Bảo vệ người tiêu dùng tài chính đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển tài chính ở các quốc gia

Bảo vệ người tiêu dùng tài chính đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển tài chính ở các quốc gia. Một cơ chế bảo vệ người tiêu dùng hiệu quả là chìa khoá của phát triển thị trường tài chính phát triển và bền vững. Trong giai đoạn hiện nay, khi thị trường các dịch vụ tài chính được phủ sóng bởi các dịch vụ tài chính số, các giao dịch thực hiện trên nền tảng công nghệ có nhiều đặc điểm khác biệt với các giao dịch truyền thống, vai trò của bảo vệ người tiêu dùng tài chính trong bối cảnh mới càng đặt ra nhiều vấn đề bức thiết và cần được nghiên cứu, triển khai một cách nghiêm túc. Bài viết tìm hiểu thực trạng về khuôn khổ pháp lý đối với bảo vệ người tiêu dùng tài chính tại Việt Nam, đồng thời xem xét sự phát triển của tài chính số để tìm ra những vấn đề mà người sử dụng các dịch vụ tài chính đang đối mặt. Trên cơ sở đó, đưa ra một số khuyến nghị chính sách nhằm xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý đối với người tiêu dùng tài chính tại Việt Nam.

THỰC TRẠNG TTKDTM TẠI VIỆT NAM:

CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC

Tóm tắt

Thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) đang phát triển nhanh chóng trong những năm gần đây Với rất nhiều thuận lợi về công nghệ, cơ sở hạ tầng thanh toán, sự bùng nổ của thương mại điện tử và các công ty Fintech cũng như sự xuất hiện của đại dịch Covid-19, Việt Nam đang có nhiều cơ hội trong việc tăng tỷ lệ TTKDTM trong nền kinh tế Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi, vẫn còn rất nhiều thách thức như thói quen sử dụng tiền mặt, sự mất cân đối trong TTKDTM giữa các địa phương, hoạt động TTKDTM trong các dịch vụ công chưa thật sự hiệu quả,… Bài viết đưa ra một số đề xuất nhằm thúc đẩy hoạt động TTKDTM tại Việt Nam nhằm giúp đạt được các mục tiêu Chính phủ đề ra.

Tổng quan

TTKDTM vừa là xu thế phát triển của thế giới vừa mang lại nhiều lợi ích cho nền kinh tế Hoạt động TTKDTM được đánh giá sẽ giúp nâng cao mức độ minh bạch

và hiệu quả trong nền kinh tế, góp phần làm giảm tham nhũng Tại Việt Nam, thúc đẩy TTKDTM được xem là một trong những mục tiêu quan trọng của Chính phủ Tuy nhiên, với thói quen sử dụng tiền mặt qua nhiều năm, việc chuyển từ thanh toán tiền mặt sang TTKDTM đòi hỏi phải có thời gian và một lộ trình cụ thể Từ cuối năm

2016, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án phát triển TTKDTM tại Việt Nam giai đoạn 2016 - 2020 với mục tiêu đến cuối năm 2020, tỷ trọng tiền mặt trên tổng phương tiện thanh toán ở mức thấp hơn 10% Mặc dù đã đạt được một số thành công nhất định, tuy nhiên, theo đánh giá của Ngân hàng Nhà nước, tính đến đầu năm 2020,

tỷ lệ tiền mặt trên tổng phương tiện thanh toán là 11,33%, cao hơn mục tiêu đề ra của

Đề án Do đó, ngày 26/5/2020, Thủ tướng Chính phủ tiếp tục ban hành Chỉ thị 22/CT-TTg về việc đẩy mạnh triển khai các giải pháp phát triển TTKDTM tại Việt Nam

Thực trạng TTKDTM tại Việt Nam

Thói quen sử dụng tiền mặt đã được hình thành rất lâu trên thị trường Việt Nam Ngoài nguyên nhân lịch sử, việc hạn chế trong tiếp cận các hình thức thanh toán hiện đại cũng là một trong những nguyên nhân quan trọng làm cho thói quen thanh toán tiền mặt vẫn được duy trì ATM - một trong những phương thức TTKDTM đầu tiên tại Việt Nam cũng chỉ bắt đầu xuất hiện trên thị trường vào những năm 2000 Từ năm 2005 hoạt động phát hành thẻ thanh toán, mà chủ yếu là thẻ ATM mới thật sự phát triển với sự tham gia của hầu hết các ngân hàng thương mại

2004 2006 2008 2010 2012 2014 2016 2018 2020

-

5,000

10,000

15,000

20,000

25,000

Số lượng máy ATM qua các năm

Nguồn: Ngân hàng Nhà nước

Giai đoạn từ năm 2004 đến 2009 số lượng ATM trên thị trường tăng rất nhanh Cuối năm 2005, trên cả nước mới chỉ có khoảng 1.700 máy ATM, thì đến cuối năm

2009, số lượng ATM đã tăng lên đến gần 19.000 máy Từ năm 2012 trở đi, số lượng máy ATM vẫn tiếp tục tăng, nhưng tốc độ chậm lại vì đây là giai đoạn các phương tiện thanh toán khác được phát triển bên cạnh máy ATM như POS, Internet Banking, Mobile Banking hay các ứng dụng Fintech

Mặc dù được xem là phương tiện TTKDTM đầu tiên tại Việt Nam, nhưng theo thống kê, giao dịch chủ yếu tại máy ATM lại là giao dịch rút tiền mặt Theo nghiên cứu của Thạc sĩ Lưu Phước Vẹn (2019), các giao dịch rút tiền mặt tại máy ATM chiếm đến 90%, chỉ có 10% còn lại dùng cho thanh toán POS Điều này cho thấy thói quen sử dụng tiền mặt của người dân vẫn còn rất phổ biến Đặc biệt, những thời điểm như ngày lễ, tết Nguyên đán, thông tin về việc người dân xếp hàng chờ rút tiền mặt ở các cây ATM vẫn rất quen thuộc

Thanh toán thông qua POS - máy chấp nhận thanh toán thẻ cũng là một trong những phương tiện TTKDTM khá phổ biến tại thị trường Việt Nam hiện nay Bên cạnh phát triển mạng lưới ATM, các ngân hàng thương mại cũng như các tổ chức thanh toán thẻ đang không ngừng gia tăng số lượng máy POS trên thị trường Điều này góp phần không nhỏ làm thay đổi thói quen TTKDTM của người dân, đặc biệt tại các thành phố lớn và với đối tượng khách hàng trẻ Với lợi thế nhanh chóng, thuận tiện, thanh toán thông qua POS ngày càng tăng mạnh cả về số lượng máy POS, số món thanh toán lẫn doanh số giao dịch 2013 - 2016 là giai đoạn tăng nhanh về số lượng máy POS Chỉ trong 3 năm, số lượng máy POS đã tăng gấp 103% Theo thống

kê của Ngân hàng Nhà nước, tính đến cuối quý II/2020, số lượng máy POS trên thị trường Việt Nam đạt hơn 266.000 máy Không chỉ tăng nhanh về số lượng, doanh số giao dịch tại POS cũng phát triển nhanh chóng Nếu năm 2016, số lượng giao dịch thông qua máy POS chỉ hơn 87 triệu món với giá trị giao dịch đạt 250 nghìn tỷ đồng thì chỉ sau 4 năm, đến cuối năm 2019, đã có hơn 310 triệu giao dịch được thực hiện thông qua POS (tăng hơn 3 lần) với tổng giá trị giao dịch hơn 605 nghìn tỷ đồng Đây

là một tín hiệu tích cực cho thấy người dân đang dần chấp nhận các phương tiện TTKDTM

Số lượng thiết bị ATM và POS/EFTPOS/EDC

Nguồn: Ngân hàng Nhà nước

Bên cạnh ATM và POS, thẻ thanh toán cũng phát triển rất nhanh trong những năm qua Số lượng thẻ được phát hành tăng lên nhanh chóng về cả số lượng lẫn chủng loại Thời gian đầu, cùng với việc phát triển hệ thống ATM, loại thẻ được phát hành phổ biến nhất là thẻ ATM – thẻ rút tiền mặt để đáp ứng nhu cầu giao dịch tại các máy ATM Sau đó, các loại thẻ thanh toán khác dần được giới thiệu đến khách hàng như thẻ ghi nợ, thẻ tín dụng Thói quen sử dụng thẻ cũng có nhiều thay đổi Thời gian đầu, thẻ thanh toán chủ yếu được sử dụng cho mục đích rút tiền mặt Tuy nhiên, cùng với

sự phát triển của hệ thống POS, Internet Banking, các cổng thanh toán trực tuyến, và đặc biệt là sự phát triển của thương mại điện tử, doanh số thanh toán thông qua thẻ thanh toán (bao gồm cả thẻ nội địa và thẻ quốc tế) đã tăng lên không ngừng Tại các thành phố lớn như Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội việc sử dụng thẻ thanh toán trong các giao dịch tiêu dùng hàng ngày dần trở nên phổ biến

2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021

-

20

40

60

80

100

120

140

160

180

Số lượng thẻ ngân hàng được phát hành (triệu thẻ)

Nguồn: Ngân hàng Nhà nước

Sự ra đời của Fintech đã tác động rất lớn đến thói quen TTKDTM tại Việt Nam, đặc biệt với đối tượng khách hàng trẻ tuổi Mặc dù chỉ mới xuất hiện từ năm

2012, các ứng dụng thanh toán của Fintech nhanh chóng trở nên phổ biến trên thị trường Cùng với sự phát triển của thương mại điện tử, các nền tảng Fintech đã tăng nhanh về số lượng sản phẩm lẫn doanh số giao dịch Theo thống kê, hiện nay trên thị trường Việt Nam có hơn 154 công ty Fintech, tăng gần 4 lần so với năm 2016 Trong

đó hiện có 39 công ty được Ngân hàng Nhà nước cấp giấy phép cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán Theo số liệu được Ngân hàng Nhà nước công bố, trong năm

2019, số lượng giao dịch thanh toán thông qua điện thoại thông minh đạt 418 triệu giao dịch với giá trị thanh toán lên đến 21,92 triệu tỷ đồng, con số này tăng hơn gấp đôi so với năm 2018 Đối với mảng thanh toán qua internet, năm 2019 ghi nhận khoảng 551 triệu lượt thanh toán qua internet với tổng giá trị giao dịch đạt gần 6 triệu

tỷ đồng

Nguồn: Ngân hàng Nhà nước

Như vậy, có thể thấy mặc dù chưa đạt được mục tiêu đề ra theo Đề án phát triển TTKDTM tại Việt Nam giai đoạn 2016 - 2020, tuy nhiên thực trạng TTKDTM tại Việt Nam đang có những bước thay đổi rất tích cực Các giao dịch TTKDTM tăng

cả về số lượng món giao dịch lẫn giá trị giao dịch

Cơ hội cho TTKDTM tại Việt Nam

Với tốc độ phát triển nhanh và nhiều thuận lợi cả về công nghệ lẫn thời điểm, Việt Nam có rất nhiều cơ hội để tiếp tục đẩy mạnh hoạt động TTKDTM Tính đến thời điểm hiện tại, các chuyên gia cũng như các tổ chức trong nước và quốc tế đều đưa

ra những dự báo hết sức tích cực về hoạt động TTKDTM tại Việt Nam trong những năm sắp tới Tạp chí Nikkei Asia (2019) đánh giá, Việt Nam đã vượt qua Singapore và Malaysia trong cuộc đua không dùng tiền mặt Theo khảo sát của Tổ chức thanh toán thẻ Visa năm 2019, có đến 74% người tiêu dùng tại Việt Nam kỳ vọng sẽ tăng cường

TTKDTM trong 12 tháng tới Khảo sát cũng cho thấy, hơn 80% số người được khảo sát quan tâm đến các công nghệ thanh toán hiện đại như thanh toán sinh trắc học, thanh toán thông qua ngân hàng số Báo cáo Fintech và Ngân hàng số 2025 khu vực châu Á - Thái Bình Dương từ Backbase và IDC kỳ vọng, doanh số thanh toán qua điện thoại thông minh tại Việt Nam sẽ tăng đến 400% so với thời điểm hiện nay

Với lợi thế gần 50% dân số sở hữu điện thoại thông minh, theo báo cáo của Adsota (2020), các phương thức TTKDTM có thể triển khai rất đa dạng như thanh toán qua điện thoại thông minh, thanh toán qua ví điện tử, thanh toán qua mã QR, thanh toán không chạm,… mà không bắt buộc phải thông qua thẻ ngân hàng Việc xây dựng cơ sở hạ tầng thanh toán đồng bộ và hiện đại giúp việc TTKDTM trở nên dễ dàng, thuận tiện sẽ khuyến khích người dân dần thay đổi thói quen sử dụng tiền mặt sang TTKDTM

Năm 2020 đánh dấu một sự thay đổi lớn trong hoạt động thanh toán nói riêng

và mọi mặt của đời sống kinh tế xã hội nói chung với sự xuất hiện của dịch Covid

-19 Các quy định về giãn cách xã hội, cách ly, hạn chế tiếp xúc,… đã làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động kinh tế của các quốc gia Hoạt động thanh toán cũng không tránh khỏi bị tác động Mặc dù vậy, Covid-19 đã tạo ra rất nhiều cơ hội để hoạt động TTKDTM phát triển Việc hạn chế tiếp xúc và giãn cách xã hội làm cho người tiêu dùng và doanh nghiệp phải chuyển hướng sang mua sắm và thanh toán trực tuyến

Nếu như trước đây, các doanh nghiệp vẫn còn ngần ngại trong chuyển đổi thanh toán từ tiền mặt sang các phương thức thanh toán hiện đại, thì giờ đây các doanh nghiệp từ quy mô vừa và nhỏ đến các doanh nghiệp lớn bắt buộc phải thay đổi

tư duy để thích nghi Thực tế thời gian qua đã chứng minh, những doanh nghiệp nhanh chóng chuyển đổi sang TTKDTM có thể thích nghi với những biến động của xã hội khi đại dịch diễn ra Trong khi đó, những doanh nghiệp chậm chạp trong việc thay đổi hay bám trụ cách thức thanh toán tiền mặt truyền thống đã bị bỏ lại phía sau

Như vậy, có thể nói, đây là thời điểm “thiên thời, địa lợi” để hoạt động TTKDTM “tăng tốc” Bên cạnh việc xây dựng cơ sở hạ tầng về mặt pháp lý lẫn kỹ thuật, sự phát triển của các công ty Fintech, các sàn giao dịch điện tử cùng với ảnh hưởng của dịch Covid - 19 đã tạo ra cơ hội rất lớn cho hoạt động TTKDTM

Thách thức trong TTKDTM tại Việt Nam

Bên cạnh những thuận lợi và điểm sáng như vừa phân tích, hoạt động TTKDTM tại Việt Nam vẫn còn nhiều thách thức Đầu tiên là sự phát triển không cân xứng giữa các vùng miền trong hoạt động TTKDTM Sự phát triển về hệ thống cơ sở

hạ tầng thanh toán cũng như hoạt động thanh toán chỉ tập trung ở hai thành phố lớn là Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội Các thành phố còn lại, kể cả các thành phố lớn như Đà Nẵng, Hải Phòng, Cần Thơ,… hoạt động TTKDTM vẫn còn khá hạn chế Báo cáo Chỉ số thương mại điện tử 2020 của Cục Thương mại điện tử và kinh tế số - Bộ Công Thương chỉ ra trong năm 2019, tốc độ tăng trưởng của thương mại điện tử tại Việt Nam đạt trên 32%, và dự đoán tốc độ tăng trưởng vào năm 2020 tiếp tục duy trì trên mức 30% và đạt quy mô trên 15 tỷ USD Tuy vậy, cũng theo Báo cáo này, hiện đang có một sự chênh lệch rất lớn về thương mại điện tử giữa Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội với các tỉnh, thành phố còn lại trong cả nước Tính đến năm 2019, Thành phố Hồ Chí Minh chiếm đến 70% tổng giao dịch thương mại điện tử trên cả

nước Tỷ lệ áp đảo này được duy trì khá ổn định trong suốt từ năm 2015 tới nay và chưa có dấu hiệu thay đổi

Để phát huy hoạt động TTKDTM trên cả nước, cần có sự phát triển đồng bộ cả

về cơ sở hạ tầng cũng như sự tham gia của người dân và doanh nghiệp Theo báo cáo mới nhất của Ngân hàng Nhà nước, tính đến cuối năm 2019, 63% số người ở độ tuổi trưởng thành ở Việt Nam sở hữu tài khoản ngân hàng, tương đương 63 triệu dân Tỷ lệ này cao gấp đôi so với năm 2015 khi chỉ có 31% số người ở độ tuổi trưởng thành có tài khoản ngân hàng Tuy vậy, doanh số thanh toán qua thẻ thanh toán nói riêng và các phương thức TTKDTM khác nói chung lại chỉ tập trung ở các thành phố lớn như thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội Còn tại các địa phương khác, thói quen sử dụng tiền mặt vẫn còn rất phổ biến Vậy làm cách nào để khuyến khích hoạt động TTKDTM ở các địa phương này là một thách thức lớn cho cả các cơ quan chức năng lẫn các doanh nghiệp tham gia vào quá trình TTKDTM như các tổ chức tín dụng, các công ty thanh toán,…

Ngoài ra, việc phát triển đồng bộ cơ sở hạ tầng của hoạt động TTKDTM cũng

là một trong những khó khăn Mặc dù hiện nay cơ sở hạ tầng cho hoạt động TTKDTM

đã được các tổ chức tín dụng hay các doanh nghiệp cung ứng dịch vụ thanh toán đầu

tư và phát triển Tuy nhiên, đặc thù nền kinh tế Việt Nam đa phần là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, hoặc các giao dịch tại các cửa hàng hộ gia đình, chợ truyền thống,… Tại những địa điểm này, việc thanh toán bằng tiền mặt là chủ yếu Thị trường này hiện còn rất lớn và chưa được quan tâm đúng mức Trong khi đó, đây là thị trường thu hút

số người tham gia rất lớn và ảnh hưởng rất nhiều đến thói quen giao dịch tiền mặt của người dân Việc tiếp cận thị trường này sẽ góp phần đáng kể trong việc thay đổi thói quen sử dụng tiền mặt

Về vấn đề hành lang pháp lý cho hoạt động TTKDTM, hiện nay Chính phủ đã

có rất nhiều văn bản pháp luật để khuyến khích hoạt động TTKDTM trong lĩnh vực công như: Quyết định số 2545/QĐ-TTg ngày 30/12/2016 phê duyệt Đề án phát triển TTKDTM tại Việt Nam giai đoạn 2016 - 2020; Quyết định 241/QĐ-TTg phê duyệt Đề

án đẩy mạnh thanh toán qua ngân hàng đối với các dịch vụ công ban hành ngày 23/02/2018 Chỉ thị số 22/CT-TTg về việc đẩy mạnh triển khai các giải pháp phát triển TTKDTM tại Việt Nam ban hành ngày 26/5/2020 Tuy nhiên trong thực tế, hoạt động TTKDTM trong lĩnh vực công chưa thật sự thuận tiện và chưa được áp dụng một cách rộng rãi Một số dịch vụ công như bệnh viện, cơ quan thuế đã triển khai hoạt động TTKDTM, tuy nhiên chưa có sự đồng bộ và chưa thật sự đơn giản, thuận tiện Ngoài

ra, còn rất nhiều dịch vụ công vẫn áp dụng phương pháp thanh toán truyền thống là tiền mặt như đóng phạt liên quan đến lĩnh vực giao thông, đóng học phí, viện phí, thu

lệ phí, bảo hiểm,…

Một số khuyến nghị

TTKDTM là một xu thế phát triển tất yếu Ngoài việc tiết kiệm chi phí và thời gian thanh toán, nâng cao tính minh bạch trong nền kinh tế, hoạt động TTKDTM còn giúp hoạt động sản xuất và lưu thông hàng hóa trở nên nhanh chóng và hiệu quả Với tốc độ phát triển rất nhanh của công nghệ hiện nay, việc đẩy mạnh hoạt động TTKDTM đang có rất nhiều thuận lợi Để có thể đạt được mục tiêu của Chính phủ đề

ra là đến năm 2025, tỷ lệ sử dụng tiền mặt trong tổng phương tiện thanh toán đạt dưới

8% cần sự phối hợp đồng bộ của cả Chính phủ, các doanh nghiệp liên quan và cả sự ủng hộ của người dân Căn cứ vào phân tích thực trạng hoạt động TTKDTM tại Việt Nam cũng như những cơ hội và thách thức, người viết đưa ra một số đề xuất như sau:

Thứ nhất, cần xây dựng cơ sở hạ tầng cho hoạt động TTKDTM một cách đồng

bộ cho các địa phương trong cả nước Cần đưa ra các chương trình hỗ trợ, các phương tiện thanh toán phù hợp với đặc thù từng địa phương để việc TTKDTM trở nên đơn giản và thuận tiện Có như vậy, mới tạo động lực để người dân chuyển từ giao dịch tiền mặt sang các phương thức thanh toán hiện đại

Thứ hai, thị trường bán lẻ tại các đại lý, hộ kinh doanh gia đình hay chợ truyền

thống tại Việt Nam rất phổ biến Giao dịch tại các địa điểm này phần lớn vẫn được thực hiện thông qua tiền mặt Đây là một thị trường lớn, rất tiềm năng đối với các công ty cung ứng dịch vụ TTKDTM Việc nghiên cứu xây dựng các sản phẩm thanh toán phù hợp với các giao dịch nhỏ lẻ, thuận tiện, đơn giản và tiết kiệm chi phí trong việc sử dụng sẽ giúp các doanh nghiệp tiếp cận được phân khúc thị trường này

Cuối cùng, hoạt động TTKDTM trong lĩnh vực công cần được khuyến khích

nhiều hơn nữa Với sự phát triển của công nghệ thanh toán hiện nay, việc TTKDTM không còn bị hạn chế trong thanh toán thông qua ngân hàng Do đó, các quy định pháp luật cần có sự cập nhật để theo kịp với sự phát triển của công nghệ và thực tế thị trường Từ đó tạo môi trường hoạt động an toàn, thuận lợi cho hoạt động TTKDTM Ngoài ra, Chính phủ cần đưa ra các quy định cụ thể, kèm theo các chế tài đối với các giao dịch thanh toán dịch vụ công hoặc có các lộ trình cụ thể để tăng số lượng giao dịch cũng như giá trị TTKDTM Có thể tham khảo một số kinh nghiệm của các quốc gia thành công trong việc thúc đẩy TTKDTM như Thụy Điển, Pháp như cấm sử dụng tiền mặt trong một số dịch vụ công có giá trị thanh toán lớn, giảm phí TTKDTM, có chính sách hỗ trợ các đối tượng khó tiếp cận công nghệ như người già, người dân ở vùng nông thôn,… Việc xây dựng cơ sở hạ tầng thanh toán đồng bộ và hiện đại song song với các biện pháp hành chính sẽ góp phần đẩy mạnh hoạt động TTKDTM trong lĩnh vực công Từ đó làm thay đổi thói quen giao dịch tiền mặt vốn đã tồn tại rất lâu tại thị trường Việt Nam, giúp đạt được các mục tiêu mà Chính phủ đã đề ra

Kết luận

Công nghệ thanh toán phát triển một cách nhanh chóng, sự phổ biến của điện thoại thông minh, sự bùng nổ của thương mại điện tử,… đã góp phần làm cho hoạt động TTKDTM trở nên đơn giản và dễ tiếp cận hơn bao giờ hết Việt Nam hiện có rất nhiều thuận lợi để phát triển các hoạt động thanh toán hiện đại, thay thế cho thanh toán tiền mặt đã tồn tại rất lâu trên thị trường Việc nắm bắt các cơ hội và vượt qua những thách thức hiện tại sẽ giúp Việt Nam nhanh chóng đạt được mục tiêu giảm tỷ lệ tiền mặt trong giao dịch, tiến đến một thị trường thanh toán hiện đại, hiệu quả và minh bạch

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Thủ tướng Chính phủ (2016), Quyết định 2545/QĐ – TTg phê duyệt Đề án phát triển TTKDTM tại Việt Nam giai đoạn 2016 – 2020

Thủ tướng Chính phủ (2020), Chỉ thị 22/CT-TTg về việc đẩy mạnh triển khai các giải pháp phát triển TTKDTM tại Việt Nam

Cục Thương mại điện tử và kinh tế số - Bộ Công Thương (2020), Báo cáo chỉ

số thương mại điện tử 2020

Cục Thương mại điện tử và kinh tế số - Bộ Công Thương (2020), Sách trắng thương mại điện tử 2020

Phạm Tiến Dũng (2020), Đẩy mạnh TTKDTM trong lĩnh vực dịch vụ công – Kết quả và một số kiến nghị, Tạp chí Thị trường Tài chính Tiền tệ số 18

Engine Insights (2019): Khảo sát thái độ thanh toán của người tiêu dùng tại Việt Nam

Phạm Xuân Hòe (2020), TTKDTM: Thành quả và thách thức, Tạp chí Tài chính

Lưu Phước Vẹn (2019): Phát triển hoạt động TTKDTM ở Việt Nam hiện nay, Tạp chí Tài chính

Adsota (2020): Báo cáo thị trường quảng cáo số Việt Nam 2019