(Luận văn thạc sĩ) quan điểm của hồ chí minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên và vận dụng vào điều kiện hiện nay

Đảng và Nhà nước ta, với nhận thức sâu sắc vị trí, vai trò quan trọng của thanh niên trong sự nghiệp cách mạng, đã luôn quan tâm tới công tác giáo dục thanh niên, đã đào tạo được các lớp

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THU TRANG

QUAN ĐIỂM CỦA HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO THANH NIÊN VÀ VẬN DỤNG VÀO ĐIỀU KIỆN HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH TRỊ HỌC

Hà Nội - 2008

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THU TRANG

QUAN ĐIỂM CỦA HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO THANH NIÊN VÀ VẬN DỤNG VÀO ĐIỀU KIỆN HIỆN NAY

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

6 Đóng góp của luận văn

7 Kết cấu của luận văn

CHƯƠNG 1: QUAN ĐIỂM CỦA HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC ĐẠO

ĐỨC CHO THANH NIÊN

1.1 Cơ sở hình thành quan điểm của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo

đức cho thanh niên

1.1.1 Truyền thống đạo đức của dân tộc

1.1.2 Tinh hoa văn hoá nhân loại

1.1.3 Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lê nin về giáo dục thế hệ trẻ

1.1.4 Phẩm chất, ý chí tự lực của Hồ Chí Minh

1.2 Quá trình hình thành và phát triển quan điểm của Hồ Chí Minh

về giáo dục đạo đức cho thanh niên

1.2.1 Thời kỳ Hồ Chí Minh hoạt động ở nước ngoài

1.2.2 Thời kỳ Hồ Chí Minh hoạt động cách mạng trong nước

1.3 Quan điểm của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh

niên

1.3.1 Quan điểm về thanh niên và vai trò của thanh niên

1.3.2 Về vai trò của việc giáo dục thanh niên

1.3.3 Về nội dung giáo dục đạo đức cho thanh niên

1.3.4 Về phương pháp giáo dục đạo đức cho thanh niên

CHƯƠNG 2: VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC

ĐẠO ĐỨC CHO THANH NIÊN Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

2.1 Tình hình giáo dục trên thế giới và trong nước hiện nay

2.1.1 Tình hình giáo dục trên thế giới

2.1.2 Tình hình giáo dục trong nước

2.2 Thực trạng việc vận dụng quan điểm Hồ Chí Minh về giáo dục

đạo đức cho thanh niên ở nước ta hiện nay

2.3 Một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng giáo dục

đạo đức cho thanh niên ở nước ta hiện nay

2.3.1 Tăng cường công tác giáo dục đạo đức cho thanh niên

2.3.2 Giáo dục đạo đức cho thanh niên theo tấm gương đạo đức Hồ

Chí Minh

2.3.3 Kết hợp chặt chẽ giữa gia đình với nhà trường và xã hội trong

việc giáo dục đạo đức cho thanh niên

2.3.4 Tăng cường vai trò của các tổ chức đoàn thể xã hội trong việc

giáo dục đạo đức cho thanh niên

2.3.5 Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của nhà nước đối

với công tác giáo dục đạo đức cho thanh niên

MỞ ĐẦU

1.Tính cấp thiết của đề tài

Trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam, Hồ Chí Minh luôn dành cho thanh niên – thế hệ trẻ nước ta tình cảm thương yêu sâu sắc và sự quan tâm chăm sóc ân cần Một trong những di sản tinh thần vô giá mà Người để lại

là những tư tưởng về giáo dục thanh niên vì sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, giải phóng xã hội và giải phóng con người Thông qua những bài nói, bài viết, Hồ Chí Minh đã có những chỉ dẫn cơ bản và cụ thể về quan điểm, đường lối, nội dung giáo dục thanh niên Trong đó, vấn đề được Người quan tâm và đề cập sâu sắc nhất đó chính là vấn đề giáo dục đạo đức thanh niên, giúp họ trở thành người công dân tốt, người lao động tốt, người chiến sĩ tốt Người cho rằng, thanh niên phải có đạo đức cách mạng mới hoàn thành được nhiệm vụ Có đạo đức cách mạng thì sẽ không sợ thất bại, không lùi bước trước khó khăn; có đạo đức cách mạng thì sẽ không kiêu ngạo, tự mãn, không kèn cựa địa vị, không suy bì hưởng thụ…Điều đó cho thấy vai trò quan trọng của việc giáo dục đạo đức cho thanh niên

Trong sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nước hiện nay, trước xu thế toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế, việc bồi dưỡng cho thanh niên nước ta có kiến thức văn hoá, trình độ chuyên môn nghiệp vụ cao, phẩm chất chính trị, tư tưởng đạo đức vững vàng là một công việc cực kỳ to lớn và có ý nghĩa trọng đại Đảng và Nhà nước ta, với nhận thức sâu sắc vị trí, vai trò quan trọng của thanh niên trong sự nghiệp cách mạng, đã luôn quan tâm tới công tác giáo dục thanh niên, đã đào tạo được các lớp người kế tục xứng đáng sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc và xây dựng Tổ quốc xã hội chủ nghĩa Song trong những năm gần đây, do tác động tiêu cực của nền kinh tế thị trường và sự hạn chế trong các biện pháp giáo dục - đào tạo thanh niên, một bộ phận thanh niên nước ta đang có những biểu hiện tiêu cực đáng lo ngại như: phai nhạt lý tưởng,

lệch lạc trong nhận thức về giá trị cuộc sống, bàng quan với trách nhiệm xã hội, lười biếng lao động, chạy theo lối sống thực dụng, buông thả, tự do tuỳ tiện, không chịu học tập, thiếu ý thức rèn luyện phấn đấu vươn lên, thoái hoá về đạo đức, tình trạng phạm pháp trong thanh niên có chiều hướng gia tăng…Trong khi

đó, công tác giáo dục - đào tạo thanh niên có sự tách rời giữa học chữ với học làm người Mặt khác, giữa học tập chuyên môn nghiệp vụ với rèn luyện phẩm chất, tư cách, đạo đức cho thanh niên cũng chưa có sự gắn bó chặt chẽ với nhau…

Những tình trạng trên nếu không được khắc phục kịp thời, chúng ta sẽ không thể có được những người thanh niên vừa “hồng” vừa “chuyên” để đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước với mục tiêu xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội Chính vì vậy, hơn lúc nào hết, toàn Đảng và toàn dân ta càng phải chăm lo giáo dục bồi dưỡng thanh niên, coi đó là một trong những nhiệm vụ hàng đầu bởi nó có liên quan trực tiếp đến tương lai của đất nước, của dân tộc

Khi giải quyết nhiệm vụ to lớn đó, thế hệ hôm nay có rất nhiều cơ sở, chỗ dựa vững chắc trong đó có di sản tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục - đào tạo thanh niên, trong đó có quan điểm giáo dục đạo đức cho thanh niên Vì vậy, việc nghiên cứu và vận dụng đúng đắn, sáng tạo quan điểm Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên nhằm phục vụ và nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục - đào tạo thanh niên, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ của cách mạng Việt Nam là một việc làm quan trọng và cần thiết Với ý nghĩa đó, tác giả quyết định chọn “Quan điểm của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên và vận dụng vào điều kiện hiện nay” làm đề tài luận văn thạc sỹ chuyên ngành Hồ Chí Minh học

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài

Từ trước đến nay, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục - đào tạo, trong đó

có tư tưởng về giáo dục, đoàn kết, tổ chức thanh niên, chăm lo bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau được các học giả ở nước ta nghiên cứu khá công phu và

đã xuất bản nhiều công trình dưới nhiều hình thức khác nhau Trong đó, chúng tôi tạm phân thành một số nhóm cơ bản sau:

Thứ nhất, mảng nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục - đào tạo

Thứ hai, mảng nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục - đào tạo

thanh niên có các công trình sau:

1 Bác Hồ với sự nghiệp bồi dưỡng thế hệ trẻ – Viện Bảo tàng Hồ Chí Minh, Nxb Thanh niên, Hà Nội, 1985

2 Hồ Chí Minh với sự nghiệp bồi dưỡng thanh niên, Nxb Thanh niên,

Hà Nội, 1985

3 Tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên – Văn Tùng – Nxb Thanh niên, Hà Nội, 1999

4 Tư tưởng Hồ Chí Minh về bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau –

TS Trần Qui Nhơn – Nxb Giáo dục, 2005

5 Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên - Đoàn Nam Đàn – Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2002

6 Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên - Đề tài khoa học do Trung tâm văn hoá giáo dục Tổng hợp Thanh thiếu nhiên Trung ương làm chủ trì (5 – 1996)

Thứ ba, mảng nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về thanh niên có các

đề cập trong các công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục - đào tạo nói chung và tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục - đào tạo thanh niên nói riêng Chính vì vậy, việc nghiên cứu tư tưởng, quan điểm của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên và sự vận dụng quan điểm này trong điều kiện hiện nay là một vấn đề cần thiết Với đề tài này, tác giả mong muốn góp phần làm sáng tỏ vấn đề trên cả về phương diện lý luận và thực tiễn

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Mục đích của luận văn là tìm hiểu quan điểm của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên, qua đó thấy được giá trị của những quan điểm đó

và bước đầu làm sáng tỏ ý nghĩa thực tiễn, sự vận dụng những quan điểm đó trong giai đoạn, điều kiện hiện nay

- Để đạt mục đích trên luận văn có nhiệm vụ:

+ Phân tích nội dung quan điểm của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên

+ Trình bày sự vận dụng và phát triển quan điểm của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên ở nước ta trong giai đoạn hiện nay

+ Đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức cho thanh niên ở nước ta hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của luận văn là thanh niên, những quan điểm của

Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên

- Phạm vi nghiên cứu của luận văn

+ Tìm hiểu một số vấn đề cơ bản của quan điểm Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên thông qua các bài nói, bài viết, việc làm và tấm gương đạo đức của Người, từ đó làm cơ sở cho việc vận dụng vào thực tiễn giáo dục đạo đức thanh niên ở nước ta hiện nay

+ Luận văn làm rõ thực trạng việc vận dụng quan điểm Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên ở nước ta hiện nay, qua đó nêu lên phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức thanh niên trên cơ sở quan điểm Hồ Chí Minh

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Cơ sở lý luận của luận văn là chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về giáo dục - đào tạo thanh niên, trong đó có giáo dục đạo đức

- Phương pháp nghiên cứu sử dụng trong luận văn chủ yếu là phương pháp của chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử, phương pháp lịch sử – cụ thể, phương pháp kết hợp lịch sử với lôgíc, phương pháp so sánh, đối chiếu, phương pháp phân tích – tổng hợp…Các phương pháp trên được sử dụng kết hợp, có tác dụng hỗ trợ và bổ sung lẫn nhau

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn tập trung vào việc nghiên cứu một cách có hệ thống quan điểm của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên và bước đầu tìm hiểu về ý nghĩa cũng như sự vận dụng những quan điểm đó ở nước ta hiện nay

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn có kết cấu nội dung gồm 2 chương, 7 tiết

CHƯƠNG 1

QUAN ĐIỂM CỦA HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO THANH NIÊN

1.1.Cơ sở hình thành quan điểm của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên

Như chúng ta đã biết, để có thể phân tích được nội dung của một quan điểm, tư tưởng nào đó, trước hết chúng ta cần phải tìm hiểu cơ sở hình thành quan điểm, tư tưởng đó Vì vậy, việc xác định cơ sở góp phần tìm hiểu tư tưởng

Hồ Chí Minh nói chung và quan điểm Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên nói riêng là một vấn đề có ý nghĩa quan trọng

Qua nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy quan điểm của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên được xuất phát từ những cơ sở chủ yếu sau:

1.1.1.Truyền thống đạo đức của dân tộc

Dân tộc Việt Nam có lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước Trong quá trình tồn tại và phát triển, dân tộc Việt Nam đã phải vượt qua rất nhiều khó khăn, thử thách hiểm nghèo, phải liên tục đấu tranh chống lại nạn xâm lăng, ách đô hộ, âm mưu đồng hoá của kẻ thù, thường xuyên phải đấu tranh

để thích ứng với thiên nhiên và vật lộn với thiên tai khắc nghiệt Chính những đặc điểm này đã ảnh hưởng tới sự hình thành hệ giá trị của dân tộc Việt Nam, tạo nên sự gắn bó cộng đồng bền chặt, sự thương yêu đùm bọc, đoàn kết bảo vệ lẫn nhau, cùng giúp nhau vượt qua mọi khó khăn của cuộc sống Vì vậy, trong nấc thang giá trị xã hội, việc ưu tiên các giá trị cộng đồng, hay nói cách khác, việc đề cao các giá trị đạo đức là đặc điểm nổi bật trong đời sống của dân tộc Việt Nam Các giá trị đạo đức đó được bồi đắp thường xuyên trong suốt chiều

dài lịch sử và cùng với thời gian, những giá trị đó trở nên ổn định, được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua con đường giáo dục và trở thành động lực, sức mạnh, bản sắc của nhân cách con người Việt Nam

Theo giáo sư Vũ Khiêu, truyền thống đạo đức của dân tộc Việt Nam bao gồm: lòng yêu nước, truyền thống đoàn kết, lao động cần cù và sáng tạo, tinh thần nhân đạo, lòng yêu thương và quý trọng con người Giáo sư Trần Văn Giàu cho rằng, các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc Việt Nam bao gồm: yêu nước, cần cù, anh hùng, sáng tạo, lạc quan, thương người, vì nghĩa Còn trong các văn kiện của Đảng và Nhà nước, các giá trị đạo đức thường được đề cập đến

và được coi là những giá trị nổi bật Chẳng hạn, Nghị quyết của Bộ Chính trị về một số định hướng lớn trong công tác tư tưởng đã khẳng định: “Những giá trị văn hoá truyền thống bền vững của dân tộc Việt Nam là lòng yêu nước nồng nàn, ý thức cộng đồng sâu sắc, đạo lý “thương người như thể thương thân”, đức tính cần cù…”

Như vậy, từ quan điểm của các nhà khoa học cũng như của Đảng ta, có thể khẳng định, dân tộc Việt Nam có một di sản giá trị đạo đức vô cùng phong phú, trong đó, các giá trị điển hình là: tinh thần yêu nước, lòng thương người sâu sắc, tinh thần đoàn kết, tinh thần lao động cần cù, tiết kiệm Những giá trị đạo đức đó luôn được các thế hệ người dân Việt Nam lưu giữ, phát triển và trở thành một nội dung cơ bản trong quá trình giáo dục nhân cách con người Việt Nam

Một bối cảnh văn hoá nữa có nhiều tác động thiết thực và có ảnh hưởng sâu sắc đến quan điểm giáo dục đạo đức cho thanh niên của Hồ Chí Minh là hoàn cảnh quê hương và gia đình

Quê hương Nam Đàn – tỉnh Nghệ An, nơi Hồ Chí Minh sinh ra và lớn lên tuy đất đai khô cằn, đời sống nghèo nàn nhưng người dân xứ Nghệ lại có truyền

thống hiếu học từ lâu Theo sử sách ghi lại thì từ khi nhà Lý mở khoa thi đầu tiên (1075), cho đến khoa thi theo lối cử tử cuối cùng của nhà Nguyễn (1918) thì ở vùng đất Nghệ Tĩnh có 248 người đỗ đại khoa Ngoài ra, Nam Đàn còn có rất nhiều người đỗ đạt cao, nhiều tấm gương về sự ham học, khổ học, thông minh, có nghĩa khí, trọng đạo lý làm người, yêu nước, dám can việc trái, dám trình bày việc phải với người trên, không sợ uy quyền, đào tạo được nhiều người thành danh… Tính cách xứ Nghệ với các đặc điểm: lý tưởng trong tâm hồn, trung kiên trong bản chất, khắc khổ trong sinh hoạt, cứng cỏi trong giao lưu…đều là những tính cách có ý nghĩa đạo đức Điều đó có tác dụng lớn trong việc hình thành ý chí, nghị lực của Hồ Chí Minh ngay từ thời niên thiếu

Bên cạnh sự ảnh hưởng của quê hương, nhân cách, kiến thức và tư tưởng Hồ Chí Minh còn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ gia đình Gia đình Hồ Chí Minh là một gia đình nhà Nho yêu nước, coi trọng đạo lý, học vấn và giáo dục con cái Các thành viên trong gia đình luôn yêu thương, quan tâm chăm sóc lẫn nhau và có quan hệ thân tình, gắn bó đoàn kết với bà con làng xóm Ông ngoại của Người là một nhà giáo mẫu mực, giàu tình thương yêu, cưu mang con em nhà nghèo học tập Phụ thân của Người - ông Nguyễn Sinh Sắc - là người có tư chất thông minh, say mê bền bỉ học tập Ông luôn giáo dục con cái lòng tự hào

về truyền thống quật cường của dân tộc, sống nhân ái, khí tiết Bà Hoàng Thị Loan – thân mẫu của Hồ Chí Minh - là người đôn hậu, đảm đang, hết mực thương yêu chồng con, động viên, chăm sóc chồng thi đỗ Phó bảng

Cùng với những ảnh hưởng tốt đẹp được tiếp nhận từ giáo dục của gia đình, Hồ Chí Minh còn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ các sĩ phu, các nhà Nho yêu nước đương thời, trực tiếp là Hồ Sĩ Tạo, Vương Thúc Mậu, Phan Bội Châu, Vương Thúc Quý…Với các sĩ phu này, Hồ Chí Minh đã tiếp nhận về mặt tư tưởng yêu nước, tình cảm thương dân…

Như vậy có thể thấy, Hồ Chí Minh đã hấp thụ truyền thống hiếu học, tôn

sư trọng đạo, cùng truyền thống đạo đức của dân tộc ngay từ cái nôi gia đình và quê hương Những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam được thấm đượm vào Hồ Chí Minh từ thời niên thiếu, được Người trân trọng gìn giữ, phát huy trở thành cơ sở đầu tiên để hình thành nên tư tưởng vĩ đại của Người, trong

đó có hệ thống quan điểm về giáo dục đạo đức cho thanh niên – thế hệ trẻ nước nhà

1.1.2.Tinh hoa văn hoá nhân loại

Trong quá trình hoạt động cách mạng, Hồ Chí Minh rất chú trọng tiếp nhận những tinh hoa văn hoá nhân loại để làm giàu trí tuệ của mình Trong quá trình tiếp nhận và vận dụng, Người đã phê phán sắc bén và biết kế thừa một cách có chọn lọc, không bao giờ sao chép máy móc, cũng không bao giờ phủ định sạch trơn, mà có sự phân tích sâu sắc để tìm ra những yếu tố tích cực, làm giàu thêm vốn kiến thức và hành trang tư tưởng của mình Đó cũng là một trong những lý do để những người tiến bộ đánh giá cao những cống hiến của Hồ Chí Minh đối với tiến trình phát triển văn minh nhân loại

Đối với văn hoá phương Đông, Hồ Chí Minh đã tiếp thu những tư tưởng

về giáo dục đạo đức của Nho giáo mà trước hết là học thuyết của Khổng Tử Lịch sử ghi nhận Khổng Tử là một trong những người đầu tiên ở Trung Quốc

mở trường dạy học Ông cho rằng ý nghĩa của việc giáo dục là cải tạo nhân tính,

“Giáo dục là tu sửa cái đạo làm người”, giúp con người từ bỏ cái ác, trở về với bản tính thiện tự nhiên của mình Khổng Tử không quan niệm giáo dục chỉ có tính mở mang tri thức, giải thích vũ trụ mà nó mở mang cả trí, tình và ý, hay là trí, nhân, dũng để người ta đạt tới con người đạo lý Vì vậy, mục đích giáo dục theo Khổng Tử trước hết là để ứng dụng cho có ích với đời, với xã hội, sau đó là

để có nhân cách và để tìm tòi đạo lý Trong nội dung giáo dục, ông đặc biệt đề cao việc giáo dục đạo đức cho tất cả mọi người, không phân biệt bởi đó là công

cụ, phương tiện chủ yếu của giai cấp phong kiến trong việc cai trị và quản lý xã hội Giáo dục đạo đức còn là tiền đề, điều kiện quan trọng nhất để hình thành và hoàn thiện đạo đức con người, góp phần duy trì trật tự kỷ cương của xã hội Đồng thời, giáo dục đạo đức còn có vai trò quyết định trong việc tạo lập ra mẫu người lý tưởng và xã hội lý tưởng Với vai trò quan trọng đó, nội dung giáo dục đạo đức theo Khổng Tử quan trọng nhất là: Nhân, trí, dũng Sau này, các nhà Nho như: Mạnh Tử, Tuân Tử…bổ sung thêm một số đức tính, chuẩn mực đạo đức khác tạo nên Ngũ thường gồm: Nhân, nghĩa, lễ, trí, tín

Có thể nói, những quan niệm cơ bản của Khổng Tử và Nho giáo về giáo dục, giáo dục đạo đức đã được Hồ Chí Minh tiếp thu một cách có chọn lọc và

có sự cải biến đi cho phù hợp với điều kiện thực tiễn Việt Nam Chính vì vậy, khi nghiên cứu quan điểm của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên, chúng ta sẽ thấy có rất nhiều khái niệm đạo đức của Nho giáo được Người

sử dụng nhưng mang nội dung mới, sâu sắc hơn Và những quan niệm của Nho giáo cũng trở thành một tiền đề rất quan trọng trong quá trình hình thành quan điểm của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên

Ngoài Nho giáo, Hồ Chí Minh còn tiếp thu những tư tưởng tích cực của Phật giáo như tư tưởng từ bi, bác ái Bằng thuyết nhân quả luân hồi, ở hiền gặp lành, Phật giáo khuyến khích con người ăn ở nhân đức để có cuộc sống tốt đẹp trong thế giới mai sau Phật giáo đã góp phần nâng cao đời sống đạo đức của người dân, dẫu chỉ là về mặt tinh thần Phật giáo cũng củng cố cách sống nhân nghĩa, chân tình của người Việt Nam.Vì vậy, Hồ Chí Minh rất coi trọng và tiếp thu tinh thần nhân ái vị tha, hướng đến cái thiện của đạo Phật để xây dựng xã hội mới

Không chỉ tiếp thu tinh hoa văn hoá phương Đông, trong quá trình hình thành và phát triển quan điểm về giáo dục đạo đức cho thanh niên, Hồ Chí Minh

còn có sự tiếp thu những tư tưởng đạo đức cơ bản của phương Tây như tư tưởng

tự do, bình đẳng, bác ái, tư tưởng vì con người…

Có thể thấy, trong con người Hồ Chí Minh cũng như tư tưởng của Người chúng ta thấy dáng dấp của một con người Việt Nam điển hình nhưng cũng mang đậm phong cách Á Đông và cả cốt cách của phương Tây Chính sự kết hợp hài hoà giữa tinh hoa văn hoá phương Đông và phương Tây đó đã tạo nên nét đặc sắc trong quan điểm của Người về giáo dục đạo đức cho thanh niên

1.1.3 Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về giáo dục thế hệ trẻ

Trong học thuyết của mình, C.Mác đã đề cập tới lớp người trẻ tuổi và đánh giá cao vai trò của thế hệ công nhân đang lớn lên Ông cho rằng đó là nguồn bổ sung đặc biệt quan trọng để giai cấp vô sản được hình thành với tư cách là một giai cấp thực sự khi nó ý thức được địa vị, sứ mệnh lịch sử và tương lai của mình C.Mác khẳng định: “Nhưng dù sao thì bộ phận giác ngộ nhất trong giai cấp công nhân cũng nhận thức rất rõ ràng tương lai của giai cấp họ và do đó tương lai của cả loài người hoàn toàn phụ thuộc vào việc giáo dục thế hệ công nhân đang lớn lên” [4; tr.118] Trong quan niệm của C Mác, con người với tư cách là một yếu tố cơ bản của lực lượng sản xuất, phải ngày càng được phát triển cao về trí tuệ, khoẻ mạnh về thể chất, giàu có về tinh thần, trong sáng về đạo đức, linh hoạt và văn minh trong ứng xử Trong đó, đạo đức chính là cái nền mà trên đó định hướng các giá trị hành động cụ thể của con người trong xã hội

Tiếp nối quan điểm của C Mác, Ph.Ănghen cũng khẳng định vai trò quan trọng của thanh niên Ông nhấn mạnh rằng, thanh niên không bao giờ thoả mãn với lý tưởng trước đây, họ muốn tự do hơn trong hành động, họ khao khát lập chiến công và vì sự nghiệp đổi mới, họ sẵn sàng hiến dâng cả máu và đời mình Thanh niên sẽ có đủ sức lực và tài năng để giải quyết những mâu thuẫn đang

nảy sinh trong đời sống của đất nước Chính vì vậy, cần phải tăng cường giáo dục thanh niên để họ có thể phát huy được hết khả năng của mình

Phát triển sáng tạo những luận điểm trên của C Mác và Ph Ănghen trong điều kiện lịch sử mới, V.I.Lênin coi thanh niên là nguồn sinh lực chiến đấu của cách mạng Ông đánh giá rất cao tiềm năng của tuổi trẻ và nhận thấy trong thanh niên công nhân một khát vọng nồng cháy, không gì kìm hãm được tới lý tưởng của dân chủ và chủ nghĩa xã hội Theo ông, công việc xây dựng và phát triển xã hội mới văn minh, hiện đại, xây dựng chủ nghĩa cộng sản phải thuộc về thế hệ trẻ thanh niên V.I.Lênin cũng đặt niềm tin vững chắc vào thanh niên Ông khẳng định: chúng ta đang đấu tranh tốt hơn ông cha ta, con cháu chúng ta

sẽ đấu tranh còn tốt hơn chúng ta nhiều và chúng sẽ chiến thắng Ông đã phê phán gay gắt những Đảng viên bảo thủ, không đánh giá đúng vai trò của thanh niên trong cách mạng, coi thường thanh niên và chế giễu sự ngây thơ, thiếu kinh nghiệm của họ Đồng thời, ông còn cảnh báo rằng, nếu không biết tổ chức họ lại

và giáo dục nâng cao họ thì họ sẽ đi theo những người Mensêvích Khi đó, sự thiếu chín chắn và chưa từng trải của họ sẽ bị kẻ thù lợi dụng và gây những thiệt hại gấp bội V.I.Lênin khẳng định rõ lập trường của những người cộng sản chân chính là cần phải giáo dục cộng sản cho thế hệ trẻ và kết hợp việc giáo dục ấy với cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân Ông nói: “Cho nên, là người cộng sản tức là phải tổ chức và đoàn kết toàn thể thế hệ thanh niên, phải làm gương mẫu về giáo dục và lý luận trong cuộc đấu tranh này Lúc đó các đồng chí mới

có thể bắt đầu và hoàn thành công cuộc xây dựng lâu dài của chủ nghĩa cộng sản”[31; tr.254] Người cũng khẳng định rằng, việc định hướng chính trị cho tuổi trẻ là điều kiện cần thiết để biến những năng lực tiềm tàng của thế hệ trẻ thành hiện thực Chính vì thế, trong bài diễn văn tại Đại hội III của Đoàn Thanh niên Cộng sản Nga, V.I.Lênin đã yêu cầu: “Nhiệm vụ của Đoàn Thanh niên Cộng sản là phải tổ chức hoạt động thực tiễn của mình thế nào để khi học tập,

tự giáo dục mình và đồng thời cũng giáo dục cho tất cả những ai đã công nhận

họ là người dẫn đường chỉ lối, để trở thành những người cộng sản Phải làm cho toàn bộ sự nghiệp giáo dục, rèn luyện, dạy dỗ thanh niên ngày nay trở thành sự nghiệp giáo dục đạo đức cộng sản trong thanh niên”[31; tr.244] Từ những luận điểm trên cho thấy, V.I.Lênin đã đánh giá cao vai trò to lớn của giáo dục, coi đó

là một điều kiện đảm bảo sự thắng lợi trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội Người nói: “Người mù chữ là người đứng ngoài chính trị” Câu khẩu hiệu nổi tiếng của V.I.Lênin: “Học, học nữa, học mãi” đã trở thành châm ngôn của hàng triệu thế hệ, là lời động viên khích lệ lớn lao đối với thế hệ trẻ

Từ thực tiễn hoạt động cách mạng, V.I.Lênin cũng đã nêu lên những yêu cầu về tư cách, đạo đức của người cán bộ, đảng viên cộng sản Trong đó, trước hết người cán bộ, đảng viên cộng sản phải là người có giác ngộ về lý tưởng cộng sản chủ nghĩa, có lòng trung thành vô hạn với chủ nghĩa Mác – Lênin, với

sự nghiệp của giai cấp vô sản, suốt đời phấn đấu hy sinh cho sự nghiệp của giai cấp vô sản, vì hạnh phúc của nhân dân lao động Đối với một đảng cầm quyền, người đảng viên phải luôn luôn rèn luyện, tu dưỡng phẩm chất, đạo đức cách mạng, trung thành với lý tưởng cộng sản, chấp hành đầy đủ mọi chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước V.I.Lênin đặc biệt nhấn mạnh đến trách nhiệm đảng viên là phải đảm đương trọng trách quản lý đất nước, quản lý xã hội; biết tự mình “làm gương cho quần chúng lao động thấy một mẫu mực về lòng trung thành đối với lợi ích của những người lao động”, hết lòng, hết sức phục vụ giai cấp vô sản, phục vụ nhân dân lao động Chính vì vậy, sinh thời Hồ Chí Minh đánh giá rất cao vai trò vĩ đại của V.I.Lênin Người khẳng định: “Lênin là người đã thực hiện và phát triển chủ nghĩa Mác - Ăngghen Là người cha của cách mạng vô sản và cách mạng dân tộc giải phóng Là người thầy đã đào tạo ra những chiến sĩ cách mạng khắp thế giới, chẳng những bằng lý luận cách mạng khoa học nhất, mà còn bằng đạo đức

cách mạng cao cả nhất” (Trích bài của Hồ Chí Minh viết đăng trên báo Nhân

dân số 42, ra ngày 24/1/1952) Vì vậy, theo Hồ Chí Minh ý nghĩa của việc

nghiên cứu quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin đó là để phụng sự cho cách mạng, cho Tổ quốc và nhân dân Theo Người, nếu không hết lòng hết sức phụng

sự nhân dân, tự kiêu, tự đại, tự tư, tự lợi, như thế là trái với chủ nghĩa Mác – Lênin Chủ nghĩa Mác – Lênin là lý trí mà cũng là tình cảm nữa Người khẳng định: “Nếu thuộc bao nhiêu sách mà sống không có tình có nghĩa thì sao gọi là hiểu chủ nghĩa Mác – Lênin được” [14; tr.554] Chính vì vậy, trong quá trình giáo dục thanh niên Hồ Chí Minh rất chú trọng tới việc giáo dục đạo đức cho họ – thế hệ trẻ nước nhà

1.1.4.Phẩm chất, ý chí tự lực của Hồ Chí Minh

Tư tưởng, quan điểm bao giờ cũng là sản phẩm của con người, do con người sáng tạo ra trên cơ sở những nhân tố khách quan Do đó, quan điểm, tư tưởng còn phụ thuộc vào phẩm chất, ý chí tự lực, bản lĩnh…của con người đã sản sinh ra nó

Hồ Chí Minh là người có phẩm chất tiêu biểu, có hoài bão lớn, bản lĩnh kiên định, có ý chí tự lực tự cường, luôn phấn đấu vươn lên để thực hiện mục tiêu, lý tưởng đã chọn Đồng thời, Người rất thông minh, sắc sảo, nhạy bén với cái mới, ham học hỏi; có tư duy độc lập sáng tạo; có trí tuệ uyên bác, kiến thức sâu rộng và luôn có ý chí, nghị lực phi thường; có đầu óc thực tiễn, nói đi đôi với làm Người là một mẫu mực về đạo đức cách mạng; tác phong giản dị, khiêm tốn, gần gũi hoà mình với quần chúng, có sức cảm hoá lớn đối với mọi người Những phẩm chất ấy được phát huy trong suốt cuộc đời hoạt động của Người Nhờ vậy, giữa muôn vàn học thuyết khác nhau, Hồ Chí Minh đã tìm ra được mục tiêu, lý tưởng cách mạng đúng đắn và con đường để thực hiện mục tiêu, lý tưởng ấy Đó chính là chủ nghĩa Mác – Lênin và con đường cách mạng

vô sản

Một điều hết sức quan trọng là ý chí tự lực, quyết tâm vươn lên không ngừng trong học tập để trang bị và nâng cao kiến thức của Hồ Chí Minh Ngay

từ lúc còn trẻ ở trong nước cho đến khi ra nước ngoài, Người luôn kiên trì tự bồi dưỡng cho mình kiến thức văn hoá, kiến thức của một nhà hoạt động chính trị trên nhiều lĩnh vực văn hoá, xã hội; tiếp tục đi tìm đường cứu nước bằng phương pháp tự học trong sách vở, học từ bạn bè, trong thực tế công tác, nghiên cứu và tiếp thu lý luận cách mạng tiên tiến của thời đại Chính nhờ tự học, nhờ lao động với công nhân, nhờ tham gia phong trào cách mạng, Người đã tìm đến được với chủ nghĩa Mác – Lênin và trở thành chiến sĩ kiên cường đấu tranh cho chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa quốc tế vô sản Có thể nói, trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, Hồ Chí Minh luôn nêu cao tinh thần tự học để không ngừng nâng cao kiến thức phục vụ tốt nhất cho cách mạng, cho dân tộc

Như vậy, truyền thống nhân nghĩa, hiếu học, tôn sư trọng đạo của dân tộc; tinh hoa trong triết lý giáo dục nhân loại và quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về giáo dục thế hệ trẻ cùng với phẩm chất, ý chí tự lực của Hồ Chí Minh

là những nguồn gốc và điều kiện cơ bản đưa đến sự hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên nói chung và giáo dục đạo đức cho thanh niên nói riêng

1.2.Quá trình hình thành và phát triển quan điểm của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên

Có thể khẳng định rằng, quá trình hình thành và phát triển quan điểm của

Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên nằm trong quy luật chung của

sự hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục - đào tạo thanh niên Qua mỗi thời kỳ hoạt động cách mạng, quan điểm của Hồ Chí Minh về

giáo dục đạo đức cho thanh niên lại có sự phát triển, nâng cao hơn

1.2.1.Thời kỳ Hồ Chí Minh hoạt động ở nước ngoài

Ngay từ rất sớm, Hồ Chí Minh đã ý thức rất sâu sắc về việc phải tập hợp thanh niên để mở lớp huấn luyện nhằm phục vụ cách mạng Vì vậy, cuối năm

1924 sau khi rời Liên Xô đến Quảng Châu (Trung Quốc), Người đã liên lạc và lựa chọn những thanh niên ưu tú trong Tâm Tâm xã và tổ chức yêu nước của cụ Phan Bội Châu để mở lớp huấn luyện chính trị, đào tạo họ thành những cán bộ cho phong trào cách mạng trong nước Cũng từ đây, Người đã thành lập tổ chức cách mạng đầu tiên ở nước ta: Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên (1925) Đây chính là vườn ươm để sản sinh ra những chiến sĩ cộng sản có tài có đức cho cách mạng

Trên cơ sở tiếp thu kinh nghiệm giáo dục tiên tiến của thế giới, chủ yếu là

từ Trường Đại học Phương Đông của Quốc tế Cộng sản ở Liên Xô và Trường Quân sự Hoàng Phố ở Trung Quốc, Người đã xây dựng chương trình huấn luyện cho lớp học, bao gồm những vấn đề cơ bản về học thuyết Mác – Lênin, về những nguyên tắc hoạt động, những kỹ năng thực hành của người cách mạng gắn chặt với các đặc điểm truyền thống của đất nước và của dân tộc Không những thế, Hồ Chí Minh còn đặc biệt chú ý tới việc giáo dục đạo đức, lý tưởng

cách mạng cho các thanh niên yêu nước Vì vậy, trong tác phẩm “Đường kách mệnh” (1927), Hồ Chí Minh đã nói ngay đến “Tư cách một người cách mạng”

Trong đó, tư cách đạo đức của người cách mạng là điều mà Người đặt lên đầu tiên Và trong ba mối quan hệ của đạo đức cách mạng là: tự mình, đối với người, đối với việc, Hồ Chí Minh lại đặt mục “Tự mình phải” lên hàng đầu với

14 điều Trong đó, Người nhấn mạnh phải cần, kiệm, nói thì phải làm, phải biết

hy sinh, ít lòng ham muốn vật chất và phải biết cả quyết sửa lỗi Chính những tư tưởng đó đã đem lại sự biến đổi sâu sắc trong tâm trí, tư cách và tác phong của người học để cố gắng phấn đấu trở thành người chiến sĩ cách mạng

Như vậy có thể thấy, trong những năm tháng bôn ba hoạt động ở nước ngoài, dù ở đâu, Hồ Chí Minh vẫn luôn chăm lo nâng cao dân trí, giáo dục, đoàn

kết, thức tỉnh thanh niên tinh thần yêu nước Người đã trực tiếp bồi dưỡng không chỉ là những kiến thức lý luận mà còn cả giáo dục đạo đức cho những thanh niên được chọn làm hạt giống cách mạng

1.2.2 Thời kỳ Hồ Chí Minh hoạt động cách mạng trong nước

Từ việc ý thức được sâu sắc vai trò to lớn của giáo dục, đặc biệt là giáo dục đạo đức đối với nhân dân, trong đó có thanh niên, Hồ Chí Minh trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng của mình đã luôn chú ý tới việc bồi dưỡng, nâng cao đạo đức cách mạng cho các cán bộ, đảng viên và các thế hệ thanh niên Việt Nam

Ngay sau khi trở về Tổ quốc (1941), Hồ Chí Minh đã sáng lập báo Việt Nam độc lập (số đầu tiên ra ngày 1 – 8- 1941) để tuyên truyền giác ngộ cách

mạng Thông qua những mẩu chuyện, những tin, bài ngắn, súc tích, dễ hiểu, Hồ Chí Minh đã biểu dương những tấm gương người tốt, việc tốt, qua đó để giáo dục tinh thần yêu nước, đoàn kết dân tộc, tinh thần dám xả thân vì độc lập tự do của dân tộc

Trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời ngày 3 – 9 – 1945, Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: Chủ nghĩa thực dân “đã dùng mọi thủ đoạn hòng hủ hoá dân tộc chúng ta bằng những thói xấu, lười biếng, gian giảo, tham ô và những thói xấu khác Chúng ta có nhiệm vụ cấp bách là phải giáo dục lại nhân dân chúng ta Chúng ta phải làm cho dân tộc chúng ta trở nên một dân tộc dũng cảm, yêu nước, yêu lao động, một dân tộc xứng đáng với nước Việt Nam độc lập” [39; tr.163] Người cũng đã sớm nhận thấy những biểu hiện thoái hoá, biến chất trong một số đảng viên, cán bộ nắm bộ máy chính quyền Trong thư gửi Uỷ ban nhân dân các kỳ, tỉnh, huyện và làng ngày 17 – 10 – 1945, Hồ Chí Minh đã nêu rõ những lỗi lầm chính là: trái phép, cậy thế, hủ hoá, tư túng, chia rẽ, kiêu ngạo Người khẳng định: Đảng ta là một đảng cách mạng, một đảng vì dân, vì

nước Mọi việc làm tốt hay xấu của đảng viên đều ảnh hưởng đến sự nghiệp cách mạng của giai cấp, của dân tộc, cuộc sống của nhân dân “Đảng viên và cán bộ cũng là người Ai cũng có tính tốt và tính xấu Song đã hiểu biết, đã tình nguyện vào một Đảng vì dân, vì nước, đã là một người cách mạng thì phải cố gắng phát triển những tính tốt và sửa bỏ những tính xấu Vì tính xấu của một người thường chỉ có hại cho người đó; còn tính xấu của một đảng viên, một cán

bộ, sẽ có hại đến Đảng, có hại đến nhân dân”

Năm 1947, trong tác phẩm “Sửa đổi lối làm việc”, dưới bút danh X.Y.Z,

Hồ Chí Minh đã tập trung làm nổi bật các vấn đề của đạo đức cách mạng; về cán bộ và về cách lãnh đạo của Đảng Trong đó, Người nhấn mạnh rằng, mỗi cán bộ, đảng viên phải là tấm gương về đạo đức cách mạng Có cán bộ tốt, có đạo đức cách mạng thì mới có thể lãnh đạo được nhân dân Trong nội dung đạo đức cách mạng, Hồ Chí Minh nhấn mạnh năm điều là: nhân, nghĩa, trí, dũng, liêm Người khẳng định “Đó là đạo đức cách mạng Đạo đức đó không phải là đạo đức thủ cựu Nó là đạo đức mới, đạo đức vĩ đại, nó không phải vì danh vọng của cá nhân, mà vì lợi ích chung” [16; tr.467]

Cùng với việc giáo dục, nâng cao đạo đức cách mạng cho đảng viên, cán

bộ, Hồ Chí Minh luôn luôn nhắc nhở mọi người tránh xa thói hư, tật xấu Người cho rằng, những người có thói hư tật xấu là do chủ nghĩa cá nhân Vì vậy, cần kiên quyết đấu tranh chống lại chủ nghĩa cá nhân

Năm 1949, trên báo Cứu quốc, dưới bút danh Lê Quyết Thắng, Hồ Chí

Minh đã viết 4 bài về Cần, Kiệm, Liêm, Chính, trong đó, Người có sự lý giải cụ thể, sâu sắc về bốn đức tính, bốn phẩm chất đạo đức cơ bản này

Tháng 12 – 1958, dưới bút danh Trần Lực, Hồ Chí Minh đã viết tác phẩm

“Đạo đức cách mạng” Tác phẩm được in lần đầu tiên trên Tạp chí Học tập (nay

là Tạp chí Cộng sản), sau đó được nhà xuất bản Sự thật (Nhà xuất bản Chính trị

Quốc gia ngày nay) in thành sách và phát hành ngay trong tháng 12 –1958 Trong tác phẩm, Hồ Chí Minh đã phân tích nguồn gốc của chủ nghĩa cá nhân, giải thích sự tồn tại những biểu hiện của chủ nghĩa cá nhân trong cán bộ, đảng viên Từ đó, Người khẳng định để chống chủ nghĩa cá nhân nhất định phải rèn luyện, tu dưỡng và thấm nhuần sâu sắc đạo đức cách mạng Hồ Chí Minh cũng đưa ra khái niệm và phân tích các yếu tố nội hàm của đạo đức cách mạng Theo Người, đạo đức cách mạng là quyết tâm suốt đời đấu tranh cho Đảng, cho cách mạng Đó là điều chủ chốt nhất

Năm 1969, trước lúc đi xa, với bút danh T.L, Hồ Chí Minh đã viết tác

phẩm “Nâng cao đạo đức cách mạnh, quét sạch chủ nghĩa cá nhân”, đăng trên

báo Nhân dân, số ra ngày 3 -2 – 1969 Trong tác phẩm, Hồ Chí Minh đã khẳng định: Mỗi cán bộ, đảng viên phải đặt lợi ích của cách mạng, của Đảng, của nhân dân lên trên hết, trước hết Phải kiên quyết quét sạch chủ nghĩa cá nhân, nâng cao đạo đức cách mạng, bồi dưỡng tư tưởng tập thể, tinh thần đoàn kết Phải đi sâu, đi sát thực tế, gần gũi quần chúng

Như vậy, Hồ Chí Minh chính là người đề xướng và lãnh đạo nhân dân thực hiện hàng loạt những chủ trương lớn, đúng đắn, sáng suốt về giáo dục Dưới sự chỉ đạo của Người, đất nước ta đã đào tạo, bồi dưỡng được một thế hệ thanh niên nam nữ thuộc mọi tầng lớp, mọi dân tộc lòng yêu nước, quý trọng độc lập tự do, tận tuỵ phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhân dân, biết tự rèn luyện mình theo những chuẩn mực đạo đức và những giá trị văn hoá tinh thần cao đẹp: cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư, không ngừng khiêm tốn học hỏi để trở thành người công dân tốt, người lao động tốt, người chiến sĩ tốt, người cán

bộ tốt trong quá trình tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, kế tục sự nghiệp vẻ vang của Đảng và của dân tộc

1.3 Quan điểm của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên

1.3.1.Quan điểm về thanh niên và vai trò của thanh niên

Suốt cuộc đời cách mạng của mình, Hồ Chí Minh luôn dành cho thanh niên – thế hệ trẻ nước nhà sự quan tâm đặc biệt Sau khi tìm được con đường cứu nước, cứu dân đúng đắn, bức thư đầu tiên Người gửi về trong nước là bức

thư “Gửi thanh niên Việt Nam” Từ ấy cho đến lúc đi xa, Người đã để lại cho

chúng ta hôm nay và muôn đời sau di sản tinh thần hết sức lớn lao với hàng trăm bài viết, bài nói về thanh niên Trong đó, Người luôn coi thanh niên là lực lượng rường cột của đất nước, là tương lai của dân tộc

Hồ Chí Minh cho rằng, thanh niên là lớp người trẻ tuổi có hoài bão, ước

mơ, giàu nghị lực và rất khát khao với lý tưởng cao đẹp, có đức xả thân vì nghĩa lớn và lòng vị tha sâu sắc Đó là lứa tuổi đang ở thời kỳ đẹp nhất, sung sức nhất,

sống động nhất Vì vậy, trong Thư Gửi thanh niên và nhi đồng toàn quốc nhân dịp Tết sắp đến (Tết Nguyên đán năm 1946), Hồ Chí Minh viết: “Một năm khởi

đầu từ mùa xuân Một đời khởi đầu từ tuổi trẻ Tuổi trẻ là mùa xuân của xã hội”[16; tr.167] Điều đó chứng tỏ, Hồ Chí Minh luôn coi thế hệ trẻ chính là thế

hệ tiêu biểu cho sức sống, sức phát triển của dân tộc

Trong nhiều bài nói, bài viết khác, Hồ Chí Minh còn cho rằng thanh niên

là lớp người trẻ tuổi, có sức khoẻ, năng động, sáng tạo Đây cũng là lứa tuổi có tính nhạy cảm nhanh với cái mới, cái tiến bộ, ít chịu ảnh hưởng của những tiêu cực và thành kiến của quá khứ Tuy nhiên, thanh niên cũng còn thiếu kinh nghiệm do chưa từng trải Vì vậy, thanh niên cần phải được xã hội quan tâm chăm sóc, vun trồng để họ trở thành những người công dân có ích cho đất nước

Hồ Chí Minh cũng khẳng định rằng, nếu được giáo dục tốt, được định hướng và động viên đúng mức, thanh niên sẽ phát huy được tài năng, tính sáng tạo và có thể “dời non, lấp bể” trong sự nghiệp bảo vệ nền độc lập và xây dựng đất nước

Khi nói về thanh niên với tính chất là một lực lượng xã hội, Hồ Chí Minh

đã xác định: thanh niên là công dân của nước Việt Nam Đó là lực lượng đông đảo, luôn hăng hái xung phong đi đầu trong mọi nhiệm vụ khó khăn gian khổ và

có khả năng hoàn thành tốt các nhiệm vụ được giao Trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, thanh niên là người xung phong trong công cuộc phát triển kinh tế và văn hoá

Như vậy, có thể thấy khi nói về thanh niên, Hồ Chí Minh đều cho rằng thanh niên là một lực lượng năng động, sáng tạo, giàu nghị lực, có lý tưởng cao đẹp, có khả năng đảm trách và hoàn thành tốt các nhiệm vụ khó khăn, nặng nề khi cách mạng giao phó

Từ những quan niệm trên về thanh niên, Hồ Chí Minh đã có những đánh giá đúng đắn, khách quan, khoa học và toàn diện về vị trí, vai trò của thanh niên trong tiến trình phát triển xã hội

Trước hết, Hồ Chí Minh cho rằng, thanh niên là một bộ phận quan trọng của dân tộc Sự phát triển của đất nước, vận mệnh của dân tộc tuỳ thuộc vào sự giác ngộ cách mạng và trách nhiệm của thanh niên Ngay từ thời niên thiếu,

Người đã sớm nhận thấy thanh niên là lực lượng đông đảo nhất, hùng hậu nhất, dũng cảm nhất trong các cuộc chống xâm lăng, là lực lượng gánh vác những việc nặng nề, khó khăn, vất vả nhất trong lao động sản xuất và chống chọi với thiên tai khắc nghiệt Được trực tiếp chứng kiến các phong trào yêu nước của nhân dân ta đầu thế kỷ XX – phong trào Đông Du, Đông Kinh nghĩa thục, phong trào Duy Tân, phong trào chống thuế ở Trung Kỳ…với sự tham gia đông đảo nhiệt tình của tầng lớp thanh niên, Hồ Chí Minh càng cảm nhận sâu sắc lòng yêu nước thiết tha và khát vọng giải phóng của thanh niên Việt Nam Người nhận thấy tính cấp thiết của việc khơi dậy phong trào cách mạng trong

thanh niên Việt Nam Vì vậy, trong tác phẩm “Bản án chế độ thực dân Pháp”

xuất bản năm 1925, Người đã kêu gọi: “Hỡi Đông Dương đáng thương hại!

Người sẽ chết mất, nếu đám thanh niên già cỗi của Người không sớm hồi sinh”[14; tr.133] Theo Người, muốn thức tỉnh dân tộc, trước hết phải thức tỉnh thanh niên Thực hiện tư tưởng đó, Người đã thành lập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, quy tụ thanh niên Việt Nam yêu nước vào trong một tổ chức nhằm tuyên truyền, giác ngộ họ về chủ nghĩa Mác – Lênin Sự hoạt động tích cực của Hội đã góp phần làm cho phong trào cách mạng của công nhân tiến lên

và có sự chuyển hoá về chất, trở thành một phong trào có tính chất độc lập rõ rệt Có thể nói, với tư cách là tổ chức tiền thân của Đảng, Hội đã làm tròn nhiệm

vụ thức tỉnh dân tộc ở những năm 20 của thế kỷ XX

Sau khi Đảng cộng sản Việt Nam ra đời, thanh niên Việt Nam có lý tưởng cách mạng soi đường đã hăng hái tham gia các phong trào đấu tranh, sẵn sàng chấp nhận mọi hy sinh gian khổ, cùng với Đảng, với dân tộc làm nên thắng lợi Cách mạng Tháng Tám năm 1945 Chỉ trong vòng 15 năm kể từ năm 1930 đến năm 1945, đã có hàng ngàn thanh niên trở thành cán bộ cốt cán trung kiên của Đảng Hầu hết các anh hùng liệt sĩ của dân tộc hy sinh anh dũng trong thời kỳ này đều ở tuổi đời còn rất trẻ như: Trần Phú, Lý Tự Trọng, Nguyễn Thị Minh Khai, …Tấm gương xả thân vì sự nghiệp giải phóng dân tộc của các chiến sĩ cách mạng trẻ tuổi đã tô thắm thêm trang sử vàng của dân tộc, làm rạng ngời thêm truyền thống của thế hệ trẻ Việt Nam

Không những chỉ ra khả năng cách mạng to lớn của thanh niên trong cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, Hồ Chí Minh còn chỉ ra tiềm năng to lớn

của thanh niên trong công cuộc kiến thiết, xây dựng nước nhà Trong ngày khai trường đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, tháng 9 năm 1945, Hồ

Chí Minh đã gửi gắm niềm tin tưởng của mình vào thế hệ trẻ: “Non sông Việt Nam có trở nên vẻ vang hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em” [16; tr.33] Năm 1947, Người khẳng định

:“Thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà Thật vậy, nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần lớn là do các thanh niên Thanh niên muốn làm người chủ tương lai cho xứng đáng thì ngay hiện tại phải rèn luyện tinh thần và lực lượng của mình, phải làm việc chuẩn bị cái tương lai đó”[17; tr.185] Chứng kiến sự cống hiến và trưởng thành của thanh niên Việt Nam qua hơn 30 năm kể

từ ngày đầu tiên vận động thành lập Đảng, Hồ Chí Minh đã nói lên niềm tin

tưởng ở tiền đồ của dân tộc Tại lễ kỷ niệm lần thứ 35 ngày thành lập Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam, tháng 3 năm 1966, Người nói: “Là người dõi

theo tổ chức thanh niên từ bước đầu hiếm hoi chỉ có tám cháu, ngày nay thấy có hàng triệu đoàn viên thanh niên, hàng triệu cháu bé nhi đồng phát triển mơn mởn như hoa mùa xuân Với một thế hệ thanh niên hăng hái và kiên cường, chúng ta nhất định thành công trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc Vì vậy, Bác rất

tự hào, sung sướng và thấy mình như trẻ lại, thấy tương lai của dân tộc ta vô cùng vững chắc và vẻ vang”[24; tr.66 – 67]

Thanh niên là lực lượng xung kích trên mọi mặt trận, đóng vai trò nòng cốt trong cách mạng, là cánh tay đắc lực, đội hậu bị tin cậy của Đảng

Hồ Chí Minh đã sớm nhận thấy vị trí, vai trò to lớn của thanh niên trong lực lượng cách mạng - đó là lực lượng đông đảo, trẻ, khoẻ, hăng hái, có lý tưởng, giàu đức hy sinh, sẵn sàng xả thân và là một động lực chủ yếu của cách

mạng Năm 1926, trong bài viết “Phong trào cách mạng ở Đông Dương” đăng trên tập san “Thư tín quốc tế”, tiếng Pháp, số 91 ngày 14- 8, Nguyễn Ái Quốc

đã ca ngợi các cuộc đấu tranh của thanh niên, sinh viên Việt Nam, tiêu biểu nhất

là phong trào đấu tranh đòi ân xá cho cụ Phan Bội Châu, đón tiếp Bùi Quang Chiêu, phong trào để tang cụ Phan Châu Trinh Người viết: “Đâu đâu học sinh cũng đều bãi khoá Nữ sinh cũng tham gia phong trào”

Từ năm 1930 đến 1940, mặc dù còn đang hoạt động ở nước ngoài, Hồ Chí Minh vẫn thường xuyên theo dõi tình hình cách mạng trong nước Trong

các báo cáo gửi Quốc tế Cộng sản về tình hình Đông Dương, Hồ Chí Minh đều chú ý đến phong trào của thanh niên và vui mừng thấy thanh niên Việt Nam rất hăng hái tham gia hoạt động cách mạng

Sau 30 năm hoạt động ở nước ngoài, ngày 28 tháng 1 năm 1941, Hồ Chí Minh trở về Tổ quốc để trực tiếp lãnh đạo phong trào cách mạng Việt Nam Trong Hội nghị lần thứ tám của Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương, họp tại Pắc Bó (Cao Bằng) từ ngày 10 đến ngày 19 tháng 5 năm 1941, theo sáng kiến của Người, Hội nghị đã quyết định thành lập Mặt trận dân tộc thống nhất

mang tên Việt Nam độc lập Đồng minh, gọi tắt là Việt Minh nhằm tập hợp và

động viên tất cả các tầng lớp nhân dân đứng lên đánh đuổi kẻ thù Pháp – Nhật Hội nghị cũng quyết định thành lập các Hội cứu quốc, trong đó có Đoàn Thanh niên Cứu quốc “là đoàn thể của tất thảy thanh niên từ 18 đến 22 tuổi, muốn tranh đấu đánh đuổi Pháp đuổi Nhật” [15; tr.79]

Để xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng, tháng 12 năm 1944, Hồ Chí

Minh chỉ thị thành lập đội quân chủ lực đầu tiên mang tên “Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân” Lúc đầu Đội gồm 34 đội viên, trong đó tuyệt đại bộ

phận là đoàn viên và đảng viên trẻ Sau ngày thành lập (22- 12- 1944), Đội đã xuất quân tiêu diệt đồn Phay Khắt và đồn Nà Ngần, thu toàn bộ vũ khí của quân địch

Cách mạng Tháng Tám 1945 thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà vừa mới ra đời đã phải đương đầu với muôn vàn khó khăn, thử thách Nhưng với sự tin tưởng ở lực lượng to lớn và khả năng cách mạng của thanh niên, Hồ Chí Minh đã động viên và giao nhiệm vụ cho thanh niên cả nước hăng hái đi đầu trong việc tăng gia sản xuất, xoá nạn mù chữ, thực hành đời sống mới, khẳng định thanh niên là lực lượng chính trong cuộc chiến đấu chống thực

dân Pháp xâm lược Trong “Lời kêu gọi thanh niên Nam Bộ” ngày 30 tháng 10

năm 1945, Người viết:

“Hỡi anh chị em thanh niên Nam Bộ!

Đã hơn một tháng nay anh chị em đã phấn đấu cực kỳ anh dũng Toàn thể đồng bào cũng chắc rằng anh chị em thanh niên Nam Bộ quyết hy sinh kháng chiến để giữ vững nền độc lập của nước nhà Trong cuộc chống xâm lăng này các bạn đã là bức Vạn lý trường thành vững chắc, các bạn phải thống nhất mặt trận thanh niên, đoàn kết, nêu cao tinh thần tin tưởng ở sức mạnh của dân tộc Những gương hy sinh anh dũng của các bạn đã sáng rọi khắp nước, những chiến công oanh liệt của các bạn đã làm cho toàn thể đồng bào thêm kiên quyết” [16; tr.79] Trong quá trình lãnh đạo dân tộc tiến hành cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, kháng chiến chống đế quốc Mỹ và công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, Hồ Chí Minh thường xuyên quan tâm, theo dõi từng bước trưởng thành và cống hiến của thanh niên Việt Nam Trong các thư gửi thanh niên và trong các dịp trực tiếp gặp gỡ với thanh niên, Hồ Chí Minh đều nhấn mạnh vai trò to lớn của thanh niên và động viên kịp thời những thành tích thanh niên đạt được trong mọi lĩnh vực chiến đấu, sản xuất, học tập tu dưỡng rèn luyện, biểu dương những việc làm tốt, những hành động anh hùng, dũng cảm,

sáng tạo của thanh niên Tháng 4 năm 1951, Người viết “Thư gửi thanh niên”

đánh giá và khen ngợi thành tích của thanh niên quân đội, thanh niên công nhân, thanh niên nông dân, thanh niên học sinh, thanh niên xung phong Đồng thời Người nhắc nhở: “ Huy hiệu của thanh niên ta là “Tay cầm cờ đỏ sao vàng tiến lên” Ý nghĩa của nó là thanh niên phải xung phong làm gương mẫu trong công tác, trong học hỏi, trong tiến bộ, trong đạo đức cách mạng Thanh niên phải thành một lực lượng to lớn và vững chắc trong công cuộc kháng chiến và kiến

quốc Đồng thời phải vui vẻ và hoạt bát”[18; tr.197] Trong bài “Nhiệm vụ của thanh niên ta” đăng báo “Nhân dân” ngày 20 tháng 12 năm 1955, Người viết:

“Tính trung bình thanh niên chiếm độ 1 phần 3 tổng số nhân dân – tức là một lực lượng to lớn Lực lượng lớn thì phải có nhiệm vụ to lớn”[20; tr.94] Hồ Chí Minh luôn nhấn mạnh vai trò xung kích đi đầu của thanh niên trong hành động

cách mạng Vai trò xung kích trước hết phải được thể hiện ở chỗ, trong những lúc khó khăn, thử thách của dân tộc, các thế hệ thanh niên luôn sẵn sàng chịu đựng mọi gian khổ hy sinh, đảm nhận những nhiệm vụ nặng nề nhất trên mặt trận chiến đấu cũng như phát triển kinh tế Trong bất kỳ công việc gì thanh niên cũng luôn thực hiện khẩu hiệu: “Đâu Đảng cần thì thanh niên có, việc gì khó thì

có thanh niên làm” Theo Người, sự nghiệp cách mạnh càng phát triển thì càng đòi hỏi thanh niên thực hiện tốt hơn vai trò xung kích của mình Người nói:

“Thời đại này là thời đại vẻ vang của thanh niên Mà thanh niên phải là đội xung phong trên các mặt trận chính trị, kinh tế, khoa học, kỹ thuật”[22; tr.390]

Ngày 20 tháng 12 năm 1961, nói chuyện tại Đại hội toàn quốc lần thứ II của Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam, Hồ Chí Minh đã nói lên tình cảm của mình đối với thanh niên, đồng thời Người nêu lên một cách cụ thể và hoàn chỉnh quan điểm của Người về vai trò “động lực và xung kích” của thanh niên trong cách mạng:

“Bác chỉ nói: Bác rất yêu quí thanh niên

Nếu cần giải thích thì Bác nói thêm thế này: Bác rất yêu mến thanh niên

… - Vì thanh niên là người xung phong trong công cuộc phát triển kinh tế

và văn hoá, trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, về nông nghiệp số đông

“kiện tướng” làm công tác thuỷ lợi, làm phân bón, vỡ đất hoang, cải tiến nông cụ…đều là thanh niên Về công ngiệp, trong phong trào cải tiến kỹ thuật, nâng cao năng suất, thanh niên cũng là người xung phong Về văn hoá, trong công việc xoá nạn mù chữ, bổ túc văn hoá, thi đua “Hai tốt” thanh niên cố gắng nhiều

và có công nhiều Nhân đây, Bác gửi lời khen ngợi những cháu thanh niên gái

và trai đang xung phong lên miền núi vỡ hoang và các thầy giáo, cô giáo thanh niên đang xung phong đưa văn hoá lên giúp đồng bào miền núi

-Vì thanh niên là lực lượng cơ bản trong bộ đội, công an và dân quân tự

vệ, đang hăng hái giữ gìn trật tự trị an, bảo vệ Tổ quốc

-Vì trong mọi công việc, thanh niên thi đua thực hiện khẩu hiệu “Đâu cần thanh niên có, việc gì khó có thanh niên” [22; tr.488]

Ngày 2 tháng 9 năm 1965, nhân dịp kỷ niệm 20 năm Cách mạng Tháng

Tám và Quốc khánh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, Hồ Chí Minh viết “Thư gửi thanh niên cả nước”, Người ôn lại những thành quả cách mạng đã đạt được

qua 20 năm, đồng thời Người khẳng định thanh niên Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng đã phát huy cao vai trò của mình, đóng góp công lao to lớn vào sự nghiệp cách mạng của dân tộc Kết thúc bức thư Người viết: “Các cháu là thế hệ anh hùng trong thời đại anh hùng Bác mong các cháu đều xứng đáng là những anh hùng trong sự nghiệp cách mạng tiêu diệt chủ nghĩa đế quốc và xây dựng xã hội mới” [23; tr.505]

Không chỉ là một bộ phận quan trọng của dân tộc, là lực lượng xung kích của cách mạng, thanh niên còn là cánh tay đắc lực của Đảng Hồ Chí Minh cho rằng thanh niên luôn đi đầu trong việc thực hiện những chủ trương, đường lối

do Đảng đề ra và cũng là nguồn bổ sung lực lượng lớn mạnh nhất cho đội ngũ của Đảng Với ý nghĩa đó, Người đã nói: “ Tôi luôn luôn nói đến thanh niên, vì trong mọi công việc thanh niên ta luôn luôn hăng hái xung phong và họ xứng đáng là cánh tay đắc lực của Đảng”[22; tr.271]

Thanh niên là lực lượng kế thừa và tiếp bước các thế hệ đi trước để thúc đẩy xã hội phát triển, đồng thời là người giáo dục, dìu dắt thiếu niên, nhi đồng

C Mác đã chỉ rõ, lịch sử xã hội loài người chẳng qua chỉ là sự kế tục của những thế hệ nối tiếp nhau, mỗi thế hệ đều lợi dụng những vật liệu, tư bản, sức sản xuất, kinh nghiệm và tri thức do tất cả thế hệ trước truyền lại Vì vậy, mỗi

thế hệ một mặt tiếp tục những kinh nghiệm và tri thức cũ, mặt khác làm thay đổi

nó bằng hoạt động mới

Do những quy luật phát triển khách quan của nhân loại, thanh niên bao giờ cũng giữ vai trò là người kế thừa và phát triển những thành tựu của những người đi trước Đối với nước ta, thanh niên luôn kế thừa và phát triển xứng đáng những thành tựu vẻ vang của các thế hệ cha ông để bảo tồn và phát triển nòi

giống “Tiên – Rồng” Ngày 27 tháng 1 năm 1947, trong Thư gửi chiến sĩ cảm tử quân Thủ đô, Hồ Chí Minh đã viết: “Các em là đội cảm tử Các em cảm tử để

cho Tổ quốc quyết sinh Các em là đại biểu cái tinh thần tự tin tự lập của dân tộc ta mấy nghìn năm để lại, cái tinh thần quật cường đó đã kinh qua Hai Bà Trưng, Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung, Phan Đình Phùng, Hoàng Hoa Thám, truyền lại cho các em Nay các em gan góc tiếp tục cái tinh thần bất diệt đó, để truyền lại cho nòi giống Việt Nam muôn đời sau” [17; tr.35]

Trong suốt tiến trình cách mạng Việt Nam, ở bất cứ thời kỳ nào, thanh niên cũng đóng góp vai trò to lớn, có vị trí nổi bật về sự hy sinh, phấn đấu Vì vậy, Hồ Chí Minh đã nhiều lần khen ngợi thanh niên là thế hệ anh hùng của dân tộc anh hùng, của thời đại anh hùng

Từ việc nhìn nhận, đánh giá cao vai trò của thanh niên trong sự nghiệp cách mạng, Hồ Chí Minh đã khẳng định thanh niên là người có trách nhiệm chăm lo, dìu dắt các em thiếu niên, nhi đồng, tổ chức, hướng dẫn các em tham gia các tổ chức đội để qua đó các em được vui chơi, học tập, tránh những tác động xấu ngoài xã hội

Với lòng thương yêu, tin tưởng và hy vọng to lớn ở thanh niên nước ta, trước lúc đi xa, một lần nữa Hồ Chí Minh khẳng định những phẩm chất tốt đẹp cũng như vị trí, vai trò quan trọng của thanh niên đối với sự trường tồn của dân

tộc và sự thắng lợi của cách mạng nước ta Vì vậy, việc giáo dục, bồi dưỡng thanh niên là một vấn đề chiến lược, là nhiệm vụ quan trọng của cách mạng Việt Nam

1.3.2.Về vai trò của việc giáo dục thanh niên

Như chúng ta đã biết, giáo dục và đào tạo có vai trò rất quan trọng và quyết định đối với sự phát triển của mỗi quốc gia, mỗi dân tộc và đối với cả lịch

sử xã hội loài người Lịch sử đã chứng minh rằng trong tất cả các yếu tố tạo nên

sự thành công của một nước, không một yếu tố nào lại quan trọng hơn giáo dục

Sở dĩ như vậy vì giáo dục chính là động lực hàng đầu để phát triển kinh tế Không những thế, giáo dục còn góp phần tạo ra và hoàn thiện nhân cách của con người Với ý nghĩa đó, giáo dục luôn là nền móng đối với toàn bộ chiến lược phát triển con người và chiếm vị trí quan trọng trong toàn bộ chiến lược phát triển kinh tế – xã hội

Ở Việt Nam, từ xa xưa ông cha ta đã rất coi trọng việc giáo dục, thi cử để đào tạo người tài phục vụ cho công cuộc kiến thiết và xây dựng đất nước Kế thừa, phát huy truyền thống trong giáo dục, trọng nhân tài của dân tộc, Hồ Chí Minh đã có cách nhìn đúng đắn và xem giáo dục, đào tạo, bồi dưỡng thanh niên

là vấn đề chiến lược, là nhiệm vụ quan trọng của cách mạng Người cho rằng chính thông qua giáo dục sẽ làm cho thanh niên có được những tri thức cần thiết

để tham gia tốt nhất vào các công việc của đất nước và cách mạng Người căn dặn Đảng ta: “Đoàn viên và thanh niên ta nói chung là tốt, mọi việc đều hăng hái xung phong, không ngại khó khăn, có chí tiến thủ Đảng cần phải chăm lo giáo dục đạo đức cách mạng cho họ, đào tạo họ thành những người kế thừa xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa “hồng” vừa “chuyên” Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc rất quan trọng và rất cần thiết” [24; tr.510] Bởi vì đó là một nhân tố cơ bản đảm bảo thắng lợi của cách mạng nước ta Vì vậy, ngay sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, tại phiên họp đầu tiên của Chính phủ,

Hồ Chí Minh đã nêu lên ba nhiệm vụ trọng tâm của Nhà nước và nhân dân ta lúc bấy giờ là “diệt giặc dốt”, “diệt giặc đói” và “diệt giặc ngoại xâm” Người kêu gọi đồng bào cả nước tích cực tham gia chống nạn thất học, nâng cao dân trí

và coi đây là một trong những nhiệm vụ phải thực hiện cấp tốc lúc này Người chỉ rõ: “Khi xưa Pháp cai trị nước ta, chúng thi hành chính sách ngu dân…Nay chúng ta đã giành được quyền độc lập Một trong những công việc phải thực hiện cấp tốc trong lúc này là nâng cao dân trí…Mọi người Việt Nam phải hiểu biết quyền lợi của mình, phải có kiến thức mới để có thể tham gia vào công cuộc xây dựng nước nhà” [16; tr.36]

Theo Hồ Chí Minh, giáo dục, đào tạo, rèn luyện thanh niên là một công việc rất khó khăn, lâu dài và công phu vì đó là sự nghiệp “trồng người” Người nêu ra luận điểm: “Vì lợi ích mười năm phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm phải trồng người” [21; tr.222] Đó là chân lý từ ngàn xưa cho thấy vị trí, ý nghĩa vô cùng quan trọng của chiến lược con người Thực tế lịch sử cho thấy, sự thành công hay thất bại của một dân tộc, một triều đại, một sự nghiệp cải cách xã hội không chỉ ở chỗ nó giải quyết đúng đắn hay không về mục tiêu, nhiệm vụ, biện pháp mà còn tuỳ thuộc vào việc có chuẩn bị tốt về con người hay không Đối với một nước nông nghiệp lạc hậu như Việt Nam, để có được sự phát triển bền vững thì sự nghiệp trồng người càng trở nên quan trọng và cần thiết Vì vậy, Hồ Chí Minh khẳng định rằng trong mọi hoàn cảnh, dù khó khăn đến đâu cũng phải tạo điều kiện tốt nhất cho thanh niên được học tập Vì việc học tập trong nhà trường, trong sách vở, trong thực tiễn cuộc sống sẽ tạo cho thanh niên có kiến thức toàn diện để tham gia vào công cuộc đấu tranh bảo vệ và xây dựng nước nhà phồn vinh, hạnh phúc Trong thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội, phát triển đất nước, việc chăm lo giáo dục thanh niên trở thành những người vừa có đạo đức cách mạng, vừa có trình độ văn hoá, khoa học kỹ thuật, tức là con người phát triển toàn diện càng trở nên quan trọng vì: Muốn xây dựng chủ nghĩa xã

Cũng chính từ việc xác định tầm quan trọng đó, Hồ Chí Minh luôn nhắc nhở các thầy cô giáo, cán bộ đảng viên, những người lớn tuổi phải coi trọng và

có trách nhiệm trong việc giáo dục thanh niên Với Người, đó không chỉ là nhiệm vụ cách mạng mà còn là một nguyên tắc cách mạng cơ bản nhằm tạo ra những thế hệ con người mới có khả năng đảm nhận được nhiệm vụ của Đảng và dân tộc giao phó

1.3.3 Về nội dung giáo dục đạo đức cho thanh niên

Trong di sản tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên, vấn đề cơ bản

và nổi bật nhất là quan điểm giáo dục toàn diện, mà nội dung bao gồm: giáo dục chính trị, giáo dục đạo đức, giáo dục văn hoá, khoa học kỹ thuật và quân sự, giáo dục lao động – nghề nghiệp, giáo dục sức khoẻ và thể chất, giáo dục nhân

cách, thẩm mỹ, pháp luật… Trong Thư gửi các cán bộ giáo dục, học sinh, sinh viên các trường và các lớp bổ túc văn hoá, ngày 31 – 8 – 1960, Hồ Chí Minh đã

nêu rõ: “Trong việc giáo dục và học tập, phải chú trọng đủ các mặt: đạo đức cách mạng, giác ngộ xã hội chủ nghĩa, văn hoá, kỹ thuật, lao động và sản xuất” [22; tr 190] Trong đó, Người đặc biệt coi trọng, đề cao vai trò của việc giáo dục đạo đức cách mạng và coi đó là một trong những nhân tố cơ bản góp phần hoàn thiện nhân cách cho thanh niên

Trước hết, theo Người mục đích của việc giáo dục, bồi dưỡng đạo đức cách mạng cho thanh niên là nhằm giúp họ trở thành những công dân tốt, người lao động tốt, người chiến sĩ tốt, người chủ xứng đáng của đất nước và là người cách mạng chân chính…Đó là những con người “vừa có đức vừa có tài”, “vừa hồng vừa chuyên” Trong mối quan hệ “đức - tài”, “hồng - chuyên” đó, Hồ Chí Minh coi “đạo đức là gốc của người cách mạng”, là vấn đề có ý nghĩa quyết định của việc xây dựng con người mới Người dạy: “Thanh niên ta phải thấm nhuần tinh thần làm chủ nước nhà và phải trau dồi đạo đức của người cách mạng” [25; tr.31] Bởi vì “Cũng như sông thì có nguồn mới có nước, không có

nguồn sông cạn Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân” [17; tr.252] Chính nhờ có đạo đức cách mạng mà mỗi thanh niên có thể tự phấn đấu hoàn thiện mình, hình thành năng lực để hoàn thành nhiệm vụ cách mạng vẻ vang Vì vậy, đạo đức cách mạng là nền tảng vững chắc

để thanh niên hoàn thành nhiệm vụ vẻ vang của mình

Xuất phát từ tư tưởng coi đạo đức là nền tảng của người cách mạng, Hồ Chí Minh đã có rất nhiều bài nói, bài viết đề cập đến vấn đề giáo dục đạo đức cách mạng Đặc biệt trong 5 điểm Bác dạy thanh niên và 5 điều Bác dạy thiếu nhi đều toát lên một sự quan tâm sâu sắc về việc giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh thiếu niên – những người chủ tương lai của đất nước Đặc biệt, Người

đã nêu lên những nội dung cụ thể về giáo dục, rèn luyện đạo đức cách mạng cho thanh niên Đó là giáo dục những phẩm chất đạo đức cơ bản, cần thiết cho thanh niên Cụ thể là

-Thứ nhất, giáo dục thanh niên trung với nước, với Đảng, hiếu với nhân dân

Có thể thấy, khi nói tới giáo dục đạo đức cách mạng, vấn đề quan trọng hàng đầu được Hồ Chí Minh quan tâm là làm cho thanh niên nhận thức được rằng: đạo đức cách mạng là tuyệt đối trung thành với Tổ quốc, với Đảng và hiếu với nhân dân Thực ra, khái niệm “trung, hiếu” vốn là những khái niệm đạo đức

đã có trong tư tưởng đạo đức truyền thống Việt Nam và phương Đông nhưng đã được Hồ Chí Minh sử dụng và đưa vào những nội dung mới Trước kia, trong thời kỳ phong kiến là trung quân, trung thành với vua vì vua và nước là một, vua là nước, nước là nước của vua Còn hiếu thì chỉ thu hẹp trong phạm vi gia đình là con cái phải hiếu thảo với cha mẹ, phải chăm sóc phụng dưỡng cha mẹ Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, khái niệm “trung, hiếu” đã được nâng cao, phát triển mang tính cách mạng, vượt qua được hạn chế của những quan niệm truyền

thống Bởi vì theo Người: “Đạo đức ngày nay cao rộng hơn; không phải chỉ có hiếu với cha mẹ mà phải trung với nước, hiếu với dân” Đây là chuẩn mực đạo đức có ý nghĩa quan trọng hàng đầu Theo đó, trung với nước là trung thành với

sự nghiệp dựng nước và giữ nước Muốn có lòng trung với nước thì phải giáo dục cho thanh niên tinh thần yêu nước nồng nàn, sâu sắc Về nội dung này, Hồ Chí Minh nói rất rõ: yêu Tổ quốc là cái gì trái với quyền lợi của Tổ quốc, chúng

ta kiên quyết chống lại Tư tưởng quán xuyến của Người là Tổ quốc luôn gắn liền với nhân dân vì nước là nước của dân và dân là người chủ của đất nước Vì vậy, yêu nước hay trung với nước là làm sao cho “dân giàu, nước mạnh” – điều này đã được Hồ Chí Minh đưa ra từ rất sớm ngay sau khi miền Bắc được hoàn toàn giải phóng

Trung với Đảng, theo Hồ Chí Minh là phải giáo dục cho thanh niên có được những đức tính trung thực, ngay thẳng, không tà, không làm việc ác Ngoài lợi ích của Đảng, của Tổ quốc, của cách mạng không có lợi ích riêng Lúc được giao việc thì bất kỳ việc to nhỏ đều ra sức làm cẩn thận, có hiệu quả

và phải biết làm việc có lợi, tránh việc có hại cho Đảng Đó là những nội dung hết sức sinh động, cụ thể vừa là thước đo, vừa là chỉ dẫn không chỉ riêng đối với thanh niên mà còn cho tất cả những ai tự nguyện chiến đấu dưới ngọn cờ của Tổ quốc, của Đảng

Mặt khác, theo Hồ Chí Minh phải giáo dục cho thanh niên có được tấm lòng hiếu thảo Nếu như Nho giáo chỉ giới hạn chữ hiếu đối với cha mẹ thì Hồ Chí Minh một mặt luôn nhắc nhở thanh niên phải kính trọng và thương yêu cha

mẹ, mặt khác Người cũng đã mở rộng phạm vi chữ hiếu là hiếu với nhân dân Hiếu với dân như lời dạy của Người là phải giáo dục thanh niên biết yêu mến nhân dân, quý trọng nhân dân, học tập, chiến đấu vì nhân dân, làm cho ai cũng

có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành Phải chăm lo và bảo vệ lợi ích chính đáng của nhân dân, tích cực giúp đỡ nhân dân vượt qua mọi khó khăn trong

cuộc sống để phát triển sản xuất, cải thiện đời sống Đồng thời dám đấu tranh chống lại mọi biểu hiện sách nhiễu nhân dân, gây phiền hà cho nhân dân và luôn dựa vào nhân dân để phát động phong trào thi đua lao động sản xuất, làm cho nhân dân phấn khởi, tin tưởng vào chế độ xã hội chủ nghĩa

- Thứ hai, giáo dục thanh niên cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư

Khi giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh niên, Hồ Chí Minh rất chú trọng đến việc giáo dục những phẩm chất cao quý như: cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư Đây cũng là những khái niệm đạo đức cũ được Hồ Chí Minh tiếp thu, chọn lọc, đưa vào những yêu cầu và nội dung mới Người chỉ ra rằng: phong kiến nêu ra cần, kiệm, liêm, chính nhưng không thực hiện; ngày nay, ta

đề ra cần, kiệm, liêm, chính là cho cán bộ thực hiện làm gương cho nhân dân theo để lợi cho nước, cho dân Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư là một biểu hiện sinh động của phẩm chất “trung với nước, hiếu với dân”

Trong tác phẩm “Cần kiệm liêm chính” tháng 6 – 1949, Hồ Chí Minh đã

có sự phân tích cụ thể về bốn đức tính Trong đó, theo Người “Cần tức là siêng

năng, chăm chỉ, cố gắng dẻo dai…Cần thì việc gì, dù khó khăn mấy cũng làm được…Cần không phải là làm xổi…Cần là luôn cố gắng, luôn luôn chăm chỉ, cả năm cả đời Nhưng không làm quá trớn Phải biết nuôi dưỡng tinh thần và lực lượng của mình, để làm việc cho lâu dài Lười biếng là kẻ địch của chữ Cần”

Còn “Kiệm là tiết kiệm, không xa xỉ, không hoang phí, không bừa bãi”, nhưng Kiệm cũng không phải là bủn xỉn “Liêm” theo Hồ Chí Minh có nghĩa là “trong sạch, không tham lam” “Chính” nghĩa là “không tà, nghĩa là ngay thẳng, đứng

đắn” Giữa các đức tính đó có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, trong đó “cần” và

“kiệm” “ đi đôi với nhau như hai chân của con người – Cần mà không kiệm thì làm chừng nào xào chừng ấy, cũng như một cái thùng không có đáy, nước đổ vào chừng nào chảy hết chừng ấy, không lại hoàn không Kiệm mà không cần thì không tăng thêm, không phát triển được…Cần, kiệm, liêm là gốc rễ của

chính Nhưng một cây cần có gốc rễ, lại cần có cành, lá, hoa, quả mới là hoàn toàn Một người phải cần, kiệm, liêm, nhưng còn phải chính mới là người hoàn toàn” [17; tr 632 – 643] Cần, kiệm, liêm, chính rất cần thiết đối với tất cả mọi

người Vì vậy, năm 1949 với bút danh Chiến Thắng, dưới đầu đề Cần kiệm liêm chính, Hồ Chí Minh đã viết:

“ Trời có bốn mùa: Xuân, Hạ, Thu, Đông

Đất có bốn phương: Đông, Tây, Nam, Bắc

Người có bốn đức: Cần, Kiệm, Liêm, Chính

Thiếu một mùa, thì không thành trời

Thiếu một phương, thì không thành đất

Thiếu một đức, thì không thành người” [17; tr.631]

Điều đó cho thấy sự quan trọng và cần thiết của “Cần, kiệm, liêm, chính” đối với con người Đối với thanh niên là những người chủ tương lai của đất nước thì bốn đức tính đó càng cần thiết hơn bởi lẽ đó là một trong những tiền

đề, điều kiện quan trọng để thanh niên có thể “làm việc, làm người, làm cán bộ,

để phụng sự Đoàn thể, phụng sự giai cấp và nhân dân, phụng sự Tổ quốc và nhân loại”

Gắn liền với bốn đức tính “cần, kiệm, liêm, chính” là “chí công vô tư” Trong đó “chí công” tức là yêu cầu phải rất công minh, chính trực, công bằng, công tâm Còn “vô tư” là không được thiên tư, thiên vị Tựu chung lại “chí công

vô tư” đó là làm việc gì cũng không nghĩ đến mình trước, chỉ biết vì Đảng, vì

Tổ quốc, vì đồng bào; là đặt lợi ích của cách mạng, của nhân dân lên trên hết, trước hết Thực hành chí công vô tư cũng có nghĩa là phải kiên quyết quét sạch chủ nghĩa cá nhân, nâng cao đạo đức cách mạng Vì vậy, trong mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội, Hồ Chí Minh đòi hỏi thanh niên phải tự hỏi mình đã làm