PHÁT TRIỂN DU LỊCH BIỂN đà NẴNG THEO HƯỚNG bền VỮNG về môi TRƯỜNG ở đà NẴNG HIỆN NAY

Đà Nẵng là thành phố trẻ đang trên đà phát triển nhanh và hướng tới sự phát triển bền vững, việc phát triển du lịch kết hợp với bảo vệ môi trường là vấn đề quan trọng trong chiến lược ph

PHÁT TRIỂN DU LỊCH THEO HƯỚNG BỀN VỮNG VỀ MÔI

TRƯỜNG Ở THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG TOURISM DEVELOPMENT TOWARDS ENVIRONMENTAL

SUSTAINABILITY IN DANANG CITY

ThS Lê Đức Thọ

Trường Cao đẳng Nghề Đà Nẵng

ThS Nguyễn Thị Lệ Hữu

Trường Đại học Nội vụ Hà Nội – Phân hiệu Quảng Nam (Tuyển tập báo cáo hội nghị toàn quốc: “Khoa học trái đất và tài nguyên với

phát triển bền vững – ERSD 2020”, ISBN 978-604-76-2277-1, Nxb Giao

thông vận tải, tr.160-164 Năm 2020)

TÓM TẮT

Bài viết sử dụng phương pháp thu thập tài liệu thứ cấp nghiên cứu về thực trạng phát triển du lịch tại thành phố Đà Nẵng theo định hướng bền vững về môi trường Kết quả cho thấy, thời gian qua, phát triển du lịch có trách nhiệm thân thiện với môi trường đang là hướng đi mới mẻ Đà Nẵng đã

có những giải pháp để phát triển du lịch và đạt được những kết quả kết quả tốt Tổng thu du lịch tăng qua từng năm và đóng góp đáng kể vào ngân sách thành phố, tuy nhiên bên cạnh những kết quả đạt được, ngành du lịch Đà Nẵng đang đối mặt với những khó khăn nhất định, nhất là vấn đề môi trường trong phát triển du lịch Bài viết cũng đề xuất một số giải pháp nhằm phát triển du lịch Đà Nẵng theo hướng bền vững về môi trường trong thời gian tới

Từ khóa: Du lịch bền vững; du lịch bền vững về môi trường; du lịch

Đà Nẵng

ABSTRACT

The paper uses the method of collecting secondary documents to study the current situation of tourism development in Danang city in an environmentally sustainable orientation The results show that, over time, developing environmentally responsible tourism is a new direction Da Nang

has developed solutions to develop tourism and achieve good results Total tourism revenue increases year by year and contributes significantly to the city's budget, but besides the achieved results, the tourism industry in Danang is facing certain difficulties, especially environmental issues in tourism development The article also proposes some solutions to develop Danang tourism towards environmental sustainability in the coming time

Key words: Sustainable tourism; environmentally sustainable tourism;

Da Nang tourism

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Du lịch là một trong những ngành kinh tế mũi nhọn của thành phố Đà Nẵng Trong những năm qua, ngành Du lịch Đà Nẵng có mức tăng trưởng bền vững với lượng du khách ngày càng gia tăng Đà Nẵng là thành phố trẻ đang trên đà phát triển nhanh và hướng tới sự phát triển bền vững, việc phát triển du lịch kết hợp với bảo vệ môi trường là vấn đề quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của thành phố Tuy nhiên, phát triển du lịch cũng đồng thời gây ra các áp lực lớn đối với môi trường, mà nguy cơ hiện hữu lớn nhất hiện nay là vấn đề rác thải nhựa và nước thải gây ô nhiễm Mặc

dù, ngành công nghiệp “không khói” đem lại lợi nhuận cao, nhưng bên cạnh

đó, cũng tồn tại những mặt trái tác động đến môi trường, thiên nhiên Chính

vì vậy, nghiên cứu thực trạng phát triển du lịch theo hướng bền vững về môi trường và đề xuất một số giải pháp nhằm phát triển du lịch gắn với bảo vệ môi trường ở thành phố Đà Nẵng hiện nay là việc làm cần thiết

2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Cơ sở lý luận

Phát triển du lịch theo hướng bền vững

Theo Tổ chức du lịch thế giới (WTO - the World Tourism Organisation) thì “Du lịch bền vững là việc phát triển các hoạt động du lịch nhằm đáp ứng các nhu cầu hiện tại của du khách và người dân bản địa trong khi vẫn quan tâm đến việc bảo tồn và tôn tạo các nguồn tài nguyên cho việc

phát triển du lịch trong tương lai Du lịch bền vững sẽ có kế hoạch quản lý các nguồn tài nguyên nhằm thoả mãn các nhu cầu về kinh tế, xã hội, thẩm

mỹ của con người trong khi vẫn duy trì được sự toàn vẹn về văn hoá, đa dạng sinh học, sự phát triển của các hệ sinh thái và hệ thống hỗ trợ cho cuộc

sống của con người” Như vậy, phát triển du lịch bền vững là hoạt động phát

triển du lịch ở một khu vực cụ thể sao cho nội dung, hình thức và quy mô là thích hợp và bền vững theo thời gian, không làm suy thoái môi trường, không làm ảnh hưởng đến khả năng hỗ trợ các hoạt động phát triển khác Ngược lại tính bền vững của hoạt động phát triển du lịch được xây dựng trên nền tảng sự thành công trong phát triển các ngành khác, sự phát triển chung của toàn xã hội

Tại Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất về Môi trường và Phát triển tổ chức

ở Rio de Janeiro (Braxin) năm 1992 và Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới về Phát triển bền vững tổ chức ở Johannesburg (Cộng hoà Nam Phi) năm 2002

đã xác định “Phát triển bền vững được hình thành trong sự hoà nhập, đan xen và thoả hiệp của 3 hệ thống tương tác là hệ kinh tế, hệ văn hoá - xã hội

và hệ môi trường” Như vậy, khi xem xét tính bền vững của hoạt động du

lịch, cần có sự đánh giá một cách tổng quát trên cả ba phương diện: kinh tế,

xã hội và môi trường Phát triển du lịch bền vững mang tính ba chiều, giống chiếc kiềng ba chân Nếu một chân bị gãy, cả hệ thống sẽ bị sụp đổ

Phát triển du lịch bền vững về môi trường là một trong ba khía cạnh

của phát triển du lịch bền vững, nhằm sử dụng tốt nhất các tài nguyên môi trường đóng vai trò chủ yếu trong phát triển du lịch, duy trì quá trình sinh thái thiết yếu, và giúp duy trì di sản thiên nhiên và đa dạng sinh học tự nhiên

2.2 Phương pháp nghiên cứu

Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính, sử dụng các nguồn tài liệu thứ cấp để nghiên cứu về thực trạng phát triển du lịch theo hướng bền vững về môi trường ở Đà Nẵng và đề xuất một số biện pháp nhằm phát triển du lịch gắn với bảo vệ môi trường ở thành phố Đà Nẵng hiện nay

3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 Thực trạng phát triển du lịch theo hướng bền vững về môi trương ở Đà Nẵng

Bảo vệ môi trường trong hoạt động du lịch đang được Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm, hệ thống các văn bản pháp luật quy định Bảo vệ môi trường trong hoạt động du lịch đã bước đầu được hình thành, tạo hành lang pháp lý phát triển du lịch bền vững Nhận thức được vấn đề này, nhiều địa phương đã và đang có những hành động quyết liệt nhằm bảo vệ môi trường Tại Đà Nẵng, du lịch được xác định là ngành kinh tế mũi nhọn của thành phố ở hiện tại và tương lai Đà Nẵng đã có những giải pháp để phát triển du lịch và đạt được những kết quả kết quả tốt Tổng thu du lịch tăng qua từng năm và đóng góp đáng kể vào ngân sách thành phố (bảng 1)

Bảng 1: Tổng lượt khách Du lịch đến Đà Nẵng và doanh thu từ du lịch

ở Đà Nẵng giai đoạn 2013 - 2019

Nă

m

Tổng lượt khách quốc tế và nội địa đến Đà

Nẵng qua các năm (triệu lượt) Tổng

thu (tỷ đồng)

Tăng trưởng (%)

Tổng

lượt

khách

Tăng trưởng (%)

Khách quốc tế

Tăng trưởn

g (%)

Khách nội địa

Tăng trưởn

g (%)

2018 7,66 15,5 2,875 23,3 4,78 11,2 24.060 23,3

(Nguồn: Kết quả điều tra tổng hợp do tác giả thực hiện)

Sở dĩ đạt được những kết quả trên là do cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp du lịch, người dân Đà Nẵng đã “chung sức, chung lòng” hướng tới mục tiêu bảo tồn, tu tạo các nguồn tài nguyên phục vụ cho phát triển bền vững

Đà Nẵng đã tập trung đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng như đường, điện,

nước, viễn thông, cảng biển… thuận tiện, đảm bảo cơ sở hạ tầng hiện đại, nhưng không ảnh hưởng xấu đến cảnh quan và môi trường Việc quản lý ô nhiễm nguồn nước, ô nhiễm không khí do phát thải của các phương tiện giao thông và hoạt động dịch vụ luôn được quan tâm thực hiện Chính quyền thành phố thường xuyên kiểm tra công tác đảm bảo vệ sinh môi trường tại các khu trung tâm thành phố, tuyến đường ven biển, các khu điểm Du lịch, các điểm tập trung đông du khách; thường xuyên thanh kiểm tra các hoạt động Du lịch tại các khu điểm Du lịch, bãi biển Du lịch, các điểm Du lịch tự phát; tăng cường công tác quản lý Nhà nước đối với các thị trường khách trọng điểm nhằm bảo đảm môi trường Du lịch lành mạnh, bền vững

Với mục tiêu xây dựng Thành phố bền vững về môi trường, Đà Nẵng

đã phát triển các ngành dịch vụ (ngân hàng, bảo hiểm, y tế…); cung cấp các dịch vụ công cộng như vệ sinh môi trường, trang trí đường phố, an toàn vệ sinh thực phẩm, quản lý, niêm yết giá… để phục vụ tối đa nhu cầu du khách, điển hình như việc trồng nhiều cây xanh trên các tuyến phố, hệ thống công viên, vườn hoa…đồng thời, xây dựng thiết chế văn hóa trong khu dân cư tại các quận, huyện để người dân hiểu và thực hiện Bên cạnh đó, cộng đồng dân cư và doanh nghiệp trên địa bàn Thành phố cùng hành động vì môi trường thông qua các phong trào "Tết trồng cây", "Ngày Chủ nhật xanh -sạch - đẹp", cuộc thi "Mô hình tiêu biểu phát triển cây xanh"…đã phủ xanh nhiều tuyến phố; những khu đất trống được thay thế bằng khu vườn hoa xanh, sạch, đẹp

Thời gian qua, các doanh nghiệp lữ hành, lưu trú tại Đà Nẵng cũng đã đưa vào chương trình những tour như: đi bộ, đạp xích lô, đi xe đạp đồng hành,… kết hợp với các hoạt động bảo vệ môi trường và nhận được sự hưởng ứng cao từ cộng đồng dân cư và du khách Bên cạnh đó, các tour ngắm voọc, lặn ngắm san hô, câu cá đã được Ban Quản lý Bán đảo Sơn Trà

và các bãi biển Du lịch Đà Nẵng xây dựng nhằm đưa vào khai thác góp phần giúp du khách ý thức hơn trong việc bảo tồn cảnh quan thiên nhiên, bảo tồn môi trường

Ngành Du lịch Đà Nẵng tập trung nâng cao chất lượng Du lịch theo hướng chuyên nghiệp, bảo đảm môi trường Du lịch an ninh, an toàn, sạch đẹp, thân thiện và mang tính bền vững Bên cạnh đó, ngành cũng tập trung phát triển Du lịch theo chiều sâu, hình thành các sản phẩm Du lịch mới có sức cạnh tranh cao Ưu tiên phát triển theo nhóm sản phẩm như nhóm sản phẩm Du lịch biển, nghỉ dưỡng cao cấp; nhóm sản phẩm Du lịch mua sắm,

Du lịch hội nghị/hội thảo (M.I.C.E); nhóm sản phẩm Du lịch văn hóa, lịch

sử, sinh thái, làng nghề; đa dạng hóa các sản phẩm Du lịch bổ trợ như Du lịch tâm linh, Du lịch thể thao giải trí biển… Với những nổ lực trên, ngày 31/8/2018, thành phố Đà Nẵng đón nhân danh hiệu “Thành phố Xanh quốc gia năm 2018” do Tổ chức bảo tồn thiên nhiên thế giới (wwf) bình chọn Công tác tuyên truyền, giáo dục, nâng cao ý thức và trách nhiệm về bảo

vệ môi trường được triển khai dưới nhiều hình thức phong phú, giúp người dân tiếp cận thông qua nhiều kênh thông tin, tập huấn, nói chuyện chuyên

đề, họp tổ dân phố, các phương tiện thông tin đại chúng, phong trào, sự kiện, chiến dịch đã huy động được sự tham gia của toàn thể cộng đồng, tạo sức lan tỏa mạnh và đạt hiệu quả nhất định Qua quá trình thực hiện, toàn thành phố đã xuất hiện nhiều mô hình hay, cách làm hiệu quả như: “Tổ dân phố không rác”, “Doanh nghiệp xanh-sạch-đẹp”, “Trường học xanh”, “Ngày chủ nhật xanh-sạch-đẹp”

Những hành động trên đã phần nào tạo ấn tượng đẹp với du khách trong nước và quốc tế Ngành Du lịch Đà Nẵng đã tích cực tuyên truyền những lợi ích mà du lịch mang lại cho người dân; đồng thời, Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch Đà Nẵng đã ban hành bộ quy tắc ứng xử trong hoạt động du lịch quy định đối với các tổ chức, cá nhân và các ngành hoạt động liên quan đến du lịch, trong đó yêu cầu du khách phải tôn trọng truyền thống văn hóa, phong tục tập quán địa phương, có ý thức bảo vệ môi trường tự nhiên và xã hội, tuân thủ những quy định tại từng điểm tham quan

Tận dụng nguồn tài nguyên du lịch phong phú, đa dạng, vị trí địa lý thuận lợi, Đà Nẵng đã và đang tạo ra những sản phẩm du lịch khác biệt, thu

hút khách du lịch trong và ngoài nước Nếu như trước đây, sản phẩm du lịch được phát triển mang tính đa dạng với mọi loại hình thì những năm gần đây,

Đà Nẵng đã “đặc biệt hóa” sản phẩm du lịch dựa trên cơ sở khai thác tài nguyên du lịch bền vững Bên cạnh việc đầu tư, hình thành các cơ sở lưu trú

du lịch, Đà Nẵng còn là thành phố biển có hệ thống các khu nghỉ dưỡng chất lượng cao, nổi tiếng thế giới như: Furama, Novotel, Vinpearl, Intercontinental, Hyatt, Crowne Plaza, Pullman, Mercure

Tuy nhiên, phát triển du lịch cũng đồng thời gây ra các áp lực lớn đối

với môi trường, mà nguy cơ hiện hữu lớn nhất hiện nay là vấn đề rác thải nhựa và nước thải gây ô nhiễm Với nhiều điểm đến như: chùa Linh Ứng, bãi Bụt, bãi Đa, ghềnh Bàng, mũi Nghê , mỗi ngày bán đảo Sơn Trà đón hàng trăm lượt khách đến tham quan, khám phá cảnh quan, thiên nhiên Những đợt cao điểm như lễ, Tết, có hàng ngàn lượt khách ghé thăm Sau mỗi chuyến đi của khách, nhiều rác thải nhựa khó phân hủy bị bỏ lại, ảnh hưởng tới môi trường sống của các loài động, thực vật nơi đây Sự tăng trưởng nhanh về số lượng khách du lịch dẫn đển nguy cơ quá tải về môi trường và hạ tầng phục vụ; các cống xả thải ra biển ảnh hưởng đến môi trường du lịch; các dịch vụ vui chơi giả trí về đêm phục vụ du khách còn chưa phong phú; chất lượng dịch vụ, môi trường kinh doanh du lịch một số nơi, một số doanh nghiệp còn thiếu lành mạnh

3.2 Một số giải pháp phát triển du lịch bền vững về môi trường ở thành phố Đà Nẵng hiện nay

Môi trường đóng vai trò quyết định trong việc định hướng phát triển du lịch theo hướng bền vững Vì vậy, Đà Nẵng cần thực hiện nhiều giải pháp đồng bộ để bảo vệ môi trường, góp phần tạo cảnh quan, cải thiện khí hậu khu vực và hướng đến một nền du lịch xanh, bền vững

Đẩy mạnh công tác tuyên truyền giáo dục bảo vệ môi trường dưới nhiều hình thức cho những người làm du lịch và du khách tham quan

Thông qua việc tuyên truyền và làm chuyển biến nhận thức của các cấp, các ngành, người dân về vai trò, vị trí của du lịch, tạo ra sự chuyển biến

hơn nữa trong việc ban hành chính sách phát triển du lịch và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về các loại hình du lịch nghỉ dưỡng, sinh thái, nghiên cứu lịch sử, thể dục – thể thao, chữa bệnh…, kết hợp phát triển với việc bảo

vệ tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường sống và giữ gìn an ninh quốc phòng trên địa bàn thành phố Tại các khu, điểm du lịch cần bổ sung thêm pano tuyên truyền về công tác bảo vệ môi trường, khẩu hiệu tuyên truyền về công tác bảo vệ môi trường trên các tàu phục vụ khách du lịch

Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với phát triển du lịch và bảo

vệ môi trường

Tăng cường vai trò của các cấp ủy Đảng, chính quyền về phát triển du lịch và bảo vệ môi trường Các cơ quan quy hoạch đô thị và quản lý du lịch thành phố cần hiểu rõ tầm quan trọng của tài sản di sản với vai trò là nguồn lực kinh tế và quốc gia quan trọng cũng như công nhận giá trị kinh tế và nhu cầu cần được bảo tồn cẩn thận; giữ gìn các bãi biển sạch sẽ và ưu tiên phát triển đa dạng, bền vững Tăng cường trồng cây xanh tại các cơ sở kinh doanh du lịch Không nên chặt phá những hàng phi lao ven biển dưới bất kỳ hình thức nào, vì đây là loại cây có vai trò quan trọng trong việc tạo cảnh quan sinh thái, giúp chống nạn cát bay mỗi khi có gió bão mạnh Có chính sách ưu tiên, ưu đãi đối với các dự án du lịch sinh thái, du lịch biển và các đơn vị áp dụng công nghệ môi trường Phối hợp với các cấp chính quyền cơ

sở, doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực du lịch, Ban Quản lý các khu du lịch để xây dựng, ban hành các quy định về bảo vệ môi trường du lịch Cùng với đó, quy hoạch tổng thể phát triển ngành du lịch phải gắn với quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế, xã hội, quy hoạch tài nguyên môi trường; thực hiện tốt quy hoạch về nguồn cung cấp nước sạch cho khu vực đô thị và nông thôn, nhất là các địa điểm du lịch trọng điểm

Đầu tư, nâng cao cơ sở vật chất kỹ thuật phục vụ phát triển du lịch

Nâng cấp, bảo trì, sửa chữa hệ thống giao thông phục vụ vận chuyển khách du lịch được tốt hơn để hạn chế phát sinh bụi, đặc biệt là một số tuyến đường đến các điểm du lịch nổi trội nối các điểm du lịch với các tưyến

đường giao thông liên tỉnh, liên huyện Đầu tư hệ thống xử lý nước thải tập

trung, hệ thống thoát nước tại các khu du lịch; hạn chế ô nhiễm từ nước thải sinh hoạt là dùng bể phốt 3 ngăn cho nước thải vệ sinh và bể lắng lọc cho nước thải tắm rửa Tỉnh và các doanh nghiệp cũng cần đầu tư thêm các nhà

vệ sinh công cộng di động dọc các đường dạo chơi để phục vụ khách du lịch Các đơn vị khi xây dựng cơ sở kinh doanh du lịch phải tuân thủ các điều kiện môi trường Thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường phải đạt độ chính xác cao, không nên coi đây chỉ là thủ tục khi tiến hành kinh doanh Từng bước hoàn hiện và tiến tới toàn bộ các cơ sở dịch vụ du lịch phải hoàn thiện xử lý nước thải trước khi đưa vào hệ thống thải chung của thành phố Các đơn vị phải có thùng rác nắp đậy phân loại chất thải rắn

Giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho đội ngũ lao động du lịch và sinh viên ngành du lịch trên địa bàn thành phố

Việc nâng cao nhận thức cho đội ngũ lao động du lịch và sinh viên ngành du lịch về tầm quan trọng và tính chất phức tạp của du lịch sẽ giúp cho việc nâng cao lòng tự hào nghề nghiệp và tăng cường sản phẩm du lịch đối với du khách và ngành du lịch Việc đào tạo phải bao gồm cả giáo dục đa văn hóa nhằm tăng cường sự hiểu biết và cảm nhận khác nhau về văn hóa và làm cho nhân viên du lịch và học viên nắm được nhu cầu của khách và cả chủ nhà Điều đó cũng góp phần loại bỏ các thành kiến không tốt và tư tưởng bài ngoại Đồng thời, tổ chức đào tạo, tập huấn tại chỗ cho cán bộ, nhân dân địa phương, nhất là nơi có khu, điểm du lịch

Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra

Xử lý nghiêm các hành vi vi phạm về giá dịch vụ, an toàn vệ sinh thực phẩm, chèo kéo khách du lịch, gây ô nhiễm môi trường tại các khu, điểm, bãi tắm du lịch, bảo đảm an ninh, an toàn cho du khách, tạo ra môi trường đầu tư tốt nhất cho các tổ chức, cá nhân thuộc mọi thành phần kinh tế tham gia hoạt động trên lĩnh vực du lịch Trong khai thác du lịch, các cơ quan quản lý phải luôn nhấn mạnh đến vấn đề bảo vệ môi trường và duy trì hệ sinh thái tự nhiên vốn có tại các điểm du lịch; đặt vấn đề bảo vệ môi trường

trở thành một trong những nhiệm vụ quan trọng trong quy hoạch các đề án, chiến lược phát triển du lịch của thành phố và các khu, điểm du lịch Bên cạnh đó, thường xuyên phối hợp với các ngành chức năng để thanh tra, kiểm tra việc chấp hành các quy định về bảo vệ môi trường, xử lý và khắc phục các hậu quả ô nhiễm, suy thoái môi trường, bảo vệ đa dạng sinh học do tác động của hoạt động du lịch

4 KẾT LUẬN

Sự phát triển của ngành du lịch gắn chặt chẽ, mật thiết với môi trường, đặc biệt là môi trường tự nhiên nên việc giữ gìn bảo vệ môi trường là vô cùng quan trọng trong phát triển du lịch theo hướng bền vững Khi lượng khách đến Đà Nẵng tăng kéo theo chất thải từ du lịch tăng, đây là mâu thuẫn nội tại bên trong Thực trạng phát triển du lịch đã và đang tạo ra những sức

ép nhất định lên môi trường sinh thái của thành phố Để khai thác tối đa lợi thế của du lịch, đồng thời kết hợp với việc bảo vệ môi trường sinh thái giúp

Đà Nẵng trở thành “Thành phố thân thiện môi trường”, thành phố thực sự đáng sống, là điểm đến hấp dẫn du khách trong và ngoài nước, thì Đà Nẵng cần có những bước đột phá trong lĩnh vực này Chính vì vậy, giải pháp phát triển du lịch gắn với bảo vệ môi trường ở Đà Nẵng là cần thiết cho chiến lược phát triển kinh tế xã hội của thành phố

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Lê Đức Thọ (2020), “Đà Nẵng định hướng phát triển du lịch thông

minh”, Tạp chí Du lịch điện tử, http://vtr.org.vn

[2] Lê Đức Thọ (2019), “Đào tạo nguồn nhân lực du lịch cho thành phố Đà Nẵng hiện nay – Nhu cầu và giải pháp”, Kỷ yếu Hội thảo khoa học:

“Đào tạo ngành công nghệ thông tin và du lịch đáp ứng nguồn nhân lực theo cơ chế đặc thù”, Nxb Khoa học và Kỹ thuật, tr.344-351

[3] Lê Đức Thọ, Lâm Thị Hồng Thắm (2019), “Quan điểm của Hồ Chí Minh về môi trường và bảo vệ môi trường với vấn đề xây dựng “thành phố