e)Trong đoạn hội thoại, nhân vật bác (người hoạ sĩ) vi phạm phương châm quan hệ vì khi cháu hội: Bác sợ Sa Pa buồn chứ gì? thì bác không trả lời đúng nội dung câu hỏi của cháu mà trả lời[r]
Trang 1LUYỆN TẬP
Bàỉ tập
1 Với mỗi phương châm hội thoại, hãy tìm một thành ngữ minh hoạ Từ đó rút ra các phương châm cần tuân thủ khi giao tiếp
2 Phân tích sự vi phạm các phương chấm hội thoại trong các ví dụ sau:
a) vẫn vững lòng, bà dặn cháu đinh ninh:
"Bố ở chiến khu, bố còn việc bố, Mày có viết thư chớ kể này, kể nọ
Cứ bảo nhà vẫn được bình yên!"
(Bằng Việt, Bếp lứa) b) Hỏi tên, rằng: "Mã Giám Sinh”,
Hỏi quê, rằng: "Huyện Lâm Thanh cũng gần”
(Nguyễn Du, Truyện Kiều)
c) Số cô chẳng giàu thì nghèo
Ngày ba mươi Tết thịt treo trong nhà
Số cô có mẹ có cha
Mẹ cô đàn bà, cha cô đàn ông
(Ca dao) d)Ở đây có bán đồ đồng.
e)- Bác không thích dừng lại Sa Pa ạ?
- Thích chứ, thích lắm
- Bác sợ Sa Pa buồn chứ gì?
- Cảnh đẹp như một bức tranh, thơ mộng thật!
(Theo Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sa Pa)
3.Phân tích cách xưng hô trong các ví dụ sau:
a) Trước xe quân tử tạm ngồi,
Xin cho tiện thiếp lạy rồi sẽ thưa
Chút tôi liễu yếu đào thơ, Giữa đường lâm phải bụi dơ đã phần
Trang 2Hà Khê qua đó cũng gần, Xin theo cùng thiếp đền ân cho chàng
(Nguyễn Đình Chiểu, Truyện Lục Vãn Tiên)
Thưa giùm Việt Bắc không nguôi nhớ Người
Nhớ ông cụ mắt sáng ngời
Áo nâu túi vải, đẹp tươi lạ thường!
(Tố Hữu, Việt Bắc)
4.Phân tích sắc thái cảm xúc của các từ ngữ xưnẹ hô trong các ví dụ sau Từ đó em
có nhận xét gì về từ ngữ xưng hô của tiếng Việt?
a)Đứa bé nghe tiếng rao, bỗng dưng cất tiếng nói: "Mẹ ra mời sứ giả vào đây” Sứ giả vào, đứa bé bảo: “ông về tâu với vua sắm cho ta một con ngựa sắt, một cái roi sắt
và một tấm áo giáp sắt, ta sẽ phá tan lũ giặc này" (Thánh Gióng)
b) Dừng chân đứng lại, trời, non, nước,
Một mảnh tình riêng, ta với ta
(Bà Huyện Thanh Quan, Qua Đèo Ngang)
c) Đầu trò tiếp khách, trầu không có,
Bác đến chơi đây, ta với ta!
(Nguyễn Khuyến, Bạn đến choi nhà)
Ta làm một cành hoa
Ta nhập vào hoà ca Một nốt trầm xao xuyến
(Thanh Hải)
5 Đọc đoạn văn sau và trả lòi câu hỏi:
Trong lúc mọi người xôn xao vui vẻ phía sau lưng, bác lái xe quay sang nhà hoạ sĩ nói vội vã:
Trang 3- Tôi sắp giới thiệu vói bác một ưong những người cô độc nhất thế gian Thế nào bác cũng thích vẽ hắn
Không hiểu sao nói đến đấy, bác lái xe lại liếc nhìn cô gái Cô bất giác đỏ mặt lên -Mộtanh thanh niên hai mươi bảy tuổi!
(Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sa Pa)
a) Nhận xét cách sử dụng tự ngữ xưng hô trong đoạn văn Hiệu quả của việc lựa chọn các từ ngữ xưng hô đó
b)Câu: “Tôi sắp giói thiệu vói bác một trong những ngưòi cô độc nhất thế gian” có vỉ phạm phương châm về chất không? Vì sao?
6 Trong bài thơ Lượm, Tố Hữu đã gọi Lượm bằng: cháu, Lượm, chú đồng chí nhỏ, chú bé Giải thích ỹ nghĩa mỗi cách xưng hô trên.
7 Xác định câu có chứa hàm ý và phân tích hàm ý của các đoạn trích sau:
Đã vơi dần cơn mưa Sấm cũng bớt bất ngờ Trên hàng cây đứng tuổi
(Hữu Thỉnh, Sang thu)
b)Tôi nghĩ bụng: Đã gọi là hi vọng thì không thể nói đâu là thực, đâu là hư Cũng giống như những con đường trên mặt đất; kì thực trên mặt đất vốn làm gì có đường
Người ta đi mãi thì thành đường thôi (Lỗ Tấn, cố hương)
Ta làm một cành hoa
Ta nhập vào hoà ca Một nốt trầm xao xuyến
Trang 4(Thanh Hải, Mùa xuân nho nhổ)
8 Tìm câu có chứa hàm ý trong đoạn thơ sau:
Mẹ ơi trên măy có người gọi con:
“Bọn tớ chơi từ khi thức dậy cho đến lúc chiều tà Bọn tớ chơi với bình minh vàng, bọn tớ choi với vầng trăng bạc ”
Con hỏi: “Nhưng làm thế nào mình lên đó được?”
Họ đáp: “Hãy đến tận cùng trái đất, đưa tay lên trời, cậu sẽ được nhấc bổng lên tận tầng mây ”
"Mẹ mình đang đợi ở nhà" - Con bảo - "Làm sao có thể rời mẹ mà đến được "
(Ta-go, Mây và sóng)
Gợi ý
1 - HS tìm thành ngữ minh hoạ cho mỗi phương châm hội thoại Ví dụ:
+ Phương châm về lượng: nói ra đầu ra đũa; ăn không nên đọi nói không nên lời + Phương châm về chất: nói cộ sách, mách có chứng; ăn ốc nói mò; khua môi múa
mép
+ Phương châm qũan hệ: đánh trống lảng; ông nói gà bà nói vịt; râu ông nọ cắm cằm
bà kia
+ Phương châm cách thức: dây cà ra dây muống, lủng búng như ngậm hạt thị + Phương châm lịch sự: lời nói gói vàng, xưng khiêm hô tôn
- Rút ra các phương châm cần tuân thủ khi giao tiếp: Trong cuộc sống, con người không thể không giao tiếp với nhau Trao đổi bằng ngôn ngữ là thực hiện hoạt động hội thoại Các phương châm hội thoại mà người tham gia hội thoại phải tuân thủ đó là: khi giao tiếp cần nói không thiếu, không thừa; nói có bằng chứng xác thực; nói đúng đề tài, tránh lạc đề; nói rõ ràng, rành mạch, tránh mơ hồ; nói tế nhị và tôn trọng người khác 2.a) Lời bà dặn cháu: “Mày có viết thư chớ kể này, kể nọ - Cứ bảo nhà vẫn được
Trang 5bình yên!” vi phạm phương châm về chất vì bà dặn cháu nói sai sự thật Nguyên nhân sự
vi phạm phương châm là do bà muốn làm yên lòng ngưòi con ở tiền phương Từ đó cho thấy tấm lòng nhân hậu và sự hi sinh cao cả của bà
b) Câu trả lời của Mã Giám Sinh vi phạm phương châm lịch sự, vì khi trả lòi, Mã Giám Sinh nói cộc lốc, thiếu tao nhã Từ lòi nói cho thấy Mã Giám Sinh là người thô lỗ, thiếu văn hoá
c)Lòi phán của thầy bói vi phạm phương châm về lượng, vĩ thầy bói nói những điều vừa thừa vừa thiếu: thiếu thông tin mà cô gái muốn biết, thừa thông tin vĩ những điều thầy nói ai cũng biết
d) Bảng hiệu viết như vậy là vi phạm phương châm cách thức, vì gây ra cách hiểu
mơ hồ Người đọc có thể hiểu:
- Ở đây có bán đồ dùng làm bằng kim loại đồng {thau, lư ).
- Ở đây có bán thức ăn được làm từ những con vật sống ở đồng ruộng (cua, ỉươn, ếch ).
e)Trong đoạn hội thoại, nhân vật bác (người hoạ sĩ) vi phạm phương châm quan hệ
vì khi cháu hội: Bác sợ Sa Pa buồn chứ gì? thì bác không trả lời đúng nội dung câu hỏi của cháu mà trả lời bằng một lòi nhận xét: Cảnh đẹp như một bức tranh, thơ mộng thật!
3.a) Kiều Nguyệt Nga xưng hô vói Lục Vân Tiên:
- Gọi: quân tử
-Xung: tiện thiếp, chút tôi, thiếp.
Cách xưng hô lịch sự, nhã nhặn, khiêm nhường, tuân thủ nguyên tắc xưng khiêm hô tôn.
b) Ngưòi dân Việt Bắc gọi Bác là: Bác, Người, Ổng Cụ Mỗi cách gọi gửi gắm một
tình cảm đối vói vị lãnh tụ kính yêu:
- Bác: cách gọi thân mật, ruột thịt.
- Người: cách gọi đầy ngưỡng mộ, kính trọng.
- Ồng Cụ: cách gọi giản dị, gần gũi, thân thương.
4.- Sắc thái cảm xúc của các từ ngữ xưng hô:
Trang 6+ Câu a: Cậu bé xưng hô vói mẹ: gọi mẹ - cách xưng hô bình thường, thân mật; cậu
bé xưng hô vói sứ giả: ông- ta, cách xưng hô không bình thường vì cậu bé dưới hàng sứ
giả mà lại xưng hô ngang hàng Cách xưng hô như vậy thể hiện khí phách, bản lĩnh khác thường của cậu bé, cậu muốn khẳng định với sứ giả rằng mình đã trưởng thành và đủ sức mạnh để đi đánh giặc
+ Câu b: ta với ta trong câu thơ của Bà Huyện Thanh Quan được dùng ở ngôi thứ
nhất số ít (tác giả và chính mình), nhằm gửi gắm tâm sự cô đơn đến tận cùng của tác giả giữa đất tròi Đèo Ngang rộng lớn
+ Câu c: ta với ta trong câu thơ của Nguyễn Khuyến được dùng ở ngôi thứ nhất số ít
và ngôi thứ hai số ít (tác giả và bạn), nhằm diễn tả tình bạn hoà quyện, đầm ấm
+ Câu d: Đại từ ta trong câu thơ của Thanh Hải được dùng ở ngôi thứ nhất số ít vừa
thể hiện cái riêng vừa thể hiện cái chung, đề cập đến một vấn đề lớn của nhân sinh quan -vấn đề ý nghĩa của đời sống cá nhân trong mối quan hệ vói cộng đồng
- HS nhận xét về từ ngữ xưng hô của tiếng Việt: Tiếng Việt có một hệ thống từ ngữ xưng hô rất phong phú, tinh tế và giàu sắc thái biểu cảm
5.a) - Cách sử dụng từ ngữ xưng hô của tác giả trong đoạn văn: dùng đại từ xưng hô
kết họp với từ ngữ chỉ nghề nghiệp để gọi nhân vật (bác lái xe, nhà hoạ sĩ); dùng những
từ ngữ chỉ lứa tuổi, giói tính (cổ gái, hắn, anh thanh niên).
- Hiệu quả của việc lựa chọn từ ngữ xưng hô của tác giả: làm cho đoạn hội thoại diễn ra sinh động, tự nhiên, góp phần xây dựng các nhân vật vừa mang tính cụ thể, vùa mang tính khái quát Đây là dụng ý nghệ thuật của Nguyễn Thành Long
b)Câu: “Tôi sắp giói thiệu với bác một trong những ngưòi cô độc nhất thế gian” không vi phạm phương châm về chất, vì phương châm về chất quy định khi giao tiếp cần nói có bằng chứng Ở đây, sau câu nói ấy bác lái xe đã đưa ra những bằng chứng để chứng minh cho sự đúng đắn trong câu nói của mình (anh thanh niên sống một mình trên đỉnh Yên Sơn, có lần vì thèm người quá nên đẩy cây ra giữa đường để chặn xe lại mong được gặp và trò chuyện vói mọi người)
6.Trong bài thơ Lượm, Tố Hữu xưng hô vói Lượm bằng nhiều từ ngữ khác nhau:
Trang 7cháu - cách xưng hô theo tuổi tác và quan hệ giữa hai người; Lượm - cách gọi tên trực tiếp thân mật; chú đồng chí nhỏ - cách xưng hô tôn trọng vì Lượm đã trở thành chiến SI
liên lạc, thành đồng đội của tác giả; chú bé- cách xưng hô thân mật, âu yếm.
7.a) Hai câu cuối của đoạn thơ: Sấm cũng bót bất ngờ - Trên hàng cây đứng tuổi có
chứa hàm ý Từ ý nghĩa tả thực: thu sang sẽ bót đi những tiếng sấm và hàng cây không còn bị bất ngờ, bị giật mình vì tiếng sấm nữa Hai câu thơ gửi gắm những hàm ý sâu sắc, mang tính triết lí: cuộc sống của con người vốn dĩ chứa đầy những biến động bất thường; hãy xem những biến động trong cuộc đời là những ca hội để thử thách Và khi con người
đã từng trải, được tôi luyện thì sẽ vững vàng hơn trước những tác động bất thường của ngoại cảnh, của cuộc đòi
b, c) HS tự làm
8.- Câu có hàm ý: "Mẹ mình đang đợi ở nhà’’ - Con bảo - “Làm sao có thể rời mẹ
mà đến được ”
- Hàm ý: Mình không đi chơi vói bạn đâu Mình chỉ muốn mãi ở bên mẹ