Bài giảng Phương pháp nghiên cứu khoa học: Bài 2 - TS. Phan Thế Công

Bài giảng Phương pháp nghiên cứu khoa học - Bài 2: Quá trình từ lúc hình thành ý tưởng nghiên cứu đến phát triển kế hoạch nghiên cứu giúp người học phân tích được các mục đích nghiên cứu, các vấn đề nghiên cứu khoa học; xác định được các giả thuyết nghiên cứu và hình thành tư duy để có thể xây dựng được các câu hỏi nghiên cứu; giải thích và phân tích được các bước và cách thức thiết kế và xây dựng đề cương nghiên cứu.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

Giảng viên: TS Phan Thế Công

BÀI 2 QUÁ TRÌNH TỪ LÚC HÌNH THÀNH

Ý TƯỞNG NGHIÊN CỨU ĐẾN PHÁT TRIỂN KẾ HOẠCH NGHIÊN CỨU

Giảng viên: TS Phan Thế Công

MỤC TIÊU BÀI HỌC

• Phân tích được các mục đích nghiên cứu, các vấn

đề nghiên cứu khoa học

• Xác định được các giả thuyết nghiên cứu và hình

thành tư duy để có thể xây dựng được các câu hỏi

nghiên cứu

• Giải thích và phân tích được các bước và cách thức

thiết kế và xây dựng đề cương nghiên cứu

CÁC KIẾN THỨC CẦN CÓ

Để học tốt bài học này, người học cần có những

kiến thức cơ bản của các môn học sau:

• Kiến thức của giai đoạn học phổ thông như:

lịch sử, văn học, toán học, địa lí

• Kiến thức về xác suất và thống kê toán;

• Các kiến thức và kĩ năng cơ bản về tin học

văn phòng

HƯỚNG DẪN HỌC

• Đọc tài liệu là bài giảng, giáo trình và các tài

liệu tham khảo trước lúc nghe giảng, trước

lúc thực hành

• Nghe và đọc thêm các thông tin mới trên các

phương tiện thông tin truyền thông, sách

báo, tạp chí chuyên ngành

• Thảo luận với sinh viên và giáo viên trên

diễn đàn và thông qua hệ thống H2472

CẤU TRÚC NỘI DUNG

2.1 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Mô tả (nghiên cứu mô tả)

Giải thích (nghiên cứu giải thích)

3 mục đích

Đánh giá (nghiên cứu đánh giá)

2.1 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU (tiếp theo)

Nghiên cứu mô tả Nghiên cứu giải thích Nghiên cứu đánh giá

Mô tả thực tế đối tượng

động tới suy thoái kinh

tế ở Đông Nam Á; Mô tả

hành vi của người tiêu

Tại sao người dân có xuhướng chuyển sang ởnhà chung cư thay vì ởnhà đất?

Ví dụ: Tác động củaviệc tăng giá điện đốivới các doanh nghiệp làgì; Tác động của quảngcáo là gì; Tác động củagói kích cầu của Chínhphủ Việt Nam năm 2013

là gì?

2.2 VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

2.2.1 Quy trình nhận dạng các vấn đề nghiên cứu

2.2.1 QUY TRÌNH NHẬN DẠNG CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Một vấn đề nghiên cứu là vấn đề tồn tại trong tài liệu, trong lí thuyết hay thực tiễn, dẫnđến sự cần thiết phải thực hiện công trình nghiên cứu

Quan sát hiện tượng

Kiến thức, kinh nghiệm

Ý tưởng nghiên cứu

Vấn đề nghiên cứu

Tri thức mớiLinh cảm

2.2.2 NGUỒN NHẬN DẠNG CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Các vấn đề nghiên cứu có thể được hình thành trong các tình huống sau:

• Đọc, thu thập tài liệu  phát hiện ra vấn đề nghiên cứu

• Các hội nghị, báo cáo chuyên đề: bất đồng, tranh cãi…  nảy sinh vấn đề nghiêncứu mối quan hệ giữa con người với con người, với tự nhiên  nảy sinh vấn đềnghiên cứu

• Trong đời sống hàng ngày: đọc, nghe, nhìn các phương tiện thông tin đại chúng,sách báo, tạp chí, tivi, radio…

• Tính tò mò của các nhà nghiên cứu về điều gì đó…

2.2.3 XÁC ĐỊNH VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Quy trình

• Lựa chọn một chủ đề khái quát

• Tập trung để thu hẹp phạm vi nghiên cứu:

 Tổng quan tài liệu;

 Thảo luận với các nhà nghiên cứu, những

người làm thực tế

• Phân loại/làm rõ và trình bày lại vấn đề dưới

dạng vấn đề có thể nghiên cứu:

 Vấn đề nghiên cứu có thể được trình bày

lại dưới nhiều cách khác nhau

 Hai cách thể hiện cơ bản về vấn đề nghiên

cứu là: giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi

nghiên cứu

2.2.3 XÁC ĐỊNH VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU (tiếp theo)

Bước 2

Những tri thức và thông tin nào chưa biết – không đáng tin?

Bước 3

Mình có thể tìm/nghiên cứu tới mức độ nào?

2.2.4 TÍNH KHẢ THI CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Ý nghĩa của vấn đề nghiên cứu: về lí luận, vềthực tiễn

Mô hình và phương pháp nghiên cứu

2.3 XÁC ĐỊNH GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU/CÂU HỎI NGHIÊN CỨU

2.3.1 Câu hỏi nghiên cứu

2.3.1 CÂU HỎI NGHIÊN CỨU

• Là những lời phát biểu nghi vấn hay những câu hỏi mà nhà nghiên cứu cố gắng trả lời

• Ví dụ:

 Tăng chi tiêu chính phủ tác động đến việc làm của nền kinh tế như thế nào?

 Có cần phải kiểm soát hoạt động của các siêu thị bán lẻ trên địa bàn thành phố?

 Làm thế nào để nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành dệt may?

2.3.2 ĐỊNH DẠNG CÂU HỎI NGHIÊN CỨU

• Câu hỏi nghiên cứu hướng tới thông tin và tri thức mới

(Câu hỏi quản lí hướng tới giải quyết vấn đề)

• Câu hỏi nghiên cứu hướng vào các biến số và mối quan hệ của chúng

(Câu hỏi quản lí hướng vào quyết định của nhà quản lí)

• Câu hỏi nghiên cứu thường được dựa trên cơ sở lí thuyết

(Câu hỏi quản lí dựa vào khung cảnh thực tiễn)

• Câu hỏi nghiên cứu có thể có kết quả với mức độ tin tưởng cao dựa vào dữ liệu

(Câu hỏi quản lí chỉ có thể có kết quả dựa vào thực tiễn vận hành)

2.3.3 YÊU CẦU CỦA CÂU HỎI NGHIÊN CỨU

• Đánh đúng vào “khoảng trống” quan trọng trong tri thức chuyên ngành

 Vấn đề có ý nghĩa lí luận và thực tiễn – được nhiều người quan tâm

 Vấn đề chưa ai nghiên cứu

2.3.4 XÁC ĐỊNH CÂU HỎI NGHIÊN CỨU

Hãy dành nhiều thời gian để suy nghĩ cho câu hỏi nghiên cứucủa mình

Hãy trao đổi với các nhà nghiên cứu chuyên sâu hoặc nhà quản lítrong lĩnh vực đó về câu hỏi nghiên cứu

Có thể bắt đầu bằng câu hỏi khá rộng, sau đó cụ thể hóa: sâu hơn,sắc hơn, thú vị hơn

2.3.5 GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU

Là những điều tiên đoán mà nhà nghiên cứu đưa ra về mối quan hệgiữa các biến

Là câu trả lời ướm thử hoặc là sự tiên đoán để trả lời cho câu hỏihay vấn đề nghiên cứu

2.3.6 ĐẶC ĐIỂM CỦA GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU

Tuân theo một nguyên lí chung và không thay đổi trong suốtquá trình nghiên cứu

Phù hợp với điều kiện thực tế và cơ sở lí thuyết

Đơn giản

2.4 THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU

• Quy tắc vàng trong nghiên cứu khoa học: Mục tiêu nghiên cứu sẽ giúp xác địnhphương pháp nghiên cứu khoa học

• Những phương pháp nghiên cứu khoa học phổ biến:

2.4.1 CHỈ SỬ DỤNG THÔNG TIN SẴN CÓ

• Tiến hành nghiên cứu khoa học bằng cách tìm kiếm các nguồn thông tin như báchkhoa toàn thư và các sách tham khảo, CD-ROM, báo cáo của chính phủ và số liệucủa Tổng cục Thống kê (GSO) Đây là những dữ liệu có sẵn liên quan tới nghiêncứu của nhà nghiên cứu

• Phương pháp này thường được áp dụng trong các nghiên cứu lịch sử

2.4.2 PHỎNG VẤN SÂU/PHỎNG VẤN NHÓM

• Nếu nghiên cứu chỉ tập trung vào nhóm đối tượng nhỏ (không quá 10 đối tượng) vànhà nghiên cứu cần nhiều thông tin chi tiết, nhà nghiên cứu có thể áp dụng nghiêncứu này

• Phỏng vấn nhóm khác phỏng vấn sâu ở chỗ nhà nghiên cứu tiến hành phỏng vấn cảnhóm (thường không quá 8 đối tượng)

• Hai phương pháp này phù hợp với mục đích nghiên cứu giải thích và đánh giá

2.4.4 QUAN SÁT

Phương pháp này nhằm mục đích quan sát hành vi của đối tượng

Phương pháp này phù hợp với nghiên cứu mô tả và đánh giá

Nhà nghiên cứu có thể quan sát từ bên ngoài (observation) hoặccũng là một thành viên trong nhóm đối tượng được nghiên cứu(participant observation)

2.4.5 ĐIỀU TRA DỰA TRÊN BẢNG HỎI

Nếu cần thu thập thông tin từ nhiều đối tượng (trên 40), phươngpháp này nên được áp dụng

Có 2 loại: điều tra bảng hỏi do người trả lời tự trả lời và điều tra bảnghỏi do nhà nghiên cứu điền câu trả lời

Phù hợp với nghiên cứu mô tả, giải thích và đánh giá

2.5 ĐỀ CƯƠNG NGHIÊN CỨU

2.5.1 Giới thiệu nghiên cứu

2.5.2 Nhu cầu thu thập

2.5 ĐỀ CƯƠNG NGHIÊN CỨU (tiếp theo)

• Trước khi tiến hành nghiên cứu, nhà nghiên cứu cần xây dựng kế hoạch hay đềcương nghiên cứu để giúp nhà nghiên cứu hình dung được toàn bộ quá trình nghiêncứu bao gồm:

 Cần phải làm gì?

 Cần thực hiện như thế nào?

 Khi nào thực hiện?

• Đề cương nghiên cứu (Research Proposal) là một tài liệu khoa học được công bố ởgiai đoạn khởi đầu của một nghiên cứu

• Đề cương nghiên cứu cần bao gồm các yếu tố cần thiết để người đọc có thể đánhgiá đề xuất nghiên cứu được trình bày Các yếu tố này nhằm trả lời cho các câu hỏi:Vấn đề nghiên cứu là gì? Kế hoạch nghiên cứu ra sao? Tại sao cần tiến hành nhưvậy? Làm thế nào để thực hiện kế hoạch đó?

Phần này gồm có

Mô tả ngắn gọn lí do tại sao nhà nghiên cứu chọn vấn đề nghiêncứu đó

Mô tả mục tiêu nghiên cứu/giả thuyết nghiên cứu

Mô tả ngắn gọn phương pháp nghiên cứu giúp nhà nghiên cứuthực hiện được mục tiêu này

2.5.1 GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU

• Phần này gồm những thông tin nhà nghiên cứu cần thu thập để trả lời được

câu hỏi nghiên cứu

Ví dụ: số liệu thống kê, thông tin cụ thể về một vấn đề, cơ sở lí luận liên quan

Phương pháp thu thập thông tin.

Cách thức thu thập thông tin

Nhà nghiên cứu giải

thích chi tiết phương

pháp nghiên cứu

Mẫu nghiên cứu (nếu có)

2.5.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

• Nhà nghiên cứu cần dự đoán thời gian thực hiện nghiên cứu, trình tự các hoạt động.

• Xây dựng biểu đồ về thời gian nghiên cứu, như biểu đồ GANTT

Lập kế hoạch

• Xác định vấn đề nghiên cứu

• Xây dựng câu hỏi nghiên cứu

• Xác định nhu cầu dữ liệu

• Xác định nguồn lực

• Viết đề cương nghiên cứu

Nghiên cứu và viết báo cáo

• Nghiên cứu cơ sở lí luận

• Tìm hiểu chi tiết về phương pháp nghiên cứu

• Xây dựng bảng hỏi hay các công cụ khác

• Thử nghiệm

• Thu thập dữ liệu sơ cấp

• Phân tích dữ liệu

• Viết báo cáo bản thảo

2.5.4 TIẾN ĐỘ NGHIÊN CỨU

2.5.5 NGUỒN LỰC NGHIÊN CỨU

Nguồn nhân lực

Nhà nghiên cứu

cần xác định

Nguồn vật lực (tài chính)

TÓM LƯỢC CUỐI BÀI

Những nội dung chúng ta đã được nghiên cứu trong bàinày bao gồm:

• Các mục đích nghiên cứu, các vấn đề nghiên cứukhoa học;

• Các giả thuyết nghiên cứu và hình thành tư duy để cóthể xây dựng được các câu hỏi nghiên cứu;

• Các bước và cách thức thiết kế và xây dựng đề cươngnghiên cứu