Sáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chương

Sáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chươngSáng kiến kinh nghiệm - Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chương

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài.

Ngữ văn là một trong những môn học có số tiết học cao nhất ở trường Phổ thông.Ngoài vai trò góp phần hình thành những kĩ năng cơ bản, thiết yếu cho người học (khảnăng sử dụng ngôn ngữ, khả năng tư duy, khả năng giao tiếp ), nó còn có những đặcthù riêng biệt góp phần quan trọng vào việc hình thành và phát triển nhân cách toàndiện cho học sinh Việc dạy văn- học văn trong nhà trường giúp học sinh hình thànhnhững tư tưởng, tình cảm tốt đẹp: biết yêu quý, hướng đến các giá trị chân- thiện- mỹ,biết căm ghét và loại bỏ cái xấu xa, giả dối, biết yêu thương, quý trọng gia đình bèbạn, có tình yêu thiên nhiên, có lòng yêu nước, có sự tự hào và phát huy các giá trị vănhoá của dân tộc, của nhân loại, có lòng ham muốn đem tài trí của mình cống hiến chođất nước, cho nhân loại

Học văn là học làm người bởi M.Gorki từng nói văn học là nhân học Vậy nhưng thật

đáng buồn khi chất lượng học văn của học sinh THPT ở nước ta ngày càng đang mấtdần vị thế vốn có của nó, tình trạng học sinh không còn hứng thú với việc học văn đãtrở thành hiện tượng phổ biến trong nhà trường phổ thông hiện nay

Trước thực trạng đó, chúng ta cũng đã có nhiều cuộc hội thảo chuyên đề đổi mớiphương pháp dạy học văn được tổ chức dưới nhiều cấp độ khác nhau trong phạm vi cảnước Hàng loạt các phương pháp dạy học, kỹ thuật dạy học tích cực được bànđến thế nhưng căn bệnh chán học văn của học sinh vẫn chưa được khắc phục

Có rất nhiều nguyên nhân để lý giải hiện tượng trên nhưng có một nguyên nhân màgiáo viên dạy văn nào cũng phiền muộn khi nhận ra là đa số học sinh không chịu đọcvăn bản khi soạn bài, đặc biệt là các tác phẩm văn chương Việc soạn văn được các emđối phó bằng cách chép những câu trả lời có sẵn trong sách giải, sách học tốt bán phổbiến và phong phú ngoài thị trường mà không chịu đọc văn bản và trả lời câu hỏihướng dẫn theo sự cảm thụ và lối diễn đạt của bản thân

Việc làm này của học sinh có tác hại rất lớn, các em không hề nắm nội dung văn bảntrước khi học tiết văn trên lớp nên việc cảm thụ giá trị của một tác phẩm hoặc mộtđoạn trích văn chương nào đó trong thời gian của phạm vi tiết học bị hạn chế rất lớn.Hơn thế khả năng tự diễn đạt của các em cũng không được rèn luyện bởi thói quen phụ

Học sinh thường ngại đọc tác phẩm khi soạn bài lý do chưa hẳn vì tác phẩm không hayhoặc các em không thích văn học Đơn giản vì các em phải học quá nhiều môn học,ngoài ra lối sống thực dụng trong xã hội hiện nay cũng tác động không nhỏ đến điềunày Trước thực tế đó, tôi nhận ra rằng phải có một biện pháp để khiến các em phảiđọc tác phẩm một cách chủ động và tích cực trước khi đến lớp.

Vào hè năm 2017, tôi may mắn được một người bạn học đại học chia sẻ tài liệu tập

huấn "Phát triển năng lực đọc hiểu văn bản cho học sinh THPT" do PGS.TS Phạm Thị

Thu Hương - Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội hướng dẫn, tôi đã bị thu hút bởi nội

dung "Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn chương"

Những trăn trở bao lâu nay trong quá trình đứng lớp cộng với cách làm mới mà tôiđược tiếp cận qua tài liệu thôi thúc tôi thực hiện đề tài này

2 Mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài.

Thực hiện sáng kiến kinh nghiệm này, bản thân tôi mong muốn phần nào khắcphục được tình trạng học sinh không chịu đọc tác phẩm trước khi đến lớp, giúp các emcó hứng thú và chủ động đọc tác phẩm văn chương Từ đó có kiến thức chung vànhững cảm nhận ban đầu về tác phẩm trước khi đến lớp Từ đó mà giờ học văn trênlớp sẽ diễn ra thuận lợi và thu hút học sinh hơn Đó là điều kiện cần thiết để nâng caochất lượng dạy văn- học văn trong nhà trường

Để thực hiện điều đó, tôi sẽ thiết kế các sơ đồ, bảng biểu phục vụ cho việcchuẩn bị bài ở nhà của học sinh Sơ đồ được tạo ra cần phù hợp với từng tác phẩm vănchương Người viết sẽ chọn hình thức sơ đồ phù hợp với nội dung kiến thức bài học,nghiên cứu kỹ bài học để thiết kế hệ thống các câu lệnh và câu hỏi giúp học sinh tiếpcận tác phẩm một cách có hệ thống Khi hoàn thiện các sơ đồ dành cho bài học, giáoviên sẽ phát cho học sinh và yêu cầu các em hoàn thành trước khi đến lớp

3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của sáng kiến là các tác phẩm văn học trong chương trình Ngữvăn Trung học Phổ thông

4 Giới hạn của đề tài.

- Thời gian hình thành ý tưởng và thực hiện cũng như hoàn thiện đề tài trong 8tháng (từ tháng 8 năm 2017 đến tháng 4 năm 2018).

5 Phương pháp nghiên cứu.

5.1 Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết

Trên cở sở lý thuyết được học về tác dụng của việc sử dụng sơ đồ trong hướng dẫn đọchiểu và một số sơ đồ minh hoạ của TS Phạm Thị Thu Hương, tôi nghiên cứu và tìmhiểu thêm, phân tích để nắm rõ cách thiết kế cũng như sử dụng sơ đồ sau đó tổng hợptừ những kiến thức đã có để tiến hành thiết kế các sơ đồ cụ thể

5.2 Phương pháp sơ đồ

Để thực hiện đề tài, tôi đã nghiên cứu cách vẽ sơ đồ để triển khai trong mỗi bài dạy vềtác phẩm văn chương Cách sắp xếp các câu hỏi theo trình tự lôgic để dẫn dắt ngườihọc đọc hiểu một cách thuận lợi và hiệu quả nhất, cũng như bố trí các hình ảnh, bố cụccủa sơ đồ sao cho khoa học, đẹp mắt để hấp dẫn người học

5.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Tôi đã tiến hành đưa một số sơ đồ tự thiết kế vào quá trình dạy học trên lớp để kiểmtra tính khả thi cũng như hiệu quả của việc sử dụng Qua đó nắm bắt phản ứng từ họcsinh, kiểm tra hiệu quả của phương pháp này qua kết quả tiếp thu bài học Cũng từ đóđiều chỉnh để hệ thống câu hỏi trong sơ đồ hợp lý hơn

II PHẦN NỘI DUNG

1 Cơ sở lý luận

Trong nhiều năm gần đây, ngành giáo dục đã thực hiện đổi mới trong dạy họcvới định hướng lấy học sinh làm trung tâm Dạy học lấy học sinh làm trung tâm là đặtngười học vào vị trí trung tâm của hoạt động dạy- học, xem cá nhân người học- vớinhững bản chất, năng lực riêng của mỗi người- vừa là chủ thể vừa là khách thể của quátrình đó, phấn đấu tiến tới cá thể hoá quá trình học tập với sự trợ giúp của các phươngtiện thiết bị hiện đại, để cho tiềm năng của mỗi học sinh được phát triển tối ưu, gópphần có hiệu quả vào việc xây dựng cuộc sống có chất lượng cho cá nhân, gia đình vàxã hội

Việc dạy- học bộ môn ngữ văn theo hướng đó đã đổi mới từ dạy văn, giảng văn

sang hướng dẫn học sinh đọc hiểu văn bản Công việc của thầy là thầy thiết kế, trò thi

tìm hiểu, nhận định, rút ra kết luận về tư tưởng, tình cảm của tác phẩm Thầy chủ yếuhướng dẫn, gợi mở, tránh nhầm lẫn cho học sinh, chủ yếu là dạy về phương pháp đọcchứ không đọc hộ, biến học sinh thành thính giả thụ động của mình.

Cũng theo định hướng đổi mới này mà đề thi cử và kiểm tra môn ngữ văn trongnhững năm gần đây đã có đổi mới theo hướng quan tâm đến năng lực đọc hiểu của họcsinh Đây có thể xem là khâu đột phá trong dạy học văn hiện nay Việc học sinh chủđộng đọc và tiếp nhận tác phẩm văn chương không chỉ có ý nghĩa đối với những tiếthọc văn, kiểm tra thi cử trong nhà trường mà con giúp các em được bồi dưỡng nănglực đọc nói chung, giúp các em có khả năng đọc hiểu các văn bản thông dụng kháctrong cuộc sống

GS Trần Đình Sử trong bài Con đường đổi mới căn bản phương pháp dạy- học văn khẳng định: “Khởi điểm của môn Ngữ văn là dạy học sinh đọc hiểu trực tiếp văn bản văn học của nhà văn Nếu học sinh không trực tiếp đọc các văn bản ấy không hiểu được văn bản thì coi như yêu cầu, mục tiêu cao đẹp của môn văn đều chỉ là nói suông, khó với tới, đừng nói gì tới tình yêu văn học” Như vậy, mấu chốt của vấn đề nâng cao

hiệu quả cảm thụ văn học chính là ở việc người học phải trực tiếp đọc tác phẩm vănhọc

2 Thực trạng vấn đề nghiên cứu

Trong thực tế giảng dạy môn ngữ văn ở trường THPT, tôi nhận thấy học sinhcàng ngày càng lười đọc, thậm chí phần lớn các em không chịu đọc tác phẩm để soạnbài Một phần vì việc nghiên cứu bài trước khi đến lớp chưa được hình thành như mộtthói quen tốt ở các em, phần khác do có quá nhiều môn học và quá nhiều bài tập màhọc sinh cần giải quyết Vì thế, các quyển sách sách học tốt, sách giải được dùng nhưbùa hộ mệnh ở mọi lúc mọi nơi, em nào không có thì mượn vở soạn của bạn chép lại.Khi kiểm tra vở soạn các em vẫn chuẩn bị bài đầy đủ mặc dù chưa hề đọc qua tácphẩm

Môn văn càng ngày càng trở nên tẻ nhạt và khó hiểu bởi lẽ học sinh hoàn toàn thụđộng Các em không dám phát biểu sai với những gì chép trong vở ghi, không biếtcách diễn đạt ý kiến của riêng mình Cũng từ đó mà việc tìm đọc thêm các tác phẩm

thích đọc truyện tranh, các tiểu thuyết ngôn tình Điều này dần dẫn đến tư duy lệch lạccủa một bộ phận không nhỏ những học sinh trung học.

Cũng từ nguyên nhân đó mà chất lượng học văn ngày càng đáng báo động, cáctiết học trên lớp làm học sinh dễ chán (vì học sinh không hiểu, không cảm nhận đượccái hay của tác phẩm), giáo viên cũng vì thế dạy học không còn hứng thú, nhiều tiếtdạy đọc văn trôi qua sống sượng cho kịp với tiến độ chương trình

Bên cạnh đó, giáo viên trong quá trình lên lớp chưa chú trọng nhiều đến khâudặn dò học sinh việc chuẩn bị cho bài mới cũng như kiểm tra việc chuẩn bị này củacác em một cách hiệu quả

học sinh học tốt môn văn còn thấp, đặc biệt là khả năng đọc hiểu và cảm nhận về tác phẩm của các em rất kém:

Lớp Sĩ số

lớp Điểm giỏi Điểm khá

Điểm trung bình Điểm yếu Điểm kém

Khi bắt tay nghiên cứu vấn đề tôi gặp phải khá nhiều khó khăn Ý tưởng cho đề tàiđược thai nghén từ tài liệu tập huấn với bài giảng của PGS.TS Phạm Thị Thu Hương.Nội dung chủ yếu chỉ được tiếp thu trên giấy, các hoạt động thực hành hầu như khôngcó

Quá trình tìm kiếm tài liệu cũng khó khăn, tôi chỉ thấy các tài liệu về sơ đồ tư duydùng tổng kết các bài đã học hoặc các bài viết về tầm quan trọng của cách ra đề đọchiểu chứ không tìm được các tài liệu có liên quan nhiều đến vấn đề nghiên cứu Cáchvẽ sơ đồ để cải thiện tình trạng lười đọc tác phẩm không thấy ở đâu ngoài một số sơ đồminh hoạ mà tôi được xem qua ảnh do bạn cung cấp khi đi tập huấn tại Đà Nẵng

Tôi cũng tìm đọc thêm các bài viết của thầy Trần Đình Sử về đổi mới dạy học văn

cũng như tài liệu của tác giả Ivan Hannel (2009) về “Phương pháp đặt câu hỏi hiệu quả trong dạy học” Vậy nên, tài liệu phục vụ nghiên cứu gần như không có, tôi tập

trung nghiên cứu các bài học, thiết kế hệ thống câu hỏi sao cho phù hợp rồi tự mày mò kết cấu sơ đồ mà bản thân thấy hợp lý cho mỗi bài

3 Nội dung và hình thức của giải pháp

a Mục tiêu của giải pháp:

Học sinh buộc phải đọc tác phẩm để hoàn thành sơ đồ mà giáo viên đã phát trước đó, đó là cơ sở để các em nắm được cơ bản nội dung của tác phẩm văn học

Khắc phục tình trạng học sinh không chịu đọc tác phẩm trước giờ học văn trên lớp Tạo điều kiện để các em chủ động, tích cực đọc tác phẩm văn chương cũng như hiểu và yêu môn ngữ văn nhiều hơn

b Các sơ đồ:

Đọc văn bản và trả lời một cách ngắn gọn các câu hỏi từ 1 đến 4 theo sơ đồ:

1 Điều đáng trách ở Mị Châu:

2 Điều đáng thương ở Mị Châu:

3 Chi tiết thể hiện thái độ dân gian với Mị Châu? Ý nghĩa?

4 Suy nghĩ của em về Mị Châu:

Sơ đồ đọc hiểu nhân vật Mỵ Châu

(An Dương Vương và Mỵ Châu – Trọng Thuỷ )

(Ngữ Văn 10)

Đọc văn bản và trả lời một cách ngắn gọn các câu hỏi từ 1 đến 8 theo sơ đồ:

Sơ đồ đọc hiểu tác phẩm Tấm Cám (Ngữ Văn 10)

1 Có bao nhiêu lần mẹ con Cám

giết tấm? kể tên?

………

………

2 Kể tên những lần Tấm hồi sinh?

3 Nhận xét về mẹ con Cám (cái ác)?

………

4 Ý nghĩa của việc Tấm liên tục hồi sinh?

5 Liệt kê các chi tiết kì ảo:

6 Ý nghĩa của các chi tiết kì ảo: Cổ tích?

- Nhân vật:

-

7 Kết luận gì về đặc điểm truyện }cổ tích:

8 Nêu triết lí dân gian:

1 Xác định không gian, thời

gian cảnh cho chữ:

4 Nghệ thuật nổi bật của cảnh cho chữ:

2 Mối quan hệ giữa Huấn Cao và viên quản ngục?

5 Vì sao đây là cảnh tượng xưa nay chưa từng có?

3 Chi tiết về tư thế, thái độ của các nhân vật?

6 Nội dung lời khuyên của Huấn Cao?

Đọc tác phẩm và trả lời ngắn gọn các câu hỏi từ 1 đến 6:

6 Nội dung tư tưởng

của tác phẩm:

Đọc truyện và trả lời ngắn gọn các câu hỏi từ 1 đến 6: Sơ đồ đọc hiểu tác phẩm Người trong bao (Ngữ Văn 11) 3 Điều ấn tượng ở Bê-li-cốp:

4 Nguyên nhân

khiến Bê-li-cốp chết:

5 Nghệ thuật nổi Bật của tác phẩm:

1 Vẻ bề ngoài của Bê-li-cốp:

2 Thói quen, lối sống

của Bê-li-cốp:

c Cách thiết kế và sử dụng sơ đồ:

Bước 1 Nghiên cứu tác phẩm để định hướng thiết kế:

Mục đích chung của sơ đồ là hướng dẫn học sinh đọc hiểu tác phẩm một cáchtích cực hơn, nhưng trên thực tế, việc thiết kế sơ đồ bao quát nội dung của toàn tácphẩm không phải lúc nào cũng khả thi Có những tác phẩm chỉ cần tập trung ở mộtphần nội dung thì toàn bộ dụng ý nghệ thuật và nội dung tư tưởng của tác phẩm tự

nhiên đã hiện ra đầy đủ Ví dụ như với tác phẩm Hai đứa trẻ của nhà văn Thạch Lam,

ta chỉ cần xoáy sâu vào chi tiết chuyến tàu đi qua nơi phố huyện, hay tác phẩm Chữ người tử tù ta chỉ cần thiết kế sơ đồ tập trung vào cảnh cho chữ Hơn nữa, nếu đối với

tác phẩm nào ta cũng ôm đồm nội dung từ đầu chí cuối thì việc thiết kế vừa rối rắm vàcuối cùng khó tránh khỏi lại sa vào một mô hình chung cho tất cả các tác phẩm vì xétcho cùng con đường cảm thụ các tác phẩm văn chương đã có lộ trình chung

Mặt khác, chúng ta cần xác định đặc điểm nội dung của tác phẩm (hay mộtphần của tác phẩm) để định hình kết cấu của sơ đồ Ví dụ như đối với đoạn trích

Chiến thắng Mtao Mxây (Sử thi Đăm săn), cần tập trung vào trận đối đầu giữa người

anh hùng Đăm Săn và Mtao Mxây nên có thể định hình sơ đồ theo hướng các mũi tên

đối lập nhau; hoặc với tác phẩm An Dương Vương và Mị Châu, Trọng Thuỷ ta có thể

thiết kế sơ đồ theo hướng các mũi tên nối tiếp bởi lẽ nội dung của tác phẩm là mộtchuỗi những hành động sai lầm của nhân vật chính cuối cùng dẫn đến kết quả và từ đóngười đọc rút ra bài học lịch sử của tác phẩm

Trong bước này, người thiết kế còn cần lựa chọn các hình khối trong sơ đồ saocho gợi được cảm nhận về nội dung của tác phẩm vì vậy mà việc nghiên cứu tác phẩm

rất cần thiết Ví dụ muốn thể hiện sự xung đột giữa cái thiện và cái ác trong Tấm Cám

ta sử dụng hình mũi tên, phản ánh về những sai lầm bởi sự mù quáng trong tình yêucủa Mị Châu thì dùng hình trái tim, gợi về sự mòn mỏi chờ chuyến tàu đêm của nhữngngười dân nơi phố huyện nghèo ta có thể dùng hình ảnh của một đoàn tàu Tuy nhiên,cần tránh lựa chọn các hình ảnh quá cầu kỳ vừa khó thực hiện mà có thể sẽ phá vỡ cấutrúc của sơ đồ

Bước 2 Xây dựng hệ thống câu hỏi cho phù hợp với nội dung tác phẩm.