(Luận văn thạc sĩ) tăng cường hoạt động thông tin thư viện tại viện nghiên cứu môi trường và phát triển bền vững

Năm 1996, tác giả Nguyễn Thị Oanh trong phần dẫn luận “Nhật Bản Linh dị ký – tác giả và tác phẩm” trong tác phẩm dịch Nhật Bản Linh dị ký của tác giả Keikai, Nhật Bản, Nxb Văn học đã gi

Tăng cường hoạt động thông tin - thư viện tại

Viện nghiên cứu Môi trường và

Phát triển bền vững

Mai Hải Linh

Trường Đại học KHXH&NV Luận văn ThS.Chuyên Ngành: Khoa học Thư viện; Mã số: 603220

Người hướng dẫn: TS Chu Ngọc Lâm

Năm bảo vệ: 2012

Abstract: Nghiên cứu những vấn đề lý luận về hoạt động Thông tin thư viện Khái quát chung

về Viện Nghiên cứu Môi trường và Phát triển bền vững, khái quát chung về phòng thông tin thư viện Nghiên cứu nhu cầu tin và người dùng tin tại Thư viện Viện Nghiên cứu Môi trường và Phát triển bền vững Nghiên cứu thực trạng hoạt động Thông tin thư viên của Viện Đề xuất những giải pháp khả thi nhằm tăng cường hoạt động Thông tin thư viên, đáp ứng yêu cầu, nhiệm

vụ của Viện Nghiên cứu Môi trường và Phát triển bền vững trong giai đoạn hiện nay

Keywords: Thông tin; Thư viện; Hoạt động thông tin thư viện; Khoa học thư viện

Content:

Linh dị ký với Lĩnh Nam chích quái sẽ giúp làm sáng tỏ tính dân tộc

trong sự tiếp nhận, cải biến, lưu thông motip, cốt truyện, đề tài từ Trung Quốc ở Việt Nam và Nhật Bản Đề tài này ngoài việc cung cấp thông tin đa chiều về các hiện tượng đặc sắc trong nghiên cứu văn học dân gian ở các nước, còn giúp chúng ta tìm hiểu rõ ràng hơn về cơ tầng chiều sâu văn hóa, giúp nuôi dưỡng sinh hoạt văn hóa cho các thế hệ trẻ và đó là lý do để chúng tôi thực hiện đề tài nghiên cứu này

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Tình hình nghiên cứu trong nước

Từ những năm 60, tác giả Đinh Gia Khánh trong Lời giới

thiệu sách dịch Lĩnh Nam chích quái cho biết, từ thời phong kiến, trong sách Kiến văn tiểu lục của Lê Quý Đôn (1726-1784) đã chỉ rõ những ảnh hưởng của các truyện Trung Quốc vào Lĩnh Nam chích quái Tác giả cũng khái quát một số truyện trong Lĩnh Nam chích quái chịu ảnh hưởng từ văn học Trung Quốc

Tác giả Trần Nghĩa khi bàn về truyền thuyết Mỵ Châu - Trọng Thủy cũng đi sâu phân tích những ảnh hưởng của văn học Trung Quốc vào truyện Rùa vàng, sách Lĩnh Nam chích quái Năm 1996, tác giả Nguyễn Thị Oanh trong phần dẫn luận “Nhật Bản Linh dị

ký – tác giả và tác phẩm” trong tác phẩm dịch Nhật Bản Linh dị ký

của tác giả Keikai, Nhật Bản, Nxb Văn học đã giới thiệu và đi sâu phân tích một số mô típ, cốt truyện tương đồng với truyền truyền kỳ

và chí quái Trung Quốc Về việc nghiên cứu ngôn ngữ văn tự Hán

của Linh dị ký và Lĩnh Nam chích quái thì cho đến nay, Luận án

Tiến sĩ ngữ văn của PGS.TS Nguyễn Thị Oanh là Luận án đầu tiên

đã đề cập đến một số đặc trung ngôn ngữ văn tự Hán trong Lĩnh Nam chích quái, có so sánh với Linh dị ký của Nhật Bản

2.2 Tình hình nghiên cứu ngoài nước của đề tài

Nghiên cứu văn học so sánh ở Nhật Bản và Trung Quốc đã có

bề dày lịch sử và đạt nhiều thành tựu Theo PGS.TS Nguyễn Thị

Oanh, trong cuốn Nhật BảnLinh dị ký, bản dịch từ Hán văn Nhật

Bản ra tiếng Nhật hiện đại do tác giả Nakada Norio thực hiện, Nxb

Shogakukan ấn hành năm 1975, phần so sánh Nhật Bản Linh dị ký

với truyện chí quái, truyền kỳ, Phật thoại của Trung Quốc, tuy chưa

đi sâu phân tích chi tiết các motip, đề tài, cốt truyện nhưng những vấn đề tác giả đặt ra trong tác phẩm này cũng là những gợi mở cho một hướng nghiên cứu mới khi so sánh tác phẩm này với truyện cổ dân gian Việt Nam

Ở Trung Quốc, GS Lí Minh Kính (Giáo sư Học viện ngoại

ngữ, Đại học Nhân dân, Trung Quốc) trong bài viết: Trở lại các vấn

đề Hán văn trong Linh dị ký, đã đi sâu phân tích một số hiện tượng

“phá cách”, “biến thể Hán văn”, “Hòa hóa Hán văn” Ở Đài Loan,

công trình Nghiên cứu so sánh Sưu thần ký với Lĩnh Nam chích quái của tác giả Lâm Thúy Bình có thể coi là công trình nghiên cứu

so sánh song hành giữa hai tác phẩm truyện cổ dân gian của hai nước Việt Nam và Trung Quốc

3 Nhiệm vụ của Luận văn:

- Làm sáng tỏ một số thể tài cốt truyện tác phẩm Nhật BảnLinh dị ký

- Làm sáng tỏ những giá trị văn hóa đặc sắc của hai nước qua khảo sát những nét tương đồng và dị biệt về motip, kiểu truyện

giữa Nhật BảnLinh dị ký và Lĩnh Nam chích quái

- Làm sáng tỏ một số đặc trưng ngôn ngữ văn tự Hán của

Nhật BảnLinh dị ký và Lĩnh Nam chích quái

4 Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp thống kê, định lượng

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp nghiên cứu văn học dân gian

Ngoài ra, còn chú trọng nghiên cứu lý thuyết thể loại truyện

cổ (truyện cổ tích và truyền thuyết) khi vận dụng vào thực tế tác phẩm Chúng tôi còn vận dụng thành tựu của lý luận văn học, trên

cơ sở chú ý đến đặc thù của văn học dân gian trong việc phân tích

so sánh đề tài, cốt truyện và motip… giữa ba nước

5 Bố cục của luận văn:

Đề tài của chúng tôi gồm có bố cục như sau:

Nội dung chính: Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục, đề tài gồm 2 chương:

5.1 Chương 1 So sánh Nhật Bản Linh dị ký và Lĩnh Nam chích quái về thể tài, cốt truyện

1 Vài nét về Nhật BảnLinh dị ký

2 Vài nét về Lĩnh Nam chích quái

3 So sánh về mặt thể tài giữa Nhật BảnLinh dị ký và Lĩnh Nam chích quái

3.1 Một số điểm chung về thể loại, đề tài, kiểu truyện

3.2 Mô hình cấu trúc cốt truyện

3.2.1 Chữ “duyên” trong Nhật BảnLinh dị ký và chữ

“truyện” trong Lĩnh Nam chích quái

3.4.1 Motip người chết sống lại

3.4.1.1 Motip chết đi sống lại hóa thành người khác

3.4.1.2 Motip chết đi sống lại sau khi xuống âm phủ

3.4.2 Thi thố pháp thuật

1.1.1 Vài nét về sự du nhập chữ Hán ở Nhật Bản

1.1.2 Vài nét về việc sử dụng chữ Hán ở Nhật Bản

1.2 Một vài nét về sự du nhập và sử dụng chữ Hán ở Việt Nam

1.2.1 Vài nét về sự du nhập chữ Hán ở Việt Nam

1.2.2 Vài nét về sự sử dụng chữ Hán ở Việt Nam

2 Một số đặc điểm ngôn ngữ văn tự Hán trong Linh dị

ký

2.1 Hiện tượng đảo ngược trật tự từ và cú pháp Hán

2.1.1 Đảo ngược trật tự của danh từ

2.1.2 Hiện tượng đảo ngược trật tự cú pháp Hán

2.1.2.1 Đổi vị trí của cụm động tân

2.1.2.2 Đổi vị trí xen trạng ngữ chỉ thời gian vào giữa cụm động từ chỉ phương hướng

2.1.2.3 Đảo trật tự phó từ

2.1.2.4 Đảo trật tự của động từ

2.2 So sánh với các hiện tượng tương đồng trong Lĩnh Nam chích quái

2.3 Hiện tượng “phá cách” khi dùng “tại” và “hữu” ở Linh

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: SO SÁNH NHẬT BẢN LINH DỊ KÝ VÀ

LĨNH NAM CHÍCH QUÁI VỀ THỂ TÀI VÀ CỐT TRUYỆN

1 Vài nét về Nhật BảnLinh dị ký

- Nhật BảnLinh dị ký (Ghi chép những chuyện linh nghiệm, kỳ lạ của Nhật Bản) Tên thường gọi là Linh dị ký, tên đầy đủ là Nhật Bản quốc hiện báo thiện ác Linh dị ký (Ghi

chép những chuyện linh nghiệm, kỳ lạ, báo ứng việc thiện ác của Nhật Bản)

- Tác giả của Linh dị ký là sư Keikan, sư chùa Yakushi, ở

phía Nam kinh đô Nara

- Linh dị ký gồm 3 quyển: Thượng, Trung và Hạ Quyển

Thượng có 35 truyện; quyển Trung có 42 truyện và quyển Hạ có 39 truyện, cả thảy 116 truyên Đầu mỗi quyển là lời tựa, sau phần lớn mỗi truyện là lời tán Xen kẽ giữa các truyện là các đoạn thơ, ca dao Nội dung tác phẩm đề cập hầu hết đến mọi mặt đời sống xã hội Ra đời trong bối cảnh Phật giáo và văn hóa Trung Quốc được du nhập

và phát triển rực rỡ ở Nhật Bản, Linh dị ký được coi là sản phẩm

mang đậm dấu ấn của thời kỳ này

2 Vài nét về Lĩnh Nam chích quái

- Lĩnh Nam chích quái là tập sách bao gồm những câu

chuyện dã sử có tính chất dân gian sưu tầm trên đất nước Việt Nam thời cổ, “không đợi khắc vào đá, chạm vào gỗ mà đã gắn ghi trong

lòng dân, bia truyền nơi miệng người, từ em bé đầu xanh đến cụ già

tóc bạc đều ham thích” (Lĩnh Nam chích quái liệt truyện tự)

- Tác giả của Lĩnh Nam chích quái là những “bậc tài cao

học rộng” đời Lý - Trần; người nhuận sắc là các vị “bác nhã hiếu cổ

đời nay (Vũ Quỳnh – Lĩnh Nam chích quái liệt truyện tự) Có nhiều

cho Hồ Tông Thốc – tác giả Việt Nam thế chí – là tác giả đầu tiên

của Lĩnh Nam chích quái Người nhuận sắc được cho là Trần Thế

Pháp (có thể là người trước hoặc cùng thời với Vũ Quỳnh) biên soạn lại

- Vũ Quỳnh đã làm ra sách Lĩnh Nam chích quái liệt

truyện trên cơ sở những người đi trước gồm 2 quyển, 22 truyện và 1 bài tựa đề năm Hồng Đức thứ 23 (1492)

- Hiện nay có tất cả 15 bản LNCQ, trong đó có 9 bản hiện đang tang trữ tại Thư viện Viện nghiên cứu Hán Nôm, mang các ký hiệu A.33; A.750; A.1300; A.1752; A.2107; A.2914; VHv.1266; VHv.1473; 1 bản đang tang trữ tại Viện sử học, mang ký hiệu HV.486; HV.531; 2 bản hiện tang trữ tại Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội mang ký R.6; R.1607; và một bản ở Thư viện Phạm Quỳnh, ký hiệu H.42

- Nội dung của Lĩnh Nam chích quái tập trung chủ yếu và

các chủ đề: Truyện về các anh hùng dân tộc; Truyện về nguồn gốc địa danh; Truyện về phong tục; Truyện về tôn giáo và Truyện về

bang giao Lĩnh Nam chích quái chịu ảnh hưởng của văn học Trung Quốc khá nhiều trong đó phải kể đến Sưu thần ký đời Tấn và U quái

lục của đời Đường

3 Nghiên cứu thể tài của Linh dị ký so sánh với Lĩnh Nam chích quái

- Thể tài chỉ kết cấu thơ văn hay nghệ thuật văn phong, tô sức từ ngữ; nó cũng có nghĩa là dạng thức của văn học, chỉ sự phân loại các thể loại của văn học như thơ, tiểu thuyết, tản văn, kịch

3.1 Một số điểm chung về thể loại, đề tài, kiểu truyện

- Linh dị ký là tác phẩm ghi chép truyện cổ và truyền

thuyết dân gian của Nhật Bản ra đời trong bối cảnh Phật giáo và văn hóa, văn học Trung Quốc du nhập ồ ạt và Nhật Bản

- Giống như Lĩnh Nam chích quái của Việt Nam, Linh dị

ký gần gũi với thể loại “truyện ký” Có thể kể vài đặc trưng của thể

loại này như”

+ Tác phẩm văn xuôi viết bằng chữ Hán

+ Ghi chép “xác thực, tái hiện những điều “tai nghe, mắt thấy”, không loại trừ cả những “hiện thực” ở dạng hoang đường kỳ

ảo

+ Dung lượng không lớn, nhân vật và cốt truyện không rõ rệt

Linh dị ký tuy không có mối quan hệ trực tiếp với Lĩnh Nam chích quái và các tác phẩm truyền kỳ, ghi chép truyện kể dân gian khác của Việt Nam như Truyền kỳ mạn lục, Công dư tiệp ký, Kiến

văn tiểu lục…, nhưng nhờ sử dụng cốt truyện dân gian nên có nhiều điểm tương đồng

- Một số đề tài kiểu truyện tương đồng:

+ Kiểu truyện về nguồn gốc địa danh: Truyện bắt thần sấm về

địa danh gò Ikazuchi (tr.1, q.Thượng) trong Linh dị ký, có cùng kiểu

truyện với Truyện thần Hồ tinh (địa danh Hồ Tây); Truyện thần ngư

tinh (địa danh Bạch Long Vĩ); truyện Đầm Nhất Dạ trong Lĩnh Nam chích quái

+ Truyện về Phong tục:

 Tục cầu đảo, xuất hiện trong các truyện: Truyện nhờ cầu nguyện Quan Âm Bồ Tát được báo đền (tr.6, q.Thượng); Truyện gặp thời loạn lạc, kính tin Đức Quan Âm Bồ Tát được báo đền (tr.17, q.Thượng); Truyện quy y tam bảo, kính trọng các sư, nhờ

tụng kinh nên được báo đền (tr.32, q.Thượng)… trong Linh dị ký có

cùng kiểu truyện với Truyện Đổng Thiên Vương; Truyện Hai vị

thần Long Nhãn Như Nguyệt trong Lĩnh Nam chích quái

 Tục cúng thần dịch bệnh, xuất hiện ở các truyện: Truyện quỷ sứ của Diêm Ma Vương nhận của đút tha cho người bị bắt (tr.24, q.Trung); Truyện quỷ sứ cung Diêm Ma Vương báo đền ơn

được mời cơm (tr.25, q.Trung) trong Linh dị ký, có thể so với

Truyện tướng Dạ Xoa trong Truyền kỳ mạn lục

 Tục cúng ông bà, tổ tiên, xuất hiện ở các Truyện chiếc đầu lâu bị người và súc vật dẫm đạp được chuyển đi nơi khác linh

ứng báo ơn (tr.12, q.Thượng) trong Linh dị ký, có cùng kiểu truyện

với Truyện cổ bánh chưng bánh dày; Truyện Dưa hấu)

 Tục ở rể, xuất hiện ở Truyện cần mẫn quy y tín ngưỡng Phật Quan Âm, cầu nguyện phúc lành được gặp may mắn ở đời

(tr.31, q.Thượng) có thể so sánh với Truyện Rùa vàng trong Lĩnh Nam chích quái

+Truyện về Nhân vật:

 Truyện về nhân vật lịch sử: Truyện những biểu hiện khác thường của Thánh đức Thái tử (tr.6, q.Thượng); Truyện cậy ngôi vị cao đánh nha sư địa vị thấp hèn bị quả báo tội chết (tr.1,

q.Trung) có thể so sánh với Truyện Lý Ông Trọng trong Lĩnh Nam chích quái và mục “Nhân vật” trong sách Công dư tiệp ký, và

truyện về các nhân vật trong Kiến văn lục…

 Truyện về các nhà sư, như Truyện nhà sư siêng tụng niệm kinh Bát nhã tâm được ứng nghiệm có chuyện lạ xuất hiện (tr.14, q.Thượng); Truyện Đại đức Gyogi phóng tuệ nhãn mắng đuổi cô gái khi thấy trên đầu cô ta bôi dầu lợn rừng (tr.29, 30; q.Trung)… có thể so sánh với Truyện Từ Đạo Hạnh, Nguyễn Minh

Không; Nguyễn Giác Hải, Dương Không Lộ trong Lĩnh Nam chích quái

+ Truyện về thần, ma quỷ: như Truyện Bắt thần sấm (tr.3, q.Thượng); Truyện chú bé có sức mạnh nhờ sự trả ơn của thần sấm

(tr.3, q.Thượng) có thể so sánh với Truyện cổ rùa vàng trong Lĩnh Nam chích quái; Truyện Cường Bạo đại vương trong Công dư tiệp ký; Truyện đánh ma trong Kiến văn lục…

3.2 Mô hình cấu trúc cốt truyện

- Cốt truyện là “Hệ thống hoàn chỉnh các sự việc và hành động chính trong tác phẩm tự sự và kịch Cốt truyện hình thành từ những quan hệ phức tạp, chồng chéo giữa nhân vật và hoàn cảnh, nhân vật và nhân vật, vừa bộc lộ tính cách nhân vật, vừa phản ánh các mối quan hệ xã hội…” (Từ điển văn học, Nxb KHXH, Hà Nội)

3.2.1 Chữ “duyên” trong Linh dị ký và chữ “truyện” trong Lĩnh Nam chích quái

- Linh dị ký dùng chữ “duyên” (duyên cớ) vừa chỉ ra

nguyên nhân gây ra câu chuyện mà tác phẩm sưu tầm, ghi chép, vừa cho thấy ảnh hưởng sâu đậm của Phật giáo vào tác phẩm Đây

là điều khác với “truyện” trong Lĩnh Nam chích quái

3.2.2 Hình thức bố cục truyện

- Bố cục truyện của Linh dị ký được chia làm 3 phần: Mở

đầu - Diễn biến - Kết thúc

Mở đầu với câu mào đầu chủ yếu nêu rõ thời gian, địa điểm,

họ tên nhân vật… xảy ra câu truyện

Diễn biến: hầu hết đều gắn với hành động của nhân vật, xoay quanh yếu tố kỳ ảo

Kết thúc: trong Linh dị ký, phần Kết thúc thường là lời nhận

định, đánh giá, ca ngợi những việc làm thiện, hoặc lời giáo huấn, răn đe những kẻ có tội, đặc biệt các việc liên quan đến thuyết “nhân

quả báo ứng” của Phật giáo Trong khi đó phần kết ở Lĩnh Nam chích quái không có lời bình luận của tác giả Cho đến thế kỷ XVII,

truyện truyền kỳ nước ta mới xuất hiện lời bình phẩm cuối truyện như trong Truyền kỳ mạn lục chẳng hạn…

- Trong kiểu truyện về Thiền sư, sách Linh dị ký còn xuất

hiện các bài tán thay cho lời kết thúc, như trong Truyện một người chuyện cần học đạo Phật, hoằng dương Phật pháp đem lại lợi ích cho mọi người, khi sắp mất xuất hiện điều kỳ lạ (tr.22, q.Thượng)

3.2.3 Về các bài thơ đồng dao sấm, ký

- Trong Linh dị ký xuất hiện các bài thơ, đồng dao, ở thời

kỳ cũng được nâng lên thành phương thức diễn tả nội tâm nhân vật

- Trong Lĩnh Nam chích quái, bài thơ “Nam quốc sơn hà”

có thể coi là bài sấm ký, do Thiền sư Khuông Việt sáng tác để cổ vũ tinh thần quân dân nước Việt

- Truyện chú bé có sức mạnh nhờ sự hảo tâm của thần sấm (tr.3, q.Thượng) kể người nông dân làm máng nước bằng cây quế hương , thả lá tre cho thần sấm về trời

- Cấu trúc truyện như sau:

+ Nhật Bản và Việt Nam đều chịu ảnh hưởng của cốt truyện

“đánh lui thần sấm” từ Trung Quốc

+ Việc so sánh không phải nhằm truy lại nguồn gốc, xuất xứ

ma quan trọng hơn là tìm ra sự khác biệt, làm nên bản sắc riêng biệt của dân gian mỗi nước

3.3.1.2 Nhân vật trị ma quỷ

- Nhân vật “trị ma quỷ” trong Linh dị ký được xây dựng

theo công thức:

+ Sinh nở thần kỳ

+ Tính cách: mạnh mẽ, trí tuệ thông minh

+Phương pháp trị ma quỷ: thường đấu trực tiếp

+ Kết quả bao giờ cũng chiến thắng

- Trong Lĩnh Nam chích quái, kiểu truyện này có Truyện

cổ Rùa vàng là truyện xuất hiện sớm nhất Trong truyện, công thức

xây dựng nhân vật cũng gần như tương đồng với Linh dị ký

- Cách xây dựng nhân vật “trị ma quỷ” giữa Linh dị ký và Lĩnh Nam chích quái có nhiều điểm tương đồng Nhưng có nhưng điểm không có ở Linh dị ký:

+ Đấu nhau với quỷ qua đối đáp (quỷ thể hiện sức mạnh) + Đuổi theo ma quỷ, tìm đến nơi ma quỷ thu hình

+ Diệt nhiều loại ma quỷ cùng một lúc

- Trong Linh dị ký, ta thường gặp các nhân vật vì lý do

nào đó đã chết đi, nhưng sống lại nhờ sự linh ứng của thần thánh và đức Phật Có thể chia làm 1 loại

3.4.1.1 Motip chết đi sống lại hóa thành người khác

- Trong Linh dị ký, kiểu truyện có được xây dựng theo

công thức:

+ Nhân vật chết đi

+ Được sống lại nhưng không có thân xác trú ngụ

+ Linh hồn nương nhờ và thân xác người khác

+ Thay đổi tính nết

Tiêu biểu là truyện về cô gái ở huyện Yamada tỉnh Sanuki tên

là Kinume (tr.25, q.Trung)

- Truyện Đế Thích phụ chép truyện Trương Ba trong

Công dư tiệp ký cũng có motip về người chết đi sống lại

3.4.1.2 Motip chết đi sống lại sau khi xuống âm phủ

- Theo thống kê có 8/116 truyện sử dụng motip người chết sống lại: tr.5, q.Thượng; tr.30, q.Thượng; tr.5, q.Trung; tr.7, q.Trung; tr.16, q.Trung; tr.19, q.Trung; tr.9, q.Hạ, tr.37, q.Hạ.\

- Motip “chết đi sống lại” không thấy xuất hiện trong Lĩnh Nam chích quái, song trong các tác phẩm Truyền kỳ mạn lục của

Nguyễn Dữ, Kiến văn tiểu lục của Vũ Trinh… xuất hiện khá nhiều

3.4.2 Thi thố pháp thuật

- Câu chuyện về những con người có khả năng phi thường được xây dựng với motip “thi thố pháp thuật” nhằm tạo ra sự khác