ Tôi nhìn trân trân vào giữa khoảng không ngoài cửa sổ lông trời xanh, mà lòng thấy dào dạt lên những lời cám
ơn Tôi lặng cúi xuống mặt giấy trắng tinh đang om sòm những lời biết ơn đối với đất nước ông
bà tiên tổ Thấy chịu ơn rất nhiều đối với quê hương ông bà đã truyền cho tôi thứ tiếng nói đậm
đà tôi hằng nói từ những ngày mới ra đời Mà rồi cho đến cái phút cuối cùng không được chứng sống nữa, thì câu cuối đời của tôi vẫn cứ lại nói lên vẫn chỉ bằng cái thứ tiêng nói ruột thịt tuỷ xương đó mà thôi, Tôi biết rằng cái ngôn ngữ thừa tự tôi đang nói đang diễn viết ra đây, chính nó
là kết tinh bởi nhiều trăm nghìn năm công sức lao động của tổ tiên lưu truyền lại Trong hương hoả thừa hưởng đây, lẫn vào với vô số thanh âm từ điệu, thấy như hiển hiện lên không biết bao nhiêu là mồ hôi và máu huyết của đời đời ông bà khai rừng, vỡ ruộng, mở cõi, giữ nước, chống giặc, tiến lên tới đâu là xây dựng ngôn ngữ tới đó Nay mỗi lần đung tới di sản nhiệm màu ấy, thấy bổi hổi bồi hồi, như vân vương với một cái gì thiệt là thiêng liêng vô giả, mà tất cả trữ kim ngân của tất cả ngân hàng thê'gian cũng không sao đánh đổi được Có những lúc lại lẩn thẩn nghĩ dại dột rằng bây giờ tự nhiên mình lại mất trí, mà quên hết mà bay hết khỏi đầu mình chỗ kho tàng tiếng nói Việt Nam này, thì có lẽ mình mình sẽ phải chết mất Nhưng không, không thể nào quên được cái tiếng nói Việt Nam hữu cơ, cái tiếng nói Việt Nam linh diệu ấy được Có đến chết cũng không quên được Có chết, càng vẫn nhớ [ ]
(Theo Nguyễn Tuân, Tạp chí Văn học, số 3 - 1966)
- Gợi dẫn
Hãy cho biết tình cảm của nhà văn đối với tiếng Việt thể hiện qua đoạn trích
LÀM CHO TIẾNG NÓI TRONG SÁNG, GIÀU VÀ PHÁT TRIỂN
Ta đặt vấn đề này trong lúc nào đây ? Trong tình trạng văn học, ngôn ngữ đang tiến lên, chứ không phải đang lùi lại So với xưa, chúng ta rất biết ơn cha ông, nhưng thế hệ, thời đại chúng ta
có những cồng trình không hổ thẹn với quá khứ Cha ông không được trông thấy một nền văn xuôi phong phú như ngày nay về thơ chẳng hạn, còn lâu ta mới có được một viên ngọc trọn vẹn như Truyện Kiều, nhưng phải đâu thời đại chúng ta từng lúc, từng mảng đã không đạt được những cái đẹp mới mà Nguyễn Du không thể đạt được
Nhìn như vậy để chúng ta đặt vấn đề một cách bình tĩnh hơn, thoải mái hơn : Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt Vâng, giữ gìn sự trong sáng và phát triển của nó Nhưng vấn đề hiện nay là
ở chỗ nào? Ở chỗ trong sáng? Không trong sáng ? Hay ở những chỗ khác?
Thực vậy, cái nguy bây giờ không phải chỉ ở chỗ ta vay mượn quá nhiều nên làm cho tiếng Việt kém trong sáng Cái nguy là ở chỗ ta vừa không trong sáng, lại vừa nghèo đi, vì bỏ mất, đánh rơi nhiều tiếng nói, cách nói phong phú của dân tộc Chỉ một chuyện cây lúa thôi, mà biết bao sáng tạo về ngôn ngữ trong dân gian :
- Gió đông là chồng lúa chiêm
Trang 3Gió bấc là duyên lúa mùa.
- Được mùa lúa, úa mùa cau
Được mùa cau, đau mùa lúa.
Bởi thế, tôi muốn đồng thời với việc giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt, phải giữ gìn sự giàu
có, muôn vàn giàu có của nó Chúng ta vốn có thói quen tự ti, khẳng đinh lại một lần nữa sự giàu
có của tiếng nói dân tộc, cũng là một điều quan trọng chứ sao
Bây giờ tôi sẽ nói qua vấn đề trong sáng Quan niệm về sự trong sáng cũng như quan niệm về dân tộc, không phải là một cái gì tuyệt đối cố định Có sự trong sáng quay lại sau, lấy cha ông làm mẫu mực tuyệt đối, nhưng có sự trong sáng nhìn ra trước, mở đường đi cho con cháu mai sau Có sự trong sáng dân tộc hẹp hòi, chỉ biết say mê ngắm nhìn dân tộc mình, nhưng có sự trong sáng đặt dân tộc mình là một bộ phận của nhân loại Có trong sáng động và trong sáng tĩnh, trong sáng giàu và trong sáng nghèo
So với lời văn cộc lốc của Nguyễn Công Hoan, xô bồ hỗn độn của Nguyên Hồng, phức tạp đến rối rắm của Nguyễn Tuân thời trước Cách mạng thì văn nhà Tự lực có vẻ trong sáng đây Nhưng
mà sao trong sáng một cách nhẵn nhụi, bảnh bao, diêm dúa, trơn tru làm vậy Đấy là hoa chăm,
cỏ xén, lối phẳng, cây trồng của một khu vườn nhàn nhã hơn là cái um tùm sầm uất của một khu rừng ! Tôi không bênh vực cho ai lấy cớ mình là “rừng” để mà viết ẩu ! Nhưng vấn đề tôi muốn đặt ra là ta sẽ bảo vệ một sự trong sáng nào vậy ? Ngày nay, trong văn học ta, bên canh cái hiện tượng làm xấu tiếng Việt văn học đi, không phải không có cái khuynh hướng làm đẹp, làm đèm đẹp nó một cách đáng sợ Một bên lấy cớ là để cho thực, cho có tính thời đại, họ đã dung tục hoá thơ ca, làm cho bài thơ không khác lời nói thường, không khác một bản báo cáo là mấy chút Họ sẵn sàng viết :
- Lúa trọng điểm này là tốt nhất
Bởi ta đã thảo luận ba lần thâm canh tăng năng suất.
Một bên khác thì lại lấy cớ để cho đẹp, cho dân tộc, nên họ đã thi vị hoá thi ca, làm những bài thơ “nên thơ”, xa rời ngôn ngữ của đời Trong thơ các bạn này, hoa mận, hoa đào, hoa ban nở dễ hơn hoa dong riềng hay hoa râm bụt Họ thích con hải âu; con én, và không dám viết con cóc hay con ễnh ương Bởi thế chúng ta cần định rõ quan điểm trong sáng của chúng ta cho thật chính xác thì mới kết đoàn được mọi người và mở rộng lối đi
Chúng ta đang ở trong một thời đại mà từ vựng ta, thậm chí cả ngữ pháp ta, chịu nhiều biến động Một mặt chúng ta giữ gìn sự trong sáng của từ vựng, của ngữ pháp dân tộc, nhưng một mặt chúng ta phải làm giàu thêm cho ta nhiều từ vựng mới, nhiều quy luật mới về ngữ pháp mà thời đại đem đến cho ta
Không lí gì Nguyễn Du cách đây hơn trăm năm đã có những cách nói :
Đoạn trường sổ rút tên ra Đoạn trường thợ, phải đưa mà trả nhau
mà bây giờ ta còn nệ cổ hơn cả Nguyễn Du
Trang 4Không có lí gì các dân tộc anh em ở Tây Nguyên viết : Mái nhà dài bằng tiếng ngân của một cái chiêng, hiên trước dài như hơi thở của con ngựa, thế mà ta vẫn bảo thủ, thủ cựu trong cách nói của mình Có những cách cày bừa tăng năng suất cho cầy trồng Có những cách dùng chữ, viết văn tăng năng suất cho ý Ta phải dùng các cách ấy
Người Việt Nam dù ở thời đại nào cũng phải nói tiếng Việt Nam theo ngữ pháp Việt Nam Nhưng người Việt Nam ở thế kỉ XX không viết và nói giống hệt như thế kỉ XVIII, XIX nữa
Phải bảo vệ sự trong sáng của tiếng Việt Nhưng ở đây là ta bảo vệ một cái gì đang sinh sôi, nảy
nở, chứ không bảo vệ cái đã phát triển hết sức và nay đã ổn định rồi
Tôi có lấy ví dụ về một dòng sông Dòng sông vừa trôi chảy, vừa phải tiếp nhận dọc đường đi của mình những dòng nước khác Dòng ngôn ngữ cũng vậy, một mặt nó phải giữ gìn bản sắc cố hữu của dân tộc, nhưng nó không được phép gạt bỏ, từ chối những gì mà thời đại mang lại, và các dân tộc khác đem lại
( Theo Chế Lan Viên, Suy nghĩ và bình luận,
NXB Văn học, Hà Nội, 1997)
- Gợi dẫn
Những suy nghĩ của Chế Lan Viên về việc làm cho tiếng Việt trong sáng, giàu và phát triển có gì đáng lưu ý ?