(Luận văn thạc sĩ) sự biến đổi của các trung tâm dịch vụ khoa học và công nghệ dưới tác động của nghị định 115 2005 nđ CP

- Ý nghĩa thực tiễn: + Từ kết quả nghiên cứu lý thuyết về thực trạng hoạt động của một số Trung tâm đã thực hiện chuyển đổi thành công, thực trạng hoạt động của chính Trung tâm dịch vụ K

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

MÃ TRUNG VIỆT

SỰ BIẾN ĐỔI CỦA CÁC TRUNG TÂM DỊCH

VỤ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA NGHỊ ĐỊNH 115/2005/NĐ-CP (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP CÁC TRUNG TÂM DỊCH VỤ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ

CHƯA CHUYỂN ĐỔI)

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ

Hà Nội-2017

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

MÃ TRUNG VIỆT

SỰ BIẾN ĐỔI CỦA CÁC TRUNG TÂM DỊCH

VỤ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA NGHỊ ĐỊNH 115/2005/NĐ-CP (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP CÁC TRUNG TÂM DỊCH VỤ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ

CHƯA CHUYỂN ĐỔI)

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Quản lý Khoa học và Công nghệ

Mã số: 60.34.04.12

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Văn Học

Hà Nội-2017

LỜI CẢM ƠN

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý Khoa học và Công nghệ đề tài

“Sự biến đổi của các Trung tâm dịch vụ Khoa học và Công nghệ dưới tác động của Nghị định 115/2005/NĐ-CP” là kết quả của quá trình cố gắng

không ngừng của bản thân và được sự giúp đỡ, động viên khích lệ của các thầy, bạn bè đồng nghiệp và người thân Qua trang viết này tác giả xin gửi lời cảm ơn tới những người đã giúp đỡ tôi trong thời gian học tập - nghiên cứu khoa học vừa qua

Tôi xin tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc đối với thầy giáo TS.Nguyễn Văn Học đã dành nhiều thời gian, công sức, trực tiếp tận tình hướng dẫn và đóng góp nhiều ý kiến quý báu giúp tác giả hoàn thành đề tài

Xin chân thành cảm ơn Lãnh đạo trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, khoa Khoa học Quản lý đã tạo điều kiện cho tôi hoàn thành tốt công việc nghiên cứu khoa học của mình

Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn đồng nghiệp, đơn vị công tác đã giúp

đỡ tôi trong quá trình học tập và thực hiện Luận văn

Tác giả

Mã Trung Việt

MỤC LỤC

PHẦN I MỞ ĐẦU 7

1 Lý do chọn đề tài: 7

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu: 10

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 15

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 15

5 Mẫu khảo sát 16

7 Giả thuyết nghiên cứu 16

8 Phương pháp nghiên cứu 17

9 Kết cấu của luận văn 18

CHƯƠNG 1.CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỰ CHỦ, TỰ CHỊU TRÁCH NHIỆM VÀ SỰ BIẾN ĐỔI CỦA CÁC TRUNG TÂM DỊCH VỤ KH&CN DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA NGHỊ ĐỊNH 115/2005/NĐ-CP 20

1.1 Các khái niệm công cụ 20

1.1.1 Khái niệm về tổ chức KH&CN công lập 20

1.1.2 Trung tâm dịch vụ KH&CN 26

1.1.3 Chính sách KH&CN 26

1.2 Lý luận về tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các tổ chức KH&CN 28

1.2.1 Tự chủ 28

1.2.2 Tự chịu trách nhiệm 29

1.2.3 Mối quan hệ giữa tính tự chủ và tính trách nhiệm đối với các tổ chức KH&CN công lập 31

1.3.Sự thích nghi của các Trung tâm dịch vụ KH&CN công lập dưới tác động của Nghị định 115/2005/NĐ-CP 34

1.3.1 Sự thích nghi 34

1.3.2.Sự biến đổi của các Trung tâm Dịch vụ KH&CN công lập dưới tác động

của Nghị định 115/2005/NĐ-CP 35

1.4.Tiểu kết chương 1 39

CHƯƠNG 2.PHÂN TÍCH QUÁ TRÌNH CHUYỂN ĐỔI CỦA CÁC TỔ CHỨC DỊCH VỤ KH&CN CÔNG LẬP THEO NGHỊ ĐỊNH 115/2005/NĐ-CP 41

2.1 Thực trạng phát triển của các Trung tâm dịch vụ KH&CN trên địa bàn cả nước 41

2.1.1 Chính sách phát triển KH&CN ở nước ta đối với sự phát triển của các Trung tâm dịch vụ KH&CN 41

2.1.2 Phân bố và tổ chức của các Trung tâm dịch vụ KH&CN 46

2.1.3 Tổng quan về hoạt động của các Trung tâm dịch vụ KH&CN 48

2.2 Tác động của Nghị định 115/2005/NĐ-CP với các Trung tâm dịch vụ KH&CN trên cả nước 53

2.2.1 Tác động của Nghị định 115/2005/NĐ-CP tới hoạt động của các tổ chức KH&CN công lập 53

2.2.2 Tác động của Nghị định 115/2005/NĐ-CP với các Trung tâm dịch vụ KH&CN 56

2.3 Những bất cập trong quá trình chuyển đổi theo Nghị định 115/2005/NĐ-CP của các Trung tâm Dịch vụ KH&CN 62

2.4 Tiểu kết chương 2 69

CHƯƠNG 3.NHẬN DIỆN SỰ BIẾN ĐỔI CỦA CÁC TRUNG TÂM DỊCH VỤ KH&CN DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA NGHỊ ĐỊNH 115/2005/NĐ-CP 71 3.1 Xu thế biến đổi của các tổ chức KH&CN công lập 71

3.1.1 Tái cấu trúc theo hướng đa dạng hóa chức năng 71

3.1.2 Đa dạng hóa nguồn lực tài chính 73

3.1.3 Cơ cấu lại và đổi mới nguồn nhân lực 75

3.2 Những biến đổi của Trung tâm dịch vụ KH&CN Hà Nam sau khi chuyển

sang tự chủ, tự chịu trách nhiệm 76

3.2.1 Giới thiệu sơ lược 76

3.2.2.Những biến đổi của Trung tâm dịch vụ KH&CN Hà Nam sau khi chuyển đổi theo Nghị định 115/2005/NĐ-CP 78

3.3 Đề xuất một số giải pháp thực hiện 85

3.3.1 Giải pháp về nhân sự và chuyên môn nhân sự 85

3.3.2 Giải pháp về cơ sở hạ tầng 87

3.3.3 Giải pháp về quản lý và hợp tác 88

3.4 Điều kiện để thực hiện thành công các giải pháp 90

3.5 Tiểu kết chương 3 94

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 96

TÀI LIỆU THAM KHẢO 100

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Tổng hợp một số số liệu của các Techmart quy mô vùng tổ chức năm

2008 52 Bảng 2.2 Tình hình tài chính giai đoạn 2011-2013 của Trung tâm ứng dụng tiến

bộ KH&CN tỉnh Quảng Ninh 61 Bảng 3.2: Tình hình tài chính giai đoạn 2012 - 2016 của Trung tâm 82

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Hình 2.1 Số lượng đề tài, dự án và hợp đồng chuyển giao CN 57

của các trung tâm dịch vụ KH&CN tính đến hết năm 2009 57

Hình 2.2 Mức giảm kinh phí nhà nước cấp ở ba trung tâm 60

dịch vụ KH&CN Long An, Tiền Giang và Bến Tre từ năm 2005 - 2009 60

Hình 2.3 Biểu đồ tăng kinh phí ngân sách của 60

hai trung tâm dịch vụ KH&CN công lập ở Đồng Tháp và Vĩnh Long 60

Biểu đồ 3.2: Sự tăng giảm của các nguồn tài chính giai đoạn 2012-2015 82

PHẦN I MỞ ĐẦU Tên đề tài:

“Sự biến đổi của các Trung tâm dịch vụ Khoa học và Công nghệ dưới tác động của Nghị định 115/2005/NĐ-CP”(nghiên cứu trường hợp các trung tâm dịch vụ khoa học và công nghệ chưa chuyển đổi)

1 Lý do chọn đề tài:

KH&CN được Đảng và Nhà nước xác định là “Quốc sách hàng đầu”, thúc đẩy phát triển KH&CN là nhiệm vụ then chốt trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đưa nước ta trở thành một nước công nghiệp theo xu hướng hiện đại vào năm 2020.Lần đầu tiên, khoa học, công nghệ được Văn kiện trình Đại hội XII của Đảng đưa vào một mục riêng (mục VI- Phát triển

và ứng dụng khoa học, công nghệ), không gộp vào với các vấn đề khác như giáo dục đào tạo, văn hoá, môi trường như trong các Văn kiện Đại hội trước Việc trình bày thành một mục riêng đã cho thấy tầm quan trọng của khoa học, công nghệ và nhận thức mới của Đảng ta về phát triển khoa học, công nghệ trong giai đoạn phát triển mới của đất nước Muốn hoàn thành sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước vào năm 2020 thì KH&CN cần phát triển phù hợp giữa các vùng – miền, cân đối giữa trung ương và địa phương, đáp ứng yêu cầu hội nhập nhằm nâng cao trình độ công nghệ các ngành kinh tế, các địa phương, nhất là vùng nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa Để thúc đẩy chuyển giao các kết quả nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật mới vào đời sống sản xuất góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế - xã hội ở các địa phương, mạng lưới các Trung tâm ứng dụng tiến bộ KH&CN cũng được thành lập theo thông tư liên tịch số 15/2003/TTLT-BKH&CN-BNV, ngày 15 tháng 7 năm 2003 hướng dẫn chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Sở KH&CN

Năm 2005 Chính phủ ban hành Nghị định 115/2005/NĐ-CP ngày 05 tháng 09 năm 2005 quy định về cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm của tổ chức KH&CN công lập Trung tâm Ứng dụng tiến bộ KH&CN cấp tỉnh là đối tượng thuộc phạm vi điều chỉnh của Nghị định này Việc Chính phủ ban hành Nghị định 115/2005/NĐ-CP nhằm các mục đích:

Tăng cường trách nhiệm và nâng cao tính tích cực, chủ động, năng động, sáng tạo của tổ chức KH&CN và thủ trưởng tổ chức KH&CN

- Tạo điều kiện gắn nghiên cứu và phát triển công nghệ với sản xuất, kinh doanh và đào tạo nhân lực, đẩy nhanh quá trình xã hội hóa các hoạt động KH&CN

- Tạo điều kiện tập trung đầu tư có trọng điểm cho các tổ chức KH&CN

- Nâng cao hiệu quả hoạt động của các tổ chức KH&CN, góp phần tăng cường tiềm lực KH&CN của đất nước

Năm 2006 Bộ KH&CN, Bộ Tài Chính và Bộ Nội vụ ban hành Thông tư liên tịch số: 12/2006/TTLT/BKH&CN-BTC-BNV ngày 05 tháng 6 năm 2006

về Hướng dẫn thực hiện Nghị định số 115/2005/NĐ-CP ngày 05 tháng 9 năm

2005 của Chính phủ quy định cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các tổ chức KH&CN công lập Theo tinh thần của Nghị định, các tổ chức KH&CN công lập được hoàn toàn tự chủ và Nhà nước sẽ không cung cấp ngân sách theo kiểu bao cấp như trước đây

Xét theo chức năng và nhiệm của các Trung tâm ứng dụng tiến bộ KH&CN cấp tỉnh trên cả nước, trong đề tài này, tác giả luận văn gọi tên của các tổ chức nêu trên là các Trung tâm dịch vụ KH&CN khối địa phương Tính đến thời điểm hiện tại, có 35 trên tổng số 63 Trung tâm dịch vụ KH&CN khối địa phương trên cả nước đã có Quyết định của UBND phê duyệt chuyển đổi,

hoạt động theo Nghị định 115/2005/NĐ-CP Dưới tác động của Nghị định 115/2005/NĐ-CP, các Trung tâm chuyển đổi hoạt động đều đã đạt được những thành tựu nhất định, thích nghi và biến đổi đạt được những hiệu quả to lớn góp phần thúc đẩy sự phát triển KH&CN tại các địa phương nói riêng và trên cả nước nói chung, đóng góp một phần không nhỏ vào sự nghiệp phát triển của đất nước Với những kết quả đó, khẳng định rằng Nghị định 115/2005/NĐ-CP là một triết lý đúng đắn trong đổi mơi KH&CN, tạo ra những bước tiến đột phá, phù hợp với xu thế chuyển đổi kinh tế, từ hệ thống kinh tế do nhà nước độc tôn chỉ huy sang hệ thống kinh tế thị trường

Tuy nhiên, đã hơn 10 năm kể từ khi Nghị định 115/2005/NĐ-CP ban hành, ngoài sự chuyển đổi và hoạt động thành công, câu hỏi đặt ra là tại sao vẫn còn 28 Trung tâm dịch vụ KH&CN khối địa phương chưa thể chuyển đổi thành công

Là một nhân viên của Trung tâm dịch vụ KH&CN Hà Nam, trăn trở với quá trình chuyển đổi và với lòng mong mỏi sẽ đóng góp vào sự chuyển đổi thành công của các Trung tâm dịch vụ KH&CN khối địa phương, tôi chọn đề tài này để thực hiện luận văn tốt nghiệp Thạc sỹ của mình

giao nhanh các tiến bộ khoa học công nghệ vào phục vụ sản xuất và đời sông

ở địa phương

- Ý nghĩa thực tiễn:

+ Từ kết quả nghiên cứu lý thuyết về thực trạng hoạt động của một số Trung tâm đã thực hiện chuyển đổi thành công, thực trạng hoạt động của chính Trung tâm dịch vụ KH&CN Hà Nam, đề tài nhận diện những biến đổi của các Trung tâm dịch vụ KH&CN khối địa phương dưới tác động của cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm theo Nghị định 115/2005/NĐ-CP

+ Đề tài thành công trước hết sẽ tạo nên hiệu quả tích cực trong việc thực hiện thành công Nghị định 115/2005/NĐ-CP của Trung tâm dịch vụ KH&CN tỉnh Hà Nam

+ Kết quả của đề tài sẽ làm tài liệu cho các Trung tâm Ứng dụng tiến bộ KH&CN các tỉnh đang thực hiện đề án chuyển đổi trình lên các cấp có thẩm quyền tham khảo

+ Kết quả của đề tài cũng sẽ làm tài liệu cho các Trung tâm hoạt động trên các lĩnh vực khác tham khảo

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu:

Ở Việt Nam hiện chưa có nghiên cứu chính thống nào về cơ chế hoạt động tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các Trung tâm dịch vụ KH&CN khối địa phương Cục Ứng dụng và Phát triển công nghệ giúp Bộ KH&CN thực hiện chức năng quản lý nhà nước và tổ chức thực hiện các hoạt động ứng dụng và phát triển công nghệ trong phạm vi cả nước hiện cũng chưa có nghiên cứu về vấn đề này mà chủ yếu dựa vào các báo cáo của các tổ chức KH&CN công lập mà cụ thể là các Trung tâm ứng dụng tiến bộ KH&CN để hoạch định chung hoạt động của các Trung tâm trong cả nước, chưa có mô hình hoạt

động cụ thể cho từng vùng miền từ đó dẫn đến những hướng dẫn hoạt động chung chung, các Trung tâm không thể phát huy được các hoạt động theo các hướng dẫn này

Tìm hiểu các công trình nghiên cứu về đề tài chuyển đổi của tổ chức KH&CN khối địa phương theo Nghị định 115/2005/NĐ-CP, có thể kể đến các công trình nghiên cứu dưới đây:

1 Luận văn “Điều kiện để thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách

nhiệm theo Nghị định 115/2005/NĐ-CP của Chính phủ đối với các tổ chức KH&CN công lập hiện nay” (Nghiên cứu trường hợp các Trung tâm Ứng dụng Tiến bộ KH&CN các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long)”

của tác giả Đỗ Mạnh Thường

Việc thực hiện chuyển đổi sang cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm theo tinh thần Nghị định 115/2005/NĐ-CP của các tổ chức KH&CN công lập đã

mở ra nhiều cơ hội, song cũng gặp không ít những thách thức và trở ngại Nhiều tổ chức KH&CN công lập sau khi chuyển đổi vẫn không phát huy được

ưu thế của thiết chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm, chưa thể đảm bảo kinh phí hoạt động thường xuyên theo quy định Cùng với quá trính thực hiện chuyển đổi, các chình sách đề cập trong Nghị định để hỗ trợ thúc đẩy tiềm lực hoạt động của tổ chức KH&CN cũng chưa được triển khai kịp thời, thiếu sự quan tâm của các cấp có thẩm quyền…, điều đó đã dẫn đến đa số các tổ chức KH&CN sau chuyển đổi đều hoạt động kém hiệu quả Vậy, nguyên nhân hoạt động kém hiệu quả đó là gí? Từ đó, vấn đề đặt ra là: Điều kiện nào để thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm theo Nghị định 115/2005/NĐ-CP của các tổ chức KH&CN?

Trong quá trính nghiên cứu, tìm hiểu, tổng hợp dữ liệu, phân tìch và đánh giá Tác giả đã đưa ra một số kết quả nghiên cứu từ giả thuyết và được

chứng minh là những điều kiện không thể thiếu, mang ý nghĩa quyết định để các tổ chức KH&CN làm cơ sở thực hiện lộ trính chuyển đổi cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm và hoạt động có hiệu quả, những điều kiện đó phải là: 1- sản phẩm KH&CN phải được thương mại hoá; 2- Nhà nước phải đổi mới cơ chế quản lí vĩ mô về KH&CN

Từ kết quả nghiên cứu trên có thể đi đến kết luận sau:

Một là, quá trính thực hiện chuyển đổi hoạt động sang cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm theo Nghị định số 115/2005/NĐ-CP ngày 05/9/2005 của Chính phủ đối với các tổ chức KH&CN công lập thực tế cho thấy còn thiếu nhiều điều kiện để chuyển đổi, bằng chứng là Nhà nước đã thừa nhận và cho điều chỉnh, bổ sung bằng Nghị định số: 96/2010/NĐ-CP ngày 20/9/2010 của Chình phủ

Hai là, bản chất của mô hính tự chủ, tự chịu trách nhiệm phải bao gồm quyền tự quyết về phương hướng nhiệm vụ KH&CN, tự mở rộng các quan hệ hợp tác với các đối tác khác trong xã hội bình đẳng cùng có lợi, khác với thời

kì kinh tế kế hoạch hoá tập trung

Ba là, với yêu cầu về cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm như vậy, chúng

ta còn thiếu nhiều điều kiện, trong đó điều kiện quan trọng không thể thiếu như đãtrình bày ở trên Những điều kiện này phải là những điều kiện mà chình Nhà nước phải mở ra cho các tổ chức KH&CN

2 Luận văn: “Các yếu tố cơ bản để các trung tâm ứng dụng tiến bộ

khoa học công nghệ cấp tỉnh thực hiện thành công Nghị định 115/2005/NĐ-CP” của tác giả Cao Thanh Hùng:

Qua nghiên cứu thực trạng hoạt động của một số trung tâm Ứng dụng tiến bộ KH&CN các tỉnh Bến Tre, Đồng Tháp, Tiền Giang, Long An, Vĩnh

Long tác giả làm rõ những yếu tố cần và đủ để các tổ chức chuyển đổi tự chủ,

tự chịu trách nhiệm thành công Các yếu tố bao gồm:

Một là, đối với lãnh đạo phải có tư duy tầm nhìn chiến lược, có tư duy đổi mới, luôn sát sao, nhạy bén với tình hình thực tế

Hai là, đối với cơ sở vật chất của Trung tâm phải đáp ứng đầy đủ, đồng

bộ và phù hợp với năng lực công nghệ của Cán bộ viên chức

Ba là, sản phẩm của Trung tâm phải: không ngừng cải tiến mẫu mã sản phẩm, được thị trường chấp nhận, các sản phẩm phải có tính cạnh tranh và đáp ứng nhu cầu thị trường

Bốn là, đối với đội ngũ Cán bộ viên chức phải được chuyên nghiệp hóa,

bố trí chuyên môn phù hợp, phải có năng lực trong nghiên cứu và triển khai, tạo ra sản phẩm mới, cải tiến và phát triển công nghệ

Năm là, Trung tâm cần được hỗ trợ kinh phí hoạt động thường xuyên trong giai đoạn đầu và được cấp vốn lưu động ban đầu

Sáu là, cơ chế, chính sách phải đầy đủ, rõ ràng và cần có hướng dẫn liên ngành cụ thể, kịp thời để việc áp dụng tại các địa phương được thống nhất, thuận lợi và chuẩn xác

Theo tác giả, đảm bảo những yếu tố cơ bản này, Nghị định 115/2005/NĐ-CP sẽ được thực hiện thành công Tuy vậy, đề tài chưa lý giải được vì sao và xu thế chuyển đổi của các Trung tâm Ứng dụng tiến bộ KH&CN bằng việc áp dụng các điều kiện kể trên

3 Luận văn: “Các giải pháp thúc đẩy hoạt động của Trung tâm Ứng

dựng tiến bộ KH&CN địa phương theo cơ chế tự chủ (nghiên cứu trường hợp Trung tâm Ứng dụng tiến bộ KH&CN Thái Bình)”

Trong đề tài này, tác giả đã làm rõ bản chất của tự chủ, tự chịu trách nhiệm, trong đó tác giả đã đề cập đến vấn đề năng lực tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các tổ chức nghiên cứu, tác giả cũng đưa ra các giải pháp để các Trung tâm hoạt động hiệu quả khi chuyển đổi Tuy nhiên, sau khi đưa ra các giải pháp, đề tài vẫn chưa đề cập đến những thay đổi khi thực hiện thành công các giải pháp

4 Hoàng Xuân Long, đề tài cấp Bộ năm 2006 về “quyền tự chủ và năng lực tự chủ của tổ chức nghiên cứu triển khai” Trong đề tài này, tác giả đã làm

rõ bản chất của tự chủ, tự chịu trách nhiệm, đặc biệt nhấn mạnh về vấn đề năng lực tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các tổ chức nghiên cứu Tuy nhiên, tác giả ít đề cập đến các trường hợp cụ thể, càng không đi sâu vào các trung tâm dịch vụ KH&CN như đề tài luận văn này mong muốn

5 Hoàng Văn Tuyên với đề tài cấp bộ năm 2001 về “Nghiên cứu cơ chế

hoạt động của các viện NC-TK tự chủ tài chính” đã làm rõ:

- Các hình thức tổ chức tạo điều kiện tự chủ tài chính cho các viện;

- Cơ chế tài chính đảm bảo cho viện NC-TK tự chủ tài chính;

- Vai trò của nhà nước đối với các viện NC-TK tự chủ tài chính;

- Quá trình nâng cao tính tự chủ cho các viện NC-TK

- Các nỗ lực của nhà nước trên phương diện pháp lý

6 Nguyễn Minh Nga năm 2003 với đề tài cấp cơ sở về “phát triển các

loại hình dịch vụ KH&CN” đã làm rõ:

- Phân loại các dịch vụ KH&CN

- Thiết kế hệ thống các tổ chức cung cấp dịch vụ KH&CN

- Cơ chế quản lý mạng lưới các tổ chức dịch vụ KH&CN

Còn có nhiều tác giả nghiên cứu về vấn đề trên đây Các đề tài cũng đã làm rõ được bản chất của thiết chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm, đi sâu vào các vấn đề cản trở quá trình thực hiện tự chủ, tự chịu trách nhiệm đồng thời đưa

ra các giải pháp để chuyển đổi thành công Sau khi chuyển đổi thành công, các Trung tâm dịch vụ KH&CN khối công lập khối địa phương sẽ biến đổi thế nào, cụ thể với trường hợp Trung tâm Dịch vụ KH&CN Hà Nam dưới tác động của Nghị định 115/2005/NĐ-CP, sẽ được làm rõ trong luận văn

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục tiêu tổng quát: Nhận diện sự biến đổi của Trung tâm dịch vụ

KH&CN Hà Nam khi chuyển đổi hình thức hoạt động theo Nghị định 115/2005/NĐ-CP

- Đề xuất một số giải pháp chính sách đảm bảo thực hiện thành công sự thay đổi của các Trung tâm dịch vụ KH&CN công lập khối địa phương theo Nghị đinh 115/2005/NĐ-CP

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tƣợng nghiên cứu:

Hoạt động của các Trung tâm dịch vụ KH&CN trên cả nước nói chung

và khối địa phương nói riêng trước và sau khi ban hành Nghị định 115/2005/NĐ-CP

4.2 Phạm vi nghiên cứu:

- Phạm vi thời gian: diễn biến sự kiện được giới hạn từ năm 2005 đến

nay

- Phạm vi nội dung: nghiên cứu về việc chuyển đổi hình thức hoạt động

theo Nghị định 115/2005/NĐ-CP của các Trung tâm dịch vụ KH&CN khối địa phương

5 Mẫu khảo sát

- Trung tâm Trung tâm dịch vụ KH&CN Hà Nam và một số Trung tâm dịch vụ KH&CN khối địa phương theo mặt cắt: thực trạng hoạt động, năng lực tự chủ và quá trình chuyển đổi theo 115/2005/NĐ-CP

6 Câu hỏi nghiên cứu

6.1 Câu hỏi chính:

Các Trung tâm dịch vụ KH&CN khối địa phương thay đổi như thế nào dưới tác động của Nghị định 115/2005/NĐ-CP?

6.2 Câu hỏi phụ:

- Bản chất của thiết chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm là gì?

- Tác động của thiết chế đó với các Trung tâm dịch vụ KH&CN công lập khối địa phương như thế nào?

7 Giả thuyết nghiên cứu

7.1 Giả thuyết chính:

Các Trung tâm dịch vụ KH&CN công lập khối địa phương thay đổi theo hướng tự quyền về tổ chức – tái cấu trúc; lựa chọn và thực hiện nhiệm vụ sát với nhu cầu thị trường trên cơ sở năng lực tự chủ của mình

- Thiết chế tự chủ gồm tự chủ về tổ chức, nhân sự, tài chính, các quan

hệ theo hướng tự quản – phi chủ quản

- Tác động của Nghị định 115/2005/NĐ-CP đối với các Trung tâm dịch

vụ KH&CN khối địa phương theo hướng tăng cường tinh thần tự chủ, năng lực tự chủ của các tổ chức này

8 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

8.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu:

Thống kê, tổng hợp kế thừa và sử dụng tài liệu sơ cấp và thứ cấp, kết quả nghiên cứu của các công trính đã được công bố có liên quan đến đề tài nghiên cứu của luận văn

Phân tích, tổng hợp các số liệu thu thập được từ các nguồn: kỷ yếu “Hội nghị về hoạt động các trung tâm ứng dụng tiến bộ KH&CN lần thứ VIII, tháng 10/2015”, báo cáo “Tổng hợp tình hình hoạt động của các Trung tâm ứng dụng tiến bộ KH&CN năm 2015”, đề án chuyển đổi theo Nghị định 115/2005/NĐ-CP các tỉnh Hà Nam, Quảng Ninh, Bắc Giang,…

- Phương pháp phân tích tài liệu: tìm hiểu các tài liệu về:

* Hệ thống lý thuyết về tổ chức KH&CN;

* Những quy định về quản lý nhà nước đối với hoạt động KH&CN;

* Quá trình thực hiện Nghị định 115/2005/NĐ-CP của các tổ chức KH&CN nói chung và của các trung tâm dịch vụ KH&CN khối địa phương nói riêng

8.2 Phương pháp phỏng vấn chuyên gia

Tiến hành phỏng vấn sâu, kết hợp với quan sát tại một số Trung tâm dịch

vụ KH&CN khối địa phương như: Trung tâm ứng dụng tiến bộ KH&CN tỉnh

Hà Nam, Trung tâm ứng dụng tiến bộ KH&CN tỉnh Bắc Giang, Trung tâm ứng dụng tiến bộ KH&CN tỉnh Quảng Ninh …

- Phương pháp phỏng vấn: Tiến hành phỏng vấn sâu các đối tượng:

* Các nhà nghiên cứu công tác trong các tổ chức KH&CN thuộc diện quy định trong Nghị định 115/2005/NĐ-CP, bao gồm: người lãnh đạo, cán bộ Phòng Tổ chức, Ban Kế hoạch Tài chính, Trung tâm Đào tạo, tư vấn và nghiên cứu viên

* Các chuyên gia trong lĩnh vực tổ chức hoạt động KH&CN

8.3 Phương pháp phân tích chính sách:

- Việc thực hiện Nghị định 115/2005/NĐ-CP của các tổ chức KH&CN

- Thái độ, phản ứng của nhà nghiên cứu trong các tổ chức KH&CN đối với việc chuyển đổi hình thức hoạt động của tổ chức KH&CN công lập khối địa phương

9 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và khuyến nghị, phần nội dung của đề tài gồm 3 chương chính có kết cấu như sau:

Chương 1 Cơ sở lý luận về tự chủ, tự chịu trách nhiệm và sự biến đổi của các Trung tâm dịch vụ KH&CN dưới tác động của nghị định 115/2005/NĐ-CP

1.1 Các khái niệm công cụ

1.2 Lý luận về tự chủ, tự chịu trách nhiệm của tổ chức KH&CN

1.3 Sự thích nghi của các Trung tâm dịch vụ KH&CN công lập dưới tác động của Nghị định 115/2005/NĐ-CP

Chương 2 Phân tích thực trạng quá trình chuyển đổi của các tổ chức dịch vụ KH&CN công lập theo Nghị định 115/2005/NĐ-CP

2.1 Thực trạng phát triển của các Trung tâm dịch vụ KH&CN trên địa bàn cả nước

2.2 Tác động của nghị định 115/2005/NĐ-CP với các Trung tâm dịch

vụ KH&CN trên cả nước

2.3 Những bất cập trong quá trình chuyển đổi theo nghị định 115/2005/NĐ-CP của các Trung tâm dịch vụ KH&CN

Chương 3 Nhận diện xu thế biến đổi của các Trung tâm KH&CN công lập dưới tác động của Nghị định 115/2005/NĐ-CP

3.1 Xu thế biến đổi của các tổ chức KH&CN công lập

3.2 Những biến đổi của Trung tâm dịch vụ KH&CN Hà Nam sau khi chuyển sang tự chủ, tự chịu trách nhiệm

3.3 Đề xuất một số giải pháp cho sự biến đổi

3.4 Điều kiện để thực hiện thành công các giải pháp

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỰ CHỦ, TỰ CHỊU TRÁCH

NHIỆM VÀ SỰ BIẾN ĐỔI CỦA CÁC TRUNG TÂM DỊCH VỤ

KH&CN DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA NGHỊ ĐỊNH 115/2005/NĐ-CP

1.1 Các khái niệm công cụ

1.1.1 Khái niệm về tổ chức KH&CN công lập

Y học cho rằng trong sinh vật đơn bào, các tế bào đơn lẻ thực hiện tất

cả các chức năng sống, nó hoạt động một cách độc lập Tuy nhiên, sinh vật đa bào có mức độ khác nhau của tổ chức cơ thể của chúng Mỗi tế bào có thể thực hiện chức năng cụ thể riêng nhưng tuân thủ mục đích chung vì lợi ích của toàn bộ cơ thể và vì thế các tế bào trở nên phụ thuộc lẫn nhau, liên kết với nhau vì mục đích chung này Xét theo quan điểm hệ thống, tổ chức sinh vật

đa bào là một hệ thống tổ chức phức tạp nhất và chuẩn chỉnh nhất

Theo tiếp cận xã hội học, tổ chức được xem như là một thực thể xã hội tập hợp các nhóm người khác nhau để thực hiện mục tiêu - nhiệm vụ nào đó Xét theo khía cạnh luật pháp học, tổ chức là đơn vị có tư cách pháp nhân, có điều lệ hoạt động và có trụ sở giao dịch Tư cách pháp nhân được hiểu là quyền được tố tụng và bị tố tụng

Như vậy, luận văn cho rằng tổ chức là một thực thể xã hội hoặc quá trình liên kết con người với phương tiện – công cụ để thực hiện một mục tiêu

- nhiệm vụ nào đó Ví dụ, trung tâm dịch vụ KH&CN là một tổ chức bao gồm các nhân sự với chuyên môn khác nhau để thực hiện nhiệm vụ cung cấp dịch

vụ KH&CN cho xã hội; quá trình thương mại điện tử - liên kết con người với máy tính – mạng internet để thực hiện các thương vụ v.v…

b) Tổ chức KH&CN

Theo Luật KH&CN 2013, tổ chức KH&CN “là tổ chức có chức năng chủ yếu là nghiên cứu khoa học, nghiên cứu triển khai và phát triển công nghệ, hoạt động dịch vụ KH&CN, được thành lập và đăng ký hoạt động theo quy định của pháp luật.” [17, tr 2]

Theo Luật này, tổ chức KH&CN bao gồm các tổ chức nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, các trường cao đẳng và đại học, các tổ chức dịch

vụ KH&CN Các loại hình tổ chức KH&CN này có thể là các tổ chức thuộc Chính phủ, bộ và cơ cơ quan ngang bộ, Ủy ban nhân dân các cấp; thuộc các hiệp hội xã hội nghề nghiệp, tập thể tự nguyện, tư nhân, liên doanh liên kết với nước ngoài (có yếu tố nước ngoài), thuộc doanh nghiệp v.v…

Theo nghị định 35-HĐBT ngày 28 tháng 2 năm 1993 thì tổ chức KH&CN có quyền được thực hiện đồng thời 3 hoạt động: Hoạt động nghiên cứu khoa học và triển khai kỹ thuật; hoạt động đào tạo và bồi dưỡng; hoạt động sản xuất kinh doanh Theo đó, viên nghiên cứu, trường đại học có thể là chủ sang lập các doanh nghiệp trực thuộc hoặc phối thuộc

Hệ thống các tổ chức KH&CN nước ta sau khi ban hành Nghị định 35 –HĐBT bao gồm: các viện nghiên cứu và triển khai thuộc mọi thành phần kinh tế, trong trường đại học, thuộc doanh nghiệp Đây là một hệ thống mở,

đa dạng về hoạt động và hình thức tổ chức cũng như hình thức sở hữu được hình thành dưới tác động của thiết chế tự do hóa của Nghị định này

Theo Vũ Cao Đàm [8; tr.292] các mô hình tổ chức KH&CN có thể bao gồm bốn mô hình cơ bản như sau:

- Mô hình I: là mô hình cổ điển nhất, trong đó các tổ chức NC&TK thực hiện trọn vẹn các giai đoạn của quá trình NC&TK, còn các doanh nghiệp chỉ làm nhiệm vụ sản xuất và tiếp tục phát triển công nghệ trong sản xuất Giữa tổ chức NC&TK và doanh nghiệp tồn tại các công ty tư vấn đóng vai trò cầu nối

từ NC&TK tới sản xuất

- Mô hình II: là một nỗ lực của doanh nghiệp hướng tới làm chủ công nghệ mới bằng cách tự mình làm triển khai, từ khâu chế tạo vật mẫu sản phẩm mới (prototype), làm pilot để xây dựng công nghệ và sản xuất loạt “0”, đưa vào sản xuất công nghiệp và tiếp tục phát triển công nghệ trong sản xuất

- Mô hình III: tổ chức NC&TK tạo ra các doanh nghiệp KH&CN (xí nghiệp spin-off), chuyển toàn bộ khâu “triển khai” vào doanh nghiệp này, đồng thời để doanh nghiệp này kiêm luôn cả chức năng của một công ty tư vấn

- Mô hình IV: doanh nghiệp KH&CN kéo dài chức năng về phía trước, bắt đầu từ nghiên cứu ứng dụng qua triển khai tới tư vấn

Với các dẫn liệu trên, Luận văn cho rằng, tổ chức KH&CN là tổ chức

có tư cách pháp nhân được thực hiện các hoạt động nghiên cứu Khoa học và phát triển công nghệ, đào tạo và tái đào tạo nhân lực KH&CN, sản xuất kinh doanh và cung cấp các dịch vụ có liên quan

Như vậy, hoạt động của tổ chức KH&CN có thể bắt đầu từ nảy sinh ý tưởng, nghiên cứu, triển khai, thiết kế thử nghiệm, nắm vững sản xuất qua seri

0 tiến tới sản xuất đại trà và phổ cập thị trường Tuy nhiên cần nhấn mạnh

rằng do ưu thế của mình, các tổ chức KH&CN nên sản xuất những sản phẩm thâm dụng tri thức, những sản phẩm có sức cạnh tranh cao mà doanh nghiệp thông thường không thể sản xuất được Điều này đặc biệt quan trọng đối với các trung tâm dịch vụ KH&CN khối địa phương nơi phải canh tranh gay gắt với các loại hình khuyến công, khuyến nông, khuyến ngư v.v…

c) Tổ chức KH&CN công lập

Nghị định 16/2015/NĐ-CP quy định về tổ chức sự nghiệp công lập như sau: “Đơn vị sự nghiệp công lập do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản lý nhà nước (sau đây gọi là đơn vị sự nghiệp công).”[5, tr 1]

Căn cứ quy định này, từ các phân tích tại mục b) trên đây luân văn có thể rút ra định nghĩa tổ chức KH&CN công lập là tổ chức KH&CN do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước thành lập đặt trực thuộc các bộ, cơ quan ngang bộ, Ủy ban nhân dân các cấp Các tổ chức này là những đơn vị sự nghiệp trong bộ máy quản lý nhà nước, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch

vụ công cũng như á công

Các tổ chức KH&CN công lập có tư cách pháp nhân, có con dấu và tài khoản riêng, do cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền quyết định thành lập, gồm:

+ Tổ chức nghiên cứu khoa học là những tổ chức hoạt động trong lĩnh vực nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu chiến lược, chính sách phục vụ quản lý nhà nước không thuộc diện bắt buộc chuyển đổi

+ Tổ chức nghiên cứu khoa học và triển khai công nghệ: là những tổ chức nghiên cứu và thực nghiệm các công nghệ mới và sản phẩm mới

Các tổ chức KH&CN công lập được tổ chức dưới các hình thức: viện, trung tâm, trạm, trại (nghiên cứu, quan trắc, thử nghiệm) và các cơ sở nghiên cứu và phát triển khác thuộc Nhà nước

+ Tổ chức NC&TK: có chức năng nghiên cứu khoa học và triển khai thực nghiệm nhằm tạo ra các bước phát triển KH&CN, sẵn sàng cho việc áp dụng vào dự trữ công nghệ

+ Các Viện nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu chiến lược, chính sách là những tổ chức KH&CN công lập có chức năng, nhiệm vụ phục vụ quản lý Nhà nước

d) Năng lực nghiên cứu khoa học của tổ chức KH&CN

Với cách tiếp cận theo các yếu tố đầu vào của hoạt động NC&TK, năng lực NC&TK thường được xem xét trên các yếu tố cơ bản là nhân lực, tài chính, thông tin KH&CN và cơ sở vật chất kỹ thuật phục vụ NC&TK

- Về nhân lực, năng lực NC&TK của một tổ chức thể hiện qua số

lượng, cơ cấu về trình độ chuyên môn, về biên chế (chính nhiệm, kiêm nhiệm, hợp đồng), về giới tính của nhân lực tham gia hoạt động NC&TK và khả năng đáp ứng các yêu cầu của hoạt động này Theo OECD, nhân lực NC&TK

là toàn bộ những người trực tiếp tham gia vào các hoạt động NC&TK và những người thực hiện các dịch vụ trực tiếp cho hoạt động NC&TK như cán

bộ quản lý, cán bộ hành chính, nhân viên văn phòng trong đơn vị NC&TK Ngoài ra năng lực về nhân lực còn được thể hiện qua việc phối hợp sử dụng nhân lực ( chuyên gia) ở bên ngoài và tình hình đào tạo bồi dưỡng, nâng cao trình độ nhân lực bên trong tổ chức

- Về thông tin KH&CN, năng lực NC&TK biểu hiện qua nguồn thông

tin được dự trữ, cập nhật, sử dụng và cơ sở hạ tầng kỹ thuật đi kèm để phục

vụ cho việc quản lý, sử dụng nguồn thông tin đó Ngoài ra năng lực về thông

tin còn thể hiện qua mức độ cập nhật, sử dụng, tính đa dạng và độ tin cậy của nguồn cung cấp thông tin đầu vào Nguồn thông tin KH&CN có thể gồm một

số loại như sau:

+ Thông tin nguyên liệu như sách, báo cáo khoa học trong và ngoài ngành, số liệu thống kê, các tài liệu về chuyên ngành KH&KT có liên quan, các sổ tay tiêu chuẩn về kinh tế - kỹ thuật, các văn bản chính sách của Nhà nước

+ Thông tin về phương pháp như các tài liệu về phương pháp nghiên cứu và xử lý dữ liệu khoa học chuyên ngành và ngoài ngành, hoặc về các phương pháp có thể sử dụng cho hoạt động NC&TK + Thông tin về các nguồn lực như thông tin về các tổ chức KH&CN và nguồn nhân lực có thể phối hợp trong NC&TK, về các nguồn tài chính, các tổ chức tài trợ có tiềm năng có thể khai thác phục vụ hoạt động NC&TK

- Về tài chính, năng lực NC&TK biểu hiện qua khả năng huy động các

nguồn kinh phí để đầu tư cho hoạt động NC&TK và mức độ đáp ứng yêu cầu của hoạt động này Tính đa dạng của các nguồn kinh phí là yếu tố thể hiện sức mạnh và tính năng động của tổ chức biết khai thác các nguồn lực tài chính khác nhau để phát triển năng lực nghiên cứu Các nguồn tài chính ở đây có thể là từ ngân sách Nhà nước, từ hoạt động của tổ chức, từ các tổ chức tài trợ trong và ngoài nước, từ các hợp đồng NC&TK và chuyển giao công nghệ với các đối tác khác

Ngoài ra các phương thức cấp phát và thanh toán, việc hình thành Quỹ phát triển KH&CN, cũng là yếu tố giúp nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực tài chính trong hoạt động NC&TK

- Về cơ sở vật chất kỹ thuật phục vụ NC&TK, năng lực NC&TK

được thể hiện chủ yếu qua việc tổ chức các cơ sở phục vụ NC&TK như các

phòng thí nghiệm, labô công nghệ, cơ sở thực nghiệm, sản xuất thử, gia công, chế tạo, thử nghiệm, giám định chất lượng sản phẩm (từ sản xuất thử)…; tình hình đầu tư trang thiết bị phục vụ NC&TK tại các cơ sở này và mức độ đáp ứng yêu cầu hoạt động NC&TK Bên cạnh đó khả năng phối hợp với các cơ

sở bên ngoài qua các hình thức thuê thiết bị, đặt hàng hoặc hợp tác thực hiện…cũng là yếu tố góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu của tổ chức

Đối với các tổ chức NC&TK có NC&TK là hoạt động chính, nên ngoài

4 yếu tố trên, cơ chế và tổ chức hoạt động (tính linh hoạt, năng động, phù hợp với hoạt động NC&TK…) cũng sẽ là yếu tố có ảnh hưởng đến năng lực NC&TK

1.1.2 Trung tâm dịch vụ KH&CN

Theo Luật Khoa học và Công nghệ 2013, Dịch vụ KH&CN là hoạt động phục vụ, hỗ trợ kỹ thuật cho việc nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ; hoạt động liên quan đến sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, đo lường, chất lượng sản phẩm, hàng hóa, an toàn bức xạ, hạt nhân và năng lượng nguyên tử; dịch vụ về thông tin, tư vấn, đào tạo, bồi dưỡng, phổ biến, ứng dụng thành tựu khoa học và công nghệ trong các lĩnh vực kinh tế - xã hội

Như vậy, có thể định nghĩa về trung tâm dịch vụ KH&CN là tổ chức chuyên thực hiện các dịch vụ KH&CN, hoạt động dưới sự điều chỉnh của Luật Khoa học và công nghệ và những quy định pháp luật khác có liên quan của Nhà nước

1.1.3 Chính sách KH&CN

a) Chính sách

Có nhiều định nghĩa khác nhau về chính sách, ví dụ như:

- Chính sách là một tập hợp biện pháp, có thể là một biện pháp kích thích kinh tế, một biện pháp động viên tinh thần, một mệnh lệnh hành chính hoặc một ưu đãi đối với các các nhân hoặc các nhóm xã hội

- Chính sách là một tập hợp biện pháp được thể chế hóa dưới dạng các đạo luật, pháp lệnh, sắc lệnh; các văn bản dưới luật như nghị định, thông tư, chỉ thị của chính phủ; hoặc các văn bản quy định nội bộ của một tổ chức, chẳng hạn như một doanh nghiệp

- Chính sách phải tác động vào động cơ hoạt động của các cá nhân và nhóm xã hội Đây phải là nhóm đóng vai trò động lực trong việc thực hiện một mục tiêu nào đó, dựa vào những thang bậc giá trị khác nhau về nhu cầu

mà tạo động cơ cho đối tượng chính sách

- Chính sách phải hướng động cơ của các cá nhân và nhóm xã hội nói trên vào một mục tiêu nào đó của hệ thống xã hội như mục tiêu kinh doanh của doanh nghiệp, mục tiêu phát triển của một địa phương hay mục tiêu bảo

vệ đất nước của một quốc gia

Luận văn cho rằng chính sách là một tập hợp các mục tiêu và giải pháp với tư cách là phương tiện để giành đạt mục tiêu

b) Chính sách KH&CN

Chính sách KH&CN là tập hợp có hệ thống các mục tiêu (hướng nội và hướng ngoại) và các giải pháp xây dựng nguồn lực (nhân lực, tài lực, vật lực, tin lực và năng lực quản lý) thực hiện các mục tiêu phát triển KH&CN để KH&CN thật sự trở thành công cụ đắc lực phục vụ phát triển bền vững nền kinh tế-xã hội xét theo mọi bình diện

Như vậy, hai mục tiêu cao nhất song hành là mục tiêu phát triển cho KH&CN và mục tiêu phục vụ hệ thống ngoài – hệ thống kinh tế - xã hội Không thể không “tu thân” nếu muốn “trị quốc - bình thiên hạ”, vì vậy mục tiêu xây dựng một nền KH&CN mạnh luôn đi trước một bước là rất cần thiết

để phục vụ tốt nhất cho phát triển kinh tế - xã hội Mục tiêu lớp thứ 2 của cây mục tiêu là các mục tiêu thành phần: mục tiêu xây dựng các nguồn lực Ví dụ, mục tiêu đổi mới cơ chế quản lý, mục tiêu xây dựng và phát triển nguồn nhân lực KH&CN, mục tiêu phát triển hệ thống thông tin KH&CN, mục tiêu phát triển hệ thống các tổ chức KH&CN v.v…Đần dần hệ thống sẽ phân giã thành các giải pháp cụ thể

Ngoài ra, cần nói thêm rằng KH&CN luôn là công cụ để thúc đẩy phát triển và không phải là động lực phát triển kinh tế - xã hội mà ngược lại kinh tế

- xã hội là động lực phát triển KH&CN xét theo cả nghĩa rộng lẫn nghĩa hẹp Điều này hết sức quan trọng cho sự chuyển đổi của các tổ chức KH&CN công lập dưới tác động của Nghị định 115/2005/NĐ-CP

1.2 Lý luận về tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các tổ chức KH&CN 1.2.1 Tự chủ

Thuật ngữ “tự chủ” (Autonomy) đi với nhiều từ khác nhau, tạo ra các cụm từ với khái niệm khác nhau như: tự chủ tài chính, tự chủ về kinh tế, tự chủ về chuyên môn, tự chủ của tổ chức, cơ quan Thuật ngữ tự chủ trong các cụm từ trên được hiểu là sự chủ động, tự quyết của chủ thể được tự quyết định một số lĩnh vực, một số mặt nào đó Theo đó, thực hiện tự chủ là một sự chia

sẻ quyền lực, giao quyền cho cấp dưới nhiều hơn, giảm bớt sự tập trung hóa

và như vậy sẽ tăng hiệu quả quản lý của các cấp trong bộ máy quản lý Các cấp quản lý cần có thông tin đầy đủ hơn, nhất là trong quá trình phát triển ngày càng phức tạp của xã hội hiện đại, Nhà nước sẽ khuyến khích việc tự điều hành cấp dưới

Nguyên tắc tự chủ là cho phép tự do cần thiết, không có sự can thiệp của bên ngoài, trong việc sắp xếp tổ chức và điều hành nội bộ cũng như phân

ngoài phần cấp phát của Nhà nước; tự chủ trong việc tuyển dụng nhân lực và

bố trí điều kiện cho họ; tự do trongviệc điều hành giảng dạy và nghiên cứu Khi một tổ chức được tự chủ thì tổ chức đó sẽ tự mình quyết định các mục tiêu và thực hiện các mục tiêu, ưu tiên này nếu các tổ chức đó phục vụ xã hội ngày một tốt hơn

Tính tự chủ là một phạm trù khách quan, phản ánh thuộc tính tự do, bình đẳng của các của một tổ chức được Nhà nước nhận thức và thể chế hóa thành văn bản, chỉ thị, quyết định và áp dụng đối với thực thể nào đó gọi là quyền tự chủ Khác với tính tự chủ, quyền tự chủ là một phạm trù mang tính chủ quan, phụ thuộc vào nhận thức của chủ thể quản lý, ra quyết định công nhận sự tự chủ của thực thể với mức độ khác nhau

Tự chủ của tổ chức KH&CN thường gắn liền với tự do trong hoạt động KH&CN, tuy nhiên chúng không đồng nghĩa với nhau Tự do trong hoạt động KH&CN là một yếu tố cần cho tự chủ, song lý tưởng nhất vẫn là hiện diện cả hai Trên thực tế, có thể có tự chủ nhưng không có tự do trong hoạt động KH&CN và ngược lại Tuy nhiên quyền thực hiện, huy động các nguồn tri thức để thực hiện các mục tiêu đã được thông qua, cho dù có bị hạn chế không ít nhưng vẫn được tăng cường trong trường hợp có mức tự chủ cao Các nghiên cứu chỉ ra rằng, tự chủ của các tổ chức khác nhau giữa các nước các địa phương nhưng bất kỳ tổ chức nào cũng đều chịu sự điều chỉnh của chính sách Nhà nước

1.2.2 Tự chịu trách nhiệm

Trách nhiệm được hiểu là phần việc được giao cho hoặc coi như được giao cho, phải bảo đảm làm tròn, nếu kết quả không tốt thì phải gánh chịu phần hậu quả Trách nhiệm cũng bao hàm nghĩa sự ràng buộc đối với lời nói,

hành vi của mình, bảo đảm đúng đắn, nếu sai trái thì phải gánh chịu phần hậu quả

Thuật ngữ tiếng Anh “Accountability” mang nghĩ là tự chịu trách nhiệm Theo từ điển Weber, tự chịu trách nhiệm là trạng thái hoặc phẩm chất đối với việc chịu trách nhiệm, có thể là bị bắt buộc có thể là tự nguyện, chấp nhận trách nhiệm về hành vi của chính mình

Như vậy, tự chịu trách nhiệm là ý thức của chính bản thân chủ thể về bổn phận của mình ý thức về hậu quả từ hành vi của mình, mức độ gánh chịu hậu quả do hành vi của mình gây ra và có hành vi khắc phục hậu quả Tự chịu trách nhiệm trong nhiều trường hợp tuy là một hành vi như hành vi nhận lỗi

và khắc phục hậu quả nhưng đó là kết quả của cả một quá trình nhận thức về thế giới xung quanh thông qua lao động và từ đó hiểu được hậu quả mà hành

vi của mình thực hiện, thể hiện mức độ gánh chịu hậu quả do hành vi của mình gây ra

Tự trách nhiệm đượcphân biệt ra trách nhiệm bên trong và trách nhiệm bên ngoài, tức là trách nhiệm đối với tổ chức nói chung và trách nhiệm tổ chức chính nơi họ làm việc, hoạt động Ở đây liên quan đến chịu trách nhiệm

về các quyền lợi khác nhau, chịu trách nhiệm về chức năng của mình, chịu trách nhiệm với các cơ quan hành pháp, lập pháp và tư pháp về hành vi của đội ngũ nhân lực mà tổ chức đó quản lý về tự đúng đắn và quá trình tạo ra quyết định trong nội bộ tổ chức

Trong quản lý, tự chịu trách nhiệm chính là ý thức của chính bản thân người làm quản lý hoặc người thực hiện công việc về công việc mà mình thực hiện Ý thức này bao gồm ý thức đạo đức đối với xã hội và ý thức pháp lý về công việc cũng như vị trí công việc của chủ thể mà pháp luật quy định

1.2.3 Mối quan hệ giữa tính tự chủ và tính trách nhiệm đối với các tổ chức KH&CN công lập

Trước Nghị định 115/2005/NĐ-CP, các tổ chức KH&CN công lập nằm trong hệ thống quản lý nhà nước, thực hiện công tác nghiên cứu khoa học nhằm phục vụ sự nghiệp khoa học của nước nhà Các tổ chức KH&CN công lập do nhà nước thành lập, được nhà nước cấp kinh phí để thực hiện công việc Do đó, mọi công việc, định hướng nghiên cứu, kinh phí, nhân lực đều do Nhà nước chỉ đạo và các tổ chức này thực hiện theo sự chỉ đạo của cấp trên (Nhà nước) từng công việc cụ thể

Tự chủ, tự chịu trách nhiệm của tổ chức KH&CN là nhằm mục tiêu cụ thể về: giải quyết mối quan hệ quyền sở hữu và quyền sử dụng, đáp ứng những thay đổi trong chính sách KH&CN, đáp ứng xu hướng phát triển mới của KH&CN

Vấn đề quan trọng quyết định đến sự tồn tại của các tổ chức KH&CN

là quyền sở hữu của tổ chức đó “Quyền sở hữu bao gồm 3 quyền năng: quyền chiếm giữ, quyền sử dụng và quyền định đoạt đối tượng sở hữu” Việc tách quyền sử dụng với quyền chiếm giữ và quyền định đoạt đối tượng sở hữu nhằm tạo tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chủ thể sử dụng đối tượng diễn ra khá nhiều và khá sớm Điều đáng nhấn mạnh là sự độc lập của quyền sử dụng chỉ là tương đối, nó vẫn phải đặt trong mối quan hệ ràng buộc với các mặt khác của quyền sở hữu Ngoài việc không thể thay đổi quyền chiếm giữ và quyền định đoạt đối với đối tượng sở hữu, thì hoạt động của tổ chức KH&CN công lập còn phải định hướng phục vụ vào các mục tiêu của Nhà nước, mà chính nhờ có những mục tiêu đó thì các tổ chức nghiên cứu và triển khai Nhà nước mới ra đời

Để hoạt động một cách tự chủ trên thị trường, các tổ chức KH&CN công lập cần có các quyền sử dụng tài sản trong đơn vị nhằm đáp ứng những đòi hỏi của bối cảnh bên ngoài vốn đầy biến động và phức tạp Như vậy, mặc

dù Nhà nước vẫn là chủ thể sở hữu tài sản của tổ chức KH&CN công lập, nhưng chính mỗi tổ chức KH&CN công lập lại là chủ thể sử dụng tài sản đó Đương nhiên, tăng cường quyền cho đơn vị không có nghĩa là loại bỏ quyền của Nhà nước.“Tách quyền sở hữu và quyền sử dụng”, “tách Nhà nước khỏi

tổ chức KH&CN” không phải hiểu theo nghĩa cơ học là đối lập tuyệt đối, tách biệt hoàn toàn giữa chủ thể sở hữu với tổ chức KH&CN công lập Tăng quyền

sử dụng cho đơn vị và “tách quyền sở hữu và quyền sử dụng” thực chất là thiết lập một quan hệ kiểu mới giữa chủ thể sở hữu - Nhà nước và chủ thể sử dụng- tổ chức KH&CN công lập cụ thể

Về nguyên tắc, quyền sở hữu của Nhà nước phải được thể hiện cụ thể trong từng tổ chức KH&CN thông qua:

- Nhà nước có đại diện chủ sở hữu trực tiếp tại các tổ chức KH&CN công lập

- Nhà nước có quyền gián tiếp nhưng quyết định đối với hoạt động nghiên cứu khoa học và triển khai công nghệ của tổ chức KH&CN công lập như quyền chỉ định người lãnh đạo, quyền quyết định chiến lược hoạt động và quyền kiểm tra, kiểm soát hoạt động của tổ chức KH&CN công lập

Vê bản chất tự chủ, tự chịu trách nhiệm là công cụ thu hẹp mâu thuẫn giữa quyền sở hữu và quyền sử dụng của các tổ chức KH&CN, đây là vấn đề quan trong quyết định sự tồn tại của các tổ chức KH&CN Quyền sở hữu bao gồm: quyền chiếm giữ, quyền sử dụng, quyền định đoạt đối tượng sở hữu Với sở hữu nhà nước thì chủ thể chiếm giữ và chủ thể định đoạt là Nhà nước, nhưng chủ thể sử dụng lại là các đơn vị cụ thể Điều quan trọng là khi một tổ

chức thực hiện tự chủ, tự chịu trách nhiệm thì đương nhiên phải có quyền sử dụng và nắm giữ, khi đó mới có thể thực hiện được các mục tiêu phát triển của tổ chức

Mặt khác, tự chủ, tự chịu trách nhiệm là phải “tự lo được cuộc sống cho mình” Ở đây đối với một tổ chức thì tự chủ, tự chịu trách nhiệm là tổ chức đó phải tìm được cho mình một hướng đi đúng, áp dụng các kết quả nghiên cứu nội tại của tổ chức để điều chỉnh tổ chức sao cho hoạt động có hiệu quả bên cạnh đó học tập các nước tiên tiến trên thế giới về phương thức hoạt động của một tổ chức tự chủ, tự chiu trách nhiệm

Thực tế cho thấy, sự tự chủ và tự chịu trách nhiệm của các tổ chức KH&CN ở Việt Nam phải được thể hiện ở rất nhiều mặt Đối với tự chủ, đó là

sự tự quyết định hướng nghiên cứu, quyền được huy động các nguồn lực để thực hiện các định hướng nghiên cứu tự đề ra và quyền được tự quyết về vấn

đề tài chính của tổ chức Đối với tự chịu trách nhiệm, đó là đảm bảo kết quả của hoạt động khoa học dưới quyền tự chủ của tổ chức phù hợp và hài hòa với các quy định của pháp luật, bảo toàn về phần vốn do nhà nước cấp và đảm bảo mọi chế độ tài chính theo quy định của nhà nước, đảm bảo sử dụng phần lợi tức thu được hài hòa và đảm bảo dân chủ đối với từng cá nhân tham gia vào quá trình hoạt động khoa học của tổ chức Nếu trong trường hợp xảy ra các sai phạm theo quy định của pháp luật thì người đứng đầu các tổ chức nói trên và những người liên đới phải thực hiện việc khắc phục hậu quả theo quy định của pháp luật hoặc thậm trí chịu trách nhiệm hình sự

Sự tự chủ giúp các tổ chức KH&CN có thể bao hàm theo nghĩa tự trị dưới các quy định pháp luật của nhà nước về quản lý vĩ mô tài chính và khoa học công nghệ Khi có sự tự chủ, các tổ chức khoa học được tự do nghiên cứu, định hướng nghiên cứu của mình, được tự tìm kiếm nguồn vốn và đầu tư

nguồn vốn sao cho có lợi nhất vào nghiên cứu được dự tính Chính sự tự do này đảm bảo cho hoạt động KH&CN được phát triển mạnh và đa dạng theo

đa hướng Sự tự chịu trách nhiệm bị ràng buộc bởi hành lang pháp lý của nhà nước sẽ giúp cho các hoạt động KH&CN tránh được những tổn thất và hoạt động vượt ra ngoài khuôn khổ quy định của pháp luật hiện hành

1.3 Sự thích nghi của các Trung tâm dịch vụ KH&CN công lập dưới tác động của Nghị định 115/2005/NĐ-CP

Sự thích nghi của một hệ thống được hiểu là khả năng thay đổi của chính hệ thống nhằm đuổi kịp hoặc phù hợp với bối cảnh đang thay đổi Một

hệ thống thích nghi là một hệ thống mở mà trong đó các phần của hệ thống có thể thay đổi phù hợp với sự thay đổi của môi trường

Sự thích nghi là cả một quá trình diễn ra nhanh hay chậm tùy thuộc vào từng điều kiện và hoàn cảnh cụ thể và tùy theo từng đối tượng Trong quá trình ấy, sẽ có những sự điều chỉnh nhằm thúc đẩy và hỗ trợ tiến trình thích nghi Những sự điều chỉnh ấy thuộc về nội tại bên trong của cá thể nhằm giúp

điều chỉnh diễn ra, sẽ xuất hiện những khủng hoảng về sự tồn tại của cái cũ,

sự tiếp nhận cái mới và sự hòa nhập giữa mới và cũ Nhờ những khủng hoảng

ấy, các sự khiếm khuyết sẽ được bộc lộ ra, bị những cái mới ưu việt hơn triệt tiêu, thay thế dần dần tới thay thế hoàn toàn cái cũ Trong suốt quá trình tiến tới thích nghi, tính linh hoạt được xem là yếu tố chìa khóa giúp giải quyết các khủng hoảng nội tại giữa mới và cũ đồng thời đẩy nhanh sự hòa nhập giữa chúng Sự linh hoạt càng được đẩy nhanh thì mục tiêu đạt được sự thích nghi càng rút ngắn lại Trong một chừng mực nhất định thì tính linh hoạt cũng có thể hiểu là cách thức để loại bỏ từ từ cái cũ nhằm tạo điều kiện cho cái mới được tiến vào để “cắm rễ” và phát triển

Trong một tổ chức có nhiều cá nhân, tùy theo khả năng của từng cá nhân mà sự thích nghi của các cá nhân khác nhau, dẫn đến sự thích nghi nhanh chậm của tổ chức và ngược lại tổ chức sẽ tác động ngược lại tới từng

cá nhân khi định ra mục tiêu để vươn tới sự thích nghi với các thay đổi ở môi trường bên ngoài để duy trì sự tồn tại của tổ chức Do đó quá trình thích nghi của tổ chức cũng là quá trình thanh lọc các cá nhân không có khả năng thích nghi với những thay đổi của tổ chức và cũng ngược lại là tổ chức sẽ bị phá hủy khi các cá nhân không có khả năng thích nghi hoặc không chịu thích nghi hoặc thích nghi quá chậm với sự thay đổi

1.3.2 Sự biến đổi của các Trung tâm Dịch vụ KH&CN công lập dưới tác động của Nghị định 115/2005/NĐ-CP

Năm 2005, chính phủ ban hành Nghị định 115/2005/NĐ-CP về cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các tổ chức KH&CN công lập Các trung tâm dịch vụ KH&CN công lập cũng nằm trong những đối tượng tác động của Nghị định này Với tư cách là một tổ chức, các trung tâm có đầy đủ các tính chất của một hệ thống trong đó cần chú ý đến tính biến đổi (tái cấu trúc) để

thích nghi với môi trường dưới tác động của các chính sách Tiếp theeo Nghị định 35-HĐT, Nghị định 115/2005/NĐ-CP đã tạo ra một sự thay đổi khác hẳn đối với cách thức làm cũ từ trước tới nay ở các tổ chức KH&CN Nghị định 115/2005/NĐ-CP thúc đẩy mạnh mẽ các tổ chức KH&CN hướng tới nhu cầu thị trường bằng việc khẳng định quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm là quyền vốn có của mọi thể nhân và pháp nhân trong đó có các tổ chức KH&CN nói riêng Đây được xem như một tác động trực tiếp tích cực (impact) của Nghị định này với triết lý hãy để thị trường điều tiết tất cả

Tuy nhiên, đi trước một bước, cần nhấn mạnh rằng quá thiên về thị trường thì cũng nguy hiểm không kém bao cấp quá độ Đo các thiết kế đi kèm không có hoặc có nhưng bị triệt tiêu bởi các quy định hiện hành cộng với tư tưởng “bỏ thương vương tội” của các cấp quản lý nên hậu quả là đã hơn 10 năm nay các tổ chức KH&CN chưa thể chuyển đổi được, trong khi các nghiên cứu dài hơi, nghiên cứu công nghệ nền đâng bị bỏ ngỏ 10 năm ít nhất đã là 2 chu kỳ công nghệ Có thể đây là các hậu quả (outcome) khó đánh giá hết mức

độ nghiêm trọng của nó

Trước Nghị định 115/2005/NĐ-CP, các trung tâm dịch vụ KH&CN hoạt động theo cơ chế bao cấp, kinh phí do nhà nước cấp Đối với các trung tâm này, nhà nước vẫn xác lập vị trí chủ sở hữu tuyệt đối Trong các trung tâm dịch vụ KH&CN, mọi phương hướng hoạt động, kế hoạch phát triển, định hướng hợp tác đầu tư đều nhất nhất thực hiện theo ý định của Nhà nước hoặc

ý chí của chính phủ để ra, hoặc theo kế hoạch của Chính phủ thông qua các mệnh lệnh nhận được từ cấp trên Những cán bộ trong các trung tâm chỉ là những người thừa hành nhiệm vụ được giao từ cấp trên giao xuống

Khi Nghị định 115/2005/NĐ-CP về cơ chế tự chủ và tự chịu trách nhiệm

ra đời, các trung tâm này nằm trong đối tượng quy định về chuyển đổi cơ chế

hoạt động Mục tiêu của Nghị định 115/2005/NĐ-CP là trao quyền tự chủ và

tự chịu trách nhiệm cho các tổ chức KH&CN trong đó có các trung tâm dịch

vụ KH&CN đồng thời định ra cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho các trung tâm này Về bản chất của việc trao quyền này là nhà nước chia sẻ bớt quyền của chủ sở hữu chỉ giữ vai trò điều tiết vĩ mô và quyền định đoạt, nhà nước chuyển giao quyền sử dụng và một phần quyền chiếm giữ thông qua việc đầu tư ban đầu và rót một phần kinh phí Có một vấn đề trong việc trao quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm Đó chính là nhà nước vẫn là chủ sở hữu,

kể cả việc sở hữu cơ sở hạ tầng nhưng chủ thể thực hiện quyền sử dụng (bao gồm khai thác, hưởng hoa lợi một phần) lại không phải là nhà nước mà chính

là tổ chức KH&CN thì liệu tổ chức KH&CN có được quyền sử dụng hoàn toàn Theo đúng tinh thần cũng như các quy định trong Nghị định 115/2005/NĐ-CP, thì chính phủ tạo điều kiện tối đa để các tổ chức khoa học được sử dụng quyền sử dụng hoàn toàn thông qua các chính sách vĩ mô như cho phép vay vốn, được giao và sử dụng tài sản, được hỗ trợ ưu đãi, được thanh lý và mua sắm tài sản bằng vốn tự có, được mở tài sản để giao dịch và quan trọng hơn đó là được góp vốn vào các hoạt động KH&CN theo đúng quy định của pháp luật Việc góp vốn cho thấy nhà nước chấp nhận chia sẻ một phần quyền được chiếm giữ thông qua những chính sách tạo ưu đãi cho góp vốn và các quy định về góp vốn trong Nghị định 115/2005/NĐ-CP Đây chính là sự điều chỉnh về quan hệ phân phối nhằm khuyến khích sự tham gia hơn nữa của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất

Phần quan trọng của cơ chế tự chủ chính là tự chủ về tài chính Chính phủ đã đưa ra những quy định mang tính ưu đãi cho các tổ chức KH&CN có thể tự phát triển, tự thực hiện những dịch vụ, tham gia các hoạt động hợp tác

đa bên trong lĩnh vực KH&CN nhằm tăng cường nguồn thu để các trung tâm nói trên có thể tự chủ hoàn toàn về tài chính