O khfa canh quan he gidi tac gia ciing da cho biet them ve dia vi ciia ngudi phu nir Thai trong gia dinh va cong dong [2, 77] day la tu lieu dang quy giiip cho chiing toi cd ca sd so san
Trang 1DAI HOC QUOC GIA HA NOI DAI HOC KHOA HOC XA HOI VA NHAN VAN
LLTONG THI THU HANG
PHU Ntr THAI DEN VOl VIEC BAO TON VAN HO A
TRONG T H O I K Y DOT M 6 I
(Qua nghien cmi b xa Thanh Luong, Dien bien, Lai Chau)
LUAN VAN THAC SY KHOA HOC LICH SIT CHUYEN NGANH DAN T O C HOC
Trang 2M U C L U C
Trang
Phan thu nhat 7
DAN LUAN
1 Tinh c^p thiet, y nghia khoa hgc va thuc ti6n cua dt tai 7
2 Lich su nghien cuu van de 9
3 Muc dich nghien ctiu cua de tai 14
4 Doi tugng va pham vi nghien cuu 15
5 Nguon tai lieu cua luan van 16
6 Co so ly luan va phuang phap nghien ciru 16
7 Dong gop ciia luan van 17
8 Bo cue cua luan van 18
Phan thii hai 19
NOI DUNG CUA LUAN VAN
Chuong mot 19
GI6I THIEU KHAI QUAT vt DIA BAN NGHIEN ClTU
1.1 Dieu kien tu nhien a Thanh Luong 19
1.2 Lich su tgc ngucfi va dan cu a Thanh Luong 21
1.2.1 Lich su tgc ngucri 21
1.2.1.1 Vai net ve ngucd Thai a Viet Nam 21 1.2.1.2 Nguai Thai a Thanh Luong 22 1.2.2 Su phan bo dan cu a Thanh Luong 25
1.3 Thanh Luong trong khung canh doi mai 26
Chuong hai 31 KHAI QUAT Vfi VAN HOA THAI VA BIEN DOI VAN HOA CUA
NGUCII THAI 6 THANH LLONG
Trang 32.1 Khai niem van hoa \'a khai quat ve van hoa Thai 31
2.1.1 Khai niem van hoa 31
2.1.2 Khai quat ve van hoa Thai 33
2.2 Nguai Thai Den Thanh Luong vai yeu to truyen thong va 35
hien dai trong van hoa
2.3 Nguai Thai Den Thanh Luong vai yeu to hoi nhap va bien 37
doi trong van hoa
Chuong ba 41 PHU NLTTHAI DEN Vdl VI$C BAO TON VAN HOA TOC NGUClI
3.1 Mot so khai niem trong nghien cuu Giai va Phu nS 41
3.2 Nhung quan niem truyen thong ve phu nu trong xa hoi Thai 43
3.2.1 Nhung quan niem ve vai tro cua nguai phu nu 43
3.2.2 Nhung tap tiic va nghi II lien quan den vai tro cua 47
ngucfi phu nu trong gia dinh ngu&i Thai 3.3 Phu nil Thai Den v6i boat dgng kinh te 52
3.3.1 Phan cong lao dgng trong gia dinh 52
3.3.2 Vai tro ciia nguai phu niJ Thai Den trong cac boat 63
dgng san xuat
3.3.2.1 Lam rugng 63
3.3.2.2 Lam nuang va lam vudn 64
3.3.2.3 Chan nuoi 68
3.3.2.4 Phu nu Thai Den v6i viec phan phoi cac san 71
pham lao dgng va quan ly cac nguon thu nhap ciia gia
dinh
3.4 Phu nir Thai Den v6i viec nuoi day con cai 72
3.5 Phu n\s Thai Den vai trang phuc \'a nghe det truyen thong 74
3.6 Phu nS Thai Den v6i tap quan c\x6\ xin 81
Trang 43.7 Phu nu Thai Den vai tap quan tang ma 87
3.8 Phu nir Thai Den vai Y hgc c6 truyen 91
3.9 Phu nu Thai Den vdi van nghe truyen thong 95
Phan thu ba 98
KET LUAN
Phuluc 102 Tulieuanh 108 Danh sach nhiing nguai cung cap thong tin 117
Tai lieu tham khao 121
Trang 5CHtr VIET TAT DUNG TRONG LUAN VAN
NXB CTQG, H 1995 Nha xuat ban Chinh tri Quoc gia, Ha Noi 1995 NXB KHXH Nha xuat ban Khoa hoc Xa hoi
NXB VHDT Nha xuat ban Van hoa Dan toe
PCT Pho chu tich
UBND Uy ban nhan dan
[60 663] Tai lieu tham khao 60, trang 663
Trang 6LOI CAM ON •
Khi thuc hien ban luan \'an nay toi da gap mot so tra ngai bai \'an
de nghien cuil giai a Viet Nam da la rnai, nghien cuu giai trong Nhan
hgc Xa hoi con tn6i han nira, ben canh do tu lieu ve phii nu Thai rat it
Nhung dugc su khuyen khich, dgng vien chan thanh va chi bao tan tinh
ciia cac thav giao thuoc Bo mon Dan toe hoc khoa Lich Su, Ban chu
nhiem va cac thay giao trong khoa Ljch Su, truang Dai hgc Khoa hgc
Xa hoi va Nhan van, Ban lanh dao Vien Dan tgc hgc, cung sir giup da
cua cac nha nghien curu lop trudc va cac can bg nhan dan dja
phuang noi chiing toi den nghien cuu, dac biet la su hudng dSn, chi bao,
giiip da true tiep tan tinh cua Tien sy Hoang Luang - toi da hoan thanh
ban luan van
Toi xin tran trgng cam an su giiip da quy bau nay
Ha Noi, nam 2001
Luang Thi Thu H^ng
Trang 7Phan thii nhat
D A N LUAN l.Tinh cap thiet, y nghia khoa hgc va thuc ti^n cua de tai
Mot trong nhiJng van de quan trgng hang dau cua van hoa thai dai hien nay dugc nhieu nguai quan tam la giu gin van hoa truyen thong ciia cac dan tgc trong qua trinh phat tri en ciia the giai hien dai Dieu thach thiic cua m6i quoc gia dan tgc trong su phat trien phai chang chinh la sir bao ton va hoi nhap van hoa?
La mot quoc gia da dan tgc vai 54 thanh phan tgc nguai, van hoa Viet Nam la mot nen van hoa da dang Hien nay, viec bao ton \'a phat huy ban s4c van hoa cua m6i tgc nguai rieng le chinh la mot tien de quan trgng trong su nghiep phat trien ciia dan tgc Viet Nam Vi vay, su bao ton cac yeu to van hoa truyen thong, cung nhu su tiep nhan cac yeu
to \'an hoa ngoai tgc nguai de tao nen ban sdc rieng cua timg tgc ngudi
da diin ra nhu the nao? Vai tro ciia nam va nu a m6i dan tgc dam nhiem
qua trinh nay ra sao?
Phu nir hien nay la nguai cung cap 2/3 lugng thai gian cho lao dgng tren toan the giai, nhung hg chi dugc nhan 1/10 tong thu nhap va chi CO 1/100 so tai san tren toan the giai [60, 663] Neu nhu su bat binh dang vin con in dau len hau nhu tat ca cac xa hoi, du la tien tien nhat thi
no van khong th6 ngan can dugc su thira nhan vai tro cua nguai phu nir trong viec duy tri cac gia tri van hoa truyen thong mang tinh tgc nguoi
Vi vay, dung ve mat ly thuyet viec nghien cuu vai tro do la rat can thiet cho nhan loai
Ve mat thuc tien, thii nhat dung truac boi canh ciia cong cugc doi
mdi ciia dat nu6c ta, y\tc danh gia cac chu'c nang, tac dgng cua nguai
Trang 8phu nir trong dai song ciia cac dan tgc, trong do c6 nguai Thai se giiip cho chiing ta thay dugc su dong gop cac boat dgng ciia giai nir trong qua trinh nay Thu hai, nguai Thai a Viet Nam la mot tgc nguai c6 dan so dung hang thiJ hai [11, 305] trong cac dan tgc thieu so va da dugc rat nhieu nha khoa hgc quan tam nghien cuu Tuy nhien, trong nhung cong trinh nghien cuu do cac thong tin ve phu nil con rat ft \'a cho tai nay chua CO mot nghien cuu chuyen biet nao ve phu nir Thai Han nira, trong boi canh doi mdi ciia dat nuac, cugc song cua nguai Thai da c6 nhieu thay doi, song chua c6 nghien cu*u nao de cap den vai tro ciia nguai phu
nil Thai trong qua trinh thay doi nay Ve phu nir Thai Den a Thanh
Luong (Dien Bien , Lai Chau) thi tir trudc den nay cang chua c6 ai quan tam nghien cuu
Ben canh do cho tai hien nay, cac nghien cuu ve gidi dual goc do dan tgc hgc va nhan hgc a Viet Nam chua nhieu, dac biet la nhirng nghien curu chuyen sau Thuc te nay la mot tra ngai khong nho cho cac nghien ciru ke tiep, dong thai van de ly thuyet giai ciing la mot thach thiic Ion doi v6i van de nghien cuu Muc dich ma nhiing nghien cuu dan tgc hgc va nhan hgc ve gidi dat ra la khong chi tim hieu xem moi quan
he giiia phu nil va nam gidi, vai tro va dong gop ciia cac giai trong gia dinh, cong dong, xa hoi da va dang di^n ra nhu the nao a m6i tgc nguai, m6i che do xa hoi, ma can chi ra dugc nguyen nhan tai sao, phai tra lai dugc cau hoi tai sao lai c6 moi quan he do, ca sa cua moi quan he va vai tro do la gi Tren the gidfi hien nay da c6 rat nhieu cong trinh nghien cuu giai trong ITnh \arc dan tgc hgc va nhin hgc, tuy nhien viec tiep cSn vdi nhirng thong tin do con rat nhieu kho khan Kho khan thir nhat la thieu tai lieu, thuc te nhiing tai lieu chuyen sau ve giai bang tieng nuac ngoai trong cac thu vien khong nhieu, ben canh do tai lieu da dugc dich ra
Trang 9tieng Viet con qua ft 6i Kho khan thiic hai la c6 rat ft nhirng chuyen de
dao tao ve ^ioi dual goc do dan toe hoc va nhaji hoc ^"
Tir tinh hinh thuc te ciia van de nghien* ciru giai trong dan tgc hgc
va nhan hgc, c6 ihi thay rang van de nay a Viet Nam hien nay con rat
mdi me Viec tiep can v6i cac kien thiic va thong tin trong Imh \arc nay
dang gap rat nhieu tra ngai Nghien ciiu giai khong chi la va'n de quyen
binh dang giira phu nir \'a nam gidi ma con la van de phat trien ben \amg
ciia m6i tgc nguai va m6i quoc gia Do vay, trong cong cugc doi mdi va
phat trien ciia nude ta ciing nhu trong xu the nghien cuu ung dung phat
triSn hien nay, nghien ciiu nhan hgc ve gidi la het siic can thiet
Xua't phat til yeu cau ly luan va thuc ti6n tren, chiing toi da chgn
van de "P/zu nu Thai Den vdi viec bao ton van hod trong thai ky doi
moi^' (Qua nghien citu a Thanh Luong, Dien Bien, Lai Chau) lam de
tai luan van thac sy ciia minh
2 Lich su nghien cuu van de
Hien nay, nghien cuu Thai va cac tgc ngudi noi tieng Thai khong
con la va'n de rieng cua quoc gia nao niia ma no da trd thanh va'n de
mang tfnh quoc te dugc nhieu nha khoa hgc tren the gidi quan tam Dieu
do dugc the hien bang viec cac hoi nghi Thai hgc dugc to chiic lien tiep
hang nam tren the gidi, ma gan day nhat nam \9% la hoi nghi Thai hgc
Quoc te'Ian thii bay dugc to chuc d Ha Lan, va tiep theo la hoi nghi Thai
hgc lan thu* VIII dugc to chiic d Nakhon Phanom Thai Lan nam 2002
Qua tim hieu chiing toi dugc biet trong cac Hoi nghi Thai hgc Quoc te
do cung da c6 nhieu ngudi quan tam den va'n de phu ntr va gidi chang
han nhu hCi nghi Thai hgc Quoc te Ian thii VI dugc to chuc d Tliai Lan
nam 1996 cd tdi 14 bao cao ve va'n de nay
Trang 10Trong so luane Idn cac nehien ciiu v6 neudi Thai ndi chung,
chiing toi dac biet luu y den cac tac pham: Ngudi Thai 6 Tdy Bdf Viet
Nam caia Cam Trgng [41] Trong cudn sach nay tac gia da trinh bay ve
nhieu mat ciia ddi song xa hoi Thai, nhat la xa hoi ngudi Thai Den, vi
cac mdi quan he kinh te, dac biet la va'n de sd hiru dat dai Day la mot tu lieu dan tgc hgc quy gia ve ddi song xa hoi dan tgc Thai d Tay bac cho
cac nha nghien cuu Thai tham khao; Trong cudn Tu lieu ve lich su vd
xd hoi dan tgc Thai do Dang Nghiem Van chii bien [50], da he thong
nhirng tu lieu thanh van, nhirng van tu c6 pho bien d vung Tay Bac Viet
Nam tiif the ky thii VI nhu Qudm to muang, le muang, luqt mitang, lai
lich ddng hg Ha Cong., ndi ve cac linh vuc lich sir, xa hoi, ton giao
Nhdm tac gia da khai quat dugc biic tranh ve lich su xa hoi Thai giiip
cho ngudi dgc hieu vi tu tudng, gia tri van hoa va lich sir xa hoi c6 truyen cua dan tgc Thai; Vdi bai Thiet che ban mu&ng truyen thong
ciia ngudi Thai a mien tdy Nghe An ciia Vi Van An [2], la nghien ciiu
dau tien va cd he thong ve thiet che xa hoi truyen thong ciia ngudi Thai d mien Tay Nghe An Nghien ciiu nay gdp phan bo sung vac biic tranh toan canh ve xa hoi Thai d Viet Nam O khfa canh quan he gidi tac gia ciing da cho biet them ve dia vi ciia ngudi phu nir Thai trong gia dinh va cong dong [2, 77] day la tu lieu dang quy giiip cho chiing toi cd ca sd so sanh ve vai trd gidi ciia ngudi Thai d cac viing khac vdi diem nghien ciiu
ciia minh Cudn Luqt tuc Thai a Viet Nam ciia Ngo Diic Thinh - Cam
Trgng [37], da tap hgp nhiing tu lieu dan gian ton tai hang tram nam nay
vi luat tuc ciia dong bao Thai Trong cudn sach quy nay cd the tim thay
nhung mo ta vi each ting xir ciia cac mdi quan he trong gia dinh va xa
hoi Thai, dac biet la mot sd quy dinh phan anh mdi quan he gidi trong hon nhan gia dinh va su thira ke tai san Tai lieu nay la mot bang chimg
Trang 11nira ve vi trf ciia phu ntr va nam gidi trong xa hoi Thai Ben canh do con
mot sd bai nghien ciiu tren tap chf Dan tgc hgc nhu:M V ban chat vd y
nghia ten ggi Thai Trang, Thai Den a Viet Nam ciia Le ST Giao [19], Hoa van mat "Pha" (Thai) phong each rieng trong kho von chung ciia
Hoang Luang [28] Qua nhirng nghien ciiu nay chiing toi da hieu them
ve nguon goc lich sir cung nhu cac khfa canh ciia ddi song kinh te, van hoa, xa hoi cua ngudi Thai d nude ta
Ve cac khfa canh khac nhau ciia ddi song van hoa Thai da cd cac
tac pham: Nha san Thai cua Hoang Nam - Le Nggc Thang [29], Nghe
thiiqt trang phuc Thai ciia Le Nggc Thang [33], Hoa van Thai cua
Hoang Luang [26], Lai tang lido Hoang Tran Nghich suu tam [6]
Cac nghien ciiu tren day la nguon tu lieu v6 ciing quy gia de chiing toi cd mot cai nhin tong quat ve xa hoi Thai
Ddng thdi vdi viec ke thira nhiing nguon tu lieu nghien ciiu Thai, chiing tdi ciing luu y den nhirng nguon tu lieu khac v^ van de gidi Bat dau tii nhiing nam 60 ciia the ky XX, ciing vdi phong trao giai phdng phu nir tren the gidi nghien ciiu ve gidi (chii yeu la nghien ciiu phu nix) bat dau dugc chii y den, dac biet d chau Au cd han mot trao luu nghien ciiu ve phu ntr (Women's studies) Dudi gdc do dan tgc hgc va nhan hgc,
va'n di gidi dugc de cap den d mgi linh \arc trong ddi song xa hoi, kinh
te, van hoa, chfnh tri cua cac tgc ngudi Chang ban khi nghien ciiu va'n
de gidi trong nong nghiep hai tac gia Ann Whitehead va Helen Bloom [58,41], trong mot nghien ciiu d viing ha Sahara chau Phi da cho rang ngudi phu nil khong cd kha nang dua ra nhirng ca hoi lam tang san luong ndne nehicn ciia ho bdi do anh hudna cua khuon mau jzidi den cac kc hoach phat trien tir cac cap dia phuang, viing, qudc gia den qudc te Hon nira trong viec thiet lap mdi quan he gidi tiep can vdi cac nguon luc thi
Trang 12quyen va su dgc lap ciia phu nir vdi cac ngudn luc bi giam siit ciin^ vai
su hudng phat tri^n ciia thuong mai va hang hoa, Cong viec san xuat ciia ngudi phu nil bi anh hudng bdi mdi xung dot giira cac thanh vien nam, nir trong gia dinh ban la nhiing cong viec hg lam ciing nhu quyen han rieng cua timg gidi ddi vdi viec tieu diing va thu nhap trong pham vi hg gia dinh Cung trong nghien ciiu cua minh d chau Phi, hai tac gia tren da
de cap den cac khfa canh xa hoi va phat trien nhu khuon man giai trong
viec lap ke hoqch phat trien va chinh sach; van de nguon luc; sir phan cong lao dgng theo giai tinh; vai trd ciia phu nu trong kinh te'gia dinh; van de xung dot trong hg gia dinh; ke hoqch phat trien vd nhung xung dot trong hon nhan
Mot trong cac nghien ciru nay da chi ra rang nhUng dau tu trong nong nghiep da tao nen thu nhap cao cho mot sd hg gia dinh Ddng thdi theo
dd la su thay doi trong mdi quan he hg hang va su xuat hien cac loai hinh kinh te xa hoi khac nhau
Ve va'n de gidi trong chuan muc va tap quan cd the tha'y rang cac tap quan va chuan muc xa hoi gdp phan to Idn vao viec giai thfch su phan biet gidi Chiing quyet dinh vai trd cua phu ntr va nam gidi trong gia dinh va cong dong ISIhimg he thong chuan muc va tap quan ve gidi thay doi giira cac khu \arc, giiia cac nude va ngay ca trong mot nude 6 vung phia bac Nam A, he thong gia tgc dudng nhu phan hoa cao do giira cac gidi [55,117] Phu nU d Dong Nam A thudng cd dia vi cao han so vdi viing Nam A, hg ddng mot vai trd kinh te quan trgng trong gia dinh, hg nang dgng han va thudng dugc d^u tu nhieu ban Tuy nhien d khu \ajrc nay tap quan va chuan muc xa hoi van chiia dung nhirng ca cau gidi dan tdi su phan biet nghe nghiep, ty le bao luc lien quan den gidi cao
Trang 13[55.117] Su khac nhau rat Idn trong bat binh dang gidi va vai trd ciia cac gidi giira cac khu MJC va ngay trong khu \arc phan nao gan lien vdi su khac biet giiia cac ding cap, tang Idp xa hoi, nhdm dan tgc hay ton giao
Mot nghien ciiu khac ciia tac gia Thamora V Fishel [61,9] da de cap den van de gidi, di sau vao van de'gidi mang tfnh cha't dan tgc hgc Tac gia coi hanh vi chfnh tri, gidi la san pham ciia van hoa xa hoi Tac gia chii trgng vao viec tim hieu cau triic xa hoi, niem tin, muc dich va cac gia tri van hoa, coi dd la nhiing nhan td ca ban hinh thanh nen che
do chfnh tri d Thai Lan Trong nghien ciru cua minh tac gia tap trung vao mdi quan he giira cac tang idp xa hoi va quyen luc, ciing nhu anh hudng cua gidi trong xa hoi Thai Lan, nhiing nhan td hinh thanh nen mo hinh gidi, va tim ra nhiing mat han che cua nd
C5 Viet Nam trong nhirng nam gan day nghien ciiu ve gidi mdi chi
la nhiing budc di dau tien, ben canh dd cac nghien ciiu ve phu nii dan tgc
It ngudi bat dau dugc quan tam Dieu dd dugc the hien qua mot sd bao
cao khoa hgc da dugc cong bd nhu: 'Yah de phu nu vd phat trien a viing
dan tgc vd mien niii' [45], ''Mot so van de dat ra khi nghien citu thuc trang dai song phu nu cac dan tgc it nguai, gop phan hoan thien chinh sach xd hoi' [6], va con mot sd nghien ciiu khac da de cap den phu nir
dan tgc ft ngudi Nhung nghien ciiu nay cho tha'y da sd phu nir cac dan tgc cdn dang trong hoan canh kinh te khd khan, bi rang bugc trong phong tuc tap quan, trong nhirng quan niem ve hon nhan, sinh de, giao due Cac nghien ciiu nay da neu nen mot sd thuc trang ve van de phu nir
d Viet Nam, dua ra nhirng sd lieu thong ke vi phan cong lao dgng, ve y
te giao due, dong thdi dua ra mot sd kien nghi vi v\cc day manh nghien
ciiu phu nir va thuc hien chfnh sach uu tien phat trien ddi vdi phu nir, dac biet ddi vdi phu ntr cac dan tgc thieu sd
Trang 14Nhu vay, nhirng nghien ciiu Thai hgc \'a nhirng nghien ciru v6 gidi
dudi gdc do dan tgc hgc la ngudn tu lieu quy gia giiip chiing toi thuc hien tdt han luan van ciia minh
3 Muc dich nghien cuu cua de tai
Nghien ciiu ve su bao ton cac yeu td va di san van hoa truyen thdng ciia dan tgc Thai, nhan manh den vai trd ciia phu ntr Thai Den trong thdi ky doi mdi d Thanh Luong, Dien Bien la noi dung chfnh cua luan van nay Noi dung chu yeu cua luan \'an bao gdm hai khfa canh chfnh: Van hoa Thai trong khung canh ddi mdi d Viet nam va phu nir Thai Den vdi viec bao ton van hoa tgc ngudi Thuc hien de tai nay chung toi nham hai muc dich chfnh:
Mot mat, tir viec tim hieu su nhin nhan ciia xa hoi Thai ve vi trf ciia ngudi phu nii, tim hieu vai trd ciia phu nir Thai trong gia dinh va cong ddng, chiing toi mudn lam ro su tham gia va ddng gdp cua hg vao viec giiJ gin van hoa tgc ngudi, chi ra cac yeu td tac dgng den su thay doi vai trd cua ngudi phu nii Thai trong dieu kien ddi mdi ciia dat nude hien nay Tir dd ciing chi ra dugc su tham gia cua phu ntr Thai vdi viec bao ton nhirng yeu td va di san van boa truyen thdng cua tgc ngudi trong thdi
ky doi mdi
Mat khac, day la budc thuc hien dau tien, cho mot nghien ciiu lau
dai cua chiing tdi trong tuong lai: ''Phu nii Thdi trong viec bao ton van
hod tgc ngu&r\ Han nira nghien cihi budc dau nay se giiip chiing toi hgc
hoi, tiep can vdi phuang phap giai quyet mot va'n di mang tfnh tong hgp,
li6n nganh cao - va'n de van hoa
Trang 154 Ddi tugng va pham vi nghien ciiu
Gidi (Gender), theo cac nha Nhan hgc van hoa la chi mdi quan he
xa hoi giira nam va nii trong bdi canh xa hoi cu the [59, 217], day la mot van de rat Idn ma trong dd nghien ciiu phu nir la mot phan quan trgng
Ben canh dd, vdn hod va ban sac van hod la cac khai niem rat rgng bao
gdm tdng the nhirng tfnh chat rieng phan biet van hoa cua dan tgc nay vdi dan tgc khac[7],[10] Tuy nhien, noi dung ciia de tai chi de cap tdi nhirng van de ca ban nhat lien quan den van hoa Thai va vai trd ciia ngudi phu nir Thai Den trong viec bao ton van hoa tgc ngudi Nhiing van
de cu the J u g c de cap den trong noi dung cua de tai bao gdm:
- Van hoa Thai, cac yeu td truyen thdng, hien dai va bien doi (cac net khai quat the hien qua vai trd gidi, chu yeu gan vdi nix,
su anh hudng qua lai ciia van hoa tgc ngudi trong cung khu AHJC dia ly)
- Vai trd ciia phu nir Thai Den thong qua thu thap tu lieu tai xa Thanh Luong trong viec bao Iiru va trao truyen cac yeu td van hoa truyen thdng
Pham vi dia ban nghien ciiu cua luan van la xa Thanh Luong, huyen Dien Bien, tinh Lai Chau Nai day la mot diem cu trii lau ddi cua ngudi Thai Den d Tay Bac Viet Nam, ddng thdi Thanh Luong nam d nai chiu su tac dgng cua qua trinh dd thi hoa d Dien Bien ciing nhu trong mdi quan he cong cu vdi ngudi Kinh va giao luu vdi ngudi Lao d ben kia bien gidi Viet - Lao
Ben canh dd de phuc vu cho nghien ciiu so sanh trong nhirng trudng hgp can thiet chiing toi cdn md rgng pham vi nghien ciru sang mot sd xa khac trong huyen Dien Bien va dac biet chiing toi cdn cd khao
Trang 16sat nghien ciiu^ai mot sd xa Thai Den khac thugc huyen Yen Chau, tinh Son La
5 Nguon tai lieu ciia luan van
Ngudn tai lieu quan trgng thir nhat de hoan thanh luan van nay la ngudn tu lieu dien da ma chiing tdi thu thap dugc tir nhung nam 1999 den 2001 tai Thanh luong, Dien Bien, Lai Chau va Yen Chau, Son La
Thii hai la nhiing tai lieu da dugc cong bd tir trudc tdi nay cua cac hgc gia, cac nha nghien ciiu trong va ngoai nude, cac bai viet lien quan den ngudi Thai d Viet Nam va Tay Bac ndi chung, dac biet la cac nghien ciiu ve van hoa, gidi va phu nii Tuy nhien, phan Idn nhirng tai lieu lien quan den de tai lai ra't ft di Nhiing tai lieu cua cac nghien ciiu tren
thudng di cap den ngudi Thai va van hoa Thai ndi chung, cdn cac nghien ciiu chuyen biet vi phu ntr Thai chua cd dugc bao nhieu
Ben canh dd luan van cdn sir duns cac tai lieu khac ve tinh hinh kinh te, van hoa, xa hoi qua cac bao cao ciia Uy Ban Nhan Dan cac ca'p d hai tinh Lai Chau, San La
6 Ca sd ly luan va phuang phap nghien ciiu
Ca sd ly luan dugc van dung trong luan van la phuang phap luan cua Chu nghia duy vat bien chiing va Chu nghia duy \'at lich sir de xem xet danh gia cac su vat hien tugng trong qua trinh nghien ciru nhirng \an
de ve van hoa va phu nii Thai Den d Thanh Luong Trong nghien ciiu nay, chiing toi xem xet va danh gia van de \'an hoa va gidi dua tren quan diem lich sir he thdng va dat va'n de nghien ciiu trong mdi lien he huii ca theo quy luat khach quan cua sir van dgng va phat trien
Trang 17Phuang phap chii dao dugc sir dung trong luan van nay la phuang phap dien da dan tgc hgc De" cd dugc sd tu lieu can thiet, chiing toi da di dien da trong ba nam va chia lam nhieu dgt khac nhau Mdi dgt di6n da
la thdi gian chiing tdi d tai mdi gia dinh khac nhau, cting an, d, tham gia vao cac hoat dgng hang ngay cua hg, tien hanh phdng va'n sau, ghi chep, ghi am, chup anh ket hgp quan sat dan tgc hgc va hgc tieng Thai
Ben canh dd, chiing toi cdn sir dung them phuang phap dieu tra
bang bang hdi vi phan cong lao dgng theo gidi - tuoi trong gia dinh
(mdi ban dieu tra tir 15 hg trd len), to chiic them cac cugc thao luan nhdm theo gidi (mdi ban to chiic hai cugc thao luan nhdm, chgn ngiu nhien mot nhdm nam va mot nhdm nii)
Phan tfch gidi va so sanh la phuang phap nghien ciiu da dugc chiing tdi sir dung kha nhieu cho den khi hoan thanh luan van
7 Dong gop cua luan van
- Luan van la mot nghien cim cd the thdng ve phu nir Thai Den vdi viec bao ton van hoa tgc ngudi d Thanh Luong, Dien Bien, Lai Chau Thong qua luan van, ngudi dgc cd the hieu dugc phan nao mdi quan he gidi trong xa hoi Thai truyen thdng trong bdi canh cua su thfch ling vdi qua trinh dd thi hoa, va cong cugc doi mdi cua ngudi Thai Den d Thanh Luong
- Luan van gdp mot phan nhd be vao nghien ciiu gidi, mot xu hudng
nghien ciiu mdi trong Nh'dn hgc va Dan tgc hgc d Viet Nam Ddng thdi
phan nao cung cap them nhirng ngudn tu lieu ve phu nir Thai trong nehiSn ciiu Thai ciia Dan toe hoc Viet Nam
TRL!N^TAMTHE•?^Jf
OiA HA NOt 1 Tlh.THirvifM
Trang 188 Bd cue cua luan van
Ngoai phan dan luan (11 trang), ket luan (4 trang) phu luc (6 trang), tu lieu anh (9 trang), tai lieu tham khao (6 trang), noi dung ciia luan van (81 trang) dugc chia thanh 3 chuang
Chuong mot
Gl6l THIEU KHAI QUAT \ i DIA BAN NGHIEN CUU
Chuong hai
KHAI QUAT V^ VAN HOA THAI VA BIEN DOI VAN HOA
CUA NGUCII THAI 6 THANH LUONG
Chuong ba
PHU N C T H A I DEN vQl VIEC 3A0 TON VAN HOA TOC NGLf^I
De hoan thanh luan van nay tdi da c6 giang het siic ve nhi6u
mat Song, vdi kha nang cdn nhieu han che, nha't la van d6 dat ra lai kha mdi me, cho nen luan van nay khong the tranh khdi nhung thieu xdt
Ra't mong cac thay, cd giao va cac ban ddng nghiep xa gan lugng thii va giiip da
Xin tran trgng cam an !
Tac gia
Trang 19Chuong mot • ^
G I 6 I THIEU KHAI QUAT VE DIA BAN NGHIEN CUU
1.1 Dieu kien tu nhien 6 Thanh Luong (Dien Bien, Lai Chau)
Thanh Luong vira la xa thugc vting thap, vira la xa bien gidi ciia huyen Dien Bien, each trung tam huyen va tinh khoang 5km, phia dong giap thi xa Dien Bien, tay giap Lao vdi dudng bien gidi dai 10 km, bac giap xa Thanh Nua va nam giap xa Thanh Hung cua huyen Dien Bien
Dia hinh Thanh Luong theo do doc tir 16*^ den 20° vdi tong dien tfch toan xa la 4010ha, trong dd dat nong nghiep va dat tho cu la 842 ha, cdn lai la 3168 ha dat rimg va dien tfch mat nude
Dia ban Thanh luong da ggi cho chiing toi lien tudng tdi mot net dac thii nai cu trii ciia ngudi Thai ndi chung, dd la viec cu tru d cac thung Iting chan niii hay viing cao nguyen ma ta vin ggi la viing tha'p Cd mot di6u rd rang la, da sd cac viing da't cd do dd'c tren dudi 20*^ nam d chan niii vdi cac thung lung hoac Idn hoac nhd d khu \ajc Tay Bac, la nai ngudi Thai dinh cu Ciing can ndi them rang, Thanh Luong, Dien Bien
nam trong khu \'uc mdi trudng dia ly, dia chat phii'c tap, nhiing anh
hudng ciia dgng dat trong thdi gian gan day, (dot anh hudng dgng da't d Thanh Luong gan day nha't la tai thdi diem ma chiing tdi tien hanh nghien ciiu dien da tai dia ban, thdi gian thang 2 va thang 3 nam 2001)
da gay nhung khd khan nhat dinh cho ddi sdng cu dan nai day
Ve khi hau, Thanh Luong thugc viing chiu anh hudng khi hau nhict ddi gid mua, hang nam thdi tiet chia thanh 2 miia ro ret: miia khd (tir thang 11 nam trudc den thang 4 nam sau) va mua mua (tir thang 5 den thang 10) Nhiet do trung binh d Thanh Luong la 22,5*^C, cao nhat
Trang 2026,6'^^C (thang 6.7) thap nhat 14.3*^C (thang 12j: gid nang ca nam d Dien Bien la 158 gid, cao nhat 219 gid (thang3), thap nhat 120 gid (thang 8); lugng mua trong nam tai Dien Bien la 167mm^ cao nhat 526mm (thang7), thap nhat 0mm (thang 2)(Ngudn: Tdng cue thdng ke tinh Lai Chau, 2000)
Dat dai d Thanh Luong dugc phan bo thanh cac nhdm nhu: nhdm dat miin va dat vang, dat d day cd the' trong dugc nhieu loai cay khac nhau nhu: liia, ngd, khoai, san, mia, che
Ve khoang san, Dien Bien cd tiem nang ve mot sd loai nhu: than
da, bac, cao lanh, nude khoang, dac biet d Thanh Luong cd sudi nude ndng hien nay da va dang dugc khai thac, dua vao sir dung Sudi nude ndng nay tuang lai se la mot diem du lich ly tudng cua Dien Bien.'
Chu dinh ciia chiing tdi d day khong phai la di sau ve dieu kien tu nhien d Thanh Luong, ma dieu chiing tdi mudn de cap tdi la: moi trudng
tu nhien ciia mot khu \arc dia ly la mot yeu td anh hudng den van hoa tgc ngudi Chiing tdi da khong may ngae nhien khi tha'y rang nhirng tran dgng da't d Thanh Luong vara qua da gay thiet hai Idn den nha cira cua ngudi Kinh, ma khong may thiet hai cho cac ngdi nha san cua ngudi Thai nai day Theo udc tfnh ciia Uy ban Nhan dan xa Thanh Luong dcrt ddng dat dau nam 2001 viia qua cd den 70% nha cua ciia ngudi Kinh bi ran niit va hong nang, trong khi dd nha san cua ngudi Thai chi bi xd ngdi hoac liin cot Cd le, se cdn ra't nhieu nhirng yeu td van hoa do con ngudi sang tao lam nen ban sac van hoa rieng ciia mdi tgc ngudi, nhung ro rang ngdi nha san hay dia ban cu trii la nhung dac trung mang tinh van hoa cua ngudi Thai Va dieu kien tu nhien nai ngudi Thai sinh sdng la yeu td anh hudng den sac thai rieng cua van hoa Thai
Trang 211.2 Lich sir tgc ngudi va phan bd dan cu 6 Thanh Luong
Tren thuc te dieu kien tu nhien ciia mot vung cu dan la ft thay ddi,
do vay ciing ft anh hudrfg den nhirng bien doi \'an hoa cua mot tgc ngudi Nhung cd le su thay doi trong qua trinh phat trien tgc ngudi va phan bd dan cu la yeu td anh hudng rd rang nhai tdi su bien doi van hoa ciia bat cii tgc ngudi nao. CSLC yeu td nay cd le la nhirng yeu td quan trgng ciia bien ddi van hoa ma cac nha Nhan hgc da de cap den trong khai niem
bien doi vdn hod ciia minh: Bien doi van hoa la qua trinh trai qua su phat inin phire tap va cac bien doi quan trgng [59, 94]
1.2.1 Lich su tgc ngu&i
1.2.1.1 Vdi net vengu&i Thdi aViet Nam
Ngudi Thai d Viet Nam la mot bg phan thugc khdi cu dan ndi ngdn ngir Tay - Thai [16, 12] Tinh den nam 1989 ngudi Thai cd 1.040.549 ngudi (517.619 nam, 522.903 nir) [11, 305], den nam 1998 tang len 1.200.000 ngudi [46, 10] Ngudi Thai cu trii d khu \arc Tay Bac Viet Nam va mien Tay hai tinh Thanh Hoa, Nghe An Nganh Thai Den
(Jay Dam) cu trii d tinh Son La, Lai Chau (Huyen Tuan Giao, Dien Bien,
mot phan huyen Phong Tho), mien Tay hai tinh Thanh Hoa va Nghe An
Nganh Thai Trang (Jay Khao) cu trii d cac huyen Quynh Nhai, Phu Yen,
Mgc Chau, tinh San La; Mudng Lay, Phong Tho, Mudng Te, tinh Lai Chau; Mai Chau, Da Bac, tinh Hoa Binh va mien Tay Thanh Hoa, Nghe
An
Ciing can ndi them rang hien nay do qua trinh di dan tu do cd mot
bd phan nhd ngudi Thai da chuyen den CJ trii d cac linh phfa Nam ma
ddng nhat la d linh Dac Lac cd 2528 hg vdi 12.232 nhan khau (Nguon: Ban Dan idc linh Dac Lac, nam 1998)
Trang 22De phi con n^ua'i ndi chuns neudi Thai dime tii' Phii hoac Con neudi Thai tu eoi minh la Phii Tax hav Con tax Danh xung Tdy a day xora de chi tgc ngudi ndi chung vira de chi cac nhdm dia phuang nhu Tdy
Dam (Thai Den), Tdy Don hay Tdy Khao (Thai Trang), Tdy Thanh, Tdy Mudng, Tdy Mudn, Tdy Khdng (ngudi Thai d viing Thanh Hoa, Nghe An)
[37, 12]
Theo nhirng ket qua nghien ciiu trudc day thi vimg nam Van Nam Trung Qudc, mien thugng Myanma, Thugng Lao va tay bac Viet Nam la nai cu tni cua to tien ngudi Thai, hg sdng xen ke vdi cac dan tgc thugc ngir he Mdn- Kha me va nhdm ngdn ngir Tang- Mien khoang thien nien
ky thii I sau cong nguyen [24] Vao khoang the ky thii VII thii VIII ngudi Thai Trang da cd mat d Mudng Lay (thugc tinh Lai Chau ngay nay) va den the ky thii VIII ngudi Thai Den bat dau phat trien vao Son
La, tir dd cho den khoang the ky thii XI- XH ngudi Thai Den trd thanh
cu dan chiem da sd d khu vuc San La, Dien Bien, sau dd den the ky thii Xni cac khu \arc cat cii quy tgc Thai Den va Thai Trang dugc hinh thanh
va phat trien nhanh chdng I ^ u vay, to tien ngudi Thai d Viet Nam ngay
nay cd the la mot bd phan ciia ngudi Thai co tay bac cong cu vdi mot bg
phan ngudi Thai thien di tir cac khu \arc khac den (nhu Nam Trung Qudc, Lao) [50]
1.2.1.2 Nguai Thdi a Thanh Luong
Theo nha nghien ciiu Thai hgc Cam Trgng, Mudng Thanh la mot
trong sd xip hoc chau Tdy tiic la mdt trong 16 chau mudng ciia ngudi
Thai the ky Xm (xem phu luc 1) Vao dau the ky thii XII tii trudng Lang Chucng da to chiic mot cugc thien di Idn lien tdi Mudng Thanh va mudn bien Mudng Thanh thanh mudng trung tam thu hiil ngudi Thai
Trang 23khap miin Tii trudng Lang Chuong dua ngudi Thai di tir* Mudng Ld
sang Thuans Lao rdi tir Thuong Lao dd xudne vims Idne chao rone Idn Mudng Thanh, (40, 52-53) Tac gia Cam Trgng cung gia thuyet rang can
cii vao ngudn van hgc dan gian nhat la ngudn truyeri thuyet vh than thoai
TTiai cung cd the' cho rang bat dau tir thdi lien ndng nghiep diing cay tren rugng nude, ngudi Thai da timg sinh tu d mot sd diem tren mi6n Tay Bac
cd viing Mudng Thanh
CQng ve van de nay, trong mot nghien ciru cua tac gia Dang Nghiem Van [49, 400] thi Mudng Thanh trudc kia cd ten la Mudng Then, hay Mudng Theng Mudng Then (Mudng Theng) xua cd le bao gdm ca vung Mudng Te, Mudng Bum, Mudng Luan, sdng Ma d Tay Bac Viet Nam \'a mot phan tinh Phong Sa Ly d Lao Cac dia danh cd cua viing nay deu bang tieng Thai va cd nhieu ten dat gan lien vdi cac truyen thuyet lien quan den sinh boat cd xua ciia ngudi Thai, den cac nhan vat than thoai ma ngudi Thai tu coi la to tien cua minh Lay mot vai vi du,
each Dien Bien khoang 30 km tren dudng ve Tuan Giao cd ban Tdu
Pung (tiic ban qua bau) Tuang truyen sau tran hdng thuy, Then (Trdi)
sai danh rai qua bau xudng dd va tir qua bau chui ra ngudi Xa, Thai O Mudng Thanh cdn cd nhieu dia diem lien quan den truyen thuyet ve Ai
Lac cac, la ngudi khong Id do Then phai xudng xay dung lai tran gian
sau nan hdng thuy Cho den nay, d viing Dien Bien cdn lai nhieu vet tfch lien quan den Ai Lac Cac Cd leu cua Ai (d xa Doan Ket hien nay), cd nai Ai danh vai Than (niii Phii Than a xa Mudng Phang), cd nai Ai cay
ma (canh ddng Mudng Thanh), cd nai Ai la'y xdi nem Irau (niii Pii Khau Chf tiic niii xdi nudng d xa Sam Miin), cd nai Ai de cdi gia trau d Pom Ldt xa Sam Miin
Trang 24Tac gia Dang Nghiem Van cho rang! nhiing truy^en thuyet cong vdi sir lieu Thai ndi den su cd mat ciia ddng ngudi Lir, rdi ngudi Thai Den d Lai Chau cho thay Mudng Thanh la mot noi cu trii lau ddi ciia to lien ngudi Thai
Trong mdt nghien ciiu cua Nha dan tgc hgc ngudi Phap Georges Condominas cung da nhae den tii trudng Thai Den Lan Chugng sau chuyen thien di qua rat nhieu nai da quyet dinh lua chgn canh ddng Mudng Theng de dinh cu va lay vg d dd [8, 280-281]
Nhu vay, theo mdt sd nghien ciiu trudc day, Thanh Luong nam trong dia ph4n cua Mudng Thanh (Mudng Then, Mudng Theng) trudc kia va la nai cu trii lau ddi ciia ngudi Thai Den
Ve nguon gdc ciia ngudi Thai d Thanh Luong, nhirng ngudi gia d ban Pe Luong, mot ban thuan Thai nam d trung tam xa da ke cho chiing
tdi nghe ve Pan Pit (tiic la to tien) ciia hg nai day Cac cu ke rang ngudi Thai d day da lau lam rdi, trudc day d ban Pe Luong (Pe Luong theo
tieng Thai tiic la \aing sinh sdi Idn) va cac ban xung quanh chi cd ngudi Thai Den sinh sdng Ngudi Thai d day cd ngudn gdc tir Mudng Ld len, mot sd tir Lao sang va den hien nay mot sd hg nhu hg Ld trong ban vin
cd quan he hg hang vdi hg Ld d huyen Mudng May, tinh Phong Xa Ly ben Lao Cac cu cho biet trong ban Pe Luong cd 5 hg Thai, gdm cac hg
Ld, Quang, Ludng, Ca, Tdng trong dd hg Ld la hg to nhat vi rieng hg Ld
d day chia ra lam ba chi nhd Dd la cac chi Ld Huang (tiic la hg Bac CSm), Ld Ngi (tiic hg Ld nhd) va Ld Ludng (liic hg Ld Idn) Cach day khoang 5 ddi ngudi Thai d ban Pe Ludng nay cd ft lam, chi nam bay hg thdi, Ai ban Pe Ludne la ban eiap chan niii nen hie dd neudi Thai chi sdng tap trung quanh cau Mudng Thanh bay gid Den nam quan Phap chiem Mudng Thanh (dau nhirng nam 1950) ngudi Thai phai di chuyen
Trang 25tdi ban Pe Ludng do va\' cu dan n ^ i ddng dan len Cho den bay gid thi
dan sd ngudi Thai d day da tang len rat nhi6u, ngudi Thai \'a cat nhdm tgc ngudi khac nhu Khamii, Hmdng, Kinh, Tay d Thanh Ludng da tao nen mot biic tranh phan bd tgc ngudi kha phong phii
7.2.2 Su phan bo dan cu a Thanh Luong
Cu dan ciia xa Thanh Ludng hien nay cd khoang gan 8000 ngudi, gdm 5 thanh phan dan tgc: trong dd ngudi Thai (Thai Den) chiem khoang 40%, ngudi Kinh khoang 35%, cdn lai khoang 25% la ngudi Tay, Hmdng, Khamii Ve dia gidi hanh chinh xa cd 41 thdn ban (trong
dd 21 ban Thai) Thuc ra trudc day, ngoai mot ban ngudi Khamii la ban Hua Pe vdi gan chuc hg ra thi d Thanh Ludng vao khoang nhirng nam tir
1954 den 1960 chi bao gdm 9 ban ngudi Thai Chin ban Thai nay la cac ban: Pe Ludng, Pe Ngi, Hong Hin, Lgng Tdng, ban Ld, ban Banh, ban Nong, ban Le, ban Nguu (xem phu luc 4) Trong 9 ban nay thi Pe Ludng
cd the coi la ban trung tam va xa nhat la ban Nguu each trung tam xa khoang 3 km cd dia gidi giap Lao Cho den hien nay (nam 2001), 9 ban nay vSn la cac ban thuan Thai ciia Thanh Ludng, xen ke giira cac ban Thai nay da cd cac ban ngudi Kinh va cac ban \ara Thai \ara Kinh sinh sdng Tuy nhien ban cd ngudi Kinh thi ggi la thdn, do vay trong cac van
ban hanh chfnh ciia xa mdi cd khai niem thdn ban khi ndi ve sd luan^
ban trong xa
Cu trii xen ke vd'n la dac diem ciia cu dan Viet Nam, phan bd dan
cu d Thanh Ludng ciing khdng nam ngoai dac die'm nay, dieu ma chiing
tdi quan tam d day la viec sinh sdng xen ke nay da anh hudng nhu i\\€ nao den ban sac van hoa cua timg tgc ngudi, va anh hudng qua lai vi mat van hoa giira cac Idc ngudi dxhn ra nhu Ihe nao Cu lh6 d Thanh Ludng,
Trang 26ban sac van hoa Thai da dugc bao ton nhu the nao trong mdi cone cu giiia ngudi Thai vdi ngudi Kinh, ngudi Khamii Van hoa Thai se nhu the nao trong su hg nhap cua van hoa Thai vdi cac yeu td hien dai ciia qua trinh dd thi hoa d thung lung long chao Mudng Thanh Va xa ban nua, khi san bay Mudng Thanh (nam trong dia ban cua Thanh Ludng) (xem
phu luc 3) trd thanh san bay Qudc te, khi thung Iting Mudng Thanh trd
thanh nai giao luu hdi tu ciia nhieu nen van hoa khac nhau tren the gidi
do du lich dem lai, thi liic dd van hoa Thai se dugc nhan dang nhu the nao
Tren day la van de ma khi nghien ciiu ve phan bd dan cu d Thanh
Ludng chiing tdi khdng the khdng di cap tdi, va nhat la neu xem xet
Thanh Ludng trong bdi canh doi mdi ciia Viet Nam hien nay thi se thay
cd rat nhieu di6u dang luu y
1,3 Thanh Ludng trong khung canh doi mdi d Viet Nam
Dai hdi Dang Cong San Viet Nam (Dang CSVN) lan thii- VI da de
ra nhieu chii truang mdi vao thang 12/19 6, dac biet chii y den ca che quan ly nen kinh te Thang 4/1998, Nghi quyet 10 ve doi mdi quan ly ndng nghiep dugc ban bd bao gom trong dd cac chfnh sach ddi vdi san xuat gia dinh, san xuat tap the va ca the [32, 152-153] Tir nhung nam
1986 - 1989 cac chii truang doi mdi ciia Dang CSVN noi len 3 xu hudng
chu yeu: Deri song xd hoi dugc dan chii hod, nen kinh tehdng hod nhieu
thdnh phan theo dinh hudng XHC, chu truang ma cua thu hiit von dau tu nuac ngoai [32, 6] Cdng cugc ddi mdi cua Viet Nam dugc phat trie'n
manh me tir nam 1989 va ket qua ciia cdng cugc ddi mdi dd tuang ddi loan dien \'a dugc Nha nude cdng nhan Giai doan 1986- 1991 idc do
Trang 27tang trudng ciia Viet Nam dat 4.7% (tang 1% so vdi giai doan 1985), tir 1992 den 1997 tiep tuc tang 8.86%/nam [46, 6]
1976-Cac xoing dan tgc thifeu sd va mien niii Viet Nam chiem xap xi 3/ 4 tdng dien tfch tu nhien ndi dia va chi cd khoang 13% dan sd ca nude [46, 6], tuy nhien cac vung nay lai la dia ban giii vi trf quan trgng trong kinh te va mdi trudng cung nhu van hoa ddi vdi Qudc gia Cac chfnh sach phat trifen viing Mien niii va Dan tgc theo chii truang doi mdi dugc danh dau bdi Nghi quyet ciia Bd Chinh tri trung uang Dang CSVN vao
thang 11/1989 'Vemgt so chit truang chinh sdch phat trien kinh te xd
hgi^mien mii' da the hien nha't quan chu truang phat trien cac viing Dan
tgc va Mien niii cua Dang va Nha nude Viet Nam [46, 7]
Sau thdi gian thuc hien chfnh sach doi mdi phat trien kinh te xa hoi d Viet Nam (16 nam), ket qua la da tao nen nhung chuyen bien manh me trong tat ca cac mat cua ddi sdng \'a san xuat d Viet Nam
Trong khung canh doi mdi chung ciia dat nude, Thanh Ludng cho den giai doan hien nay da thay doi rat nhieu ve cac mat kinh te xa hdi Trudc nhiing nam 1985-1986 nguon sdng chinh ciia cu dan Thanh Ludng la trdng Iiia nude vdi ky thuat gieo ca'y truyen thdng Vdi cac gidng Ilia cii dugc gieo ca'y nhu Bao Thai, Mgc Tuyen, Tran Chau Liin,
va each thiic lam an tap the, tfnh cdng diem nang xuat Iiia chi dat tir 1 den 2,5 tan/ha Tir nam 1985 Thanh Ludng bat dau thuc hien ky thuat gieo sa thay cho ca'y liia Ky thuat gieo sa d Idng chao Mudng Thanh vdn dugc bat ngudn tir viing dong bang sdng Ciru Long va dugc nhan rgng khac \'ung Dien Bien tir nam 1988 Tliem \'ao dd day la thdi diem chinh sach ddi mdi ciia Chfnh phu bat dau dugc ban hanh, Thanh Ludng thuc hien khoan hg tdi ngudi ndng dan, rugng dugc giao cho hg theo nhan
Trang 28khau, ngudi none dan chii ddng trong san xuat \'a nop san lugng khoan cho nha nude Ciine thdi gian nay, hang loat gidng liia mdi cting dugc sir dung nhu CR203, IR45, den dau nhiing nam 1990 thi cd them cac loai nhu gidng tap giao ciia Trung Qudc, Khang Dan, IR64 Nhung thay doi hang loat tren trong san xuat liia da dem lai cho ngudi dan Thanh Ludng ket qua kha quan, nang suat Iiia trung binh vu chiem khoang 6 tan/ha, vu miia khoang 4 tan/ha Cimg vdi viec hudng cac chinh sach doi mdi ca che quan ly trong ndng nghiep, Thanh Ludng ciing da dugc hudng hang loat cac chinh sach trong chuang trinh phat trien tdng the viing mien niii
va dan tgc theo tinh than Nghi quyet 22/CT cua Bd Chinh tri va Quyet dinh 72-CP cua chfnh phii (nam 1989) Theo chuang trinh nay, nhirng nam gan day cac hg ndng lam nghiep d Thanh Ludng da dugc vay vd'n lam kinh te vdi miic lai sua't uu dai khoang 9,6%/nam Cu the tai thdi di6m nam 2000, 128 hg trong xa da dugc vay 337 trieu ddng vdn xoa ddi giam ngheo (XDGN) Md hinh kinh te trang trai cd xu hudng phat triln vdi 6 trang trai chan nuoi bd, de ciia cac hg ndng dan Theo chuong trinh
"Phu xanh dat trdng, dot ndi trgc - 327'' cua Chfnh phii, 246,8ha dien
tfch da't rimg can trdng mdi va 1226,9ha dien tfch rirng nam trong dien khoang nuoi bao ve cua xa dugc giao khoan cho hg gia dinh
Cac chfnh sach doi mdi da tao cho ndng dan Thanh Ludng ma trong dd phan Idn la ngudi Thai budc ngoai mdi ve kinh te: kinh te hang hoa dang the chd dan cho nen kinh te tu cung tu cap da ton tai lau ddi mang tfnh truyen thdng Thanh Ludng sau Doi mdi den nay da thay doi ra't nhieu, neu nhu vao nhiing nam 1980 sd hg giau d day chi den tren dau ngdn tay, thi den nay (nam 2000) da cd 129 hg giau chiem 7.05% long sd hg, cd 548 hg kha (31,42%), 783 hg trung binh (44,90%), 113
hg ngheo (6,47%), va 177 hg rat ngheo (10,16%), binh quan luong thuc
Trang 29quv thdc la 380kg/ngudi binh quan thu phap la 920.0G)0d6ng/ngudi/nam (Ngudn: Uy ban Nhan dan xa Thanh Ludng 2000);
Ddi sdng kinh te ciia ngudi dan d Thanh Ludng tir sau Doi mdi thuc su da cd thay doi dieu nay da keo theo nhieu thay ddi khac nira Mdt dieu chac chan la hien tugng di chuyen tam thdi den cac viing thi
xa, thi tii di lam an trudc day rat han htru hoac khdng cd, dac biet d
ngudi Thai Trong vdng 5-7 nam gan day, hien tugng nay cd xu hudng phat triSn d Thanh Ludng Chiing tdi dugc biet cd khoang 15 ngudi d ban Pe Ludng va khoang 10 ngudi d ban Nguu ngoai thdi gian miia vu thudng di lam thue ngoai thi xa Dien Bien Nhting ngudi nay da sd la nam gidi va cdng viec cua hg chii yeu la phu xay hay lao ddng chan tay Cling tai hai ban thuan Thai nay, sd ngudi di budn ban sang Lao cting ra't nhieu, dac biet d ban Nguu, mot ban Thai ngheo nha't Thanh Ludng nam giap Lao, hau nhu nha nao cting cd ngudi di budn ban sang Lao Trong
sd nhung ngudi sang Lao budn ban cd khoang han 60% la nii
TUT ngay doi mdi bg mat ban nay da cd nhieu thay doi, xen ke vdi nhiing ngdi nha san truyen thdng mang phong each Thai, d Pe Ludng cdn cd 2 ngdi nha xay hai tang mai bang, 13 ngdi nha tret, tudng tocxi mai ngdi (gidng nha ngudi Kinh) Ca Pe Ludng va ban Nguu deu cd dich
vu may xay xat, quan nude Xe may, tivi, radio va cac dd diing hien dai xua't hien trong nhieu gia dinh
Nhin chung, ddi sdng cua ngudi Thai d Thanh Ludng ngay nay da khac xua ra't nhieu Cac yeu id cua cugc sdng hien dai len Idi den mdi ban lang, mdi ngdi nha, mdi ngudi Thai cu the d nai day
Nhirng md la ciia chiing tdi tren day cd le chua that du khi ndi vi
bdi canh ciia mdt sir bien doi d day Nhung cd the ndi, nhung thay doi trong van hoa truyen thdng lien quan chat che \ a trudc het tdi nhirmz
Trang 30bien doi trone ddi sdne kinh te Vi vay nhtins anh hudne ciia chfnh sach phat trien kinh te la mdt trong nhung nguyen nhan bao triim, cd vai trd quyet dinh ddi vdi su phat trien ciia van hoa tgc ngudi
Tieu ket chuong mot: Thanh Ludng la mot diem cu trii lau ddi cua
ngudi Thai Den, la nai mang dam ban sac van hoa rieng cua ngudi Thai Chfnh sach doi mdi ciia dat nude da va dang lam thay doi nhi6u mat trong ddi sdng xa hdi ciia ngudi Thai d Thanh Ludng Ngudi Thai nai day dang chiu tac dgng manh me ciia qua trinh dd thi hoa va anh hudng cua neh kinh te thi trudng d thi xa Dien Bien Mdi ca nhan va gia dinh ngudi Thai da gin giir va nhan dien van hoa cua dan tgc minh ra sao trong giai doan nay la dieu ma luan van mudn de cap den d cac phan tiep theo
Trang 31Chuong hai
KHAI QUAT VE VAN HOA THAI
VA BIEN DOI VAN HOA CUA NGUCJI THAI 6 THANH LUONG
2.1 Khai niem van hoa va khai quat ve van hoa Thai
2J,1 Khdi niem vdn hod
Tren thuc te ta't ca cac dinh nghia va khai niem ve van hoa deu thdng nha't vdi nhau d mdt diem: van hoa la dac diem hoac phuang thiic hoat ddng sdng cua con ngudi Nhiing dinh nghTa ve \'an hoa lien quan den khuynh hudng nay hoac khuynh hudng khac trong nghien ciiu tuy thugc vao cac nha nghien ciiu khac nhau sir dung
Khai niem vdn hod da dugc diing nhieu tii 1843, nhung den nam
1871 dinh nghia ve van hoa ciia E.B Taylor, mot nha kinh dien ciia khuynh hudng tien hoa luan, mdi dugc sir dung rgng rai Ke tir dd den nay cac dinh nghia khac nhau ve van hoa lien tiep dugc dua ra theo nhung trudng phai ly thuyet khac nhau Chang han nhu trudng phai ly thuyet tien hoa luan ve van hoa vdi cac dai dien noi bat nhu G.Spencer, E.Tylor ciia Anh, A.Batxtian ciia Dire, L.G.Morgan cua My Thuyet tien boa van hoa cua Franz Boas, thuyet chiic nang luan cua B Malinowski, thuyet ca'u triic chiic nang ve van hoa ciia A.Racliff Brown Ndi tdm lai cac nha nhan hgc Tay Au va My nay, cd nhdm thi chia van hoa ra thanh
cac ITnh \arc nhu.* Phuang thitc kiem song; Ca cau xd hoi; Cac hinh thitc
ton gido, nhdm khac lai chia thanh: Ddi song vat chat; Ddi song tinh than; Ca can xd hdi; Cac he thong ton gido Nhdm cac nha dan tgc hgc
Armenia cua Lien Xd cu lai chia van hoa theo he thdng: Vdn hod san
xudt; Vdn hod dam bao dai song (Idng ban, nhd cira, an mac ); \'dn hod chuan mifc xd hdi (luqt le, nghi le phong tuc); Vdn hod nhan thirc
Trang 32Theo nha Dan tgc hgc Viet Nam Nguydn Tir Chi thi: "\'dn hod Id
todn bg cugc song - cd vat chat, xd hoi, tinh thdn ciia timg cdng ddng'
the cac yeu td mang tinh dac trung, dac thu thuc hien chuc nang co ket
tgc ngudi Chfnh van hoa^ tgc ngudi la n6n tang nay sinh y thiic tgc ngudi, nen tang nhu vay phai ke dau tien la ngdn ngir me de, trang phuc, nha't la trang phuc nii, cac tin ngudng va nghi 16, vdn van hgc dan gian truyen mieng, tri thiic dan gian ve tu nhien, xa hdi, con ngudi, tri thiic san xuat, khau vi an udng, tam ly
Ndi tdi van hoa tgc ngudi la ndi tdi mdt pham vi rat rgng, bao gdm loan bg cac ITnh vuc cua ddi sdng, tuy nhien mdi nen van boa rieng bao
gid ciing ham chiia nhung ban sac rieng 'Ban sac vdn hod Id tong the
nhung tinh chat, tinh cdch, man sac vdn hod ciia mdi dan toe, dugc hinh thdnh vd ton tqi ben viing trong tien trinh lich sir, giiip cho vdn hod dan tgc giir dugc tinh duy nhat vd thong nha't, phdn biet vdn hod cua dan tgc
do vdi cdc ddn tgc khdc" [10, 28]
Tren day, chiing tdi chi dua ra nhung khai niem dugc sir dung trong luan van ma khdng cd y dinh lam ban Nhirng khai niem nay giiip chiing tdi cd ca sd de tim hieu ve ban sac ciia van hoa Thai va su ddng gdp cua ngudi phu nu Thai trong viec bao ton, lam phong phii han va phat huy ban sac van hoa cua tgc ngudi
Trang 332.7.2 Khdi quat ve vdn hod Thdi
Ngudi Thai d nha san lam bang gd Ire, mai Igp gianh Tuc ngir
Thai cd cau "huan Tdy huan mi han, qudp^jni xaii' (tiic la nha ngudi
Thai cd gac, ben san cd cot), nha san ciia ngudi Thai chia lam hai loai Nha san cd hai chai dau hdi, cau triic hinh irdn khum tua mai riia ggi la
"hudn tup cong"' (nha mai cong) Nha san mai hdi hinh chii* nhat ggi la
"hirdn tup lai' (nha mai bang) [40, 21-22]
Mdi mot nep nha san Thai la mot don vi gia dinh phu he Cac gia dinh da he hoac hat nhan quan tu thanh don vi cu dan ggi la ban Ban nhd nha't khoang 3 - 4 gia dinh, ban trung binh khoang 30 - 40 gia dinh, cung cd ban Idn nhu Pe Ludng d Thanh Ludng hien nay cd tdi 106 gia dinh, ban Nguu cd 60 gia dinh
Ngudi Thai la mdt dan tgc sdm biet trdng bdng det vai, san pham tit nghe del da dat den trinh do cao ve ky thuat \'a my thuat Nghe del ludn gan vdi ddi sdng ciia ngudi phu ntr , mang dac trung rat rieng cua
dan tgc Thai Cac nhdm Thai cd trang phuc ve ca ban gidng nhau, trang
phuc ntr thudng mang nhiing net dac trung dien hinh ciia van hoa Thai
nhu: xua com (ao ngdn) cd dinh ciic bac hinh con budm, nhen, ve sau hay hinh bdng hoa, xm (vay), xai eo (that lung), pieu (khan ddi dau,
ngudi Thai Den thudng theu hoa van hinh cay gudt, hoa d hai dau khan),
va mdt so dd trang siic nhu pua sooi (mdt loai day bac quan quanh theo that lung cdn ggi la xa lich), mdy khdt can (tram cai tdc bang kim loai,
dung cho phu ntr cd chdng chi cd d ngudi Thai Den)
Trang phuc nam don gian hon, may bang chat lieu vai bdng tu del nhugm cham, gdm khan ddi dau ao co trdn, xe ta ben hdng, quan xe dung giira dng rgng den mat ca chan Trudc kia nam gidi thudng mac
quan den, ao ngdn xe nguc ggi la xua tong te (ao md nguc) Ao thudng
Trang 34cd mau den mau gach non hoac hoa \'an ke Cue ao lam bang ddng hoac tet bang day vai, ao cd trdn khdng cd cau vai, cd hai tiii d hai ben vat ao
Ngudi Thai cd truyen thdng an xdi, ca, cac loai rau vdi cac each che bien chu yeu la dd nudng Ngudi Thai thfch an cac vi chua dang,
cay, hay an dd tai, gdi vdi nhieu loai gia vi tham ngon Trong cac dip \i
hdi hay tiep khach ruau dugc nau tir gao, san, ngd thudng la dd udng phd bien d cac nhdm Thai
Vdi ca cau kinh te ndng nghiep truyen thdng, ngudi Thai cho rang
tren trdi cd Then Ludng la da'ng cai quan trdi dat, loai ngudi va van vat Dudi Iran gian cd cac Phi (ma) cai quan Phi huan (ma nha), Phi dam (ma hg), Pii pdu (dng ba to lien) la nhting luc lugng phu hg bao ve con ngudi Vao dip dau xuan ngudi Thai to chiic cac \i xen mudng, xen ban,
xen huan mdi cac vi nhien than va td tien ve du Trong cac dip nay, khdp
(hat), xoe (miia) la nhiing bieu hien het sire dgc dao cua van hoa Thai
Cung vdi cac loai hinh nghe thuat phong phii, van hgc Thai cting la mot tai san vd gia cua van hoa Thai Van hgc Thai cd the dugc xem nhu mot biic tranh lich sir xa hdi, mdt qua trinh tu duy ve nhiing su \'al hien tugng khach quan cua tu nhien , xa hdi cua dan tgc Thai Truyen co dan gian, ca dao tuc ngir hay nhiing tac pham ndi ve lich sir cac ddng quy tgc
Thai nhu Qudm td mudng (truyen ke ban mudng), Qudm tdy pii xdc (nhung budc dudng chinh chien cua dng cha), Qudm phanh mudng (Idi
dung mudng) la nhirng tu lieu vd gia cho viec nghien ciiu lich sir, dan tgc hgc va van hgc Thai
Luat tuc Thai cung la mot phan het su'c quan Irgng trong kho tang van hoa Tliai, dac bicl nhuiig luat tuc da dugc \Tc't thanh A'an Luiit tuc Thai la luat ciia xa hdi phong kien Thai sa ky vdi viec xac lap quyen lire cua lanh chiia phong kien Luat tuc Thai khdng nhting xir ly mdi quan he
Trang 35eitia con neudi vdi con neudi quan he eia dinh va xa hdi ma cdn tim each xir ly mdi quan he giira xa hdi con ngudi vdi xa hoi linh ihieng Luat tuc Thai la tam guang phan anh nhi6u mat cua dgi sdng, (phan anh
vi: to chirc chfnh tri xa hdi, tin ngudng ton giao, luat phap dao diic, quan
he ling xir gia dinh ddng hg, quan he san xua't va phan phdi ), la niem
tu hao ciia dan tgc Thai
Van hoa Thai dugc bieu hien d rat nhieu khfa canh khac nhau cua ddi sdng, qua an, mac, d, phong tuc, luat tuc, nghi I^, hoat dgng nghe thuat, tam ly, phong each sdng, tir dd cd the phan biet dugc van hoa Thai vdi cac nen van hoa khac Hien nay, mdt so ket qua nghien ciiu d Viet nam da len tieng canh bao rang nen van hoa cua cac dan tgc dung trudc nguy ca suy thoai ve ban sac [46, 24] , van hoa thung Iting cua ngudi
Thai dang bi ngheo di Trudc nhan dinh nay, luan vm ciia chiing tdi
chua dam ban luan vao, tuy nhien d Thanh Ludng da xua't hien nhting hien tugng dan xen, ket hgp cua cac yeu td truyen thdng va hien dai trong mot sd net van hoa ciia ngudi Thai
2.2 Mdi quan he giua truyen thdng va hien dai trong van hoa cua ngudi Thai Den Thanh Ludng
Truyen thdng vk hien dai la nhiing yeu to cd mat trong ddi sdng
ciia bat cii dan tgc nao, tren mgi ITnh \Trc ciia qua trinh phat trien, trong
dd thudng dugc ndi den nhieu nha't, lam thanh nen tang cho tat ca la ITnh
\arc van hoa [56, 7] Nhung yeu td nay ludn d the van dgng, dan xen, hoa nhap vao nhau lam ihanh dien mao van hoa ciia mdt dan tgc Cd the ndi cac yeu id truyen thdng va hien dai trong van hoa la nen tang ciia su phat trien
Trang 36Neu nhu truyen thdng la su nhan thiic, quan niem vi gia tri, su
dong cam ciia con ngudi trong mot n6n van hoa thi hien dai trong van
hoa la nhting yeu id nay sinh ciing vdi nhting d'liu kien kinh te, chinh tri
va xa hdi mdi
Trong mdi quan he giiia truyen thdng va hien dai trong van hoa, the he tre cd mot vai trd dac biet, hg chfnh la ngudi ke thira cac di san van hoa cua cha dng de lai That khd ndi khi ban ve ban sac \'an hoa qua trang phuc ciia nam thanh nien ngudi Thai bay gid d Thanh Ludng Nhung nam gidi tii khoang tir 35 tuoi trd lai d Thanh Ludng hau nhu khdng mac nhung bg quan ao Thai truyen thdng, hg mac ao sa mi va quan au gidng nhu ngudi Kinh Hg cho biet, chi nhting ngudi cd tudi mdi mac quan ao ngay xua thdi, cdn hg di lam, di hgc, di chai mac quan
ao Thai khdng thfch, khdng tien Han niia, de may dugc bg quan ao Thai ton nhieu thdi gian, cdng siic nen gid day cting ft ngudi lam
Di nhan dien ngudi Thai qua trang phuc hien nay cd le di tha'y
nha't la qua nhting ngudi gia va phu nir Rieng vdi nir thanh nien, ao hg mac ngay nay hau nhu khdng thudng xuyen la nhirng chiec ao com vdi hang ciic bac la'p lanh nira ma thay vao dd la ao so mi kieu hien dai Ba't cii nii thanh nien nao d Thanh Ludng ciing cd ft nha't 2 bg ao vay Thai truyen thdng, nhung hg thudng chi mac vao cac dip 16 hdi, hay khi nha
cd khach Cd mdt dieu lam chiing tdi ra't ngac nhien la trong ca mot dam cudi d Pe Ludng, chii re hoan loan khdng mac trang phuc Thai, cdn cd dau mac ao sa mi va vay Thai Cung trong dam cudi nay, ben canh nhung yeu td dam net van hoa Thai nhu cac nghi thirc ciia nha trai, nha
gai, nghi thiic tdng cdu (biii idc ngugc) cho cd dau, tha'y xua't hien ca
nhirng tieng nhae disco hien dai, \*a nam ntr thanh nien ciing nhay theo nhung dieu nhae dd
Trang 37Tren day, chiing tdi mdi chi ban vi mdt sd yeu td truyen thdng vk
hien dai qua trang phuc ciia ngudi Thai Den Thanh Ludng Tren thuc te
d Thanh Ludng cac yeu td nay dang di6n ra chang cheo \'a dang trong qua trinh chgn Igc Vf du nhu trong yeu id van hoa dam bao ddi sdng, cu the' la each thiic trdng liia nude Gieo xa la mot ky ihuat san xual mdi da hoan loan thay the cho ky thuat trdng Iiia nude truyen thdng ciia ngudi Thai Tay Bac Them mot yeu td nua nhu kinh te trang trai - mot md hinh san xuat hang hoa cd xu hudng phat trien d nai day dang pha va dan hinh thiic san xua't kinh le tu cung tu cap truyen thdng ciia ngudi Thai
Sir thay doi ve each thiic san xuat, ve kinh te da hinh thanh su khac biet giira hai the he gia va tre d Thanh Ludng Rd rang, hien nay
giiia the he ngudi Idn va thanh nien da xuat hien nhung khac biet ve thdi
trang, Idi sdng va cac dinh hudng gia tri
Tir su nhin nhan khai quat nhu vay, chiing tdi tha'y rang trong cai mdi quan he giira truyen thdng va hien dai, viec bao luu va trao truyen nhting gia tri van hoa truyen thdng cho the he tre la dieu tat yeu Va ngudi ddng vai trd quan trgng trong viec nay khdng ai khac chinh la nhiing ngudi phu ntr
2.3 Ngudi Thai Den Thanh Ludng vdi hoi nhap va bien doi trong van hoa
Theo cac nha Nhan hgc, hdi nhap van hoa la tap hgp cac bien doi van hoa trong qua trinh van dgng, va la su thu hep khoang each giira cac nen van hoa vdi nhau [59, 1] Ben canh dd, bien doi van hoa la qua trinh trai qua sir phat trien phirc tap va cac bien ddi quan trgng [59 *^4] Thirc
ra, day la \'an dc rat Idn, mdt chii di Idn trong nghien ciiu Tliai, trong
Trang 38khudn kho ciia luan van chung tdi chi dua ra \'a de cap tdi \'an de na\' nham muc dich tim hi6u net dac thii tai dia ban nghien ciiu ciia minh
Ngay nay, theo nhan dinh ciia ngudi Thai Den Thanh Ludng, ngdi nha san - mdt di san van hoa dgc dao cua ngudi Thai, da cd nhifeu di6m khac xua Ngdi nha san Thai truyen thdng la nha san cd hai mai phang hinh chir nhat chay dgc theo chieu dai ciia nha, hai mai nhd cong hinh canh quat lip che vao hai phfa dau hdi Hinh dang ben ngoai ciia ngdi nha nhin gidng nhu mai con riia nhu phan tren da nhae tdi
Mot diem quan trgng cua ngdi nha la hai khau cut kep hai dau hdi ciia nha san Khau ciit la hai thanh gd bat cheo, quel vdi mau trdng, cd tac dung nep giir cho Idp mai tranh d dau hdi khdi bi gid tdc Khau ciit ddng thdi ciing la tugng trung cho anh sang ciia Then (Trdi) soi rgi cho gia dinh chu nha ludn lam an may man, Khau ciit khdng nhting mang y
nehTa tin neudng ma cdn la da'u hieu phan biet dia vi ciia cac eia dinh
trong xa hdi phong kien Thai trudc day Khau ciit nha quan va khau ciit nha dan phai khac nhau Khau ciit hinh hoa sen chi cd nha quan mdi dugc lam, cdn nha dan phai lam cac loai khau ciit hinh khac nhu hinh
siing de, siing trau, hinh cay [29, 78] Tuy nhien, nhung dieu gan nhu la quy udc tren day khi lam nha san ciia ngudi Thai da cd su thay ddi Vdi
ngdi nha san gd mai ngdi hoac fibrdximang thi khau cut khdng cdn phat
huy tac dung ntra Hau nhu chiing tdi khdng cdn bat gap ngdi nha san
nao d Thanh Ludng cd khau ciit ca Tuang tu nhu vay, theo tap quan ciia
ngudi Thai thi bep la mot bg phan rat quan trgng trong ngdi nha Bep khdng chi la nai nau an va sudi am ma cdn la nai linh thieng an chiia trong dd than bep phii hg cho gia dinh am no, do \'a> trudc day bep thudng dugc dat giira nha, song hien nay cac gia dinh ngudi Thai d Thanh Ludng cung nhu nhieu nai khac d Lai Chau, Son La da chuyen
Trang 39han bep ra gian rieng mdt phia dau nha Nhu vay phai chang khi chat lieu hien dai thay the cho chat lieu tho sa thi y nghTa tin ngudng, y nghTa
xa hdi kem theo chat lieu dd cung thay doi va mai di Han niia, ngoai viec thay doi tieu tiet cua nha san nhu tren, mdt sd gia dinh ngudi TThai Den d Thanh Ludng da bd han thdi quen d nha san tir bao ddi nay chuyen bin sang d nha xay mai be tdng va nha dat tret mai ngdi
Nguyen nhan ciia hien tugng nay cting di hieu, bdi viec lam mot ngdi
nha san gd hien nay khdng phai don gian, tai nguyen rimg can kiet gd qua hiem Ben canh dd, la su tiep nhan va thfch nghi cua ngudi Thai Den Thanh Ludng vdi nhting nguyen lieu, yeu td hien dai Nhiing hien tugng bien ddi ma luan van neu ra d day nhu mdi minh hoa nhd cho thay \'iec bao ton cac yeu to van hoa truyen thdng cua ngudi Thai khdng phai la giir nguyen trang mdt di san van hoa, hay mot thdi quen nao dd ma ngudi Thai da bao ton van hoa ciia minh bang each tiep nhan, hoa vao cimg vdi cac yeu td khac de thfch hgp vdi hoan canh thuc te
Hien nay, ngudi Thai Den d Thanh Ludng khdng chi la ngudi san xuat va lieu thu chfnh nhung san pham do minh lam ra ma cdn la ngudi tham gia vao qua trinh tieu thu nhting san pham tir ben ngoai Dac biet la nhiing san pham mang gia tri van hoa linh than Con sd 760 hg trong xa
cd tivi, gan 100 hg cd radio la mdt minh chiing cho viec tiep nhan thdng tin trong va ngoai nude qua cac phuang lien thdng tin dai chiing Viec tiep thu cac thdng tin ben ngoai khdng nhiing nang cao hieu biet ciia ngudi Thai Den Thanh Ludng ma cdn thu hep dan khoang each giira van hoa Thai vdi van hoa cac dan tdc anh em, nhat la van hoa kinh, tham chf vdi cac nen van hoa the gidi Dieu nay the hien d viec tiep thu nhiing khoa hgc ky thuat mdi trong san xuat, sir dung nhung phuang tien hien dai trong sinh hoat hang ngay Sir thay doi trong ddi sdng kinh le keo
Trang 40theo nhieu thay ddi khac, dac biet la tha}' doi trong nhan thiic ve gia tri van hoa tdc ngudi Cac cu gia d Pe Ludng cho chiing tdi biet: trong su\' nghT ciia ngudi Thai trudc day, neu da la ngudi Thai thi phai d nha san,
an nep, mac dd Thai, cay Iiia nude, con cai phai d chung vdi bd me., nhung hien nay mgi thii khdng nhat thiet phai nhu the niia Nam nir mdi lap gia dinh, bd me cd the' cho ra d rieng de lam an kinh te tu lap Ve trang phuc thanh nien cd the mac nhung gi minh thich va phii hgp Nha
cira cd ihi la nha xay, nha dat Tuy nhien cai ma ngudi Thai phai cd la
su ton ti trai tu trong gia dinh, su thdng nhat ve ngdn ngii va nhiing nghi
\i chfnh cua ddi ngudi
Nhu vay, ngudi Thai Den Thanh Ludng dang trong qua trinh hdi
nhap va bien doi, cang tim hieu nhiing gi dang diin ra d Thanh Ludng
chiing tdi cang thay rd vai trd ciia timg gidi nam va nii trong viec gin giir nhirng yeu to van hoa truyen thdng cua dan tgc Thai
Tieu ket chuong hai: Tii nhiing trinh bay d tren cd the tha'y rang, van
hoa khdng phai la yeu td ba't bien ma Thanh Ludng la mdt minh chiing thuc te Cac thay doi ciia ddi sdng kinh te dang tac dgng tiing ngay den cac yeu to van hoa Thai truyen thdng Ngudi Thai d Thanh Ludng da hoa minh vao trong cdng cugc doi mdi ciia da't nude va dong thdi hg cung giii gin ban sac van hoa theo each rieng ciia minh