(Luận văn thạc sĩ) quan hệ pháp châu phi từ sau chiến tranh lạnh đến nay

Tính cấp thiết của đề tài Quan hệ Pháp – Châu Phi là một mối quan hệ được nhắc đến nhiều trong thời gian gần đây, do Châu Phi là một điểm nóng, liên quan đến các vấn đề nóng như xung độ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ BÍCH THỦY

QUAN HỆ PHÁP – CHÂU PHI

TỪ SAU CHIẾN TRANH LẠNH ĐẾN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÀNH QUỐC TẾ HỌC

Nguời hưóng dẫn:PGS.TS Nguyễn Thuý Vân

Hà Nội – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ BÍCH THỦY

QUAN HỆ PHÁP – CHÂU PHI

TỪ SAU CHIẾN TRANH LẠNH ĐẾN NAY

Chuyên ngành: Quan hệ Quốc tế

Mã số: 60.31.02.06

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÀNH QUỐC TẾ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Hiền

uời hưóng dẫn:PGS.TS Nguyễn Thuý Vân

Hà Nội – 2015

1

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Hiền Các số liệu và trích dẫn trong luận văn là trung thực, đảm bảo tính khách quan và có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng

Người cam đoan

Nguyễn Thị Bích Thủy

Xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến toàn thể quý Thầy, Cô trong khoa Quốc tế học - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội đã tận tình truyền đạt những kiến thức quý báu cũng như tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện đề tài luận văn!

Đặc biệt, xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tất cả những người thân yêu trong gia đình, bè bạn - chỗ dựa vững chắc, luôn động viên, hỗ trợ, tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi trong cuộc sống cũng như trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu thực hiện luận văn này!

Hà Nội, tháng 10 năm 2015

Nguyễn Thị Bích Thủy

1.1.1 Bối cảnh quốc tế trong thời kỳ Chiến tranh lạnh

1.1.2 Bối cảnh quốc tế sau Chiến tranh lạnh

1.2 Nhân tố khu vực

1.2.1 Khu vực Châu Âu

1.2.1.1 Sự hợp tác của Châu Âu về thương mại và viện trợ phát

triển

1.2.1.2 Các hội nghị thượng đỉnh Liên minh Châu Phi - Châu Âu

1.2.1.3 Chiến lược Châu Âu về an ninh và quốc phòng đối với khu

vực Châu Phi

1.2.2 Các nước lớn

1.2.2.1 Sự trỗi dậy của Trung Quốc ở Châu Phi

1.2.2.2 Cuộc tấn công của Mỹ vào Châu Phi

1.2.2.3 Sự quan tâm ngày càng tăng của các cường quốc khác tại

Châu Phi

1.3 Đôi nét về quan hệ Pháp – Phi trong lịch sử và thời kỳ Chiến

tranh lạnh

1.3.1 Quan hệ kinh tế

1.3.2 Quan hệ chính trị quốc phòng an ninh

1.3.3 Quan hệ văn hóa ngôn ngữ

4

Chương 2 QUAN HỆ PHÁP – CHÂU PHI TRÊN CÁC LĨNH

VỰC CƠ BẢN TỪ NHỮNG NĂM 1990 ĐẾN NAY

2.1 Lĩnh vực chính trị, an ninh, quốc phòng

2.1.1 Chính sách an ninh, quốc phòng trong những năm 1990

2.1.1.1 Hội nghị thượng đỉnh La Baule

2.1.1.2 RECAMP: Chương trình nghị sự cho việc trao quyền tự chủ

cho Châu Phi trong lĩnh vực quốc phòng

2.1.2 Những định hướng mới của chính sách an ninh và quốc phòng

của Pháp tại Châu Phi từ năm 2008

2.1.2.1 Tái thỏa thuận các hiệp định quốc phòng

2.1.2.2 Cắt giảm quân số của Pháp tại Châu Phi

2.1.2.3 Sự trở lại của Pháp ở Châu Phi sau Chiến dịch Serval ở

Mali

2.2 Lĩnh vực kinh tế

2.2.1 Hiệp định hợp tác tiền tệ

2.2.2 Hội nghị thượng đỉnh Pháp – Châu Phi

2.2.2.1 Hai chủ đề chính: Kinh tế và an ninh

2.2.2.2 Mở rộng diện tích ảnh hưởng

2.2.3 Hội nghị thượng đỉnh Châu Phi – Pháp 2010: Vai trò của

doanh nghiệp tư nhân trong phát triển kinh tế ở Châu Phi

2.3 Lĩnh vực văn hóa - xã hội

2.3.1 Tiếng Pháp, cầu nối văn hóa giữa Pháp và Châu Phi

2.3.1.1 Cơ quan Văn hóa và Hợp tác Kỹ thuật ACCT

2.3.1.2 Hội nghị thượng đỉnh Pháp ngữ

2.3.2 Hợp tác viện trợ

2.3.2.1 Chương trình viện trợ trước những năm 1990

2.3.2.2 Các hướng mới của chính sách viện trợ của Pháp tại Châu

5

* Tiểu kết chương 2

Chương 3 ĐÁNH GIÁ MỐI QUAN HỆ PHÁP – CHÂU PHI

3.1 Tính chất, đặc điểm của mối quan hệ Pháp – Châu Phi

3.2 Những kết quả thu được và những khó khăn của mối quan

6

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

ACCT : Agency for Cultural and Technical Cooperation

Cơ quan Văn hóa và Hợp tác Kỹ thuật ACP : Africa, Caribbean, Pacific

Các nước thuộc Châu Phi, Caribê và Thái Bình Dương AEF : Afrique Esquatoriable Française

Châu Phi Xích đạo thuộc Pháp AFD : Agence Française de Développement

Cơ quan Phát triển Pháp AMISOM : African Union Mission in Somalia

Nhiệm vụ Liên minh Châu Phi tại Somalia AOF : Afrique Occidentale Française

Tây Phi thuộc Pháp CEMAC : Economic and Monetary Community of Central Africa

Cộng đồng Kinh tế và Tiền tệ Trung Phi ECCAS : Economic Community of Central African States

Cộng đồng kinh tế của các quốc gia Trung Phi ECOWAS : Economic Community of West African States

Cộng đồng kinh tế các quốc gia Tây Phi EDF : European Development Fund

Quỹ Phát triển Châu Âu EEC : European Economic Community

Cộng đồng Kinh tế Châu Âu

SCEA : Commun Strategy of Euro – Africa Union

Chiến lược chung Liên minh Châu Âu – Phi SME : Small and Mediuom Enterprise

Doanh nghiệp vừa và nhỏ SOHO : Small Office Home Office

Doanh nghiệp rất nhỏ STABEX : Système de Stabilisation des Recettes d’Exportation

Quỹ Bình ổn kim ngạch xuất khẩu SYSMIN : System for Stabilization of Export Earnings from

Mining Products

Hệ thống các tiềm năng khai thác khoáng sản TICAD : Tokyo International Conference on African

Development Hội nghị Quốc tế Tokyo về Phát triển Châu Phi UEMAC : Union Economique et Monétaire de l’Afrique Centrale

Liên minh Kinh tế và Tiền tệ Trung Phi UMAC : Union Monétaire de l’Afrique Centrale

Liên minh Tiền tệ Trung Phi USD : United States Dollar

Đô la Mỹ WAEMU : West African Economic and Monetary Union

Liên minh Kinh tế và Tiền tệ Tây Phi WAMU : West African Monetary Union

8

Liên minh Tiền tệ Tây Phi

Ngân hàng Thế giới WTO : World Trade Organization

Tổ chức Thương mại Thế giới

Hình 3 Phân chia khu vực thuộc địa tại Châu Phi (năm 1925) 40

Hình 4 Kim ngạch xuất khẩu của Pháp đối với các nước Châu

Phi (năm 2011-2012)

62

10

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Quan hệ Pháp – Châu Phi là một mối quan hệ được nhắc đến nhiều trong thời gian gần đây, do Châu Phi là một điểm nóng, liên quan đến các vấn

đề nóng như xung đột khu vực, chủ nghĩa khủng bố, làn sóng di dân…

Trước hết, Pháp với vai trò là ông chủ thuộc địa trước đây đối với Châu Phi trong một thời gian dài, do vậy ngày nay ảnh hưởng của Pháp với Châu Phi vẫn còn rất lớn Tuy nhiên, bối cảnh thế giới đã thay đổi từ sau Chiến tranh lạnh, nên Pháp cũng đã điều chỉnh mối quan hệ của mình với Châu Phi cho phù hợp với xu thế chung của thế giới, mà vẫn tham vọng duy trì được vị trí ảnh hưởng cũ của mình Vậy chiến lược đó đã được diễn biến ra sao, điều chỉnh như thế nào… là điều rất được giới nghiên cứu quan tâm, để từ đó đoán định được tương lai của khu vực này cũng như có thể đưa các ứng xử liên quan đến Pháp một cách phù hợp

Bên cạnh đó, việc so sánh mối quan hệ giữa khu vực Châu Phi và nước

ta với Pháp, có thể thấy hai điểm chung nổi bật nhất là lịch sử quan hệ lâu dài

và cùng nằm trong khối Cộng đồng Pháp ngữ, từ những điểm tương đồng này

mà việc nghiên cứu quan hệ Pháp – Châu Phi trở nên đặc biệt cần thiết, giúp chúng ta có thể so sánh và tìm ra định hướng cho các quan hệ trong tương lai của Việt Nam và các bên có liên quan

Thêm nữa, các nghiên cứu về quan hệ Pháp – Châu Phi ở Việt Nam, theo nhận xét của tác giả, hiện không có nhiều Các đề tài của nước ngoài về vấn đề này thì thường chia nhỏ theo lĩnh vực, ví dụ như quan hệ Pháp – Châu Phi về kinh tế, hoặc về quốc phòng… Do đó, rất cần có nhiều thêm những nghiên cứu về vấn đề này, giúp cái nhìn về quan hệ giữa tất cả các bên có liên quan được đầy đủ, chi tiết hơn

Thứ nhất, tiếp cận nghiên cứu dưới góc độ lịch sử Theo hướng

nghiên cứu này, có thể kể đến các tác phẩm và các tác giả tiêu biểu sau:

+ Vũ Dương Ninh - Nguyễn Văn Hồng, Lịch sử thế giới cận đại, NXB

Giáo Dục, 2004

+ Marchesin Philippe, Introduction aux relations internationals (tạm

dịch: Dẫn nhập về quan hệ quốc), NXB Karthala, 2008

+ Pokam Hilaire de Prince, Le Multilatéralisme franco-africain à

l'épreuve des puissances, Défense Stratégie & Relations Internationales (tạm dịch: Chủ nghĩa đa phương Pháp – Phi chống lại các siêu cường, Chiến lược quốc phòng và Quan hệ quốc tế), NXB L'Harmattan, Paris, 2013

+ …

Nhìn chung các tác phẩm đã chỉ rõ nguồn gốc, quá trình hình thành mối quan hệ Pháp – Châu Phi, từ đó tạo cơ sở, tiền đề cho việc nghiên cứu tiếp theo về chủ đề này

Thứ hai, tiếp cận nghiên cứu dưới góc độ thời sự Theo hướng nghiên

cứu này, còn nhiều bài báo, công trình khoa học nghiên cứu về đề tài này được đăng trên các tạp chí chuyên ngành, hoặc được lưu trữ trong các viện nghiên cứu, trường đại học Tiêu biểu như:

+ Nguyễn Thanh Hiền, “Tìm hiểu quan hệ của Pháp với Châu Phi”,

Tạp chí Nghiên cứu Châu Âu, số 4, 2010

12

+ Nguyễn Thị Quế, Nguyễn Minh Thảo, “Chính sách đối ngoại của

Pháp dưới thời Tổng thống Nicolas Sarkosy”, Tạp chí Nghiên cứu Châu Âu,

chiến lược), Politique Étrangère 04/2012

+ Priscille Guinant, “La politique de la France en Afrique subsaharienne après les indépendances” (tạm dịch: Chính sách của Pháp tại

Châu Phi cận Sahara sau khi giành độc lập), Mémoire de I.E.P de Toulouse,

Thứ ba, tiếp cận nghiên cứu dưới góc độ nghiên cứu dự báo Có rất

nhiều những tài liệu gốc được đưa ra từ phía chính phủ (ở đây là Pháp) đối với Châu Phi Từ các tuyên bố này, và căn cứ trên các dữ liệu lịch sử, có thể

13

giúp đoạn định khả năng phát triển của mối quan hệ Pháp – Phi Có thể kể đến những nguồn tài liệu như:

+ AFD, “Quỹ đầu tư và trợ giúp các doanh nghiệp Châu Phi: tham gia

và đầu tư dưới góc độ daonh nghiệp”, 12/2009,

+ Quốc hội Pháp, Báo cáo đệ trình bởi Ủy ban đối ngoại, “Chính sách của Pháp ở Châu Phi”, 12/2008

Nhìn chung, việc nghiên cứu quan hệ Pháp – Châu Phi về lý luận và thực tiễn đã được nhiều tác giả đề cập đến trong nhiều tác phẩm và đã được công bố Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách có hệ thống mang tính chuyên khảo sâu về giai đoạn từ sau Chiến tranh lạnh đến nay

3 Mục tiêu và nhiệm vụ của nghiên cứu

Mục tiêu của luận văn:

Phân tích và làm rõ những nội dung cơ bản của mối quan hệ giữa Pháp

và Châu Phi từ Chiến tranh lạnh đến nay cả về chính sách lẫn thực tiễn; trên

cơ sở đó dự đoán khả năng phát triển của mối quan hệ này trong bối cảnh quốc tế mới

Nhiệm vụ của luận văn:

Để đạt được mục đích trên, luận văn thực hiện những nhiệm vụ chủ yếu sau:

Thứ nhất, phân tích và làm rõ bối cảnh lịch sử - xã hội, những tiền đề,

những nhân tố có ảnh hưởng và tác động đến mối quan hệ giữa Pháp và Châu Phi

Thứ hai, phân tích và làm rõ những nội dung cơ bản của mối quan hệ

Pháp và Châu Phi từ Chiến tranh lạnh đến nay trên cơ sở phân tích các chính sách, ảnh hưởng của các chính sách, cũng như thực tiễn quan hệ của Pháp với Châu Phi

14

Thứ ba, nhận xét, đánh giá các đặc điểm của quan hệ giữa Pháp và

Châu Phi từ sau Chiến tranh lạnh đến nay, phân tích những gì mà mối quan hệ này đã đạt được và phải đối mặt, dự đoán các hướng phát triển trong tương lai của mối quan hệ này

4 Thứ tự, đánh giá nhận xét đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn:

Nước Pháp và Châu Phi là hai đối tượng nghiên cứu chính của luận văn Xung quanh việc nghiên cứu hai đối tượng này, còn phải kể đến các đối tượng khác, để qua đó hiểu được đối tượng chính, đó là: các khu vực, các

nước lớn

Phạm vi nghiên cứu của luận văn:

Đề tài của luận văn là “Quan hệ Pháp và Châu Phi từ sau Chiến tranh lạnh đến nay”, do vậy các nghiên cứu của luận văn sẽ được giới hạn về mặt thời gian là từ sau Chiến tranh lạnh đến nay

Đối tượng nghiên cứu chính của luận văn này là Pháp và Châu Phi, tuy nhiên do Châu Phi trước đây đã từng là thuộc địa của Pháp, nên khi nói đến khu vực Pháp – Phi là nói đến vùng ảnh hưởng của Pháp đối với những thuộc địa cũ của mình Châu Phi trong phạm vi xem xét của luận văn này là phần lớn của Tây Phi từ Senegal (Tây Phi thuộc Pháp, viết tắt là AOF, trước đây) tới Ubangi-Shari (Châu Phi Xích đạo thuộc Pháp, viết tắt là AEF, trước đây)

và Madagascar, Reunion, Comoros và Pháp Somaliland (Djibouti hiện nay)

Do đó, vì phạm vi địa lý nên luận văn này không xem xét trường hợp của các nước Bắc Phi, trong đó có liên quan đến vùng Địa Trung Hải và các vấn đề Trung Đông

Luận văn nghiên cứu mối quan hệ Pháp – Phi trên tất cả các lĩnh vực của đời sống: An ninh Quốc phòng, Kinh tế Chính trị, Văn hóa Xã hội

15

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của luận văn:

Luận văn được thực hiện dựa trên cơ sở lý luận và phương pháp luận của quốc tế học về lý luận, thực tiễn và những vấn đề, những nội dung liên quan đến đề tài của luận văn là Quan hệ Pháp – Phi từ sau Chiến tranh lạnh

Phương pháp nghiên cứu của luận văn:

Trên cơ sở lý luận và phương pháp luận chung nêu trên, luận văn kết hợp sử dụng một số phương pháp nghiên cứu khác như: phương pháp lịch sử

và lôgic, phân tích và tổng hợp, quy nạp và diễn dịch, so sánh, đối chiếu, lý luận gắn liền với thực tiễn… trong quá trình nghiên cứu thực hiện đề tài luận văn

6 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn

Ý nghĩa khoa học của luận văn:

Luận văn đã khái quát hóa mối quan hệ Pháp – Phi từ Chiến tranh lạnh đến nay Để khái quát hóa được hình ảnh mối quan hệ này, luận văn đã hệ thống các vấn đề liên quan đến chính sách đối ngoại giữa Pháp và Châu Phi Những đánh giá của luận văn nêu ra có ý nghĩa cơ bản trong nghiên cứu khoa học về mối quan hệ giữa Pháp và Châu Phi, góp phần làm rõ làm sáng tỏ việc nghiên cứu những chính sách của Pháp đối với Châu Phi để đoán định xu thế phát triển của mối quan hệ này và những hệ lụy của nó

Ý nghĩa thực tiễn của luận văn:

Kết quả của luận văn có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho sinh viên các trường Đại học và Cao đẳng trong việc nghiên cứu và học tập môn Quốc tế học hoặc làm tài liệu tham khảo cho những ai quan tâm nghiên cứu chuyên sâu chuyên đề “Quan hệ Pháp – Châu Phi”

17

Chương 1 NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN MỐI QUAN HỆ PHÁP – CHÂU PHI

1.1 Bối cảnh quốc tế

1.1.1 Bối cảnh quốc tế trong thời kỳ Chiến tranh lạnh

Chiến tranh thế giới lần thứ hai kết thúc, giữa bối cảnh một Châu Âu bị tàn phá và suy yếu trong hệ thống quốc tế, vai trò của Anh, Pháp, Đức suy giảm, Liên Xô và Mỹ nổi lên với vai trò là siêu cường thế giới, giàu có và hùng mạnh Cả hai quốc gia này nhanh chóng nắm quyền chi phối toàn bộ hệ thống chính trị quốc tế Thế nhưng Xô – Mỹ lại có hai ý thức hệ đối lập, điều này dẫn đến một loạt các xung đột liên tiếp, tuy không gây ra đối đầu trực tiếp nhưng lại là khởi nguồn cho một giai đoạn lịch sử - Chiến tranh lạnh

Chiến tranh lạnh – trật tự hai cực – đã tác động toàn diện tới tất cả các mặt trong đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội của các quốc gia khi

mà các nước tự xác định con đường đi của mình dựa trên việc xác định ý thức

hệ Ngoài sự khác biệt về ý thức hệ dẫn đến sự đối đầu Đông – Tây, cùng các xung đột lợi ích, thì “Thế giới thứ ba” cũng là một trong những nguyên nhân bắt nguồn Chiến tranh lạnh Chiến tranh thế giới lần thứ hai kết thúc, kéo theo

sự cáo chung của hệ thống thực dân Quá trình phi thực dân hóa diễn ra trong những năm 1950 – 1960 với kết quả là các quốc gia mới giành được độc lập

đã nhanh chóng lọt vào tầm ngắm của hai siêu cường Mỹ và Liên Xô quyết liệt tranh giành ảnh hưởng tại các quốc gia này như một cách để tăng cường sức mạnh ngoài các khu vực ảnh hưởng truyền thống Đầu những năm 1970,

đã xuất hiện nhiều biểu hiện của xu thế hòa hoãn Đông – Tây với các cuộc thương lượng Xô – Mỹ Hàng loạt các hiệp định, thỏa thuận đã được hai bên

18

ký kết giúp tình hình Châu Âu bớt căng thẳng (như: Hiệp định về những cơ sở quan hệ giữa Đông Đức và Tây Đức, Thỏa thuận hạn chế vũ khí chiến lược, Hiệp ước ABM (Hiệp ước Chống tên lửa đạn đạo), SALT-1(Hiệp định hạn chế vũ khí tiến công chiến lược), Định ước Hen-xin-ki,…) để dẫn đến thời điểm tháng 12/1989, tại Manta (Malta- Địa Trung Hải ), Xô – Mỹ tuyên

bố chấm dứt “chiến tranh lạnh” nhằm ổn định và củng cố vị thế của mình Chiến tranh lạnh chấm dứt mở ra chiều hướng giải quyết hòa bình các

vụ tranh chấp, xung đột ở nhiều khu vực: Afganistan, Campuchia, Namibia…

Hy vọng xây dựng một nền dân chủ ở Châu Phi, xây dựng một Châu Phi có chủ quyền, thống nhất và chủ nghĩa quân bình… sau 50 năm kể từ khi các nước Châu Phi giành được độc lập đến nay vẫn chưa được thực hiện một cách có hiệu quả Trách nhiệm lịch sử đó một phần thuộc về các nước tư bản Châu Âu, khi đã tiến hành chủ nghĩa thực dân và chủ nghĩa đế quốc ở Châu Phi, một phần là trách nhiệm của Châu Phi khi đã bằng mọi cách phục vụ nhu cầu kinh tế của chính mình, nhưng trên thực tế lại phục vụ cho các công ty đa quốc gia Từ Dakar1 đến Johannesburg2 qua Lagos3, các cuộc đình công nằm trong các phong trào quần chúng đều phản ánh nguyện vọng và tinh thần đấu tranh hướng đến xây dựng một Châu Phi và một thế giới khác

1.1.2 Bối cảnh quốc tế sau Chiến tranh lạnh

Từ những năm 1980, trên thế giới đã diễn ra xu hướng toàn cầu hóa: Toàn cầu hóa là quá trình tăng lên mạnh mẽ những mối liên hệ, những ảnh hưởng tác động lẫn nhau, phụ thuộc lẫn nhau của tất cả các khu vực, các quốc gia, dân tộc trên thế giới

Từ sau Chiến tranh lạnh, trật tự hai cực tan rã, trật tự thế giới đang trong quá trình hình thành theo xu hướng “đa cực” Toàn cầu hóa đã thành

19

một xu thế khách quan không thể đảo ngược Xu thế này đã góp phần thúc đẩy nhanh chóng quan hệ thương mại quốc tế với sự phát triển và tác động to lớn của các công ty xuyên quốc gia, sự sáp nhập và hợp nhất của các công ty thành những tập đoàn lớn, sự ra đời của các tổ chức liên kết kinh tế, thương mại, tài chính quốc tế và khu vực

Tuy nhiên, tư tưởng thống trị của chủ nghĩa tự do và sự thống trị của các thế lực lớn chống lại miền Nam trong thương mại nói chung, đã ảnh hưởng đến tất cả các hoạt động khác của con người Hiện tại không một nước nào có thể thoát khỏi sự toàn cầu hóa tự do mới Tất cả mọi thứ được bán Ví

dụ như rừng nguyên sinh đang bị tàn phá để mở đường hoặc để khai thác; Các công ty đã di dời sản xuất theo khối lượng dựa trên chi phí lao động thấp nhất; Cố tình bỏ qua các biện pháp bảo vệ môi trường ở các nước phát triển, các công ty lựa chọn đặt sản xuất tại các nơi có ít chi phí về y tế Cuộc khủng hoảng tài chính thế giới vừa qua đã cho chúng ta thấy: sự bùng nổ của bất bình đẳng giàu nghèo, bần cùng hóa của các quốc gia, những căng thẳng địa chính trị, tệ hơn nữa nó còn gây ra cuộc khủng hoảng sinh thái nguy hiểm cho tương lai của nhân loại

Châu Phi sở hữu một lượng của cải lớn, về mặt thiên nhiên và khoáng sản, nguồn nhân lực với tỷ lệ dân số trẻ cao, nhưng các lợi thế đó lại không có khả năng mang lại lợi nhuận cho Châu Phi Như trong thời kỳ thực dân, tài nguyên của Châu Phi bị khai thác bởi các công ty đa quốc gia nước ngoài Sau khi khai thác các nguồn tài nguyên dưới lòng đất (khoáng sản, dầu, khí) thì sẽ là các nguồn tài nguyên thiên nhiên trên mặt đất (cây trồng, rừng, v.v…), và giờ đây Châu Phi là vùng đất nông nghiệp tốt nhất, là chủ đề của tất cả các cuộc tranh cãi Các công ty và các quốc gia nước ngoài lấy đất nông nghiệp của nông dân Châu Phi và từ chối cách trồng trọt của họ Ví như các cuộc vận động hành lang để tiến hành sử dụng hạt giống biến đổi gen ngày

20

càng tăng, việc này đe dọa đến chủ quyền lương thực của Châu Phi Tiếp đó

là hiện tượng nóng lên toàn cầu - mối đe dọa đặc biệt nghiêm trọng đối với Châu Phi: Nhóm Chuyên gia Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu đã cảnh báo

về hiện tượng nhiệt độ tăng, lượng mưa giảm, tiếp theo là hiện tượng sa mạc hóa, sự suy giảm độ phì nhiêu của đất và đa dạng sinh học ở một số khu vực của châu lục này

Các hậu quả về xã hội và chính trị là thảm khốc Tỷ lệ thất nghiệp và mất an ninh bùng nổ Ở các vùng nông thôn, nông dân xưa nay làm ruộng, nhưng nay thì phần lớn đã ngừng làm việc vì sự biến đổi của các thị trường cũng như sự điều chỉnh chính sách Từ sau cuộc khủng hoảng toàn cầu, tiến

bộ xã hội và dân chủ đã thắng nhưng sau đó vẫn xảy ra rất nhiều cuộc đấu tranh, đó là một câu hỏi cần lời giải đáp Chỉ những tầng lớp chiếm ưu thế khi

có được thu nhập đáng kể từ hiện trạng đó thì mới tranh thủ xây dựng mối quan hệ chặt chẽ với giới quyền lực

Theo các số liệu thống kê, dân số đô thị của châu lục này sẽ tăng từ 414 triệu đến hơn 1,2 tỷ người vào năm 2050 (47,3% trong độ tuổi 15-24 bị thất nghiệp trong năm 2011) Tỷ lệ nghèo đói giảm tổng thể nhưng số người nghèo đang gia tăng: năm 2012, 386 triệu người châu Phi sống dưới mức 1,25 USD/ngày.4 Tăng trưởng kinh tế lại gây ra khoảng cách giàu nghèo giữa các vùng và ngay trong một nước, đó cũng có thể là nguồn gốc của sự căng thẳng

và việc không phải lúc nào cũng có thể dự đoán một cuộc khủng hoảng

Tại Châu Phi, các chính sách đã được áp đặt dưới sự hỗ trợ của Ngân hàng Thế giới (WB) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) từ những năm 1980 bằng biện pháp "điều chỉnh cơ cấu" Hai tổ chức này đã tiến hành tư nhân hóa và làm giảm vai trò của các quốc gia, đã phá bỏ các rào cản thương mại, và đã

4

Nguồn: [19, tr.3] (tạm dịch: Báo cáo Bộ Kinh tế và Tài chính, “Đối tác cho tương lai: 15 đề xuất cho một mối quan hệ kinh tế năng động mới giữa Châu Phi và Pháp”, 12/2013)

21

trao quyền khai thác các nguồn lực cho những công ty đa quốc gia nước ngoài Do đó, các quốc gia Châu Phi đã bị tước đoạt chính những tiềm năng, nguồn lực thuộc về chủ quyền của mình để phát triển những chính sách phát triển nội sinh thích hợp

Hình 1: Sáu nhà xuất khẩu lớn tại Châu Phi (từ năm 1990 đến năm 2011)5

Các chính sách trên đã được khuyến khích và nhận được sự đồng lõa tích cực của nhiều nhà lãnh đạo, dẫn đến những thay đổi trong cách nghĩ, mà hậu quả là kéo theo hiện tượng tham nhũng tài chính Mặc dù nhờ các chính sách này, nhiều quốc gia đã được hưởng lợi trong một thời gian dài, đảm bảo

sự ổn định của lợi ích kinh tế và địa chiến lược của họ, nhưng nó cũng gây thiệt hại cho người dân Hiện tại, Châu Phi tiếp tục bị loại khỏi một phần của dòng chảy tài chính quốc tế và đầu tư nước ngoài Các điều kiện sống đã chững lại trong 10 năm, và sự suy giảm kinh tế được nhìn thấy ngay cả ở một

5

Nguồn: [19, tr.52]

22

phần vùng hạ Sahara6 Hầu hết các quốc gia thất bại trong việc làm giảm các khoản nợ của họ hoặc trong việc cung cấp các dịch vụ công cần thiết nhằm đạt được các Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ: tiếp cận với giáo dục, y tế, nước sạch, v.v…

Như vậy, sau Chiến tranh lạnh, mỗi quốc gia đều cần phải điều chỉnh chiến lược phát triển, tập trung vào phát triển kinh tế để xây dựng sức mạnh thực sự Trong thời kỳ này, hòa bình thế giới được củng cố, nhưng ở nhiều khu vực tình hình lại không ổn định với những cuộc nội chiến, xung đột quân

sự đẫm máu kéo dài, như ở khu vực bán đảo Ban-căng, một số nước Châu Phi, Trung Á Do đó, chủ nghĩa khủng bố, làn sóng di dân, căng thẳng khu vực… đã gây ra những khó khăn, thách thức mới đối với hòa bình, và an ninh quốc tế trong bối cảnh mà hợp tác quốc tế là xu thế chính trong quan hệ quốc

tế từ sau Chiến tranh lạnh

1.2 Nhân tố khu vực

1.2.1 Khu vực Châu Âu

Phần này phân tích, nghiên cứu sự hợp tác về thương mại và viện trợ phát triển, các nỗ lực để phát triển quan hệ đối tác giữa các châu lục, với Hội nghị thượng đỉnh Liên minh Châu Âu – Châu Phi, và cuối cùng là chiến lược của Châu Âu về an ninh và quốc phòng

1.2.1.1 Sự hợp tác của Châu Âu về thương mại và viện trợ phát triển

Hợp tác giữa Châu Âu và các nước thuộc Châu Phi, Caribê và Thái Bình Dương – ACP - (phần lớn là ở Châu Phi) bắt đầu vào năm 1957 với việc

ký kết Hiệp ước Rome thành lập Cộng đồng Kinh tế Châu Âu (EEC) Phần thứ ba của Hiệp ước vạch ra một hệ thống liên kết với các quốc gia và vùng lãnh thổ ở nước ngoài (các quá trình phi thực dân hóa mới chỉ được bắt đầu),

6

Nguồn: [9, tr.3], (tạm dịch: Mặt trận Cánh tả, Vì một chính sách mới giữa Pháp và Châu

Phi, 2012, tr.3

23

dựa trên các nguyên tắc tự do thương mại và hỗ trợ phát triển Phần thứ tư đề cập những sáng tạo của các Quỹ Phát triển Châu Âu (FED) do các nước thành viên tài trợ Mục tiêu của nó là để hỗ trợ cho tất cả các chương trình đóng góp

về kinh tế, xã hội, văn hóa vào ACP cũng như các nước và vùng lãnh thổ ở nước ngoài (OCTs) nhằm tránh nguy cơ những quốc gia này rơi vào vùng ảnh hưởng của Liên Xô Mỗi Quỹ Phát triển Châu Âu FED được ký kết trong thời gian khoảng năm năm và được gia hạn, sửa đổi theo các Công ước Yaoundé, Lome, và Cotonou

Công ƣớc Yaoundé (1963-1975): Mở rộng chuyên môn hoá và vấn đề

thuộc địa: Công ước Yaoundé đầu tiên (Cameroon) được ký kết ngày 20/07/1963 giữa 6 nước Châu Âu và 18 nước Châu Phi và Madagascar Công ước Yaoundé trao lợi ích thương mại và hỗ trợ tài chính cho các Thuộc địa Châu Phi cũ bằng cách đổi mới FED Về thương mại, Công ước bổ sung danh sách các sản phẩm nhiệt đới của các nước thuộc địa được có mặt ở thị trường Châu Âu với các điều khoản tốt hơn so với khi chào bán trên thị trường thế giới Điều này đánh dấu sự khởi đầu của “ưu đãi thương mại” khi tham gia các thị trường Châu Âu đối với hàng hóa của các nước mới độc lập Công ước cũng đảm bảo việc cho phép các cường quốc thực dân cũ cung cấp và xuất khẩu các sản phẩm nông nghiệp có chuyên môn cao của họ với mức giá được

tự do biến động Cần lưu ý rằng trong nhiều trường hợp, các công ty xuất khẩu các sản phẩm nhiệt đới Châu Phi có vốn và chịu sự quản lý của Châu Âu (như là một phần của sáu nước Châu Âu tại thời điểm đó), chủ yếu là người Pháp

Công ƣớc Lomé (1975-2000): Đổi mới thương mại và điều kiện viện

trợ Ký kết vào năm 1975 và tương ứng với FED thứ tư, Công ước Lomé đầu tiên (Togo) nhằm đưa vào một số các quốc gia thịnh vượng chung trong

Việc đổi mới chính của Lomé IV (1990) được giới thiệu trong phiên bản của nó vào năm 1995 Điểm đổi mới căn bản nhất đó là vấn đề tôn trọng các quyền con người, nguyên tắc dân chủ và tuân thủ pháp luật; Quy định việc phân bổ kinh phí khi tuân thủ những nguyên tắc này

Tóm lại, các Công ước Lomé chỉ cải thiện được một chút về điều kiện sống, trình độ giáo dục và tình hình sức khỏe ở nhiều nước Châu Phi Trong suốt thời gian thực hiện các công ước, sức mạnh của Châu Phi trong thương mại quốc tế đã giảm và tổng quan tình hình kinh tế ở hầu hết các nước Châu Phi đã xấu đi Thật vậy, các khu vực lục địa khác, nơi mà thương mại không chủ yếu dựa vào nguyên liệu thô hoặc ít xử lý, đã được hưởng lợi nhiều hơn nhờ vào toàn cầu hóa "Hệ thống Lomé" được coi là một khuôn khổ hợp tác mẫu mực của cơ chế Bắc-Nam, đã không đạt được mục tiêu đề ra, cụ thể là để đảm bảo sự cất cánh kinh tế của nước được hỗ trợ Sự phát triển kinh tế đi xuống bên cạnh các cuộc xung đột quốc tế và nội chiến đã xuất hiện ở nhiều nước Châu Phi

Bối cảnh quốc tế mới xuất hiện sau sự sụp đổ năm 1990 của khối Xô Viết và quá trình mở rộng Liên minh Châu Âu Viện trợ đã chuyển hướng sang miền Nam về phía Đông của Châu Âu Các nguyên thủ của nhiều nước

25

Châu Phi bị cáo tội biển thủ viện trợ phát triển công (trước đây điều này không mấy khi được đề cập)

Hiệp định Cotonou (2000): Bình thường hóa quan hệ giữa Pháp và

các nước ACP Bối cảnh mới này đã dẫn đến việc ký kết Hiệp định Cotonou (Benin) vào ngày 23/06/2000 tạo ra sự đổi mới sâu sắc nội dung của quan hệ đối tác giữa các nước ACP và Liên minh Châu Âu

Về mặt chính trị, đã được nêu trong Công ước Lomé, được cụ thể hóa

rõ ràng hơn Ví dụ, sẽ ngừng ngay lập tức sự trợ giúp trong trường hợp quyền con người, nguyên tắc dân chủ và các quy định của pháp luật, bị vi phạm nghiêm trọng Các nguyên tắc "quản trị tốt" được thêm vào trong các thỏa thuận mới như là một yếu tố cơ bản của quan hệ đối tác Lần đầu tiên xuất hiện trong Hiệp định việc kiểm soát luồng di cư giữa các nước EU và ACP, với việc lập ra một điều khoản tiêu chuẩn trong việc ACP tái tiếp nhận người

di cư về quốc gia gốc của họ khi họ bị phát hiện xuất hiện trái phép trên lãnh thổ của một thành viên EU Ngoài ra, bình đẳng giới, quản lý môi trường bền vững và sử dụng tài nguyên thiên nhiên hợp lý cũng là một phần trong các nguyên tắc hướng dẫn của Hiệp định

Phạm vi thương mại được đặt trong quan điểm của việc hội nhập của các nước ACP trong nền kinh tế và tuân thủ các quy tắc toàn cầu từ Lomé và của các thành viên của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO)

Về mặt xã hội, cuộc chiến chống đói nghèo là một mục tiêu trọng tâm của hợp tác Ở một phương diện nào đó thì các quốc gia Châu Phi đã bị chia

sẻ vì lợi ích của chính Châu Phi Đa phần các chính phủ có rất ít hoặc không

có dân chủ và chủ yếu là tham nhũng Xã hội dân sự được tổ chức kém, thiếu các đại diện của đủ nhiều tầng lớp Mặt khác, Châu Âu đẩy mạnh hợp tác ki đưa ra những khái niệm và điều kiện phức tạp, nhưng lại thiếu phương tiện và năng lực để thực hiện chúng Viện trợ là một vấn đề chủ yếu dành cho các

26

quốc gia nhỏ Châu Âu và Châu Phi cùng có chung một quá khứ là thời kỳ thuộc địa, nhưng cuối cùng lại ít có tham vọng chung, hay dự án chung cho tương lai

Cuối cùng, Liên minh Châu Âu (EU) đang tập trung phát triển kinh tế với các khu vực đang phát triển khác, năng động hơn và do đó có khả năng nhập khẩu hàng hóa của Châu Âu nhiều hơn EU cũng có các hiệp định thương mại khu vực khác dựa trên các nguyên tắc của thương mại tự do, cũng tương đối thành công, ví dụ như với Mexico, Mercosur, v.v Hầu hết đó là các nước đang phát triển, một phần xuất khẩu dựa trên các sản phẩm tương tự như ACP Các nước EU do đó tạo điều kiện tiếp cận thị trường nội địa của mình cho các đối thủ cạnh tranh Đây chính là sự xói mòn ưu đãi thương mại vốn đã được dùng để hỗ trợ cho các nước ACP

Như vậy, thương mại giữa Pháp và các quốc gia Châu Phi cận Sahara khi độc lập về cơ bản được điều chỉnh bởi các công ước đã ký kết ở cấp Châu

Âu, trong đó cũng bao gồm một chiều hướng hỗ trợ phát triển chính thức

Song song với thỏa thuận này là việc tổ chức các cuộc Hội nghị thượng đỉnh Liên minh Châu Âu (EU) và Châu Phi với các đại diện là các quốc gia thành viên Châu Phi của Liên minh Châu Phi chứ không phải tất cả các thuộc địa cũ của Châu Âu theo thuật ngữ "ACP"

1.2.1.2 Các Hội nghị thượng đỉnh Liên minh Châu Phi – Châu Âu

Để khuyến khích một cách tiếp cận mang tính lục địa, các Hội nghị thượng đỉnh Liên minh Châu Âu (EU) - Liên minh Châu Phi (AU) đã được tổ chức AU gồm tất cả các nước Châu Phi, trừ Maroc và các nước bị đình chỉ vì đảo chính EU có 15 thành viên vào năm 2000 và 27 thành viên tại Hội nghị thượng đỉnh vào năm 2007, 2010 và 2014

27

Hội nghị thượng đỉnh đầu tiên được tổ chức tại Cairo vào năm 2000 Không có quyết định gì lớn được đưa ra, nhưng đã đánh dấu một quan hệ đối tác liên lục địa

Hội nghị thượng đỉnh lần thứ hai năm 2007 đã dẫn đến việc thông qua Chiến lược chung Liên minh Châu Âu - Phi (SCEA), bao gồm bốn lĩnh vực: Thúc đẩy hòa bình và an ninh là điều kiện tiên quyết cho sự phát triển chính trị, kinh tế và xã hội; Tôn trọng quản trị dân chủ và quyền con người; Phát triển thương mại và hội nhập khu vực; và Phản ứng với các vấn đề quan trọng trong phát triển SCEA đã đánh dấu mong muốn thiết lập một quan hệ đối tác toàn cầu giữa Châu Phi và Châu Âu

Tuy nhiên, hội nghị thượng đỉnh thứ ba ở Tripoli trong năm 2010 mà lẽ

ra phải khởi động lại cuộc đối thoại giữa hai châu lục và làm sâu sắc thêm Chiến lược thì nay lại đi đến một ngã rẽ khác Đại tá Gaddafi, người đứng đầu nhà nước Libya, đã hướng cuộc thảo luận vào chủ đề thực dân, làm chệch hướng của hội nghị là bàn về phương hướng hợp tác giữa hai châu lục

Hội nghị thượng đỉnh lần thứ tư (năm 2014) được tổ chức ở Brussels (Bỉ) Lãnh đạo hai châu lục cam kết tăng cường trợ giúp Cộng hòa Trung Phi giải quyết bạo lực đang lan rộng, nỗ lực giảm làn sóng tị nạn, đối phó với tình trạng biến đổi khí hậu và hợp tác quốc tế

Sau sự xuất hiện và sự nổi lên của các cường quốc kinh tế mới trên thế giới, Châu Âu không còn là đối tác độc quyền của Châu Phi Điều này làm tăng thêm các điều kiện thuận lợi hơn cho các cuộc đàm phán của các nước Châu Phi

Nhìn chung, kể từ đầu những năm 1960, quan hệ giữa các quốc gia Châu Âu và Châu Phi chủ yếu dựa vào thương mại và hỗ trợ phát triển Pháp

đã tổ chức ngày một nhiều hơn các chương trình độc quyền thương mại với Châu Phi nhưng chỉ trong khuôn khổ các hiệp định ký kết giữa cộng đồng

28

Tuy nhiên, sự gia tăng của các cuộc xung đột từ làn sóng độc lập của các nước Châu Phi là một yếu tố làm giảm hiệu quả của hợp tác kinh tế giữa Châu Phi và Châu Âu Sự thất bại trong hoạt động viện trợ phát triển dẫn đến việc hai châu lục cần nhanh chóng thiết lập những mối tương quan giữa an ninh, ổn định và phát triển

1.2.1.3 Chiến lược Châu Âu về an ninh và quốc phòng đối với khu vực Châu Phi

Pháp đã khuyến khích tạo ra một chính sách an ninh Châu Âu trong trật

tự đa phương với các can thiệp quân sự tại Châu Phi, nhưng Pháp vẫn giữ vai trò trung tâm trong các hoạt động gìn giữ hòa bình của Châu Âu, bất chấp tính sâu sắc của chính sách Châu Âu này

Năm 1992, Chính sách An ninh chung mới được nêu trong Hiệp ước Maastricht Năm 1998, Chính sách An ninh chung được đổi thành Chính sách

An ninh và Quốc phòng chung, có hiệu lực vào năm 1999 Trong chính sách này, an ninh, quốc phòng, bao gồm các nhiệm vụ nhân đạo và cứu hộ, gìn giữ hòa bình và sức mạnh chiến đấu, và kiến tạo hòa bình Trong số năm hoạt động quân sự mà Liên minh Châu Âu đã hoàn thành, thì có ba hoạt động liên quan đến khu vực Châu Phi cận Sahara

Sự trở lại của hoạt động hòa bình do Liên minh Châu Âu bên ngoài Châu Âu (Artemis) thực hiện, được xây dựng để đảm bảo an ninh cho một thành phố của nước Cộng hòa Dân chủ Congo vào năm 2003, phần lớn do người Pháp thực hiện Trong năm 2006, EU đã được phê duyệt gửi một đội ngũ 1.500 người theo dõi cuộc bầu cử ở Congo Nhiệm vụ này được điều phối bởi hai vị tướng, trong đó một người là người Pháp.7

7

Nguồn: [12, tr 37], (tạm dịch: Guinant Priscille, “Chính sách của Pháp tại Châu Phi cận

Sahara sau khi giành độc lập”, Luận văn Đại học Toulouse, 2012-2013)

29

Chiến dịch EUFOR Chad / RCA năm 2008 để bảo vệ người tị nạn và các trại di tản, là một sáng kiến của Tổng thống Pháp Một tướng Pháp được giao vai trò chỉ huy lực lượng Châu Âu, và riêng Pháp đã đóng góp 1.800 quân.8

Hiệp ước Lisbon có hiệu lực vào ngày 01/12/2009, do Pháp thảo lược phần lớn, là một bước tiến tiếp tục làm sâu sắc hơn các chính sách quốc phòng EU Cụ thể, Hiệp ước mở rộng lĩnh vực hành động "để hành động chung cho các nhiệm vụ giải trừ quân bị, tư vấn và hỗ trợ trong các vấn đề quân sự của EU, ngăn ngừa xung đột và gìn giữ hòa bình và các hoạt động ổn định sau xung đột và cuộc chiến chống lại chủ nghĩa khủng bố"

Tuy nhiên, kể từ khi thực hiện hiệp ước này, không có hoạt động quân

sự nào mới được triển khai Chỉ có ba hoạt động quân sự đang được tiến hành, trong đó có một là thật sự quan trọng: Chiến dịch Atalante chống cướp biển ngoài khơi Somalia Chiến dịch này đã được đưa ra vào năm 2008, khi Pháp giữ vai trò Chủ tịch Liên minh Atalante giữ một vai trò là động mạch kinh tế quan trọng nhất trên thế giới (30% nguồn cung dầu trong EU và 70% lưu lượng container đi qua đây9

) Chiến dịch cũng góp phần bảo vệ các tàu của Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) và các tàu có nhiệm vụ phòng, chống và đàn áp các hành vi vi phạm quyền ngoài khơi bờ biển Somali Pháp

là quốc gia đóng góp quân sự đầu tiên cho hoạt động này

Trong năm 2013, Liên minh Châu Âu để nước Pháp một mình tham gia vào Mali nhằm ngăn chặn nhóm thánh chiến EU chỉ tham gia đào tạo tiểu đoàn Mali với EUTM Mali (Chương trình Đào tạo Liên minh Châu Âu), và

bổ nhiệm một vị tướng Pháp làm chỉ huy

8

Nguồn: [32], Bộ Quốc phòng Pháp,

http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operations-achevee/2008 eufor-tchad-rca/dossier/l- eufor-tchad-rca

9 Nguồn: [12, tr 37].

30

Như vậy, vị trí trung tâm của Pháp trong các hoạt động quốc phòng Châu Âu phản ánh các nguồn lực quân sự quan trọng của nó so với những quốc gia khác trong EU Pháp có nhà máy điện hạt nhân, cũng như Vương quốc Anh, và có quân đội lớn nhất Tây Âu

Hơn nữa, không có nhiều quốc gia ở Châu Âu có quan hệ lịch sử với Châu Phi chặt chẽ như Pháp, và một số quốc gia e ngại bị sa vào một cuộc tái chinh phục Châu Phi của Châu Âu Tất cả những yếu tố này, cũng như việc cắt giảm ngân sách ngày càng mạnh mẽ cho thấy sự khó khăn cho một sức mạnh quốc phòng tổng hợp của Châu Âu là điều dễ hiểu

Tuy nhiên, Liên minh đã thống nhất về sự cần thiết cấu trúc Lực lượng Châu Phi để bảo đảm an ninh cho lục địa của mình Trong mục tiêu đó, Quỹ Hòa bình Châu Âu được thành lập để tài trợ cho các tổ chức khu vực Châu Phi

Quỹ Hòa bình Châu Âu ở Châu Phi: Châu Âu mong muốn đảm bảo

an ninh cho Châu Phi, bên cạnh việc thúc đẩy phát triển bằng sự can thiệp trực tiếp, còn cần đến cách trao quyền tổ chức khu vực Châu Phi cho Liên minh Châu Phi, đặc biệt trong vấn đề an ninh Điều này đồng nghĩa với việc mục tiêu hỗ trợ tài chính từ Liên minh Châu Âu có sự đổi mới, và vì thế một công cụ mới đã được tạo ra vào năm 2003: Quỹ Hòa bình Châu Âu ở Châu Phi

Trong năm 2007, 100.000.000 euro được phân bổ cho xây dựng khả năng Kiến trúc Hòa bình Châu Phi và An ninh của các tổ chức khu vực, mục đích là giúp tạo ra một cơ chế cảnh báo sớm và xác định một chính sách phòng chống và quản lý xung đột 600.000.000 euro được phân bổ cho Hỗ trợ các hoạt động hòa bình Ví dụ, Nhiệm vụ Liên minh Châu Phi tại Somalia (AMISOM) và Nhiệm vụ củng cố hòa bình tại Cộng hòa Dân chủ Congo (MICOPAX) đã được hưởng lợi từ các quỹ này Cuối cùng, 15.000.000 euro

hỗ trợ sự sáp nhập liên Châu Phi Ngoài ra, EU cũng huy động một ngân sách khoảng 300 triệu euro hỗ trợ trao đổi và học bổng cho sinh viên Châu Phi hoặc hỗ trợ các nhà nghiên cứu trong khuôn khổ chương trình Eramus+.11

Cần nhận thấy rằng việc xây dựng một Châu Âu về an ninh, quốc phòng là không dễ dàng, vì các lý do như khả năng phòng thủ của các nước Châu Âu là khác nhau, ngân sách hạn chế và chính sách ưu tiên của mỗi quốc gia Dù dưới mác là Châu Âu thì Pháp vẫn giữ vai trò hàng đầu trong việc can thiệp quân sự ở Châu Phi

Châu Âu đang gắn bó chặt chẽ với an ninh và sự thịnh vượng của Châu Phi Một Châu Âu mạnh mẽ cần một Châu Phi mạnh mẽ Châu Âu và Châu Phi không có cùng sự lựa chọn nhưng có thể cùng nhau hành động, đoàn kết

vì số phận của họ vẫn còn bị trói buộc

32

1.2.2 Các nước lớn

Châu Phi, vùng đất của cuộc đối đầu giữa hai khối trong Chiến tranh lạnh, không hề bị bỏ rơi sau sự sụp đổ của Bức tường Berlin Sau khi kết thúc một thế giới lưỡng cực, lục địa Châu Phi tiếp tục thu hút sự quan tâm không chỉ của Hoa Kỳ, và của Pháp, mà còn của cả các cường quốc mới nổi: Brazil, Nga, Ấn Độ và Trung Quốc (BRIC), với việc triển khai các chiến lược hiện diện trên lục địa đen, thực hiện các quyền hạn đã tạo ra một cuộc cạnh tranh với các tình huống xung đột lẫn nhau và qua đó làm xáo trộn sự hiện diện truyền thống của Pháp

Hình 2 Thị trường các nước BRIC tại Châu Phi từ 1990 đến 201112

1.2.2.1 Sự trỗi dậy của Trung Quốc ở Châu Phi

Để giành chiến thắng ở Châu Phi, Trung Quốc đã sử dụng hầu hết các phương pháp từng được Pháp dùng: tổ chức các diễn đàn, nhân quan hệ đối

12

Nguồn: [19, tr.47].

Quốc-Năm 2004, kim ngạch thương mại giữa Trung Quốc và Châu Phi lên tới

18 tỷ USD, và con số này tăng gấp ba lần trong năm 2008 Trong năm 1980, thương mại giữa Trung Quốc và thương mại Châu Phi hầu như không tồn tại, Bắc Kinh chỉ trở thành đối tác thương mại lớn thứ ba của Châu Phi từ năm

2005, sau Mỹ và Pháp và đứng trước cả Vương quốc Anh và Italy.13

Từ năm 2009, Trung Quốc đã thay thế nước lớn của Châu Âu hay Hoa

Kỳ như đối tác thương mại lớn nhất của Châu Phi Thương mại hai chiều đã tăng gấp bốn lần trong bảy năm Giữa năm 2010 và năm 2011, con số này đã tăng từ 127 tỷ USD lên 166 tỷ, ngang với tổng thương mại Trung Quốc-Đức.14

Ngoài ra, trong năm 2006 Trung Quốc tăng thêm chính sách hỗ trợ phát triển Thật vậy, Trung Quốc xóa nợ cho Châu Phi đến 1,3 tỷ USD, tuyên bố thành lập một quỹ phát triển Trung Quốc-Châu Phi 5 tỷ USD và khuyến khích

34

nhập khẩu các sản phẩm Châu Phi với thuế thấp hơn Cuối cùng, Trung Quốc cam kết trong năm 2006 sẽ xây dựng 30 bệnh viện, cung cấp 30 triệu USD cho cuộc chiến chống sốt rét và thành lập 100 trường nông nghiệp ở châu lục này.15

Cuối tháng 9/2015, trong chuyến công du Hoa Kỳ và Liên Hiệp Quốc, ông Tập Cận Bình đã đưa ra hàng loạt cam kết tài chính, được đánh giá là rất hoành tráng, tổng cộng 6,2 tỷ USD hỗ trợ Liên Hiệp Quốc gìn giữ hòa bình ở Châu Phi, thực hiện mục tiêu phát triển toàn cầu 2015, giúp các nước đang phát triển chống biến đổi khí hậu Kết quả này có được từ những bước đi đầu tiên của Trung Quốc đến Châu Phi.16

Với những biện pháp này, Trung Quốc bắt đầu viện trợ phát triển song phương, cũng như những thiết lập của Pháp và Vương quốc Anh ở Châu Phi Với chính sách này, Trung Quốc đang tìm cách nâng cao hình ảnh của mình trong mắt các quốc gia Châu Phi, tăng cường ảnh hưởng của Trung Quốc trên lục địa đen để cạnh tranh với sự có mặt của các cường quốc phương Tây

Sử dụng “quyền lực mềm” thông qua các FOCAC: Năm 2006, Chủ

tịch Hồ Cẩm Đào tuyên bố rằng "sự tăng cường của Trung Quốc và ảnh hưởng quốc tế phải được phản ánh trong cả "sức mạnh cứng" bao gồm kinh

tế, khoa học và công nghệ, quốc phòng, và trong "quyền lực mềm" như văn hóa" Tuyên bố này giải thích việc thành lập, sau FOCAC năm 2000, Quỹ Trung Quốc dành cho Phát triển Nguồn nhân lực Châu Phi Tổ chức này đã tổ chức tiếp nhận vào các trường đại học Trung Quốc hàng ngàn sinh viên Châu Phi được hưởng học bổng của Chính phủ Trung Quốc (10.000 trong năm 2008), cũng như gửi các chuyên gia Trung Quốc đến Châu Phi để đào tạo nguồn nhân lực cho Châu Phi, tương tự như cách làm của Pháp để mỗi năm

Cuộc tấn công của văn hóa cũng được thực hiện thông qua sự phát triển của các Viện Khổng Tử ở Châu Phi theo mô hình liên minh Pháp để truyền bá ngôn ngữ và văn minh Trung Quốc Ở cấp phương tiện truyền thông, Trung Quốc đã xây dựng và phát sóng FM lần đầu tiên ở Châu Phi vào năm 2006 Hãng tin Tân Hoa Xã (Trung Quốc) đang mở rộng mạng lưới của mình trên lục địa này, nơi mà nó đã có 20 văn phòng

Mong muốn truyền bá và phổ biến văn hóa của Trung Quốc đi theo mô hình của Pháp là rất rõ ràng Tuy nhiên, sẽ mất thời gian cho văn hóa Trung Quốc có thể cạnh tranh với nền văn hóa Pháp, vì ngôn ngữ Trung Quốc hoàn toàn xa lạ với giới thượng lưu Châu Phi, bởi họ vốn chỉ nói tiếng Anh hoặc tiếng Pháp Việc học ngôn ngữ Trung Quốc, chỉ có thể có ở một vài cá nhân

có động cơ

1.2.2.2 Cuộc tấn công của Mỹ vào Châu Phi

Tấn công kinh tế: Một trong những mục tiêu lâu dài của chính sách

đối ngoại của Mỹ ở Châu Phi là tự do xuất nguyên vật liệu Một điều kiện tiên quyết để đạt được mục tiêu đó là bình định và giải quyết các cuộc xung đột vũ trang, bao gồm cả việc xóa bỏ chủ nghĩa khủng bố, trong khu vực thế giới ngầm giàu có ở Châu Phi Tuy nhiên, chính sách tích cực này vấp phải vấn đề cạnh tranh với các cường quốc khác đã có mặt ở đây từ trước, đặc biệt là với Pháp – nước đã có thời gian dài coi Châu Phi như "ở nhà mình"

17

Nguồn: [12, tr 44]

36

Các lợi ích dầu mỏ đang được Pháp và Mỹ cạnh tranh trực tiếp, ví dụ ở Congo - Brazzaville, nơi Công ty Occidental Petroleum của Mỹ đã quản lý và đạt được một chỗ đứng vững chắc; và ở Chad, Gabon, Angola là vùng mà Công ty Chevron của Mỹ đang dần để rơi vào tay Công ty Elf của Pháp

Hơn nữa, Washington đã vận động chống lại các khu vực đồng franc, nơi đã có sự ổn định tiền tệ tính đến nay của một số nước Châu Phi nói tiếng Pháp

Tấn công chính trị: Chính phủ Mỹ ngày càng trở thành đối tác thay

thế mạnh hơn ở các quốc gia Trung và Tây Phi, nơi Pháp từ lâu đã có một nguồn thu an toàn Đầu những năm 1990, các đại sứ của Mỹ tham gia vào cuộc chiến về quyền con người, hành xử đúng theo chế độ dân chủ mới mà Châu Phi phải đối mặt Họ không ngần ngại chơi các quân bài của các đối thủ

để chống lại các quyền hạn hiện tồn tại, chỉ ra rằng nước Pháp đang gặm nhấm chế độ độc tài tham nhũng vẫn cố duy trì ảnh hưởng của mình ở Châu Phi

Đôi khi kết quả của các cuộc bầu cử còn cho thấy bộ mặt của Pháp –

Mỹ thông qua sự hỗ trợ của nước này hay nước khác

Washington đã tạo ra các tổ chức kinh tế và quân sự dù ít hay nhiều đều

có sự cạnh tranh với các tổ chức của Pháp Ví dụ như: Sáng kiến Crisis Response Phi (ACRI) được thực hiện bởi chính quyền Clinton, được chính quyền Bush điều chỉnh trong Chiến dịch Hỗ trợ Đào tạo Dự phòng (ACOTA) nhằm mục đích hiện đại hóa và huấn luyện quân đội Châu Phi cho các hoạt động duy trì hòa bình Đạo luật Cơ hội tăng trưởng cho Châu Phi (AGOA),

mở cửa thị trường cạnh tranh cho hàng hóa có xuất xứ Châu Phi được nhập khẩu vào Mỹ và Hiệp định Cotonou giữa các nước EU và ACP

37

Tấn công ngoại giao: Năm 1996, Ngoại trưởng Warren Christopher

đến Châu Phi và tuyên bố rằng "Đã qua thời kỳ các cường quốc bên ngoài có thể coi như miền riêng của họ"

Đầu những năm 2000 chứng kiến sự phục hồi mối quan tâm của Mỹ đối với Châu Phi với sự gia tăng đáng kể số lượng các chuyến thăm chính thức cấp cao của Mỹ đến lục địa này Các chuyến công du của Tổng thống Bill Clinton (năm 1998 và 2000), việc tổ chức Hội nghị cấp Bộ trưởng đầu tiên

Mỹ - Châu Phi (năm 1999), các hoạt động của Tướng Colin Powell, Tham mưu trưởng và Tổng thống George W.Bush (vào năm 2003) và cuối cùng là chuyến thăm của Tổng thống Barack Obama trong năm 2015 cho thấy sự sẵn sàng xem xét lại vị trí của Châu Phi trong hệ thống quyền lực toàn cầu của

Mỹ

Tuy nhiên, như Pháp, Mỹ bây giờ phải đối đầu với sự cạnh tranh của Trung Quốc, đặc biệt là trong việc tiếp cận với các nguồn nguyên nhiên liệu

và quan trọng nhất trong số đó là dầu lửa

1.2.2.3 Sự quan tâm ngày càng tăng của các cường quốc khác tại Châu Phi

Đầu những năm 1990, khi Liên bang Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô Viết sụp đổ, khoảng trống quyền lực tại Châu Phi của họ đã tạo cơ hội cho nhiều nước lớn khác nhảy vào thay thế Sự hiện diện gần đây của các nước này ở Châu Phi phản ánh không những nhu cầu ngày càng tăng của họ đối với nguyên liệu và năng lượng, cũng như nhu cầu tìm kiếm các cơ hội kinh doanh mới, mà còn cho thấy tham vọng tìm kiếm ảnh hưởng quốc tế cho họ một ghế thường trực trong Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc Đổi lại, các nhà lãnh đạo Châu Phi có cơ hội gia tăng và đa dạng hóa các đối tác để từ đó thoát khỏi áp lực của phương Tây về vấn đề nhân quyền và dân chủ

38

Giống như Pháp, chiến lược của các cường quốc cũng được tổ chức xung quanh các hội nghị thượng đỉnh thường xuyên với các nước Châu Phi

Nhật Bản: Nhật Bản, từ lâu đã là nền kinh tế lớn trên thế giới, là một

trong những nhà cung cấp viện trợ quan trọng nhất cho phát triển ở Châu Phi Sau sự sụp đổ của khối Xô Viết, Nhật Bản đã mở rộng tham vọng gây ảnh hưởng chính trị trên thế giới, trong đó có Châu Phi Hơn nữa, Nhật Bản hoàn toàn không có các nguyên liệu thô Những lý do này khiến Nhật Bản quay sang Châu Phi Trong năm 1991, Hội nghị quốc tế Tokyo về phát triển Châu Phi (TICAD) đã được Nhật Bản tổ chức Từ đó đến nay, cứ năm năm một lần, TICAD đã diễn ra đều đặn, góp phần "thúc đẩy một cuộc đối thoại cấp cao giữa các nhà lãnh đạo Châu Phi và các đối tác của họ vì sự phát triển" Chính sách Châu Phi của Nhật Bản dựa trên ba trụ cột: đóng góp vào hòa bình và ổn định; tăng cường viện trợ, thương mại và đầu tư; và giải quyết các vấn đề toàn cầu

Nga: Nga không còn hiện diện ở Châu Phi như trong thời kỳ Liên Xô

đóng vai trò là cố vấn cho hàng chục quốc gia ở đây

Không giống như các quốc gia cùng cạnh tranh khác, Nga không phụ thuộc vào cạnh tranh năng lượng, nhưng Nga muốn đa dạng hóa nguồn cung cấp của mình, khi nhận ra rằng tài nguyên khoáng sản phong phú của Nga không bao gồm đầy đủ các kim loại hiếm Nga cũng muốn lấy lại được một phần ảnh hưởng của mình đã bị mất thời gian qua trên lục địa Châu Phi Trong tháng 6/2010, nhân dịp kỷ niệm lần thứ 50 của các quốc gia độc lập Châu Phi, Nga đã tổ chức một hội nghị mang tên "Nga-Châu Phi: triển vọng hợp tác", nhưng tính đến nay ảnh hưởng của hội nghị này vẫn chưa đáng kể

Ấn Độ: Ấn Độ đã tổ chức một diễn đàn Ấn Độ-Châu Phi đầu tiên trong

tháng 4/2008, qua đó cho cộng đồng quốc tế thấy rằng Ấn Độ cũng có tham vọng ở Châu Phi Ấn Độ dự định mời 54 nước Châu Phi song chỉ có 14 quốc