Bài giảng Thị trường chứng khoán: Bài 6 - TS. Lê Thị Hương Lan

Bài giảng Thị trường chứng khoán - Bài 5: Lưu ký, thanh toán chứng khoán và hệ thống thông tin trên thị trường chứng khoán với các nội dung hệ thống đăng ký, lưu ký và thanh toán bù trừ chứng khoán; hệ thống thông tin trên thị trường chứng khoán.

v1.0014102228 1

BÀI 6 LƯU KÝ, THANH TOÁN CHỨNG KHOÁN

VÀ HỆ THỐNG THÔNG TIN TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN

Giảng viên: TS Lê Thị Hương Lan – ThS Trần Thị Lan Hương

Trường Đại học Kinh tế Quốc dân

TÌNH HUỐNG KHỞI ĐỘNG

Mua bán cổ phiếu đã niêm yết nhưng nhà đầu tư chưa lưu ký cổ phiếu:

Nhà đầu tư Nguyễn Văn An, mua và giữ 300 cổ phiếu của công ty cổ phần bảo

hiểm bưu điện (mã chứng khoán PTI) từ lúc công ty chưa niêm yết trên HOSE Nhà

đầu tư An chưa lưu ký 300 cổ phiếu này tại trung tâm lưu ký

1 Nhà đầu tư này có được phép bán số cổ phiếu đang nắm giữ qua

sở giao dịch không?

2 Nhà đầu tư này phải làm gì để có thể bán được số cổ phiếu đó?

v1.0014102228 3

MỤC TIÊU

• Hiểu được các vấn đề cơ bản về: khái niệm, vai trò của hệ thống lưu ký

chứng khoán, mô hình tổ chức và chức năng của trung tâm lưu ký

chứng khoán

• Hiểu được các vấn đề liên quan tới hoạt động đăng ký, lưu ký và thanh

toán bù trừ chứng khoán

• Hiểu được các vấn đề cơ bản về hệ thống thông tin như: vai trò, đặc

điểm, các nguồn thông tin và chỉ số giá chứng khoán

• Nắm rõ các quy định của pháp luật về công bố thông tin

NỘI DUNG

Hệ thống đăng ký, lưu ký và thanh toán bù trừ chứng khoán

Hệ thống thông tin trên thị trường chứng khoán

v1.0014102228 5

1.2 Hoạt động đăng ký chứng khoán

1 HỆ THỐNG ĐĂNG KÝ, LƯU KÝ VÀ THANH TOÁN BÙ TRỪ CHỨNG KHOÁN

1.1 Khái niệm, các hoạt động và vai trò của hệ thống

1.3 Hoạt động lưu ký chứng khoán

1.4 Hoạt động thanh toán bù trừ chứng khoán

1.1 KHÁI NIỆM, CÁC HOẠT ĐỘNG VÀ VAI TRÒ CỦA HỆ THỐNG

Khái niệm

Hệ thống lưu ký, đăng ký, thanh toán bù trừ

chứng khoán là một hệ thống cơ sở vật chất và

con người phục vụ cho các xử lý trước và sau

giao dịch bao gồm đăng ký chứng khoán, lưu

ký chứng khoán, bù trừ và thanh toán các giao

dịch chứng khoán để giao dịch chứng khoán

được diễn ra suôn sẻ

v1.0014102228 7

1.1 KHÁI NIỆM, CÁC HOẠT ĐỘNG VÀ VAI TRÒ CỦA HỆ THỐNG (tiếp theo)

Các hoạt động của hệ thống

• Hoạt động đăng ký: là việc đăng ký các thông tin

về chứng khoán và quyền sở hữu chứng khoán

của người nắm giữ

• Hoạt động bù trừ: là việc xử lý thông tin về các

giao dịch chứng khoán nhằm đưa ra một con số

ròng cuối cùng mà các bên tham gia phải thanh

toán sau khi giao dịch

• Hoạt động thanh toán: là hoạt động hoàn tất các

giao dịch chứng khoán, trong đó các bên sẽ thực

hiện nghĩa vụ của mình

• Hoạt động lưu ký: là hoạt động lưu giữ, bảo quản

chứng khoán của khách hàng và giúp khách

hàng thực hiện các quyền của mình đối với

chứng khoán lưu ký

1.1 KHÁI NIỆM, CÁC HOẠT ĐỘNG VÀ VAI TRÒ CỦA HỆ THỐNG (tiếp theo)

• Thúc đẩy lưu chuyển vốn nhanh

• Giúp cho việc quản lý có hiệu quả thị trường

chứng khoán

• Đảm bảo cho các giao dịch chứng khoán

được hoàn tất

v1.0014102228 9

1.1 KHÁI NIỆM, CÁC HOẠT ĐỘNG VÀ VAI TRÒ CỦA HỆ THỐNG (tiếp theo)

Chức năng của trung tâm lưu ký

• Quản lý chứng khoán lưu ký của khách hàng

• Cung cấp chứng nhận về quyền sở hữu và các thông tin về tình hình thay đổi củachứng khoán lưu ký cho khách hàng

• Thanh toán tiền và chứng khoán qua hệ thống tài khoản

• Phân phối lãi, trả vốn gốc và cổ tức cho người sở hữu chứng khoán

• Thực hiện quyền của người sở hữu cho các chứng khoán lưu ký tại thị trường lưu ký

• Thực hiện chuyển khoản, chuyển nhượng, rút, cầm cố chứng khoán thông qua các búttoán ghi sổ trong hệ thống tài khoản

• Cung cấp thông tin về chứng khoán giả mạo, bị mất cắp…

1.2 HOẠT ĐỘNG ĐĂNG KÝ CHỨNG KHOÁN

• Đăng ký thông tin về chứng khoán: tên chứng

khoán, mã chứng khoán, số lượng chứng

khoán, loại chứng khoán

• Đăng ký thông tin về người sở hữu chứng

khoán: Họ tên, số đăng ký sở hữu, địa chỉ, điện

thoại liên lạc của người sở hữu, số lượng

chứng khoán sở hữu

v1.0014102228 11

1.2 HOẠT ĐỘNG ĐĂNG KÝ CHỨNG KHOÁN (tiếp theo)

Mục đích

• Tổ chức phát hành cung cấp thông tin chi tiết về cổ đông, loại và số lượng chứng

khoán sở hữu để trung tâm lưu ký, thành viên lưu ký có căn cứ nhận chứng khoán

của cổ đông vào lưu ký

• Để xác định ai là người được hưởng các quyền của các chứng khoán lưu ký

• Giúp khách hàng thực hiện các quyền của mình đối với chứng khoán lưu ký: quyền

nhận cổ tức, quyền bỏ phiếu, quyền nhận trái tức và vốn gốc, quyền mua, quyền

chuyển đổi,

• Cung cấp dịch vụ đại lý chuyển nhượng theo ủy quyền của Tổ chức phát hành

1.2 HOẠT ĐỘNG ĐĂNG KÝ CHỨNG KHOÁN (tiếp theo)

• (1): TCPH thông báo cho TTLK ngày đăng ký cuối cùng và thông tin thực hiện quyền

• (2): TTLK thông báo cho TVLK ngày đăng ký cuối cùng và yêu cầu lập danh sách người

sở hữu chứng khoán lưu ký

• (3): TVLK gửi cho TTLK danh sách người sở hữu chứng khoán lưu ký

• (4): TTLK lập danh sách cổ đông tổng hợp (gồm cả cả phần danh sách người sở hữuchứng khoán lưu ký và chưa lưu ký), tính toán quyền phân bổ và chuyển cho TCPH đểxác nhận

v1.0014102228 13

1.3 HOẠT ĐỘNG LƯU KÝ CHỨNG KHOÁN

• Là hoạt động lưu giữ, bảo quản chứng khoán

của khách hàng

• Thực hiện các dịch vụ liên quan đến việc mở

tài khoản lưu ký, gửi, rút, chuyển khoản, thực

hiện các giao dịch bảo đảm như cầm cố, giải

tỏa cầm cố chứng khoán

• Quản lý việc nhập, xuất và bảo quản an toàn

chứng chỉ chứng khoán tại kho chứng chỉ

chứng khoán

1.3 HOẠT ĐỘNG LƯU KÝ CHỨNG KHOÁN (tiếp theo)

Hình thức lưu ký

Lưu ký tổng hợp: là hình thức lưu ký mà các

chứng khoán cùng loại của cùng một tổ chức phát

hành được quản lý chung với nhau, không tách biệt

theo từng khách hàng

Ưu điểm:

• Đơn giản hóa thủ tục

• Tạo thuận lợi cho khách hàng thực hiện các

giao dịch chứng khoán

• Tạo thuận lợi cho khách hàng khi muốn rút

chứng khoán

• Trung tâm lưu ký có thể cung cấp các dịch vụ

tiện ích đối với chứng khoán lưu ký

v1.0014102228 15

1.3 HOẠT ĐỘNG LƯU KÝ CHỨNG KHOÁN (tiếp theo)

Hình thức lưu ký

Lưu ký riêng biệt: là hình thức lưu ký mà các

chứng khoán ghi danh được ký gửi và quản lý

theo chính tên của khách hàng lưu ký chứng

khoán đó

• Lưu giữ riêng biệt với chứng khoán của

khách hàng khác

• Rút đúng loại chứng khoán đã lưu ký

• Mua thêm/bán bớt phải ghi rõ sê ri, mã

chứng khoán và các đặc tính khác (nếu có)

• Chi phí lưu ký cao

1.3 HOẠT ĐỘNG LƯU KÝ CHỨNG KHOÁN (tiếp theo)

Tài khoản lưu ký chứng khoán

• Tài khoản chứng khoán giao dịch: dùng để phản ánh số chứng khoán hiện có của

khách hàng

• Tài khoản chứng khoán cầm cố: dùng để phản ánh số chứng khoán bị cầm cố

• Tài khoản chứng khoán chờ niêm yết (chờ giao dịch): dùng để hạch toán số chứng

khoán chờ niêm yết nhưng vẫn được phép lưu ký tại trung tâm lưu ký

• Tài khoản chứng khoán chờ rút: dùng để hạch toán số chứng khoán khách hàng có

nhu cầu rút nhưng đang trong thời gian chờ rút

• Tài khoản thanh toán bù trừ chứng khoán đã giao dịch (chờ thanh toán): dùng để

hạch toán việc giao và nhận chứng khoán theo chứng từ thanh toán chứng khoán

• Tài khoản tạm ngừng giao dịch: Chứng khoán bị kiểm soát, không còn bị kiểm soát

nữa nhưng tạm ngừng giao dịch để xác định lại giá tham chiếu

• Tài khoản tạm giữ: nhận được từ việc sử dụng quĩ hỗ trợ thanh toán

v1.0014102228 17

1.3 HOẠT ĐỘNG LƯU KÝ CHỨNG KHOÁN (tiếp theo)

Nguyên tắc quản lý tài khoản lưu ký chứng khoán

Quản lý theo 2 cấp:

• Cấp thành viên: Khách hàng phải ký hợp đồng mở tài khoản lưu ký tại thành viên lưu

ký Tại thành viên lưu ký chứng khoán:

 Quản lý chi tiết cho từng khách hàng

 Quản lý tách biệt với tài sản của thành viên lưu ký

 Không được sử dụng chứng khoán của khách hàng vì lợi ích của bên thứ 3 hoặc

của thành viên lưu ký

 Hoàn tất nghĩa vụ đối với khách hàng trong trường hợp khách hàng chuyển sang

thành viên lưu ký khác

• Cấp trung tâm: Thành viên lưu ký mở tài khoản lưu ký đứng tên thành viên lưu ký tại

trung tâm lưu ký Tại trung tâm lưu ký chứng khoán:

 Quản lý tách biệt với tài sản của trung tâm lưu ký

 Không được sử dụng chứng khoán của khách hàng vì lợi ích của bên thứ 3 hoặc

của trung tâm lưu ký

1.3 HOẠT ĐỘNG LƯU KÝ CHỨNG KHOÁN (tiếp theo)

Dịch vụ liên quan tới mở tài khoản lưu ký

v1.0014102228 19

1.3 HOẠT ĐỘNG LƯU KÝ CHỨNG KHOÁN (tiếp theo)

Đối với chứng khoán cầm cố

Thành viên lưu ký chỉ được phép cầm cố chứng

khoán của khách hàng được lưu ký tại trung tâm

lưu ký khi:

• Thành viên lưu ký có cấp tín dụng cho khách

hàng lưu ký và được thế chấp bằng chứng

khoán được đưa vào lưu ký tổng hợp tại

trung tâm lưu ký

• Khách hàng lưu ký có văn bản ủy quyền cho

thành viên lưu ký tại tài khoản chứng khoán

của mình khi thành viên lưu ký có nhu cầu

được tái cấp vốn từ trung tâm lưu ký

1.3 HOẠT ĐỘNG LƯU KÝ CHỨNG KHOÁN (tiếp theo)

Qui trình cầm cố và giải tỏa cầm cố chứng khoán

27

1

7

64

6

v1.0014102228 21

1.3 HOẠT ĐỘNG LƯU KÝ CHỨNG KHOÁN (tiếp theo)

Chú thích sơ đồ

1 Bên cầm cố và bên nhận cầm cố ký hợp đồng cầm cố chứng khoán

2 Bên cầm cố làm thủ tục cầm cố chứng khoán với thành viên lưu ký nơi bên cầm cố mở

tài khoản

3 Thành viên lưu ký bên cầm cố sẽ kiểm tra tính hợp lệ, chính xác của hồ sơ và mở tài

khoản cầm cố cho khách hàng; hạch toán số chứng khoán từ tài khoản giao dịch sang

tài khoản cầm cố chứng khoán

4 Thành viên lưu ký bên cầm cố sẽ thông báo cho trung tâm lưu ký về giao dịch cầm cố

5 Trung tâm lưu ký mở tài khoản cầm cố cho thành viên lưu ký và hạch toán số chứng

khoán cầm cố theo qui định

6 Trung tâm lưu ký thông báo kết qủa cầm cố cho thành viên lưu ký bên cầm cố và bên

nhận cầm cố

7 Thành viên lưu ký thông báo kết quả cầm cố cho bên cầm cố và bên nhận cầm cố

1.4 HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN BÙ TRỪ CHỨNG KHOÁN

• Bù trừ là việc xử lý thông tin về các giao dịch

chứng khoán, tính toán lại nhằm xác định số

tiền và chứng khoán ròng cuối cùng mà các

đối tác tham gia giao dịch phải có nghĩa vụ

thanh toán sau khi giao dịch được thực hiện

 Bù trừ song phương

 Bù trừ đa phương

• Thanh toán là hoạt động cuối cùng để hoàn

tất các giao dịch chứng khoán, trong đó các

bên sẽ thực hiện nghĩa vụ của mình

v1.0014102228 23

1.4 HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN BÙ TRỪ CHỨNG KHOÁN (tiếp theo)

Phương thức bù trừ

• Bù trừ song phương: là phương thức bù trừ

các giao dịch chứng khoán được khớp trong

cùng ngày theo từng cặp đối tác giao dịch và

theo từng loại chứng khoán để xác định nghĩa

vụ thanh toán ròng đối với tiền và chứng

khoán của mỗi bên thanh toán

• Bù trừ đa phương: là phương thức bù trừ các

giao dịch chứng khoán được khớp trong cùng

ngày giữa tất cả các bên tham gia giao dịch

theo từng loại chứng khoán để xác định nghĩa

vụ thanh toán ròng đối với tiền và chứng

khoán của mỗi bên thanh toán

1.4 HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN BÙ TRỪ CHỨNG KHOÁN (tiếp theo)

Nguyên tắc thanh toán bù trừ

• Điều kiện: Tập trung hóa chứng khoán tại hệ thống

• Tác dụng: Đảm bảo thanh toán tiền và chuyển giao chứng khoán

• Nguyên tắc:

 Thanh toán theo kết quả bù trừ đa phương, song phương và thanh toán theo

từng giao dịch

 Thực hiện theo từng chứng khoán và tách biệt theo loại tài khoản mà cho khách

hàng trong nước, ngoài nước và tự doanh của thành viên lưu ký

v1.0014102228 25

1.4 HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN BÙ TRỪ CHỨNG KHOÁN (tiếp theo)

Nguyên tắc thanh toán bù trừ

• Đối với chứng khoán niêm yết, thực hiện căn cứ vào kết quả giao dịch do SGD

chứng khoán cung cấp

• Đối với chứng khoán chưa niêm yết, căn cứ vào kết quả giao dịch của nhà đầu tư

được thực hiện tại các công ty chứng khoán và chuyển vào trung tâm lưu ký thông

qua SGD chứng khoán

• Thành viên lưu ký phải mở tài khoản thanh toán bù trừ chứng khoán chưa niêm yết

tại ngân hàng chỉ định thanh toán tách bạch với tài khoản thanh toán bù trừ chứng

khoán niêm yết

• Khách hàng mở tài khoản tại ngân hàng thương mại là thành viên lưu ký, giao dịch

qua công ty chứng khoán, việc thanh toán sẽ do ngân hàng lưu ký thực hiện

• Thành viên lưu ký có nghĩa vụ thực hiện thanh toán giao dịch cho khách hàng trong

trường hợp thành viên lưu ký không thực hiện đúng nguyên tắc về quản lý và thanh

toán giao dịch theo qui định của luật pháp dẫn tới thiếu tiền hoặc chứng khoán để

thanh toán

• Chuyển giao chứng khoán cùng với thanh toán tiền (DVP)

1.4 HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN BÙ TRỪ CHỨNG KHOÁN (tiếp theo)

Các hình thức thanh toán bù trừ

• Thanh toán bù trừ đa phương

• Thanh toán bù trừ song phương

• Thanh toán trực tiếp

v1.0014102228 27

1.4 HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN BÙ TRỪ CHỨNG KHOÁN (tiếp theo)

1.4 HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN BÙ TRỪ CHỨNG KHOÁN (tiếp theo)

Sơ đồ quy trình thanh toán bù trừ

SGDCK/TTGDCK

Hệ thống Giao dịch

TVLKBên mua (M)

TTLK

Bộ phận TTBT

TK TTBT (B) TTLK

TK TTBT (M)

TK CKGD (B)

TK TTBT (M) TTLK

TK TTBT (B)

TK TGGD (M)

TK TGGD (B)

Ngân hàng chỉ định

(1) (2)

(2)

(4) (4)

(7)

(9)

(7) (5) (9)

(11)

(6) , (8) , (10)

v1.0014102228 29

1.4 HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN BÙ TRỪ CHỨNG KHOÁN (tiếp theo)

Chú thích sơ đồ

(1) Thanh toán giao dịch gửi kết quả giao dịch cho trung tâm lưu ký

(2) Trung tâm lưu ký gửi “Thông báo kết quả giao dịch” cho các thành viên lưu ký

(3) Thành viên lưu ký gửi “Thông báo xác nhận kết quả giao dịch”

(4) Bộ phận thanh toán bù trừ gửi chứng từ thanh toán cho các thành viên lưu ký, bộ phận

lưu ký, ngân hàng chỉ định

(5) Bộ phận lưu ký chuyển số chứng khoán từ tài khoản chứng khoán giao dịch của B vào

tài khoản thanh toán bù trừ B

Ngân hàng chỉ định chuyển tiền từ tài khoản trung gian giao dịch chứng khoán của Mvào tài khoản thanh toán bù trừ M

(6) Trung tâm lưu ký và ngân hàng chỉ định kiểm tra đối chiếu số dư

(7) Bộ phận lưu ký chuyển số chứng khoán từ tài khoản thanh toán bù trừ của B vào tài

khoản thanh toán bù trừ của trung tâm lưu ký

Ngân hàng chỉ định chuyển tiền từ tài khoản thanh toán bù trừ của M vào tài khoảnthanh toán bù trừ của trung tâm lưu ký

1.4 HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN BÙ TRỪ CHỨNG KHOÁN (tiếp theo)

Chú thích sơ đồ

(8) Trung tâm lưu ký và ngân hàng chỉ định kiểm tra đối chiếu số dư

(9) Bộ phận lưu ký chuyển số chứng khoán từ tài khoản thanh toán bù trừ của trung tâmgiao dịch vào tài khoản thanh toán bù trừ của M

Ngân hàng chỉ định chuyển tiền từ tài khoản thanh toán bù trừ của trung tâm giao dịchvào tài khoản thanh toán bù trừ của B

(10) Trung tâm lưu ký và ngân hàng chỉ định kiểm tra đối chiếu số dư

(11) Bộ phận lưu ký phân bổ chứng khoán từ tài khoản thanh toán bù trừ của M vào tàikhoản chứng khoán giao dịch của M

Ngân hàng chỉ định phân bổ tiền từ tài khoản thanh toán bù trừ của B vào tài khoảntrung gian giao dịch chứng khoán của B

v1.0014102228 31

2.2 Nguồn thông tin trên thị trường chứng khoán

2 HỆ THỐNG THÔNG TIN TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN

2.1 Khái niệm và vai trò

2.3 Chỉ số giá chứng khoán

2.1 KHÁI NIỆM VÀ VAI TRÒ

• Khái niệm: là những chỉ tiêu, tư liệu phản ánh bức

tranh của thị trường chứng khoán và tình hình kinh

tế - chính trị - xã hội liên quan tại những thời điểm

hoặc thời kỳ khác nhau

• Vai trò:

 Đảm bảo lòng tin và sự công bằng cho các nhà

đầu tư trên thị trường chứng khoán

 Đảm bảo nguyên tắc công khai của thị trường

 Hỗ trợ nhà đầu tư khi ra quyết định đầu tư

 Giúp cơ quan quản lý tốt thị trường

v1.0014102228 33

2.1 KHÁI NIỆM VÀ VAI TRÒ (tiếp theo)

• Đặc điểm thông tin trên thị trường chứng khoán:

 Phong phú, đa dạng

 Nhanh nhạy

 Công khai - công bằng

 Điện tử hóa – Công nghệ thông tin

• Yêu cầu thông tin trên thị trường chứng khoán:

 Tính chính xác

 Tính đầy đủ

 Tính kịp thời

 Tính dễ tiếp cận

2.2 NGUỒN THÔNG TIN TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN

• Thông tin từ tổ chức niêm yết:

 Thông tin trên bản cáo bạch

 Thông tin định kỳ

 Thông tin bất thường

 Thông tin theo yêu cầu

• Thông tin từ Sở giao dịch:

 Thông tin từ nhà quản lý thị trường

 Thông tin về diễn biến thị trường

 Thông tin về các nhà đầu tư

• Thông tin từ các tổ chức kinh doanh, dịch vụ

chứng khoán