Ngày nay, nhié'p ành va dién ành dà dàm nhiém còng viec dò va giài quyét nò hoàn bào hon rà't nhiéu so vói bòi hoa ò tàt cà càc thòi dai."57;368} So sành nhiing thay dèi cùa nghe thuàt t
Trang 1DAI HOC QUOC GIÀ HA NOI TRLfÒNG DAI HOC KHOA HOC XÀ HÒI VA NHÀN VÀN
NGUYEN MANH HA
De tài:
THE LO AI PHÓNG SI/ ANH BÀO
CHÌ-MÒT s o VAN DE LY LUÀN VÀ THlTC TIÈN
Chuyén iighành: Bào chi
Ma so: 5.04.30
LUAN VÀN THAC SI KHOA HOC BAO CHI
Ngucd hiróiig dàn khoa hoc: TS DINH VÀN HUÒNG
V ^
HA NOI- 2002
Trang 2LCfl CAM ON
Tòì xin gài lai cara an tran trong dèh oàc Thày, Co giào cùa Khoa Bào chi, Truàng Bai hoc Khoa hoc Xà hoi va Nhàn vàn, dà day cóng dào tao tòi trong suot thòi gian vira qua
Bac biet, tòi xin ditgc bay tó long biéi
an sàu sac tai Tién sì Binh Vàn Huàng, ngaài thày dà tàn tình huàng dàn, giùp da tòi hoàn thành luàn vàn này
Trong qua trình thytc hien còng trình này, tòi dà nhàn duac su ho tra va dòng vièn quy bau cùa càc nhà bào, nhà nhiep ành, ban bè dong nghiep va già dình ma tòi vò cùng mang an
Ha Noi, ngày 13-10-2002 Nguyèn Manli Ha
Trang 3LÒI CAM DOAN
Tòi xin cam doan day là cóng trình nghién ciiu cùa riéng tòi Càc so' liéu, ké't qua trong luan vàn này là trung thiic va chifa tùng difdc còng bó' trong bà't cii cóng trình nào khàc
Tàc già luàn van
Nguyén Manh Ha
Trang 4MUC LUC
Trang
M Ò D A U 3
Chtfcfng 1: M5t só'van d é l y luan v é t h e Ioai ành bào chi 13
1.1 May vàn de ly luan ve the Ioai bào chi 13
1.2 The'nào là ành bào chi 18
1.3 Di tìm mot he thÒrig phàn Ioai ànli bào chi 21
1.4 Mó'i tUdng quan giùa phóng su va phóng su' ành 28
Chuang 2: Phóng sU ành- Mot thè* Ioai ành bào chi tiéu bieu 32
2.1 Vài net ve su ra dòi va phàt trién ciia thè Ioai phóng su ành 32
2.1.1 Thè'giói 32
2.1.2 ViétNam 36
2.2 Ve phuc^ng phàp phóng su va kliài niem phóng su ành 40
2.2.1 Phuc?ng phàp phóng su trong nhiép ành 40
2.3.5 Cài nhìn rièng ciia tàc già 63
2.3.6 Con nguòi- dòl tucfng miéu tà truc tiè'p ciia phóng su ànli 67
2.4 Kè't càii ciia phóng su ànli 71
2.4.1 Phàn ành 72
2.4.2 Phàn vàn tu 83
2.4.3 Dói net ve trìnli bay phóng su ành 94
2.5 Co bao nhiéu dang phóng su ành 98
2.6 Quy trình thuc hien phóng su ành 105
2.6.1 Vai trò cua càc yé'u tò'truyén tliòng tlii giàc trong lao dong sàng
tao ành bào chi 105
2.6.2 Quy trình thuc hièn phóng su àrdi 107
ChUdng 3: Phóng su à n h - h i e n trang va dinh huòng phàt trién 115
3.1 Hif n trang su dung the Ioai phóng su ành trén bào chi 115
3.1.1 Phóng su ành trèn bào Lao Dóiig 116
3.1.2 Phóng su ành trèn bào Sài Gòn Tiep Thi 118
3.1.3 Phóng su àrdi trén Bào aiìh ViétNam 121
3.2 Dinh huòng phàt trien tìiè Ioai phóng su ành trén bào chi liien nay 125
K É T L U A N 12^
TÀI LIÉU THAM KHÀO 1^1
P H U L U C ^^^
Trang 5MO DAU
1 Tinh càp thiet cùa de tài
Vai trò to lón cùa nhiép ành the hien ò khà nàng chia xé mot binh ành cho nhiéu nguói Qua nhiép ành, cà nhàn duoc quyén tham du vào mói the' giói rong lem hon, duoc quyén dành già no tbòng qua nhùng binh ành
ma anh ta tin nhu tin vào chinh màt minh "Hình thiic dàu tién cùa su tón tai cùa nhiép ành là binh thùc tài lieu."{28;26} Ben canh ban chat ghi thuc, nhiép ành- nói theo H.C Bresson- con là "mot phuong tién quan trong de truyén tbòng va truyén cam"
Nhà nhié'p ành, va ké cà nhàn vàt trong ành, co khà nàng giao tié'p V(J dòng dào nguòi xem qua bue ành "Nhiép ành phà tung cài ranh giói chal bep cùa kinh nghiem song cùa timg nguòi, chup duoc cài cam giàc ihàm kin trong mòi mot nguòi, huóng tìmg nguòi vào so phàn chung cùa toàn nhàn loai."{28;75) "Nhiép ành dién dat thè giói khàch quan thành nhùng khài niem nhin thà'y duoc, là mot càch mò tà hien thuc kbòng bao giò ngàt quàng." H.C Bresson khàng dinh: "Phóng vién ành là nhung nguòi cung cà'p tbòng tin cho mot the giói khan truong Càch dién dal nhanh chóng nhà't, co tàc dung manh me nhàt là tiéng nói cùa nhiép ành Mói cu bà'n mày là mot lòi két luàn ve cài chùng ta dà nhin thà'y va phàn ành mot và'n J ; nghiém tue cùa tri tue."{24;25)
Cho dén giiìa thè ky XIX, ò phuong Tày vàn con pho bicn Ioai binh
"tranh bào chi" "Nhiing boa sT dong thòi co vai trò nhu nhiJng phóng vién bào chi, luón co màt tai hien truòng de ghi nhàn càc su kién hoac càc nhàn
vat bang nhimg ky boa co tinh chat phàc ihào Sau dò, tu mình boac cj
nhutig chuyén vién khàc, bang nhiJng net bùt sàt rà't chi ticl hoàn ch'nh
thành nhiing btfc tranh rà't hien thuc tua gàn nhu ành chup rói ìhc^c
Trang 6in."{46;43) Ly do con nguòi pbài vién dé'n hình ành cho viéc truyén xét tCf quan diém lich su bay logie- ve co bàn vàn giù nguyén Colin Cherry
thòng-dà chi ro: "Dcfn giàn khòng dù tijf ngii de dién tà su té vi cùa moi sàc thài cùa
tu duy Néu chùng ta co tir cho moi thù, so' luong cùa chùng se lón kinh khùng (bang chù cài nguyén thuy, theo John R Bittner, co khi chùa tói trén
600 ky tu), vuot qua nàng luc ghi nhó cung nhu ky nàng vàn dung chùng cùa chùng ta."{ 66; 130)
Dé'n dàu nhung nàm 1920, boa sT nguòi Due W Herzfeldc nhàn thf-.y: 'Hoi boa dà tìjfng co muc dich rò ràng là truyén dat cho nguòi ta càch nhm càc su vat, phong cành, dòng vàt, còng trình ma nguòi ta khóng tàn màt nhin thà'y Ngày nay, nhié'p ành va dién ành dà dàm nhiém còng viec dò va giài quyét nò hoàn bào hon rà't nhiéu so vói bòi hoa ò tàt cà càc thòi dai."(57;368} So sành nhiing thay dèi cùa nghe thuàt tao hình trong thòi ky hien dai thì thà'y ràng, "cùng mot trào luu xà bòi dà gay ra vice Ioai bò bót nhimg chi tié't trang tri càu ky ra khòi binh dàng kién truc, cho ra dòi quan niem hình boa còng nghiep thién manh ve chùc nàng cùa su vàt, dong thòi
de ra ành phóng su Va tàt cà nhiing chuyén dò cò't de co mot hình dang d(^n
giàn, nhiing tbòng tin khàch quan va chàn thuc thay thè cho nhiing thù loròm
rà, màp mò thòi truóc Thè chién l "|44;16-17)
Nhiép ành dàp ùng duoc nhip dò sinh boat gap gap cùa x3 bòi hien dai cung nhu dòi bòi tue thòi cùa viéc tbòng tin Làm chù duoc ky ihuat truyén tbòng bang ành khòng màt qua nhiéu thòi gian va vice sàng tao co the dién ra trong mot phàn nhò cùa giày Va nguòi xem ành hàu nhu khói-g gap trò ngai gì trong viéc tié'p nhàn tbòng tin bang màt Ngay tu' khi chua duoc còng nhàn vói tu càch là mot nghe thuàt, tinh nàng truyén tbòng cùa
nhiép ành dà som duoc nhin ra Nàm 1857, tò Quarterly Review xuàt bàn ò
London dàng mot tiéu luan ve nhiép ành cùa Elizabeth Eastlakc trong dò
Trang 7coi nhiép ành '*nhu mot phuong tién giao tié'p mói giiia nguòi vói nguòi"
"may man là'p di khoàng trong giira nguòi vói nguòi."{57;145-1461
Truyén hình khòng pbài là dò'i thù "mot màt mot con" cùa nhiép ành cùng nhu nhiép ành dà khòng "gièt chét" boi boa Pbài còng nhàn loi thè
"da phuong tién" cùa truyén hình, nhung "pham vi chù y càng lón thì ve nguyén tàc càng de sinh ra su phàn tàn chù y".{48;97) Nguòi xem truyén hình cung nhu nghe phàt thanh vàn bi euSng bue di chuyén su chù y tu tbòng tin này sang thòng tin khàc trong mot khoàng thòi gian khòng dói Vói mot hình ành tinh trén bào, dòc già co mot su tu do dàng ké trong vice
lua chon va tié'p nhàn thòng tin, chua ké dé'n khà nàng luu tru làu dai Th( e
òng Nam Chàn Trung- Tóng bién tàp Tàn Hoa Xa, "sau mot su kién lón tin thòi su trén TV thuc té dóng vai trò quàng cào cho ành thòi su dàng trén càc bào ngày hòm sau," bòi xem truyén hình rói, nguòi ta càng muò'n tìm hiéu thém qua bào chi ve su kién do (47 )
Nhiéu khi, nguòi doc mua bào chi de theo dòi màng thòng tin ma ho quan tàm Tinh khòng bàt buòc cùa thòng tin bào chi khièn no luòn pbài tìm
nhiing yèn tò' kich thich manh de thàng duoc chù y co chù dinh cùa dòc già
Yé'u to' co tàc dung kich thich manh hàng dàu pbài ké dé'n là ành- thu bùt bang uu thè thi giàc: hình, màu, kich co, càm giàc ve su chuycn dòng Ành con khàc phuc duoc càn trò ve thòi gian tié'p nhàn thòng tin- nhò dac tinh tiép nhàn gàn nhu dóng thòi- ngay lap tue cho dòc già cài nhin ban dàu
ve thòng tin Nhiing cành cùa luòn mò rong chào don dòc già vào quy dao cùa thòng tin- chinh là nhimg bue ành
Ành bào chi khòng chi cho ta thày thè giói bié'n dói ra sao: "M(/i nguòi tbuòng nghi ràng, phóng vién nhiép ành co the thay dói duoc thè giói
này bang nhimg bue ành cùa mình Diéu duy nhà't ho co the làm duoc là cn:
ra vi sao the giói này phdi thay dai'' nhà nhiép ành nguòi Iran- Abbas cho
Trang 8bay: *T^àm 1973, Ethiopia thòi tién càch mang làm vào cành dói kém va chinh phù tìm càch bung bit bào chi Tòi là mot trong nhung nguòi dàu tién
co mat ò day va nhihig bue ành cùa tòi dà xuàt hien trén toàn thè giói it làu sau, co mot chié'n dich cùu dói toàn Ethiopia.,."{47;41} Cùng vi hình ành
mot dùa tré dàu cuò'n bang vói tén goi Eileen Dunn trong \ ién uhi, Lon don (1940) cùa Cecil Beaton xuàt hien trén bìa tò Life, nuóc My mói thuc
day chién dich vién tro cho Anh trong Thè chién 11.(65} Vào nhùng nàm 1994-1995, khi chinh phù Nhàt Bàn chua noi lai vién tro ODA cho Viet Nam, TTXVN dà phàt mot loat ành ve nhiing thành qua buóc dàu cùa còng cuòc dói mói, duoc hàu bèt càc bào lón ò Nhàt dàng tài vói nhùng lòi binh tòt dep va kéu goi chinh phù Nhàt nhanh chóng nò'i lai vién tro cho Viet Nam It làu sau, lòi kéu goi tu nhung tàm ành dà co tàc dung (59)
'Phàt hien" cùa mot nhà nuóc ành nuóc ngoài: "Néu nhié'p ành là mot ngòn ngfr thi giàc thì nhiép ành Viet Nam, giò'ng nhu chfnh licng Viet, khòng he co chia thì Nhiing gì dang xày ra bay giò co thè dà xày ra trong qua khù, va co khà nàng sé xày ra trong tuong lai Xét ve cà khia canh ngòn ngii làn hình ành, thì thòi gian ò day khòng di theo duòng thàng ma theo duòng tròn."(2} Day là nhàn xét khòng riéng gì cho ành bào chi nhung trén thuc té', ò Viet Nam, ành bào chi vàn là mot thù "chung chung" giùa nhié'p ành va bào chi Quan diém cho ràng co su giao thoa giùa ành bào chi va ành nghe thuàt góp phàn làm cho ranh giói cùa nò càng thém màp mò* phàn nào làm cho hai ben tié'p tue kìm hàm su dòc lap phàt trién cùa nhau
Tir cuò'i nhimg nàm 1950, Viet Nam Thòng tàn xS da phàt dòng
phong trào thi dua Tin hay ành dep vói lap luàn "ành (TTX) khòng nén chi
dep ma pbài là ành co noi dung tò't duoc chup dep"- mot quan dicin pbài nói
là tién bò lue bay giò ve ành bào chi Nhung theo thòi gian, "\u huóng ành dep dang chiém llnh dién dàn ngòn luan" "Muòi mày nàm nay mot nén
Trang 9nhiép ành VN tìfng chié'm dinh cao cùa bào chi thè giói, khòng vuot qua duoc vòng Ioai cùa World Press Photo."{31} Co chuyén ràng, mot phóng vién ành cùa mot tò bào lón dén nói chuyén tai mot CLB Nhiép ành Òng chù nhiém CLB bòi: "Viéc chup ành cho bào co làm ành huòng gì dén viec chup ành nghe thuàt cùa anh khòng?" Nhà nhié'p ành phàt biéu: "Chùng tòi
vàn goi là chup lày vón, làm cho xong rói con di sàng tàc!"| 12|
'Trong 25 nàm qua, chùng ta dà vàng màt qua nhiéu ò nhùng noi ma dàng le ra, vói chùc nàng cùa nguòi càm mày, chùng ta pbài co mat nhu dà tùfng co mat trong thòi chié'n tranh, de sò'ng va dau nhimg nei dau con nguòi " Mot bài bào dà Ién tié'ng: "Chùng ta con pbài hoc tàp co nào, tòi luyen c9 nào de v5 ra mot cài nhìn nhié'p ành, mot cài nhìn bào chi! ( ) Co tòa soan tó chùc CLB nhié'p ành cho bào mình góm nhiing nguòi chiip ành
du thi Diéu khòng làm ai ngac nhién là ho khòng thè thuc hién nói mot trang phóng su ành Cuò'i cùng, ành bào chi cùa chùng la là khóng co thqt:'{n]
Viéc 'Tchòng co ành bào chi" co the dàn tói khòng co ành nghe thuàt, nhu chùng ta vàn quan niem co phàn de dai Nhà phé binh ly luan
nhiép ành Vù Huyé'n, trong Hoi thdo Nhiép ành Viet Nam ihéky AXdà iCn
tié'ng: "Vi sao viéc thàm dinh càc tàc pham nghe thuàt lai càn pbài co cà
phàn ành nhung vàn de càp nhqtl Vi sao khi dành già ành bào chi lai co
yéu càu qua cao ve hình thùc dién dat ma quén di viec thòng tin nhanh càc
su kién? Vi sao càc nhà bào chup ành lai mài me di sàng tàc phong cành, sàp dat va bay ve, chon chù thich cho hay, cho vàn ve ma thiéu su kién cu
thè, trong khi càc nhà nhié'p ành nghe thuàt lai co' sue cóng nghiep hoà hién dai hoa vói lò'i chup bàt chuóc song suong "(42;42)
Mac dù, su bi quan cùa nhthig nguòi trong cuòc là co ca so nhinig trong llnh vuc ành bào chi, hay nói cho io là ành trèn bào dang co mot vài
Trang 10tin hiéu dàng mùng Don cu là su trò lai, dù chi trong mot thòi gian khòng làu, cùa thè Ioai phóng su ành trén nhùng tò bào khòng pbài bào ành nhu
Sài Gòn Tié'p Thi va Lao Dóng Tuy nhién, trong vàn dung the Ioai, hay
dung hOn, su dung de muc "phóng su ành" trén nhiéu tò bào hien nay- co nhiéu diéu con càn pbài xem xét Co hién tuong hàu nhu bàt ky mot tàp hop ành nào duoc chon dàng déu co thè de duói màc "phóng su ành" Càc phóng
su ành dòi khi duoc xày dung bèt sue tuy tién, két càu khòng rò ràng, chat luong chua duoc coi trong, hiéu qua thòng tin va tham my con ban che'
Khòng pbài lue nào va ò dàu, phóng su ành cùng duoc dòn nhàn Tàc già A Lovrenchev viet: "Néu trong bò'i cành hién nay, the Ioai ành phóng su xà bòi dang phàt trién manh, thì trUóc kia co thòi no dà bi càm hoae bi cho ràng dò là thè Ioai khòng thè minh boa bang ành Nhtmg dù sao, thè nào, thè Ioai phóng su ành cung co nhimg buóc tién dàng kè , làm tbòa man khàt vong co duoc su thàt."| 1 ) Tình thè cùa phóng su ành ò Lién
Xò dàu nhùng nàm 1980 co le cùng tuong tu ò ta bay giò: "Rat tié'c là trén bào cùa chùng ta, thè Ioai phóng str ành con chié'm vi tri rà't khiém tò'n," G Tebudakov vié't: "Nhimg tàc pham tò't nhà't tbuòng xuàt hien trong càc cuòc trièn làm nhiéu hon trén bào va tap chi Hoàn toàn khòng pbài lòi do su chat hep ve pham vi de tài cùa thè Ioai, ma do su dành già chua dùng ve khà nàng chinh luàn, y nghia luyén truyén co dong, va vai trò giào due cùa nò
Di nhién phóng su ành dòi bòi màt bào- tap chi pbài co dién tich ròng cho
nò Nhtmg nhiing ai so phóng su ành chié'm dién tich, vin vào co trình dò nghiep vu cùa phóng vién chua duac cao hay con il nhiTng tàc pham thành cóng a thè hai này, tbuòng là nhùng nguòi it bièu bièt ve khà nàng tiém
tàng cùa ành bào chi " {44;148-149)
Ò Viet Nam, quan niem ve thè Ioai tiéu bièu cho ành bào chi này vàn chua thò'ng nhàt Ngay ò cùng mot co quan bào chi (Bào ành Viet NanO
Trang 11khi co nguòi tuyén bò': "Chùng tòi chia phóng su ành làm ha Ioai: phóng su ành tuòng thuàt, phóng su ành diéu tra va phóng su ành phàn ành " Làp
tue nguòi khàc Ién tiéng: "Phóng su ành phàn ành là gì? Cài gì chà phàn ành '' Chua ké dé'n nhimg luan diém dàng quan tàm khàc nhu, trong
phóng su ành eó bàt buòc pbài chup nguòi khòng, bao nhiéu ành trò Ién thì duoc eoi là mot phóng su ành, phóng su ành eó pbài là nhimg bue ành eó tinh nghe thuàt cao Lai co nhiing quan niem "thù vi" cho ràng, phóng su ành chi eó mot Ioai va "dinh nghia", "ành là khòng gian hai chiéu, khi co mot chiéu thù ba là chiéu sàu tàm thùc cùa con nguòi, dò là phóng su ành" hay, "làm phóng su ành pbài chon duoe cài tu, nhu cùa bài tbo"(!)(8)
"Anh bào ehi nuóc ta vào nhùng nàm cuòi thè ky XX suy giàm ve chat luong thòng tin," nhà nhiép ành Nguyén Dình Chinh khàng dinh: "Va nguyén nhàn sU suy giàm này thuoc ve chinh giói chuyén nghiep- tòa soan bào va phóng vién àiih."{33) Và'n de là, ngay cà "giói chuyén nghiep" cùng chua duoc trang bi nhifng day dù ve mat ly luàn trong llnh vuc boat dòng cùa mình, tham ehi theo Le Phùc, chua phàn biet ro ành phóng su va phóng
su ành Trong khi dò "diéu quan trong dói vói mot nhà nhié'p ành bào ehi là truóc bèt pbài tu duy nhu mot nhà bào, sau dò mói nhu mot nhà nhiép ành."{63;15) Nhu càu xày dung he tbòng nhimg quan dièm ly luan ve ành bào chi nói chung va thè Ioai phóng su ành nói riéng dang dàt ra càp bàch
Phóng su ành là mot thè Ioai eó bé day phàt trièn dàng kè cùng nhiéu dóng góp dàng ghi nhàn trong nén nhié'p ành nuóc nhà Dà dén lue càn eó nhiing còng trình nghién cùu tóng ké't nhùng vàn de ly luan nhàm kè thùa va phàt huy thè manh cùa thè Ioai trong thuc tién boat dòng bào chi Vice nghién culi de tài cùng là mot dóng góp tich cuc cho viec nghién cùu va giàng day nhiép ành bào chi tai càc co so dào tao, dò'i vói he thò'ng ly luàn
va thuc bànb ve nhié'p ành nói chung Ngoài ra, de tài con là mot huóng
Trang 12phàt trién sàu hon tu luàn vàn cu nhàn Àfih bào chi- dac diém va thè hai d(j
tàc già thuc hien tai Khoa Bào chi- DH KHXH&NV Ha Noi nàm 1998
2 ^ nghìa khoa hoc va thiic tién
Vói luàn vàn này, làn dàu tién phóng su ành- mot thè Ioai ành bào ehi tiéu bièu- duoc xem xét nghién cùu trén càp dò de tài cao hoc, duoc khào sàt trén dién rong, dem lai mot càch nhìn tóng thè va chi tié't tu nhiéu góc do
Noi dung nghién cù*u, khào sàt cùa de tài sé dem lai mot su dành già toàn dién ve mot thè Ioai ành bào chi, phàn nào tìm ra nhùng uu, nhuoc diém cùa viec vàn diing phóng su ành trén bào chi nuóc ta hién nay; buóc dàu dua ra nhiing nhimg goi mò dò'i vói nhiing nguòi làm ành bào chi va càc
co quan bào chi, nhàm thuc hién tòt hon nùa còng tàc thòng tin tuyén truyén thòng qua thè Ioai phóng sir ành
Là mot trong so' it càc còng trình nghién cùu ve thè Ioai ành bào ehi,
de tài mang lai nhiing dóng góp nhà't dinh cho viec nghién cùu ly luan va dào tao nhié'p ành bào ehi; góp phàn nàng cao chat luong thòng tin bang hình ành trén càc phuong tién truyén thòng
De tài là tài lieu tham khào dóng góp vào he thò'ng tu liéu khoa hoc
ve bào chi va ành bào chi, cùng là tu liéu tham khào rong rài cho nhimg ai quan tàm dé'n vàn de
3, Muc dich nghién cùru
Khoanh vùng khài niem phóng su ành bào ehi; khài quàt va phàn tich càc dac trung, càu trùe, quy trình sàng tao tàc pham phóng su ành trén bào ehi; phàn Ioai phóng su ành bào ehi
Tìm bièu thirc trang viec vàn dting thè Ioai trén mot so tò bào, tap ehi tiéu bièu; chat lugfng phóng su ành hién nay; xu huóng phàt trièn cùa thè Ioai
Trang 13De ra càc giài phàp cu thè nhàm khàc phuc nhiing tón tai trong thuc
tién vàn dung thè Ioai va nàng cao chat luong phóng su ành
4 Tình hình nghién curu và'n de
Hien nay, sàch, tài liéu ve nhié'p ành bào chi nói chung va thè Ioai
ành bào chi nói riéng con thiéu va cu Hàu nhu chua co mot giào trình chinh
thùc nào ve nhiép ành bào ehi va thè Ioai ành bào chi duoc xuàt bàn
Tai Khoa Bào chi- Truòng DH KHXH&NV, nàm 1998, dà co luan
vàn Phóng sU- Phóng su dnh cùa Vù Vàn Cành (DH Ngàn ban- K3) tié'p
càn trén dién rong, dat vàn de thòng qua mò'i tuong quan giùa phóng su va
phóng su ành, phàn riéng nói ve phóng su ành chi chiém 1/4 tóng so trang
Khoa Bào chi- Phàn vién Bào ehi va Tuyén truyén chua co mot luàn vàn
nào, cu nhàn cùng nhu thac sì, ve de tài này
5 Dèi tugmg va pham vi nghién cùru
Càc tài liéu, còng trình, bài vièt, quan dièm eó lién quan dé'n càc vàn
de ly luàn ve nhiép ành bào ehi, thè Ioai ành bào chi va phóng su ành
Lich su hình thành va phàt trièn cùa thè Ioai phóng su ành bào chi
trén thè giói va ò Viet Nam •
Thuc tién lao dong sàng tao va vàn dung thè Ioai phóng su ành trén
bào in hien nay
Càc tàc pham phóng su ành dàng tài trén càc bào da chon trong vòng
5 nàm trò lai day cùng càc tàc pham phóng su ành tiéu bièu trong va ngoài
nuóc khàc Ngoài Bào ành Viet Nam là tò bào tiéu bièu chuyén ve ành,
chùng tòi chon Lao Dòng va Sài Gòn Tiép Thi- hai tò bào eó uy tin- déu eó
trang phóng su ành tbuòng ky hàng tuàn
6 Co so va phuong phàp nghién cùru
Cd so ly luàn nén tàng cùa de tài dira vào chù nghTa Marx- Lenin, \J
tuong Ho Chi Minh, theo quan dièm, duòng lò'i, chinh sàch cùa Dàng va
Trang 14Nhà nuóc ta ve bào ehi Viéc nghién culi dua trén he thòng ly luàn bào chi
va ành bào chi cùa nuóc ta hien nay
Ve phuong phàp nghién cùu, de tài sé tÓng hop, khào sàt va chon loc,
tu dò phàn tich vàn de, dua ra nhimg nhàn dinh, kién giài, khài quàt ve và'n
de, trén co so ké' thùa eó chon loc càc còng trình di truóc eó lién quan Vice nghién culi cùng su diing càc bién phàp thò'ng ké, dò'i chiéu, phong và'n trong qua trình trièn khai
7 Két càu Olia luan vàn
Ngoài càc phàn Mò dau, Két luàn, miic Tài liéu tham khào va Phu lue, noi dung cùa luàn vàn duoc chia thành ba ebuong nhu sau:
Chuctng 1: Mot so và'n de ly luàn ve thè Ioai ành bào chi
Chuang 2: Phóng su ành- mot thè Ioai ành bào chi tiéu bièu
Chuang 3: Phóng su ành- hien trang va dinh huóng phàt trièn
Trang 15>c^
CHUDNGl: MOT SO VAN DE LY LUAN VE
THE LOAI ÀNH BÀO CHI
1.1 MAY VÀN DE L t LUAN VE THE LOAI BÀO CHI
'The hai tàc pham là mot khài niem de chi tinh quy luat Ioai hình
cùa tàc pham bào ehi Thè Ioai là su thò'ng nhà't eó quy luàt- lap lai cùa càc yé'u tò trong mot loat tàc pham bào chi."(52;27) Càc yé'u tò nói dé'n trong dinh nghia trén bao góm tu su kién, chi tié't, chinh kién, và'n de, de tài, tu tuòng cho dé'n muc dich- phuong phàp thòng tin, ké't càu va ngòn ngù Quy luat thè Ioai hình thành trén co so thò'ng nhà't càc yéu tò này Quan niem cùa
TS Dinh Huòng nhàn manh dén hình thùc bièu hién cùa tàc pham bào ehi:
'Thè hai bào chi là hình thùc bièu hien co bàn, thòng nhàt va tuong dòi ón
dinh cùa càc bài bào, duoc phàn chia theo phuong thùc phàn ành hien thuc
su dung ngòn ngù va càc còng eia khàc de chuyén tài noi dung mang tu ih chinh tri- tu tuòng nhàt dinh."{ 18;409}
Viec hình thành mot he thò'ng càc thè Ioai bào chi khòng nam ngoài miic dich phàn ành hién thuc khàch quan dat hiéu qua thòng tin dòi vói nguòi tié'p nhàn, cùng nhu tao su thuan loi cho nhà bào trong vice sàng tao tàc pham Cùng mot de tài- eó thè trièn khai trén nhiéu thè Ioai vói diéu kién mòi thè Ioai khai tbàc mot khia canh, pham vi, y nghìa thich bc:^; hay nói khàc di, mot khia canh, pham vi hay y nghìa nhàt dinh cùa hien thuc- sé
co mot hình thùc bièu hién thich bop Trong còng tàc tuyén truyén, càn van dung nhiéu thè Ioai de tiép càn vàn de sàu rong, tao diéu kién tòi uu ve ph(;* nguòi tiép nhàn Theo Ta Ngoc Tàn, sau khi càn cu vào nhùng phàn doan dàu tién ve tinh chat, quy mò cùa su kién, hien tuong cùng nhu dành già ban dàu ve y nghia xà bòi cùa chùng, ve phia nhà bào sé xuàt hien hai khà nàng:
Trang 16- Hình thành y do sàng tao tàc pham Trong truòng bop này, thuòng xuàt hién trong dàu nhà bào mot phàc do tuòng tuong, trong dò hình dung truóc càch tÓ chùc, ké't càu, phong càch ngòn ngù, phuong phàp- kè hoach trién khai viéc thu thàp tài liéu nhàm thuc hien y do sàng tao tàc pbàm Day là khà nàng phó bién (xuàt hien nhiéu hon) trong boat dòng sàng tao tàc pham bào ehi
- Càn cu vào nhiing phàn doàn ban dàu, tó chùc trièn khai còng viec kb,ìi tbàc, thu thàp tài liéu theo chi dàn cùa hien thuc khàch quan Chinh trong qua trình khai tbàc tài liéu hoae khi dà eó dù tài lieu ve su viéc, nhà bào quyét dinh hình thùc thè hién va ké't càu cùa tàc pham
Trong cà hai khà nàng trén, tinh chat, quy mò cùa su viec cùng nhu nhiing phàn doàn trong qua trình tìm bièu cùa nhà bào déu mang tinh quyét dinh, làm nén hình thùc thè hién tàc pham Thém vào dò là nhùng tàc dòng chù quan tu phia nhà bào nhu khà nàng (kè cà nàng khié'u), trình dò, kinh nghiem, thòi gian va vi tri quan sàt, càc phuong tién ky thuàt thu nhàn thòng tin Trong trUòng bop chi quen làm viéc vói mot thè Ioai nào dò, nhà bào co XU huóng huóng su chù y tói nhùng de tài, su viéc phù hop vói tinh chat thè Ioai va tién bành viéc tó chùc thu thàp tài liéu theo quy dinh cùa dac tnmg thè Ioai Yéu càu ve tinh thòi su cùng nhu nhiém vu tuyén truyén cùa toà soan trong tùng thòi dièm cùng là mot thành phàn quyét dinh lua chon thè Ioai cùa nhà bào Néu tin dàp ùng duoc yéu càu thòng tin nhanh, kip thòi thì nhùng thè Ioai nhu phóng sir dòi bòi mot khoàng thòi gian rong rài hon, yéu càu thu thàp va xù ly mot luong tu lieu tuong dò'i k'm Tuòng thuàt lai co mot két càu, hình thùc bi ehi phòi dàng kè bòi tién trình cùa su kién, dòi bòi nhà bào pbài xù ly va trình bay thòng tin trong mot thòi gian tuong dòi ngàn
Nhu càu thòng tin khàch quan cùng vói qua trình kièm nghiem trong boat dòng thòng tin xà bòi dàn dén viéc hình thành mot he tbòng thè Ioai
Trang 17Trong dò, co nhiing thè Ioai tàp trung chù yé'u vào thòng tin nhùng phàn
doàn nhanh nhà't, nhiing két qua buóc dàu ve su viec nhu tin, tuùng thuàt, ghi nhanh Vói hình thùc thòng tin mò tà là chù yéu, nhùng thè Ioai này
dem lai cho còng chùng mot cài nhìn truc quan tiing su viéc, qua dò thày duoc "dién mao" cùng nhu nhùng chuyén bién mói nhàt cùa dòi sò'ng tir nhién- xà bòi Mot so thè Ioai bào ehi khàc chù trong phàt hien nhùng mòi quan he theo chiéu sàu cùa su viec, phàn tich bàn chat, tìm ra quy luat vàn
dòng cùa sU kién nhu binh luàn, xd luàn, chuyén luàn Thòng tin trong
càc thè Ioai này mang tinh trCfu tuong, khài quàt va noi dung djnh huóng cao hon
Co nhiéu yéu tò ành huòng dé'n sir hình thành va phàt trién cùa thè Ioai, trong do phài kè dé'n khà nàng "quòc té bòa" Là mot san pham vàn bòa cùng nhu phuong tién giao luu mang tinh quòc tè, "su ra dòi cùa bào chi vùa do nhu càu xà bòi cùa mòi nuóc, vùa là ké't qua su giao luu vàn bòa giùa càc nuóc" (52; 33) Trong qua trình tié'p nhàn thòng tin cùng nhu su dung chinh tàc pham tu bào chi nuóc ngoài trén àn pham bào chi trong nuóc, "càc yéu tò bop ly cùa thè Ioai duoc nhìn nhàn va tham già vào qua trình dói mói càc thè Ioai tuong duong ò nuóc so tai"
Thè Ioai bào ehi chiù ành huòng manh cùa su phàt trièn cùa càc phuong tién ky thuàt Su xuàt hién cùa mày ghi àm, mày ành, mày ghi hình, mày tinh dién tu vói càc khà nàng thu va phàt thòng tin dac thù, tao diéu kién cho càc thè Ioai bào chi truyén thò'ng phàt trién nhùng khà nàng truyén tài thòng tin, da dang bòa càch thè hién, ngòn ngù va ké't càu tàc pham Ta Ngoc Tàn vièt: "Vói càc phuong tién ky thuàt hien dai- àm thanh, tiéng dòng, hình ành dóng trò thành mot bò phàn hùu co cùa tàc pham, gàn bó vói tin hiéu ngòn ngù trong viéc tbue hién nhiém vu chuyén tài noi dun^: thòng tin dén còng cbùng."(52;34)
Trang 18Trong qua trình phàt trièn, giùa càc thè Ioai cùng eó su tàc dòng, chuyén bòa làn nhau- càc thè Ioai mói ra dòi- dàp ùng càc yéu càu xà bòi ngày càng da dang ve noi dung va hình thùc thòng tin
De nhàn bièt càc thè Ioai, tàc già Tran Quang dua ra bòn dàu hiéu:
- Khàc nhau theo dac thù cùa dòl tugng dugc mò tà Chang ban, tin va càc théky dugfc xày dung trén co so càc tu lieu nhàn duoc tu nguón thòng tin truc tiép, trong khi binh luan lai chù yé'u duoc xày dung trén co so
nhùng chi tié't tiéu bièu ve nhimg su viéc eó lién quan trong mot linh vuc nào dò dà duoc còng bò trén càc phuong tién truyén thòng dai chùng
- Phàn bièt theo chùc nàng va nhiém vu cùa càc tàc pham bào chi Tùy
theo yéu càu cùa co quan bào chi, cùng mot de tài, trong mòi truòng bop, bài bào sé eó muc dich cu thè va duoc giài quyét theo càch riéng
- Khàc nhau theo chiéu rong cùa su phàn ành hien thuc va phqm vi cùa su tóng két càc két luan
- Khàc nhau ve càc phuang tién tài hien hình dnh va mùc dò truyén càm
Trong thuc tién cùa boat dòng bào ehi, eó hién tuong xàm nhàp làn nhau giùa càc yé'u tò cùa càc thè Ioai khàc nhau Mòi nhóm thè Ioai chi
duoc hình thành trén nhimg dàu hiéu, dac dièm riéng nói bàt, tao nén tinh trai cùa ttmg nhóm Khòng co y kién nào giòng y kién nào trong vice phàn
càc thè Ioai vào tiing nhóm Tàc già Tran Quang cho ràng co ba nhóm,
nhóm thóng tàn, nhóm chinh luàn va nhóm chinh luàn- nghe thuàt, nhóm
thù ba bao góm càc dang ky (bùt ky, ky su, ky chàn dung, du ky, tùy bùt, ghi nhanh/ghi chép, phóng su/pbòng su diéu tra ) va tiéu pham chàm bièm/dà kich Càc thè Ioai trén day déu duoc hình thành dira trén sir ké't bop mot càch tu do va uyèn chuyén giùa hai bùt phàp chinh luàn va nghe thuàt, déu su dung cùng mot lue khài niem va hình tuong trong giài quyét
Trang 19Trong do, co nhiing thè Ioai tàp trung chù yéu vào thòng tin nhùng phàn
doàn nhanh nhàt, nhùng ké't qua buóc dàu ve su viec nhu tin, lUùng thuàt, ghi nhanh Vói hình thùc thòng tin mò tà là chù yéu, nhùng thè Ioai này
dem lai cho còng chùng mot cài nhìn truc quan tìmg su viec, qua dò thà'y duoc "dién mao" cùng nhu nhùng chuyén bié'n mói nhàt cùa dòi song tu nhién- xà bòi Mot so thè Ioai bào chi khàc chù trong phàt bicn nhùng mò'i quan he theo chiéu sàu cùa su viec, phàn tich bàn chà't, tìm ra quy luat vàn
dòng cùa su kién nhu binh luan, xd luàn, chuyén luàn Thòng tin trong
càc thè Ioai này mang tinh Irìru tuong, khài quàt va noi dung dinh huóng cao hon
Co nhiéu yéu tò ành huòng dé'n su hình thành va phàt trièn cùa thè Ioai, trong dò phài kè dén khà nàng "quòc té' bòa" Là mot san pham vàn bòa cùng nhu phuong tién giao luu mang tinh quòc té', "su ra dòi cùa bào chi vùa do nhu càu xà bòi cùa mòi nuóc, vùa là ké't qua su giao luu vàn bòa giùa càc nuóc"{52;33| Trong qua trình tié'p nhàn thòng tin cùng nhU su dung chinh tàc pham tir bào chi nuóc ngoài trén àn pham bào chi trong nuóc, "càc yé'u tò bop ly cùa thè Ioai duoc nhìn nhàn va tham già vào qua trình dói mói càc thè Ioai tuong duong ò nuóc so tai"
Thè Ioai bào ehi chiù ành huòng manh cùa su phàt trièn cùa càc phuong tién ky thuàt Su xuàt hién cùa mày ghi àm, mày ành, mày ghi hình, mày tinh dién tu vói càc khà nàng thu va phàt thòng tin dac thù, tao diéu kién cho càc thè Ioai bào chi truyén thòng phàt trièn nhùng khà nàng truyén tài thòng tin, da dang bòa càch thè hién, ngòn ngù va ké't càu tàc pham Ta Ngoc Tàn vièt: "Vói càc phuong tién ky thuàt hién dai- àm thanh, tié'ng dong, hình ành dòng trò thành mot bó phàn hùu co cùa tàc pham, gàn bó vói tin hiéu ngòn ngù trong viéc thuc hién nhiém vii chuyén tài noi dung thòng tin dén còng chùng."(52;34)
Trang 20nói dung thòng tin, khàm phà cài dién hình trong cài cà biét, cài chung trong cài riéng
Ta Ngoc Tà'n phàn càc thè Ioai vào ba hai, Ioai tàc pham thóng tàn, Ioai tàc pham chinh luàn va Ioai tàc pham thòng tàn nghe thuql Phóng su
duoc xép vào Ioai tàc phàm thòng tà'n cùng vói tin, tuòng thuàt, phong và'n, bài bào, ghi nhanh, diéu tra Loai tàc phàm này dàp ùng càc de tài thòi su
vói nhiing phàn doàn nhanh trén cci so quan sàt truc tié'p cùa nhà bào Ve
ngòn ngù" cùa loai càc tàc phàm thòng tà'n: ngàn gon, mach lac, de bièu; ve két cà'u: nàng dòng- nhàm muc dich phàn ành rò nhà't, nhanh nhà't nhiing nhàn thùc dàu tién ve su kién
Theo Due Dùng, co ba hai thè: thòng tàn bào chi vói tin là thè loai hat nhàn, chinh luàn bào chi vói hat nhàn là xà luàn; phóng su tiéu bièu cho
ky bào chi Loai thè ky bào chi bao góm bay thè loai vói tình chat khòng khàc nhau nhiéu làm: phóng su, ghi nhanh, ky chàn dung, ky chinh luan,
nhàt ky phóng vién, so tay phóng vién va thU phóng vién Co cà mot loai the
khòng chinh thùc nùa- là nhóm cdc thè vàn nghe- bào chi bao góm tiéu
phàm, tàn vàn, tap vàn, càu chuyén truyén thanh/truyén hình
Tàc già Tran Quang luu y, khài ìiiem co thè co sue truyén càm lón,
chua càn dén su ho tro cùa yéu tò nghe thuàt, bòi qua trình nhàn thùc con là qua trình càm xùc Mot su viec khòng chi gay ra phàn ùng cùa ly tri ma con tàc dóng tói tình càm cùa con nguòi, gay nén su bàn boan bay phàn nò Trong nhóm chinh luàn- nghe thuàt, càc bién phàp vàn diing ngòn ngù (so sành, àn du, ngoa du, dùng hình dung tu ) g d hình, gdi càm duoc àp dung rong rài Càc khài niem nhò dò tàng thém khà nàng thuyé't phuc- hòc lo rò thài do cùa tàc già cùng nhu làm nói bàt bàn chà't, y nghìa cùa cài duoc miéu tà Bùt phàp nghe thuàt duoc su dung trong nhóm chinh luàn- nghe thuàt làm tàng thém tinh hà'p dàn cho tàc phàm bang càch khoi day xùc càm
Trang 21thàm my; ngòn ngù giàu hình tuong làm cho qua trình tiép nhàn thòng tin trò nén de dàng
1.2 THÈ NÀO LÀ ÀNH BÀO CHI
Anh bào chi tàt nhién khòng phài là tàt cà càc tàc phàm ành xuàt hién trén bào chi De xàe dinh mot bue ành eó phài ành bào chi hay kbòng, chùng ta xét ve ly do tón tai cùa nò, nhàm su dung cho bào chi vói muc dich thòng tin, hay chi de thè hién tài nàng cùa nguòi làm nghe Ihuat Ành bào ehi càn phài thè hién rò tinh thòng tin xà bòi (chù khòng phài thòng tin thàm my), va dem lai cài mói cho nhàn thùc xà bòi (khòng loai tini nhàn thùc thàm my) cùa nguòi tié'p nhàn Thòng tin eó thè là bàn thàn su kién ma anh ta ghi lai duoc, cùng eó thè là cài toàt Ién tu hình ành ma anh ta dua ra truóc còng chùng Nhung dò phài là thòng tin xà boi gàn vói tình càm va hành dòng xà bòi, khòng chi là mot rung càm don thuàn ve mat thàm my
Anh bào ehi^*^ do World Press Photo dinh nghìa:
Nhiing tàc pham dnh bào chi bao góm nhiùig dnh don hoae bò dnh
co tinh nàng kè chuyén (story telling), ngliTa là co tinh truyén lai thóng tin sinh dóng, thuoc loqi càc hình ành àuge dàng idi liang ngày trén bào chi truyén thóng dai chùng, bao góm nhièig de tài bièu hién su dui y quan tàm cùa con nguòi, ìihOng tu lieu thòi su hoae nhibig bién co, su kién dot xuàt bàt ngù Già tri bào chi, truyén tdi thóng tin sé'dugc mi tién dành già truóc tình nghe thuàt cùa bue dnh.{54}
Càc ành tin va phóng su ành gùi ve tham du cuòc thi Woiid Press
Photo hàng nàm duoc phàn loai theo càc chù de: Thóng tin chung (Information generale), Chù thè hành dóng (Prolagonistes des làits divers), Chàn dung (Portraits), Thién nhién va mòi truòng (Nature et Environnement), Vàn hóa nghe thuàt (Arts), Khoa hoc va Cóng nghe
Trang 22(Sciences et Technologies), Thè thao (Sports), Cuòc song hàng ngày (Vie Quotidienne), Tiéu dièm thòi su (Spot d'Actualité) Mòi chù de góm eó dnh don va phóng su ành (reportages) Vói Petr Tausk, ành bào chi duoc chia ra
làm hai loai: ành chup "nbùlig su kién khàc thuòng" va ành chup sinh boat dòi thuòng.^**^ Càc nhà ly luàn bào ành phuong Tày thuòng quan tàm nhiéu dén de tài va càc ky nàng de thè hién tùng màng de tài trén ành Vói quan
niem ành bào chi phài eó chuyén de kècìio còng chùng, ành bào chi phuong
Tày huóng dén nhùng su kién thuòe loai "dot xuàt", "bàt ngò", tap trung vào khia canh de gay chù y cùa thòng tin
Pham Dình Quyén (TTXVN), trong Tiéu luàn tò't nghiep lóp Cao càp
•?
chinh tri khóa III nàm 2000, dua ra dinh nghTa: "An h bào chi là mot loqi hình thóng tin dac bièt, thè hién bang tó hgp hình dnh tình va ngòn ngù chù thich tàn vàn nhàm phàn ành su kien, hien tugng, hành dòng dang dién ra
va dugc cóng chùng quan tàm Thòng tin trong dnh mang tinh thòi su Hình dnh dugc ghi thuc, truc tiép tai hien truòng va thuòng khòng co su bó tri dàn dung.'"{59]
Luàn vàn tòt nghiep DH nàm 1999 cùa Nguyén Trong Chinh (Khoa
Bào chi- Truòng DH KHXH&NV Ha Noi) co dinh nghTa: ''Ành bào chi l ) loqi hình bào chi thòng tin co dinh huóng bang hình dnh két hgp vóri lòi chù thich, dugc su dung chù yèn trèn bào in, bao góm mot dnh dan hoàc mot chùm dnh phàn ành, tuòng thuql, phàn lich ve mot su kién, hién tugng, nhàn vàt, vàn de co y nghìa xd hoi nhàt dinh va mang tinh thài su dà xdy
ra trong hien thuc khàch quan Àìih phdi hoàn toàn phàn ành trung thuc, ghi thuc truc tiép khòng co su bó tri sàp xép hoqc thay dói trai vói thuc té
va bàn chat cùa nò truóc va trong qua trình làm J///z."(38) Dinh nghTa này
Trang 23co nhiing dièm tuong dóng vói dinh nghTa cùa tàc già trong luàn vàn Anh bào chi dac dièm va thè hai (1998)
Hai dinh nghTa khà dai trén day déu nhàn manh ngòn ngù- lòi chù thich nhu mot trong hai thành phàn làm nén ành bào chi, va déu màc dinh ành bào ehi truóc bèt, là mot loai hình thòng tin Trén thuc té', viéc duOc dàng trén bào khòng làm tàng thém tinh bào chi cùa ành- nguoc lai càn phài xem xét tinh bào chi cùa ành truóc- de dàm bào cho viéc dàng bào Hai dinh nghTa trén déu nhàn manh tinh ghi thuc, trirc tiép, khòng hoae thuòng khòng co su bò tri dàn dung Trong khi dò, viec dàn dung co mùc dò truóc khi bà'm mày là tuong dò'i phó bié'n, mién là y do cùa nguòi chup kbòng di ngugfc lai tinh thàn khàch quan cùa hién thuc
Nhà nhiép ành bào chi eó thè dùng moi phuong càch trong khà nàng
ky thuàt va tié'p càn thuc tai cho phép, de dem lai thòng tin cho nguòi xem
Su nhanh nhen trong ehòp bàt hien thuc cùng nhu khà nàng dàn dung, van dung ky xào dua trén thuc tè hay nhò tói phuong tién ky Ihual hién dai- xét
ve màt thóng tin thi giàc- déu duoc coi trong trong sàng tao ành bào chi Truyén thòng dà ùng diing khà nàng ghi thuc ma sau mot thòi ky phàt trièn dai ve ky thuàt, nhié'p ành mói co duoc, vay khòng eó ly do gì de bàc bó nhiing khà nàng mói cùa nhié'p ành hien dai
Theo chùng tòi, dnh bào chi chi nhùng tàc phdtn ành ghi thuc nhùng noi dung mang tình thòng tin ve mot mài trong dui song xà hói, dàng tdi trén càc phurmg tién truyén thòng dai chùng vói phàn ngòn ngù ho tra nhàm chuyén dén nguòi tiép nhàn mot lugng thòng tin hoàn chinh
Trong dinh nghTa mói này, chùng tòi néu rò ành bào chi truóc bèt là
nhùng bue ành ghi thuc- hien thuc duoc ghi lai dùng nhu nhùng gì dang
dién ra truóc màt nhà bào Khi thirc hien tàc phàm ành bào chi, nguòi chiip phài eó y thùc ve tinh thòng tin cùa hình ành dugc ghi lai Khi tinh thòng tin cùa ành dugc còng nhàn, nò se dugc càc phuong tién truyén thòng dai
Trang 24chùng (sàch, bào, tap chi, da phuong tién ) su dung nhu ành bào ehi Nói nhu thè, vi nhiéu ành khòng phài bào ehi vàn dugc su dung vói muc dich minh boa thòng tin hoae trang tri Lòi chù thich là thành phàn bó xung khòng thè thié'u cho tàc phàm ành bào chi No cung cà'p lugng thòng tin khòng thè hién trong hình ành, xàe nhàn nhimg thòng tin xung quanh hình ành hoae nhàn manh thòng tin ma hình ành dua ra Lòi chù thich dòi khi chi
là mot cài tit nhimg khòng bao giò co mot bue ành bào chi khòng càn dén
vi nò eó màt nhu su tòn trong tòi thiéu dò'i vói nguòi tié'p nhàn thòng tin
^** Khài niém tuong duong: ành tàn vàn (thuòng dugc su dung trong nhùng tài liéu vào thàp ky 1970), ành thòng làn (sir dung trong nhiing nàm 1980), ành thòi
su, ành thòng tin
(giiia khàc thuòng va thòng thuòng) hoàc de tèi "co dién", dò là ành ihé ihao, ành phong lue, ành chàn dung, ành phong cành, ành chup trong nhà (noi ihà't), ành tinh vàt, ành dac tà.(48;ll2|
1.3 DI TÌM MOT HE THONG PHÀN LOAI ÀNH BÀO CHI
" Néu nhiép ành là mot loai hình nghe thuàt, le duong nhién co day
dù co so de dua vào nò tàt cà càc he thò'ng ly luàn, khài niém dugc hình thành trong qua trình phàt trièn cùa càc loai hình nghe thuàt co truóc."(27) Tuong tu nhu y kién trén cùa Kagan, néu ành bào chi là mot loai hình thòng tin bào chi, suy ra, co thè àp dung nhùng ly luan bào chi hoc de xem xét nò Nhung néu nhiép ành da eó nghe thuàt tao hình "hàu thuàn", thì ành bào chi khòng thè dua bàn vào he tbòng ly luàn ve thè loai trong bào chi
Nhùng thè loai ành bào ehi dugc G Tebudakov (Lién Xò) xép vào
nhóm thè loai ành chinh luàn- nghe thuàt bao góm: ành ky su, ành seri, ành
cÓ dòng Nhóm thè loai này "dugc dac trung truóc bèt bòi su co màt cùa hình tugng tài lieu nghe thuàt trong cò't lòi cùa chùng" Tebudakov khàng
Trang 25dinh ành tin 'Vàng màt" dàc trung nói trén, con trong phóng sU dnh va dnh minh hoa eó thè eó hoae khòng; hai thè loai trén cùng vói dnh thòng tin nàm trong nhóm thè loai dnh chinh luàn- thòng tin
Càc nhà nghién cihi ành bào chi CHDC Due phàn dò'i tugng cùa mình
ra thành ba nhóm thè loai:
- Nhóm thè loai thòng tin: ành tin, ành tuòng thuàt, ành minh boa
- Nhóm thè loai lap luàn phàn tich: ành binh luàn, ành quan sàt, ành tài
lieu
- Nhóm thè loai dnh bào chi nghe thuàt: phóng su ành, ành ghep, ành bìa
Tàc già Pham Hoat sàp xép càc thè loai ành bào ehi theo ba nhóm
chinh Nhóm nhimg thè loai thòng tin su kien bao góm tin bang ành va tuòng thuàt bang ành; nhimg thè loai thòng tin lap luàn phàn tich: binh luàn bang ành, tài lieu ành; nhùng thè loai miéu tà con nguòi: chàn dung ành va phóng su dnh (hoàc cà ky su ành) Anh minh boa, ành ghép, ành bìa (tap chi) cùng dugc xép vào "nhimg thè loai dnh dac //2w"(50;62)
Theo càc tàc già trong cuò'n Nhié'p dnh va hién thuc, thè loai ành là nhùng hình thùc bièu hién ca bàn cùa nhié'p dnh mang tinh thàm my, nhàm nhàn thùc va phàn ành thuc iqi khàch quan dugc xàe dinh bài dàc dièm cùa dò'i tugng, y do va phqm vi phàn ành cùa càc tàc phàm va phuang phàp thè hién riéng, tuang dò'i doc làp, thóng nhàt.{45\51}
Theo chùng tòi, ngoài ba yé'u tò tàc dòng Ién viec hình thành thè loai
nói trén, con mot yéu tò quan trong chua thà'y nbàc tói, dò là ////// cdu su dung do xd hoi quy dinh Nhu càu thuòng mai dàn dé'n su xuàt bicn cùa ành
quàng cào, ành thòi trang Mot bue ành tiéu bièu phù hgp vói tu tuòng xà hoi, tinh thàn thòi dai sé de trò thành ành eó dòng Nhu càu tài hien già Iri thòng tin cùa hình ành trong qua khù dàn dé'n ành tu lieu Nhu càu xà hoi lién quan tói mot tiéu chi quan trong de xàe dinh ranh giói cùa ành bào chi,
Trang 26cung nhu giùp cho viéc phàn dinh càc thè loai trong nhié'p ành, dò là tiéu ehi muc dich
Càc tàc già trong Nhiép ành va hién thifc, chia ành bào chi ra thành sàu thè loai, khòng phàn thành tìmg nhóm Anh tin là thè loai phó bié'n hàng dàu cùa ành bào chi, nhàm thòng tin càc su viec, su kién thòi su Ành tuòng thuàt cùng là mot hình thùc thòng tin su kien, su viec duói dang tóng hgp
bang mot két càu hiiu co ành (theo trình tu thòi gian hoàc khòng gian) va
bài vièt theo mot chu de thòng nhà't Anh binh luan nhàm dua dén cho nguòi
xem nhimg chinh kién, nhiing nhàn xét ve càc và'n de thòi su hoàc càc mòi tuong quan xà bòi, chinh tri eó ành huòng lón dén dòi song con nguòi, trong
dò, ành (mot hoàc hai ành dòi làp nhau) là xuàt phàt dièm cho vice làp luàn
Anh tài lieu su dung nhùng ành lich su va ành thòi su de trình bay nhùng
vàn de quan trong trong xà bòi, thuòng di sàu va nhimg hién tugng thòi su mang y nghTa thòi dai, nhung lai co eòi nguón tu trong qua khù "Càu trùe cùa ành tu lieu rat da dang, rat gàn gùi vói thè loai ành tuòng thuàt va thè loai ành phóng su, dòi khi lai mang sàc thài cùa ành binh luàn."|45;91 ) Vói nhàn dinh này, ro ràng tu càch thè loai cùa ành tài liéu con càn phài xem xét
"Muc dich cùa phóng su ành là miéu tà sinh dòng, kip thòi, càn ké
duói mot hình thùc sàng sua, thòng bào cho nguòi xem diéu co y nghTa nhàt
va thù vi nhàt cùa su kien Phóng su khòng dòi bòi su khài quàt vàn de ma chi dòi bòi su trình bay mach lac càc buóc phàt trièn theo trình tu dà xày ra trong thuc té' Trong mot chùng muc nào dò, eó thè nói phóng su là bién bàn ghi lai day dù, chi tié't ve càc và'n de khàc nhau." {45;92-93) Càc tàc già cho ràng, bang nhùng hình ành ghi chép co chon loc, phóng su ành phài "nói bèt dugc cho nguòi xem su thàt cùa và'n de" Nguòi làm phóng su ành càn
Trang 27co cài nhìn bao quàt "nhu mot nguòi tÓ chùc su kién, khòng bang quan nhu mot nguòi ghi chép don thuàn"
Ky su dnh dugc khàng dinh là "mot thè loai ra dòi chua làu va cùng
chua phó bié'n" Va "cho dé'n nay (nàm 1987), nhiéu nguòi vàn chua còng nhàn no là mot thè loai ành bào chi" Ky su ành dugc eoi là "mot buóc phàt trièn tàt yéu cùa lich su nhié'p ành, mang trong mình nhiing dàu hiéu chinh cùa phóng su ành, nhung cài de phàn biét rò nhà't giùa nò va phóng su là tinh khòng thòi su va su xày dung hình tugng tu nhimg cài dién hình" An tugng va suy nghT cùa tàc già ve su kién dóng vai trò chù dao Tinh tài liéu, tinh thòi su, tinh cu thè bi day xuòng hàng thù yéu- "cài quan trong là càm thu cùa tàc già hoàc cùa nhàn vàt nàm trong su kién" Theo nhu mò tà thì
ky su ành giòng nhu mot nhóm ành vugt khòi pham vi cùa ành bào chi, hoàc nhu mot loai phóng su ành chat lugng cao? Chinh càc tàc già cùng khàng dinh trong yé'u tò co bàn hàng dàu cùa hình thùc thè loai- "trong ành
ky su eó nhiéu yé'u tò cùa phóng su"
Ky su ành dugc gàn chat vói tinh khài quàt, chà't dién hình hóa su kién- bié'n su kién thành hình tugng Hình tugng trong ky su ành vùa mang
tinh uu viet cùa thuc té' cuòc song "dugc dién hình hóa trén ca so kinh
nghiem dà dugc tich lùy" "Vi vay no khòng dòi bòi phài chùng minh thuc
tè de gay long tin, ma tón tai nhu mot su thàt hièn nhién." (45:96) Co thè bièu ràng, vói ky su ành, tàc già khòng phài càt nghTa dai dòng, giùa nhà nhié'p ành va nguòi xem dà eó mot vùng màc dinh ve thòng tin ma hai ben cùng nàm dugc, khòng phài thièt làp nùa Ky su ành dua nguòi xem thàng tói hình tugng Nhu thè, khòng phài de tài nào cùng bién dugc thành ky su
ành, néu no khòng mang y nghTa xà bòi rong lón "Ky su ành là mot tàc phàm nghe thuàt mang tinh bào chi, là bài ca ve nhùng con nguòi thàt,
nhùng su viec co thàt Tàc già phài xày dung dugc mot hình tugng co y
Trang 28nghTa cho cà mot thòi ky dai, thàm chi eó y nghTa vTnh cùu dòi vói mot quòc già, mot dàn toc" {45;98)
Anh ky su dugc Tebudakov mò tà- "góm ba ành trò Ién, thòng nhà't trong mot chù de" "Khàc vói phóng su nhiéu ành, ành ky su cho phép tàc già bò di hoàc dua vào cò't truyén nhùng bue ành chup khòng phài lue càu chuyén phàt trièn dé'n cuc dièm, ma hoàn toàn eó thè chup ò lue khàc Ành
ky su khòng bi han che ò lóp cành thù nhà't cùa su kien, ma di vào khàm phà dàc dièm, bàn chat va àn y cùa su kién." Nhung òng cùng khàng dinh ràng, ky su ành cùng rà't càn phuong phàp "chup theo dòng van dòng cùa su kien" vàn dugc àp dung trong ành phóng su, thém vào dò là "khà nàng dua mot càch tu nhién vào co càu noi dung càu chuyén, nhimg bue ành eó tinh
chat bièu tugng, dugc chup bang phuong phàp tó chùc sa bó''- khà nàng này
thuc chat cùng khòng qua xa vói phóng sU ành Khi nói ràng, "ành ky su càn dé'n dé'n su da dang ve phong càch, kièu càch sàng tao va tién trình cùa chù de hon rat nhiéu so vói ành phóng su," phài chàng tàc già dang ly tuòng hóa chinh phóng su ành- "eó thè coi ành ky su là mot thè loai trung gian giò'ng nhu mot thè loai thuòe cà ành bào ehi làn ành nghe thuàt" Tom lai, dièm khàc biét rò nhà't vói phóng su ành- tu làp luàn cùa Tebudakov- ky su ành phài eó ba ành trò Ién; tuong duong vói khài niém "phóng su nhiéu ành" cùng do òng dua ra (44; 151-154)
Chùng tòi thòng nhà't quan dièm khòng phàn càc thè loai ành bào chi theo nhóm vi trén thuc tè, so lugng chùng khòng nhiéu Màt khàc, tfnh nghe thuàt trong ành bào chi thè hien co khàc vói tinh nghe thuàt trong càc thè loai bào vièt, mot ben dùng ngòn tu mot ben dùng ngòn ngù tao hình Nguòi vièt eó thè it nhiéu xàe dinh dugc liéu lugng thòng tin thàm my cho tiing thè loai, trong khi ngòn ngù tao hình phàt huy trong moi hình ành Do vày, khòng thè nói ành tin thì it hon tinh nghe thuàt so vói phóng su ành
Trang 29chàng han Thòng tin làp luàn cùng khòng phài là thè manh cùa ành bào chi, bó khuyét cho diéu này dà eó lòi chù thich- dòi khi eó thè hiéu là lòi binh Mot bài binh luàn phài thè hien rò quan dièm, chinh kién cùa nguòi vièt vói nhiing lap luàn rò ràng, xàe dàng- nguòi ta khó eó thè xàe dinh rò nhiing yé'u tò dò qua mot hình ành vòn dT khàch quan Vi nhùng ly do trén,
viec cùng hình thành nhóm chinh luàn hay chinh luàn- nghé limai dòi vói
ành bào chi eó phàn khién cuòng va khòng mang y nghTa thuc tién
Theo chùng tòi, nhùng dàu hiéu sau day eó thè dugc su dung de nhàn dién thè loai ành bào chi:
- Tinh chat dàc thù cùa dói tugng phàn ành: Dò'i tugng phàn ành cùa ành
bào ehi là mot khoành khàc cu thè cùa hién thuc khàch quan Khi dò'i tugng phàn ành dugc nhàn manh ve dién bié'n trong mot khoàng thòi gian tuong dòi dai, ta eó tuòng thuàt ành Dò'i vói nhiing su viéc "chinh thòng" xày ra theo mot lich trình dugc biét truóc, tin va tuòng thuàt eó thè dugc su dung Con mot su viéc bàt ngò, nàm ngoài du d(ìàn- thuòng
là de tài tòt cho phóng su ành su kién khai tbàc
- Mùc dò thòng tin ve dói tugng: Ành tin di vào khia canh thòi su, phàn
ành truc tiép su kien Phóng su ành khòng lày su kién làm muc dich phàn ành ma thién ve thòng tin khài quàt Nhóm ành khòng de cao tinh thòi su ma khai tbàc nhùng bièu hién da dang cùa dò'i tugng
- Su lién két ve chù de trong mot tàp hgp dnh: Phóng su ành khai tbàc dòi
tugng tu nhiéu góc dò de làm rò mot chù de Nhóm ành chon cho mình mot chù dièm va nhàn rong nò Ién Nhóm ành de dàng eó thè lién két vói mot ành mói co chù dièm thich hgp Dò'i vói mot phóng su ành hoàn chinh, viéc thém bót mot dcfn vi ành eó thè làm thay dói bò mat tóng thè
Trang 30- Càch thùc tiép càn dói tU0ig: Phóng su ành va ành tin trong mot ehìfng
muc nào dò, dòi bòi su dàn thàn cùa phóng vién Do dò, "cài tòi" dugc thè hien trong dò cùng rò hon
- Tinh dòc lap tuang dò'i cùa dnh so vói lòi chù thich giùp xàe dinh ành
minh boa trong càc thè loai ành bào chi Ta eó thè minh boa cho bài bào tir vò so càc khia canh khàc nhau Ành minh boa vi thè, co khà nàng thay thè rat lón, va khòng phài chi eó thè tòn tai duói dang minh boa Dua vào nhihig dàu hiéu nhàn biét, bàm sàt thuc tién ành bào chi hién nay, chùng tòi dua ra nhiing thè loai ành bào chi co bàn sau:
1/ Anh tin thòng bào su vice truc tiép bang càch dién ta cu thè khia
canh, dò'i tugng eó lién quan, hoàc ké't qua cùa su viéc dò
2/ Anh minh hoa là mot thè loai ành bào chi, vói diéu kien dugc
dùng de minh boa cho mot tàc phàm bào chi va phài co chù thfch cu thè (eó thè dugc long vào bài vièt)
3/ Nhóm ành là mot tàp hgp ành cùng de tài hoàc mot yéu tò de tài
(thòi dièm, dia dièm, dòi tugng ) trong do mòi don vi ành "eó già tri thòng tin dòc làp, ngang hàng vói càc don vi khàc trong nhóm"
4/ Tuòìig thuàt ành là loat ành ghi lai dién bié'n (theo trình tu thòi
gian va khòng gian) cùa mot su kien- qua trình khàch quan; già tri thòng tin cùa tiing bue ành trong mot tuòng thuàt ành thuòng khòng qua chénh lécb
5/ Phóng su ành tap hgp càc bue ành cùng làm nói rò mot chù de tu
nhiéu góc do da dang
Vói quan niém dnh binh luàn là ành don hoàc mot tàp hgp ành dugc
chup va vièt chù thich theo mot y dò cu thè nhàm binh luan ve mot de tài cu thè, Pham Dình Quyén cho ràng, "hién nay (thòi dièm nàm 2000) chua co thè loai ành binh luan" Tién sT Jochen Schlovoigt (CHDC Due) dua ra nhùtig tiéu chi cho ành binh luan- "dùng hình ành de biéu Ihj trUc tiép hoàc
Trang 31giàn tiép mot mò'i màu thuàn eó tàm quan trong xà bòi", nhu vày ành binh luàn chi quan tàm dén càc và'n de mang tinh màu thuàn Trong thè loai it con dugc dùng tói này, "bài luòn dua vào hình ành" va "chùc nàng truyén càm cùa ành phài phuc vu cho mot lap luàn eó hiéu qua" (44; 130) Nhùng
"chùc nàng" này- phóng su ành co thè dàm duong dugc
1.4 MÓI TlTONG QUAN GIÙA PHÓNG SUVÀ PHÓNG SUÀNH
CÓ le, phóng su ành gàn gùi vói phóng su cùng nhu mot so thè ky bào chi khàc ò chò, no "co lò'i tié'p càn dò'i tugng linh boat tu nhiéu góc dò hon
va trình bay, thàm dinh hien thuc eó phàn phong phù sinh dòng hon".{17; 44} Theo tàc già Due Dùng, ben canh viéc dàp ùng yéu càu thòng tin thòi
su, dàm bào tinh xàe thuc, phóng su co khà nàng giài quyét nhùng vàn de
do bàn thàn sir kién dat ra
Trén thuc té', phóng su va phóng su ành cùng chon nhùng vàn de dang thu bùt su quan tàm cùa còng chùng de phàn ành Tàc già cùa phóng su
trình bay "dién bié'n cùa su thàt", qua dò di dé'n ké't luàn cùa mình; cùng a)
khi chi phàn ành hién thuc mot càch khàch quan, tu do làm bàt Ién vàn de Phóng su ành thién ve càch trình bay thù hai, vi bàn thàn nò dà là nhùng dién bién hé't sue khàch quan cùa su thàt Tuy nhién, cài tòi trong phóng su ành cùng bèt sue quan trong, nò xàe dinh màng hién thuc nào sé dugc ghi lai, cùng nhu càch thùc va tinh bièu hien khàc nhau tùy theo dò Nguòi làm phóng su ành càn khàng dinh su eó màt cùa mình truóc hien tbUc, ma nhiing hình ành anh ta ghi lai dugc tu dò là bang chùng Con nhà phóng su dòi khi lai càn phài giàu mình de lày nhùng thòng tin khòng còng khai- ma
anh ta chi càn dàm bào cho dò tin cay- kliòng càn phài dem ve nhùng biéu hien truc quan cùa thòng tin Chinh dàc dièm này sé dàn tói nhùng thao tue
rà't khàc nhau trong lao dòng bào chi cùa hai ben
Trang 32Su thàm dinh cùa tàc già dò'i vói hién thuc dugc phàn ành trong phóng su eó thè là truc tié'p, eó thè là giàn tié'p- thòng qua nhàn vàt hoàc qua càch lua chon, nhàn manh chi tié't Nhu càc thè loai bào chi khàc, phóng su
thién ve tao ra vàn bàn dan nghìa, tuy nhién, tàc già vàn co thè su dung ké't hgp mot bùt phàp giàu chat vàn hoc de tao nén giong diéu Dac dièm này cùng vói su eó mat cùa cài tòi tran thuàt- nhàn chiùig- thàm dinh (mot cài
tòi vùa logie, ly tri, giàu ly le, trong mot ehiing muc nào dò con su dung sue manh cùa càm xùc thàm my{17;82}) va dac biét là "mùc dò dièn hình cùa cài vùng hien thuc ma tàc phàm de càp tói"- là nhimg nguyén nhàn chù yé'u dua phóng su vào vùng giàp ranh giùa ky vàn hoc va ky bào chi
Chùng tòi khòng dat vàn de phóng su ành phài co gì chung vói ITnh vuc ành nghe thuàt Nàm trong he thò'ng càc thè loai ành bào chi, phóng su ành CÓ nhimg nguyén tàc sàng tao rach rói, trong khi ành nghe thuàt co vò
so càc phuong phàp sàng tàc khàc nhau, khòng loai trù phuong phàp phóng
su ma phóng su ành àp dung triet de Phóng su ành cùng khòng càn thié't va khòng nén huóng tói tiéu chi nghe thuàt Thàm my ành bào chi eó thè nói khòng giò'ng vói hình dung ve cài dep trong ành nghe thuàt Bàn thàn thòng tin ma ành bào chi dem lai mói chinh là cài dep co bàn, ma duòng net bò cuc dà àn sàu vào dò dò, khòng thè tàcb ròi Trong ành nghe thuàt, noi dung thòng tin thàm my co thè mang tinh thòi su nhung dóng thòi cùng mang tinh hình tugng triet de, va hình thùc là cài song con dòi vói ành nghe thuàt cùng nhu thòng tin dò'i vói ành bào chi Tom lai, khi thuc hien nhùng bue ành phóng su, thòng tin dòi vói phóng vién quan trong hon hé't thày Anh ta khòng dat vàn de di tìm cài tòi ma chi "vò tình" thè hién nò qua hiéu qua còng viec
Nhà nghién cùu vàn hoc Nguyén Xuàn Nam: "Già tri cùa mot phóng
su truóc bèt ò vàn de nò néu ra là càp thièt, co bang chùng cu thè, xà'j thuc va két luàn ggi Ién là dùng dàn Phóng su sé co thém già trj vàn hoc
Trang 33khi no di sàu khàc hoa thè giói noi tàm, miéu tà tinh càch nhàn vàt, vói lòi vàn giàu hình ành va càm xùc."{17;76} Ành trong phóng su ành cùng càn thè hien mot ngòn ngù tao hình vùa sinh dòng vùa mang tinh hình tugng va giàu tinh biéu càm; co thè thà'y trong mot don vi ành, cùng nhu dugc dem lai khi toàn thè hình ành dugc tap hgp trong mot phóng su
Theo quan dièm bào chi phuong Tày, phóng su càn tra lòi sàu càu hòi
co bàn co lién quan dén ai, cài gì, a dàu, bao giò, ra sao va lai sao Chùng
tòi cho ràng, trong pham vi nhùng gì eó thè ghi lai bang ành, ành bào chi tra
lòi ngay dugc ai, cài gì; de tra lòi tbòa dàng à dàu va bao giò, dòi lue càn su
ho trg cùa lòi chù thich Vói càu hòi ra sao càc thè loai "ành bò" déu co thè dàp ùng Riéng càu hòi tai sao là so truòng cùa phóng su ành- tinh tóng thè
cùa mot phóng su ành sé giài quyét càu hòi này, qua dò xàe dinh va (phàn nào) ly giài và'n de
Nhà vàn Lién Xò Boris Polevoi tiing nói ve phóng su trong vàn hoc:
"Cuòc sò'ng chùng ta muòn hình muòn ve nhu thè', li thù nhu thè, bié't bao nhiéu su viec xày ra, thuc ra cùng khòng càn thièt phài hu càu thém thàt tò
ve gì hon nùa."{19;81} Trong ITnh vuc ành bào chi, Petr Tausk cùng tién dé'n mot nhàn xét tuong tu: "Càc nhà nhiép ành bào chi déu bièt ràng, thè giói
co vò vàn nhiing cành hà'p dàn, chi càn phàt hien ra va ghi lai, khòng càn dén su can thiep cùa bàt ky ai."{49;45)
Cùng theo Petr Tausk: 'Tuong ùng vói mot bài phóng su' co tinh chat vàn hoc là mot bò ành góm nhiéu bue ma nhà nhié'p ành phài dùng dén khà nàng sàng tao cùa mình sao cho nguòi xem it nhà't eó thè hiéu dugc tinh thàn cùa toàn bò su viec."{49;12-13) Trén thuc tè, phóng su ành con tuong ùng vói cà thè loai ky chàn dung khi nò là "su phàc boa sinh dòng va day sue song ve mot con nguòi" trong dò "tap trung vào nhùng dàc dièm va nhiing net dàc trung chù yé'u" va "trình bay con nguòi do trong nhimg boat
Trang 34dóng xà bòi eó lién quan"{17;147)- nhU nhiing gì ma Arnold Holfmann dà nói ve thù phàp dac tà Ngay cà khi khòng phài là mot "ky chàn dung" bang ành, trong phóng su ành vàn hien Ién nhimg chàn dung tiéu bièu vói day dù ehi tié't, trong hoàn cành cu thè, dién hình
Phóng su va phóng su ành, nhu dà phàn tich, gàn gùi nhau ò noi dung thòng tin (de tài, vàn de, su kién ) va phàn chia nhau ò nhùng thòng tin truc quan, cu thè ma nguòi vié't ehi eó thè tài hien bang ngòn ngù chù quan Phóng su khóng han che su dung hình tugng ngòn ngù trong khi phóng su
ành tìm tòi nhung hình tugng cu thè Diéu quan trong là chùng co thè ké't hgp hiéu qua vói nhau ma vàn khòng màt di tinh dòc làp cùa mòi ben
Là loai hình thòng tin xuàt hién khi truyén thòng bang vàn tu dà phàt trièn, viec mugn tén càc thè loai bào chi dà dinh hình de dat tén cho càc thè loai ành bào chi là diéu de hiéu Truóc hé't bòi nhùng net luong dóng ve hình thùc va noi dung thè loai, dù phàn biét ve ngòn ngù Ben canh mò'i tuong quan vói phóng su, phóng su ành mang nhùng dac thù loai hình va thè loai dàng chù y
Trang 35Roger Fenton, nguyén luàt su, là mot trong nhirng nguòi dàu tién dua nhié'p ành vào cuòc sò'ng qua nhimg hình ành ve cuòc chié'n Crimea (1853- 1856) giùa Nga va càc nuóc Thó NhT Ky, Phàp, Anh, Sardina Fenton dà thuc hien 300 àm bàn, trong dò phàn nhiéu là chàn dung càc sT quan va cành hành quàn Nhimg tàm ành phóng su dàu tién chi là bài chié'n truòng ngón ngang vói càc xàe chét.^** Thàng 7/1855, trièn lam ành cùa Fenton dugc tó chùc ò London va Paris Mot so ành dugc in duói dang khàc gè trén
tò Illustrated London News Sau dò, càc cuòc dung dò xày ra giùa quàn
Anh vói xù Bengal hay cuòc chié'n thuòe phién déu dugc ghi lai bang ành Trong cuòc noi chién ò My (1861- 1865), riéng doàn quàn nhiép ành cùa Mathew Brady dà dem ve it nhàt 7000 àm bàn
Trang 36Phóng su dnh dugc xem là dàu tién xuàt hién nàm 1886, là mot tàp
hgp ành 21 bue ành cho thà'y cuòc trò chuyén cùa nhà hoà hoc Phàp Michael- Eugène Chevreul- nhàn dip òng tròn 100 tuoi- vói nguòi thu ky va vói nhà nhiép ành Nadar- duong thòi là bàc thày ve ành chàn dung, do Paul Nadar (Nadar con) ghi lai Phóng su ành, eó ve nhu là mot "lién hoàn ành
chàn dung eó bòi cành" này dà dugc in trén tò Journal Illustre so ra ngày
5/11 cùng vói noi dung càc cuòc trò chuyén duói mòi bue ành
Sau 40 nàm làm ành chàn dung trong phóng chup, nhà nhié'p ành Nga Marxim P.Dmitriev (1858- 1948) dà ra ngoài ghi lai nhimg hình ành cùa vùng Volga, trong do co cành sinh boat cùa nhimg cu dàn noi day- thùy thù
va phu khuàn vàc, thuòng già, thày tu, ké luu manh, va cành dich tà ò nòng
thòn trong loat ành Màt mùa a tình Nhigien (1891-1892) Sau Càch mang
thàng Muòi, òng là mot trong so khòng nhiéu nhimg nhà nhiép ành di dàu trong phuong phàp sàng tàc hién thuc XHCN, cùng vói nhiing nhà phóng su ành nhu Karl Bulla va Piotr Otsoup, tié'p sau là Arkadi Chaikhet va Max Alpert Dén nhùng nàm 1920, vói Alexandr Rodchenko (1891- 1956)-
nguòi sàng làp tò bào ành Lién Xò trén cóng truòng- mot thàm my mói da
dugc khàng dinh trong thè loai phóng su ành nói riéng va ành bào chi nói chung
Truóc nhiing nàm xày ra Dai chié'n Thè giói I, nhà nhiép ành My Lewis W Hine dà thuc hién nhùng bue ành hien thuc ve nguòi nhàp cu ò
My, trong dò phàn ành su nghèo dói, thàt hoc, benh tàt cùa dai bò phàn nguòi lao dòng- dò'i lap vói cuòc song xa hoa cùa tàng lóp tu san Hine goi còng trình nhié'p ành cùa mình là "nhùng ly giài bang ành", chùng dugc còng bò nhu "nhùng tu lieu mang tinh nhàn bàn" Càc bue ành cùa òng,
trong dò eó Thgdét a Carolina- 1908, cbiip nguòi dùng mày là mot dùa tré,
dà gay nén mot làn song còng phàn trong dàn chùng My Chinh nhùng bue ành mang già tri tò cào manh me này dà góp phàn dàn tói vice ra dòi dac*
Trang 37luàt chóng lao dòng tré em ò My Nguòi ta goi nhiing bue ành cùa Hine là
photo-story- càu chuyén bang ành {57;408}
Nàm 1910, nhà nhié'p ành chàn dung nói tié'ng nguòi Due August Sander tién hành mot du dinh day tham vong- mot suu tàp quy mò ve càc
kièu con nguòi Due ò moi tàng lóp xà bòi- dugc dat tén là Nhùng con ngUòi cùa thè' ky XX Trong dò khòng chù y ve tinh càch cà nhàn ma là ve hình
dàng eó tinh chat dai dién cho càc nghành nghé va càc nhóm xà hòi khàc nhau Nàm 1929, xuàt bàn tap dàu tién, trong so 20 tap theo du kié'n, duói
nhan de Guong màt thòi dqi Song càc tàp tié'p theo dà khòng thè tié'p tue ra
dòi- thòng diep khòng lòi cùa Sander khién che' dò Quòc xà khòng bài long Càc bàn sàch bi tiéu hùy, so sàch dà xuàt bàn bi tich thu
Ngày 23/11/1936, tò Life cùa Henry Luce (chù bùt cùa càc tò Time
va Fortune) ra so dàu tién vói su tham già cùa nhóm càc nhà nhié'p ành
Margareth Bourke-White, Alfred Eisenstadt, Peter Stackpol va Thomas D McAvoy Va phóng su ành dàu tién cùa tò tap chi này nói ve cuòc sò'ng cùa càc còng nhàn xày dung va già dình trong càc thi tran mói khai phà tai vùng
son cuòc beo lành Life chuyén cung càp hai loai ành- càc bue ành bào chi
mang tinh thòi su, phàn lón lày tu càc hàng thòng tàn va phóng su ành do
phóng vién cùa bào thuc hien Tò Look do hai anh em nhà Cowles- Gardner
va John- sàng làp ra so dàu tién thàng Giéng nàm 1937 Cùng nhu Life, Look chù yéu dira vào càc phóng su ành do phóng vién bàn bào thuc bién-
hon là càc tuòng thuàt eó ành minh hoa mang tinh thòi su- do càc hàng thòng tàn cung càp
Diéu làm cho hai tò tap ehi nói trén phàn biét vói càc tap chi chuyén
ve ành ra dòi som hon khòng phài ò so lugng ành dugc su dung ma là thuyé't ve "chié'c mày ành dugc diéu khièn bòi bò oc" Mot phóng sir ành là ké't qua cùa su hgp tàc chat che giùa nhiing cài dàu cùa ban bién tàp va càc
Trang 38nhà nhié'p ành trong nhóm Truóc khi quyét dinh thuc hién mot càu chuyén
ra nhàm truyén dat cho nhà nhié'p ành su thà'u hiéu ehi tièt tòi da ve thè loai càc bue ành càn co, tinh thàn va muc dich cùa chùng Nhà nhié'p ành càn cu vào de cUOng chi tié't de chup So lugng ành chup rat nhiéu so vói so ành sé dugc dùng, bòi khòng thè luòng duge nhimg gì nhà nhié'p ành sé gap ò hién truòng Tu nhiing ành do huóng tòi cung càp, càc bién tap vién sé chon-thuòng khòng eó su bòi y trao dói vói nguòi chup- ra càc bue ành ma theo
ho kè lai càu chuyén mot càch tò't nhàt Cùng theo y do cùa nguòi bién tàp,
ma boa sT dung maquette
Càch làm "duy y ehi" này dàn tói viec càc tap chi này thuòng co xu huóng coi trong qua mùc ve lòi chù thich Nhà nghién culi John R Whiting
dà thù in noi tiép càc chù thich ành cùa mot phóng su ành trén tò Life ma
khòng eó ành kèm theo, ké't qua là mot còt chuyén hoi giat cuc nhung tron ven va hoàn toàn eó thè bièu dugc Càc bue ành trong truòng hgp này chi nhu mot thành phàn phu mang tinh chat tò dièm ma thòi
Nàm 1941, trong cuò'n Let Us Now Praise Famous Men nhà nhiép
ành My Walker Evans, hgp tàc vói nhà vàn James Agee, da dua càc bue ành Ién phàn dàu, khòng kèm theo chù thich nào Agee thì vièt: "Chùng khòng dành de minh hoa Càc bue ành va lòi vàn ngang bang nhau, khòng bài buòc phài phu thuòe vào nhau va hoàn toàn mang tinh phòi hgp." Dorothea Lange va Paul S Taylor lai tao nén mò'i quan he gàn gùi giùa ành va lòi
trong cuò'n American Exodus- 1939, bang càch in càc bue ành cùng vói càc
trich doan bòi thoai ma ho dà nghe hoàc "nghe lòm" dugc Con di xa k m
Arehibald Macleish vinh tho cho mòi bue ành trong tap Land ofFree- 1938
va giài thich: 'l.ùc dàu, tòi eó y dinh vièt mot bài vàn va càc bue ành phuc
vu cho bài vièt dò nhu lòi binh bang dnh Nhung su thòi thùc bòi tfnh sò'ng
Trang 39dòng dòc dào cùa càc tu liéu (ành) này lón dé'n mùc ké't qua cuòi cùng lai là
su dào ngugc phuong àn ban dàu."
Trièn làm va sàch ành The Family of Man- 1955, Bào tàng My thuàt duong dai New York tó chùc, vói 503 bue ành hién thuc do Steichen tàp hgp
tu 2 trieu bue cùa hàng tram tàc già thuòe 68 quòc già, dung Ién mot bue tranh toàn cành ve con nguòi "Do là mot thién ha cùa nhùng bue ành sinh dòng dé'n mùc khòng thè tin duge ve nhùng nguòi dàn òng va dàn bà- già va tré, giàu va nghèo- duge mang dén tu khàp noi trén màt dàt, dang làm viec, dang yéu, dang àn, dang càu nguyén, dang cuòi va dang kbóc " {66;14]} Cuò'i cùng là hình ành bé gài xàch va li ben duòng ray xe lùa trong nhà ga-
tugng tnmg cho mot tuong lai khòng dinh truóc The Family of Man vói
lugng nguòi xem Ién dé'n hon 9 trieu nguòi thuòe 69 quòc già, ve màt nào
do, eó thè xem là mot phóng su ành do so nhàt
^*^ Nàm 1858, mot cuò'n "so tay nhié'p ành" so sành quang cành ihành phò' trong khà nàng nhié'p ành lue bay giò co thè ghi lai dugc 'Yihir dang gap phài nan dich hach", do khòng ghi hình dugc nguòi va vàt trong chuyén dòng Nam 1863, mot cuò'n sàch day chup ành lai cho bié't, thòi gian lo sàng trong diéu kién ành sàng tròi yéu càu tu 15 giày dén 1 phiit {57;187,215)
2.L2 Viet Nam
Sàch Lich su nhié'p dnh Viet Nam (sa thdo) cho bié't, tu nhùng nàm
1930, ò Ha Nói va Sài Gòn dà eó mot so co so làm bàn kém in ành trén giày
bào Càc bào Loa, Phong Hóa, Trung Bàc Chù nhàt, Ngày Nay, Pini Nù Thòi dàm déu co su dung ành, trong dò co nhùng hình ành mang thòng
tin bào ehi nhu dàm chày, dành ghen, tu tu vi tình, mày bay Nhàt Bàn ném bom Trung Quòc, ành quàn dòi Phàp chuàn bi chié'n tranh Càc bào cùng
dàng ành minh hoa cho chù truong Phàp Viet de hué, phong trào Vui ve tré trung, trong dò eó phóng su ve cuòc dua xe dap xuyén Viet vòng quanli
Trang 40Dòng Duong Nhimg tò bào còng khai cùa Dàng nhu Nhành Lùa, La Peuple, Nutre Voix, Thòi bào déu eó su dung ành Tò Dàn Chùng- co
quan trung uong cùa Dàng Còng san Dòng Duong, xuàt bàn tai Sài Gòn- so
21, ra ngày 1/10/1938 dàng ành dàn khòng nhà; so 22, ra ngày 5/10 dàng
ành xe lòi dình còng Anh in trén Dàn Chùng thuòng khòng ghi tén tàc già
de giù an toàn
Thòi ky này, Nguyén Bà Khoàn- phóng vién cùa tò Tin Tue thuc hién
nhùng bò ành eó già tri nhu bò ành ve ngày 1/5/1938 tai Dàu Xào Ha Nói, Càch mang thàng Tàm 1945 va nhimg ngày dàu toàn quòc khàng chié'n Riéng bue chàn dung Bàc truóe microphone vàn duge eoi là chup Bàc lue
dang doc Tuyén ngón dòc làp, cùng eó khà nàng Bàc dang doc Lòi kéu ggi toàn quóc khàng chién, va cùng chua khàng dinh dugc tàc già bue ành là ai
Chiéu 2/9/1945, Vò An Ninh là nguòi dà ghi lai hình ành Ho Chù tich va
Dai tuòng Vò Nguyén Giàp Tò V7 Nuóc, so ra ngày 25/10/1946 dàng trén hai trang mot phóng su 20 ành ghi lai cành dòn Ho Chù tich tu Phàp trò ve
chiéu ngày 20/10/1946 cùng do Vò An Ninh thUc hien
Ngay sau khi nuóc Viet Nam Dàn chù Còng hòa dành dugc dòc làp,
dà eó nbùtig tàc phàm ành ghi lai còng cuòc chóng giàc dói, giàc dot, giàc
ngoai xàm, cùng nhu nhiing hình ành ve chié'n dich quyén góp Tuàn le Vàng va cuòc Tóng tuyén cu dàu tién trén toàn quòc Trong so nhimg tàc phàm ày, theo Lich su nhiép ành Vièt Nam (sa thdo), tiéu bièu nhà't là bò
ành cùa Nguyén Hong Nghi chup ve còng tàc diet giàc dot va phong trào
truyén bà quòc ngù- "co thè coi là bó ành phóng su dàu tién cùa nghe thuàt nhiép ành Viet Nam".{22;361 Dàu nàm 1950, trièn làm góm 100 ành de tài Binh dàn hoc vu va còng tàc dàn quàn cùa Nguyén Hong Nghi duge tó chùc
ngay tai chié'n khu Viet Bàc Dai bòi Vàn nghe toàn quòc tu 25- 28/9/1949
co trung bay mot so ành chup càc tran còng dòn thàng Igi, nhu Dai Bue,