(Luận văn thạc sĩ) tư tưởng hồ chí minh về giáo dục thanh niên và vận dụng tư tưởng này trong quá trình giáo dục thanh niên việt nam hiện nay

Trước lúc đi xa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã để lại cho Đảng ta, Nhà nước và nhân dân ta bản Di chúc bất hủ, trong đó, khi nói về thanh niên, Người đã tha thiết căn dặn: “Đảng cần phải chăm

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ HIỀN

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC THANH NIÊN VÀ

SỰ VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG NÀY TRONG QUÁ TRÌNH GIÁO DỤC

THANH NIÊN VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Triết học

Hà Nội – 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ HIỀN

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC THANH NIÊN VÀ

SỰ VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG NÀY TRONG QUÁ TRÌNH GIÁO DỤC

THANH NIÊN VIỆT NAM HIỆN NAY

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Triết học

Mã số: 60.22.03.01

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thái Sơn

Hà Nội – 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Thái Sơn Các số liệu trong luận văn là chính xác, tôi xin chịu mọi trách nhiệm trước nhà trường và pháp luật nếu phát hiện đây là công trình nghiên cứu của người khác

Hà Nội, ngày tháng năm 2014

Học viên

Nguyễn Thị Hiền

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng trân trọng và biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Nguyễn Thái Sơn - Người đã hướng dẫn tận tình và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn Thạc sỹ này Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong khoa Triết học – Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc Gia Hà Nội đã giảng dạy, cung cấp cho tôi những kiến thức để tôi hoàn thành luận văn Thạc

sĩ này trong điều kiện tốt nhất

Hà Nội, ngày tháng năm 2014

Học viên

Nguyễn Thị Hiền

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu 5

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn 8

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 9

6 Những đóng góp mới của đề tài 9

7 Kết cấu của đề tài 10

NỘI DUNG 11

Chương 1: TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC THANH NIÊN 11

1.1 Quan niệm của Hồ Chí Minh về thanh niên và công tác giáo dục thanh niên 11

1.1.1 Quan niệm của Hồ Chí Minh về thanh niên 11

1.1.2 Quan niệm của Hồ Chí Minh về vị trí, vai trò và công tác giáo dục thanh niên 11

1.2 Nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên 15

1.2.1 Giáo dục tinh thần yêu nước cho thanh niên 15

1.2.2 Giáo dục lý tưởng cộng sản, tinh thần quốc tế vô sản cho thanh niên 19

1.2.3 Giáo dục tinh thần đoàn kết, ý thức tổ chức kỷ luật và tinh thần yêu lao động cho thanh niên 20

1.2.4 Giáo dục ý thức học tập, tinh thần phấn đấu rèn luyện, không ngừng vươn lên cho thanh niên 23

1.2.5 Giáo dục đạo đức mới, lối sống giản dị, trong sáng, lành mạnh cho thanh niên 26

Chương 2 GIÁO DỤC THANH NIÊN VIỆT NAM THEO TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY - THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP 31

2.1 Thực trạng vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên và những vấn đề đặt ra 31

2.1.1 Quan điểm của Đảng về sự vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh

về giáo dục thanh niên 31 2.1.2 Thực trạng vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên 38

2.2 Một số giải pháp vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên trong quá trình giáo dục thanh niên hiện nay 61

2.2.1 Tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thanh niên thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa 61 2.2.2 Đổi mới công tác giáo dục chính trị, tư tưởng, truyền thống,

lý tưởng, đạo đức và lối sống cho phù hợp với đặc điểm của từng đối tượng thanh niên 70 2.2.3 Giải pháp đưa tư tưởng Hồ Chí Minh vào cuộc sống, hoạt động của thanh niên và phong trào thanh niên 73 2.2.4 Tiếp tục đẩy mạnh cuộc vận động học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh cho đối tượng là đoàn viên thanh niên 78

KẾT LUẬN 81 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 84

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Chủ tịch Hồ Chí Minh là nhà tư tưởng lớn, nhà văn hóa lớn của dân tộc và thời đại Hơn nửa thể kỷ qua, Đảng cộng sản Việt Nam đã liên tục khẳng định vai trò, ý nghĩa, tác dụng to lớn của tư tưởng Hồ Chí Minh đối với cách mạng Việt Nam Đến Đại hội đại biểu toàn quốc toàn quốc lần thứ VII (6-1991), Đảng

ta đã trân trọng ghi vào Cương lĩnh và Điều lệ: “Đảng ta lấy chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động” Đây là bước phát triển mới hết sức quan trọng trong nhận thức và tư duy

lý luận của Đảng ta

Thanh niên là lực lượng rất quan trọng của dân tộc Sự phát triển của thanh niên không những quan hệ đến vận mệnh và tương lai của đất nước, của dân tộc,

mà còn ảnh hưởng tới tương lai của nhân loại Vì thế, bất cứ quốc gia và chế độ

xã hội nào muốn tồn tại, phát triển, muốn vững vàng và cường thịnh đều phải quan tâm đến việc chăm lo giáo dục đào tạo thế hệ tương lai Nhận thức rõ điều

đó, Hồ Chí Minh đã khẳng định: “…Nước nhà thịnh hay suy, yếu mạnh một phần lớn là do thanh niên” [33, tr 84] Từ nhận thức rõ vị trí của thanh niên trong sự phát triển của đất nước, Hồ Chí Minh rất coi trọng việc giáo dục họ Trong toàn bộ di sản lý luận của Hồ Chí Minh, phần viết về thanh niên được Người đề cập nhiều Qua gần 50 bài nói, bài viết gửi thanh niên và đặc biệt là việc làm, tấm gương của Người đối với thanh niên, chúng ta thấy được sự quan tâm, chăm sóc, giáo dục và tin tưởng của Hồ Chí Minh đối với thanh niên Việt Nam Thông qua những nội dung, phương pháp giáo dục sâu sắc, phong phú, thiết thực, tư tưởng của Hồ Chí Minh về thanh niên đã góp phần quyết định thắng lợi sự nghiệp đào tạo thanh niên ở nước ta

Hồ Chí Minh cho rằng thanh niên là lớp người trẻ tuổi có hoài bão, ước

mơ, giàu nghị lực và rất khao khát với lý tưởng cao đẹp, có đức xả thân vì

nghĩa lớn và lòng vị tha sâu sắc Đó là một lứa tuổi đang ở thời kỳ sung sức vươn lên và đón nhận, lứa tuổi ham hiểu biết, khám phá, tự thể nghiệm mình,

có khả năng tiềm ẩn trong việc thực hiện lý tưởng, niềm tin và mục tiêu cao quý của xã hội Đó là lứa tuổi có tính nhạy cảm nhanh với cái mới, cái đẹp và cái tiến bộ, mà ít chịu ảnh hưởng của những tiêu cực và thành kiến của quá khứ Đồng thời, Hồ Chí Minh đánh giá thanh niên với tất cả những ưu điểm vốn có của họ, coi họ là “bộ phận quan trọng của dân tộc”, là “lực lượng nòng cốt để xây dựng xã hội mới”, “thanh niên là người tiếp sức cách mạng cho thế

hệ già, đồng thời là người phụ trách dìu dắt thế hệ thanh niên tương lai, tức các cháu nhi đồng” Cùng với những ưu điểm đó, Hồ Chí Minh cũng chỉ ra những nhược điểm, những thiếu sót của thanh niên Đó là sự thiếu từng trải, thiếu kinh nghiệm trong cuộc sống, một số chưa chịu khó học tập, mắc bệnh hình thức, bệnh cá nhân, tự cao, tự đại… Hồ Chí Minh yêu cầu mọi thanh niên phải chống tâm lý tư lợi, ham sung sướng, tránh khó nhọc; Chống thói quen xem khinh lao động, nhất là lao động chân tay; chống lười biếng, xa xỉ; chống kiêu ngạo, giả dối, hình thức, khoe khoang… Do vậy nếu được giáo dục tốt, phù hợp với tính cách và tâm lý, một sự giáo dục tiến hành trên cơ sở tạo ra những điều kiện vật chất, tinh thần cho sự phát triển tính cách, tâm lý đó, và biết định hướng, động viên đúng mức thanh niên sẽ say sưa với lý tưởng sống cao đẹp, phát huy tài năng, tính sáng tạo sẵn sàng hy sinh vì đại nghĩa Tư tưởng Hồ Chí Minh về thanh niên, di sản tinh thần mà Chủ tịch Hồ Chí Minh để lại cho chúng ta thật là vô giá và hết sức phong phú trên nhiều phương diện, cho nhiều tầng lớp và đối tượng thanh niên khác nhau

Trước lúc đi xa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã để lại cho Đảng ta, Nhà nước và nhân dân ta bản Di chúc bất hủ, trong đó, khi nói về thanh niên, Người đã tha thiết căn dặn: “Đảng cần phải chăm lo giáo dục đạo đức cách mạng cho họ, đào tạo họ thành những người thừa kế xây dựng xã hội chủ nghĩa vừa “hồng” vừa

“chuyên” Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc rất quan trọng và

rất cần thiết” [47, tr 498] Thực hiện lời căn dặn đó, Đảng và Nhà nước ta luôn dành cho sự nghiệp giáo dục, đào tạo và rèn luyện thế hệ trẻ những sự quan tâm mạnh mẽ theo nhiều cách khác nhau Đặc biệt, trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế, Đảng Cộng sản Việt Nam đã ban hành một nghị quyết của Bộ Chính trị (1991) và hai Nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương (1993 và 2008)

chuyên về thanh niên và công tác thanh niên Nghị quyết số 25 của Ban Chấp

hành Trung ương Đảng khóa X đã xác định mục tiêu chung về phát triển thanh niên: “Tiếp tục xây dựng thế hệ thanh niên Việt Nam giàu lòng yêu nước, tự cường dân tộc; kiên định lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; có đạo đức, ý thức chấp hành pháp luật, sống có văn hóa, vì cộng đồng; có năng lực, bản lĩnh trong hội nhập quốc tế; có sức khỏe, tri thức, kỹ năng và tác phong công nghiệp trong lao động tập thể, trở thành những công dân tốt của đất nước…” Quán triệt tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Nghị quyết của Đảng, Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh lần thứ X đã xác định một trong các phương hướng của công tác Đoàn và phong trào thanh thiếu nhi nhiệm kỳ 2012- 2017 đó là: “Tăng cường giáo dục chính trị tư tưởng, đạo đức cách mạng, truyền thống, lịch sử dân tộc, văn hoá, lối sống, ý thức chấp hành pháp luật cho thanh thiếu nhi Xác định nội dung xuyên suốt trong công tác giáo dục của Đoàn là bồi đắp lý tưởng, ước mơ, hoài bão, niềm tin, khát vọng cao đẹp của thanh niên đóng góp vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong thời kỳ mới; góp phần hình thành lớp thanh niên

ưu tú trên mọi lĩnh vực, kế thừa trung thành và xuất sắc sự nghiệp cách mạng của Đảng, của dân tộc, “vừa hồng, vừa chuyên” theo tư tưởng của Bác Hồ” Rõ ràng, ngày nay thanh niên và vấn đề thanh niên đã trở thành vấn đề trọng yếu, gắn liền với chiến lược phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa và con người Việt Nam của Đảng và Nhà nước, là một trong những vấn đề cấp thiết được quan tâm ở tầm quốc gia

Tư tưởng Hồ Chí Minh đối với công tác giáo dục thanh niên là một hệ thống những quan điểm hoàn chỉnh, thể hiện sự quan tâm đặc biệt đối với thanh niên, một tầm nhìn chiến lược đối với lực lượng quan trọng này Theo Hồ Chí Minh, trong quá trình lãnh đạo đất nước, Đảng Cộng Sản Việt Nam phải luôn đề cao vai trò, vị trí của thanh niên, xác định thanh niên là rường cột của nước nhà, chủ nhân tương lai của đất nước, là lực lượng xung kích trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, một trong những nhân tố quyết định sự thành bại của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, hội nhập quốc tế và xây dựng chủ nghĩa xã hội Thanh niên được đặt

ở vị trí trung tâm trong chiến lược bồi dưỡng, phát huy nhân tố và nguồn lực con người

Tiếp thu và kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh về thanh niên, Nghị quyết Hội nghị lần thứ tư Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VII về công tác thanh niên trong thời kỳ đổi mới đã khẳng định: “Sự nghiệp đổi mới có thành công hay không, cách mạng Việt Nam có vững bước theo con đường xã hội chủ nghĩa hay không, phần lớn tùy thuộc vào lực lượng thanh niên, vào việc bồi dưỡng, rèn luyện thế hệ thanh niên, công tác thanh niên là vấn đề sống còn của dân tộc, là một trong những nhân tố quyết định sự thành bại của cách mạng” [67, tr 6] Rõ ràng công tác giáo dục thanh niên vừa mang tính chiến lược, vừa cấp thiết, cơ bản, vừa toàn diện và công phu Nó không chỉ là công việc của trước mắt, mà còn là công việc to lớn, lâu dài của tương lai đất nước Cuối thể kỷ XX, đầu thế kỷ XXI, tình hình thế giới và trong nước diễn biến rất phức tạp Nhiều nhân tố tiêu cực từng ngày, từng giờ ảnh hưởng đến thanh niên Trước hết là sự khủng hoảng niềm tin vào tương lai của chủ nghĩa

xã hội sau khi Liên Xô và các nước Đông Âu sụp đổ Sau hai mươi năm đổi mới, chuyển sang phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu đáng tự hào Tuy nhiên, trong những năm gần đây, do tác động tiêu cực của nền kinh tế thị trường và hạn

chế của các biện pháp giáo dục thanh niên đã ảnh hưởng tiêu cực tới nhận thức thanh niên Đã không ít thanh niên dao động về lý tưởng, lệch lạc trong nhận thức về giá trị cuộc sống, bàng quàng với trách nhiệm xã hội, lười biếng lao động, chạy theo lối sống thực dụng, buông thả, phai nhạt lý tưởng, bất chấp những quy phạm đạo đức, truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc, chà đạp lên những khuôn mẫu đạo đức cách mạng, tự do tùy tiện, không chịu học tập, thiếu ý thức rèn luyện phấn đấu vươn lên, thoái hóa đạo đức, đặc biệt tình trạng phạm pháp trong thanh niên có chiều hướng gia tăng Trong khi đó, công tác giáo dục thanh niên còn có sự tách rời giữa học chữ và học làm người, giữa học tập chuyên môn nghiệp vụ với rèn luyện phẩm chất, tư cách, đạo đức chưa gắn bó chặt chẽ với nhau

Không khắc phục tình trạng đó, chúng ta không thể có được những thanh niên vừa “hồng” vừa “chuyên” để đáp ứng yêu cầu và đòi hỏi của sự nghiệp đổi mới toàn diện, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước với mục tiêu xây dựng thành công Chủ nghĩa xã hội ở nước ta Trong sự nghiệp ấy, thanh niên nhất định sẽ gánh vác những trọng trách to lớn nhưng vô cùng khó khăn, phức tạp Chính vì thế, tại đại hội IX, Đảng ta lại nhấn mạnh: “đối với thế hệ trẻ, chăm lo giáo dục, bồi dưỡng đào tạo, phát triển toàn diện về chính trị, tư tưởng đạo đức, lối sống, văn hóa, phát huy vai trò xung kích trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [33, tr 126] Như vậy trước yêu khách quan và cấp bách của công cuộc đổi mới, việc giáo dục thanh niên theo tư tưởng Hồ Chí Minh là nội dung hết sức quan trọng

Vì những lý do trên đây, tôi chọn đề tài: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên và sự vận dụng tư tưởng này trong quá trình giáo dục thanh niên Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận văn tốt nghiệp của mình

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên là đề tài khá quen thuộc

Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về giáo dục thanh niên với nhiều cách

tiếp cận khác nhau Như công trình nghiên cứu của tác giả TS Đoàn Nam

Đàn (2008), Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên, Nxb Chính trị Quốc gia; Nxb Thanh niên (2002), Hồ Chí Minh về giáo dục và tổ chức thanh

niên; Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng (2007), Hồ Chí Minh về giáo dục, bồi dưỡng thanh, thiếu niên và nhi đồng, Nxb Lao động – Xã hội

TS Đoàn Nam Đàn (2008), Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh

niên, Nxb Chính trị Quốc gia, đã làm rõ nguồn gốc, quá trình hình thành và tư

tưởng cơ bản của chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên và sự vận dụng, phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên ở nước ta hiện nay

Cuốn sách của Nxb Thanh niên (2002), Hồ Chí Minh về giáo dục và tổ

chức thanh niên bao gồm những bài viết, bài nói của Hồ Chí Minh về công

tác giáo dục và tổ chức thanh niên từ năm 1921 đến năm 1969 được tuyển chọn từ bộ sách Hồ Chí Minh toàn tập Cuốn sách được viết thành 3 phần: Phần I: Giáo dục, đào tạo thanh niên; Phần II: Xây dựng Đoàn, đoàn kết tập hợp thanh niên; Phần III: Mối quan hệ xây dựng Đảng và xây dựng Đoàn Cuốn sách là tài liệu để tác giả tiếp cận được với những câu nói, đoạn trích và

tư tưởng của Hồ Chí Minh về giáo dục và đào tạo thanh niên, cũng như cách thức xây dựng Đoàn, đoàn kết và tập hợp thanh niên

Công trình nghiên cứu của tập thể tác giả Viện Hồ Chí Minh và các lãnh

tụ của Đảng (2007), Hồ Chí Minh về giáo dục, bồi dưỡng thanh, thiếu niên

và nhi đồng, Nxb Lao động – Xã hội Với kết cấu 2 phần: Phần thứ nhất: Hồ

Chí Minh với thanh, thiếu niên và nhi đồng, là tập hợp các câu nói của Hồ Chí Minh về thanh niên và thiếu niên, nhi đồng; Phần thứ 2: Nghiên cứu, học tập

và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về thanh, thiếu niên và nhi đồng, là tập hợp các bài viết của các tác giả trên cơ sở tư tưởng Hồ Chí Minh về thanh thiếu niên, từ đó đề ra những phương pháp giáo dục, bồi dưỡng thanh, thiếu niên và nhi đồng trong giai đoạn hiện nay Công trình tập hợp những bài viết

đa dạng và phong phú về chủ đề thanh niên như: Tư tưởng Hồ Chí Minh về

giáo dục thanh niên của PGS, TS Lê Văn Tích và TS Nguyễn Minh Đức; Chủ tịch Hồ Chí Minh với sự nghiệp đào tạo, rèn luyện người thanh niên kiểu mới của PGS, TS Đỗ Huy; Quan điểm Hồ Chí Minh về nhiệm vụ của thanh niên của ThS Trần Thị Huyền; Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và rèn luyện đạo đức cách mạng cho thanh niên; Góp phần tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về công tác giáo dục thanh niên, học sinh, sinh viên của tác giả Nguyễn

Tiến Thủ; ThS Lê Thị Thu Hồng với bài viết “Giáo dục thanh niên lòng yêu

nước, tự cường dân tộc theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”; Bồi dưỡng chính trị cho thanh niên dưới ánh sáng tư tưởng giáo dục của Bác Hồ - Lê

Xuân Lựu Đồng thời với những bài viết về nội dung giáo dục thanh niên trong tư tưởng Hồ Chí Minh, công trình nghiên cứu còn tập trung đưa ra những giải pháp để giáo dục thanh niên như: TS Đoàn Nam Đàn với bài viết

“Một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng giáo dục thanh niên

theo tư tưởng Hồ Chí Minh”; Bản chất của thanh niên Việt Nam và nội dung, phương pháp giáo dục thanh niên của tác giả Nguyễn Khánh Toàn Qua đó,

tác giả hiểu thêm tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên và trên cơ sở tiếp thu, tác giả phân tích sâu hơn, phong phú hơn nội dung giáo dục thanh niên cũng như đưa ra những giải pháp của riêng mình

Những công trình trên đã có nhiều đóng góp quan trọng không những về mặt lý luận mà kết quả nghiên cứu còn được ứng dụng vào thực tiễn giáo dục Song, dưới góc độ chuyên ngành Triết học, việc nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên, qua đó vận dụng tư tưởng này vào giáo dục thanh niên ở nước ta hiện nay, nhằm đắp ứng yêu cầu và nhiệm vụ của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước từ năm 2000 – nay thì chưa có công trình nào đầu tư nghiên cứu toàn diện

Luận văn nghiên cứu và góp phần đánh giá, tổng kết công tác thanh niên của Đảng, Nhà nước và các tổ chức thanh niên trong quá trình đổi mới đất nước và hội nhập quốc tế

Vì vậy, nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên và vận dụng tư tưởng này vào quá trình giáo dục thanh niên Việt Nam hiện nay là vấn

đề thiết thực cả mặt lý luận và thực tiễn, do đó được tác giả chọn làm đề tài luận văn tốt nghiệp

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

3.1 Mục đích của luận văn:

Mục đích của luận văn là nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên, thực trạng thanh niên trong bối cảnh hiện nay và công tác giáo dục thanh niên để từ đó đề xuất những giải pháp vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào quá trình giáo dục thanh niên trong giai đoạn hiện nay

3.2 Nhiệm vụ của luận văn:

- Phân tích làm rõ khái niệm thanh niên, giáo dục thanh niên; những nội

dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên

- Làm rõ quan điểm của Đảng về công tác giáo dục thanh niên; đánh giá khái quát thực trạng thanh niên và việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về công tác giáo dục thanh niên ở nước ta hiện nay, nguyên nhân mặt mạnh và yếu Từ đó đưa ra một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng giáo dục thanh niên trong giai đoạn hiện nay trên cơ sở tư tưởng Hồ Chí Minh

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

+ Đối tượng nghiên cứu: Tư tưởng Hồ Chí Minh về thanh niên và

công tác giáo dục thanh niên Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

+ Phạm vi nghiên cứu của luận văn:

- Tìm hiểu một số vấn đề cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên thông qua các bài nói, bài viết, việc làm và tấm gương của Hồ Chí Minh, để làm cơ sở cho việc vận dụng vào thực tiễn giáo dục đào tạo thanh niên ở nước ta hiện nay

- Đề tài sẽ làm rõ thực trạng việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên ở nước ta hiện nay; qua đó luận văn nêu lên một số giải

pháp chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng giáo dục thanh niên trên cơ sở tư tưởng Hồ Chí Minh

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Luận văn dựa trên cơ sở nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin;

tư tưởng Hồ Chí Minh về thanh niên và công tác giáo dục thanh niên; những quan điểm, đường lối và chính sách của Đảng và Nhà nước đối với thanh niên trong thời kỳ đổi mới được thể hiện qua các văn kiện Đại hội VI, VII, VIII,

IX, X, XI, đặc biệt là Nghị quyết 25-NQ/TW ngày 25/7/2008 của Ban Chấp

hành Trung ương Đảng khóa X về “Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối

với công tác thanh niên thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa”

- Ngoài ra, luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học: lôgic – lịch sử, phân tích – tổng hợp, và các phương pháp văn bản học, thống

kế, so sánh, điều tra xã hội học để phục vụ cho việc nghiên cứu

6 Những đóng góp mới của đề tài

- Trên cơ sở kế thừa có chọn lọc những thành quả đạt được trong các tác

phẩm, những công trình nghiên cứu của các tác giả có liên quan đến đề tài, đồng thời thông qua việc trình bày tương đối có hệ thống tư tưởng cơ bản của

Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên, để qua đó khái quát giá trị lý luận và những tư tưởng chỉ đạo thực tiễn của Hồ Chí Minh, nhằm phục vụ cho công tác giáo dục thanh niên ở nước ta hiện nay

- Luận văn nghiên cứu và góp phần đánh giá, tổng kết công tác thanh niên của Đảng, Nhà nước và các tổ chức thanh niên trong quá trình đổi mới đất nước và hội nhập quốc tế

- Thông qua phân tích tình hình vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên ở nước ta hiện nay, luận văn cung cấp thêm những tư liệu về các mặt thành công và hạn chế của tình hình giáo dục thanh niên Việt Nam hiện nay

- Đề ra những giải pháp chủ yếu có tính khả thi trong thực tiễn, nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục thanh niên ở nước ta hiện nay trên

cở sở tư tưởng Hồ chí Minh

7 Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, và tài liệu tham khảo, luận văn được kết

cấu 2 chương, 4 tiết và phần danh mục tài liệu tham khảo

NỘI DUNG Chương 1

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC THANH NIÊN

1.1 Quan niệm của Hồ Chí Minh về thanh niên và công tác giáo dục

thanh niên

1.1.1 Quan niệm của Hồ Chí Minh về thanh niên

Với Hồ Chí Minh khi nói về thanh niên, đó là: thanh niên là rường cột của đất nước, tương lai của dân tộc và hạnh phúc của mỗi gia đình Điều dễ nhận thấy là mỗi lần nói, viết về thanh niên Hồ Chí Minh thường viết rất ngắn gọn, đơn giản, nhưng rất sâu sắc, mục đích là làm cho mọi thanh niên đều có thể hiểu được và qua đó thấy được trách nhiệm của mình để tham gia vào công cuộc xây dựng đất nước

Trong thư gửi thanh niên và nhi đồng toàn quốc nhân dịp Tết Nguyên Đán năm 1946, Hồ Chí Minh viết: “Một năm khởi đầu từ mùa xuân Một đời khởi đầu từ tuổi trẻ Tuổi trẻ là mùa xuân của xã hội” [40, tr 167] Ở đây, Hồ Chí Minh đã chỉ ra tuổi thanh niên là thời kỳ đẹp nhất, sống động nhất, như mùa xuân trăm hoa đua nở, tràn đầy nhựa sống Đó là hình ảnh nói lên sức trẻ

có thể đào núi, lấp biển, mà cả dân tộc và xã hội luôn kỳ vọng, tin yêu

Như vậy, khi nói về thanh niên Hồ Chí Minh đều cho rằng: thanh niên

là một lực lượng còn trẻ, có sức khỏe, năng động, sáng tạo, giàu nghị lực, có

lý tưởng cao đẹp, là lực lượng có thể đảm trách và hoàn thành tốt các nhiệm

vụ khó khăn, nặng nề khi cách mạng giao phó

1.1.2 Quan niệm của Hồ Chí Minh về vị trí, vai trò và công tác giáo dục thanh niên

Nhìn nhận và đánh giá đúng thanh niên, trước hết phải xác định vị trí của thanh niên trong xã hội và vai trò của nó trong tiến trình phát triển xã hội Đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, có tác dụng chỉ đạo và định

hướng cho công tác giáo dục đào tạo thanh niên, giúp họ khắc phục những mặt yếu của mình và chuẩn bị hành trang để bước vào đời Khi đánh giá về vị trí, vai trò của thanh niên trong sự nghiệp cách mạng của dân tộc, Hồ Chí Minh cho rằng:

Thanh niên là một bộ phận quan trọng của dân tộc, là người chủ tương lai của đất nước

Thanh niên là lực lượng xung kích của cách mạng, là cánh tay đắc lực, đội hậu bị tin cậy của Đảng

Hồ Chí Minh không những coi thanh niên là người kế tục và phát triển thành tựu của các thế hệ đi trước mà còn xác định rõ vai trò của thanh niên là người có trách nhiệm chăm lo, dìu dắt các em thiếu niên, nhi đồng: “thanh niên là người tiếp sức cách mạng cho thế hệ thanh niên già, đồng thời là người phụ trách, dìu dắt thế hệ thanh niên tương lai - tức các cháu thiếu niên nhi đồng” [46, tr 306]

Đánh giá cao vai trò vị trí của thanh niên, nhưng Hồ Chí Minh không đánh giá chung chung mà luôn gắn thanh niên với dân tộc, với giai cấp công nhân, nhân dân lao động và với Đảng Cộng sản Việt Nam Người thường xuyên quan tâm giáo dục, tổ chức, hướng dẫn để thanh niên làm tốt vai trò đặc biệt của mình Hồ Chí Minh khẳng định “phẩm chất của thanh niên là tốt, mọi việc đều hăng hái xung phong, không ngại khó, có chí tiến thủ” [47, tr 498], nhưng Hồ Chí Minh cũng không quên chỉ ra những khuyết điểm của thanh niên như bệnh chủ quan, tự mãn, ham chuộng hình thức, thiếu thực tế, anh hùng rơm Vì thế, để xứng đáng là người chủ tương lai của đất nước, thanh niên “cần phải hăng hái tham gia kháng chiến rèn luyện mình thành chiến sỹ kiên quyết, gan góc, không sợ nguy hiểm, không sợ khó khăn, yêu lao động, kính trọng của công, chống quan liêu tham ô lãng phí Phải yêu Tổ quốc, dũng cảm hy sinh cho Tổ quốc Phải gắn yêu nước chân chính với quốc tế vô sản chân chính Thật thà trung thành với nhân dân, với Đảng, với Chính phủ”

[43, tr 66] “Thanh niên phải đoàn kết chặt chẽ, phấn đấu anh dũng, vượt khó khăn, thi đua giúp sức vào sự nghiệp xây dựng nước nhà” [41, tr 85] “Thanh niên phải có chí tự động, tự cường, tự lập có khí khái làm việc, không ham địa vị, ham tiến bộ, ham học hỏi, đã làm gì thì làm đến nơi đến chốn” [41, tr 375]

Hồ Chí Minh khuyên thanh niên: “Không có việc gì khó, chỉ sợ lòng không bền Đào núi và lấp biển, quyết chí ắt làm nên” [42, tr 95] Người dạy thanh niên phải kiên quyết làm bằng được những điều sau: “a) Các sự hy sinh khó nhọc thì mình làm trước người ta, còn sự sung sướng thanh nhàn thì mình nhường người ta hưởng trước (tiên thiên hạ ưu, hậu thiên hạ lạc) b) Các việc đáng làm, thì khó mấy cũng cố chịu quyết tâm làm cho kỳ được c) Ham làm những việc ích quốc lợi dân, Không ham địa vị và công danh phú quý d) Đem lòng chí công vô tư mà đối với người, đối với việc e) Quyết tâm làm gương về mọi mặt: siêng năng, tiết kiệm, trong sạch f) Chớ kiêu ngạo, tự mãn, tự túc Nói ít làm nhiều, thân ái đoàn kết ” [41, tr 185 - 186]

Đặc biệt, Hồ Chí Minh luôn đặt niềm tin và mong đợi ở thanh niên Người đưa ra dự báo hết sức đúng đắn mà nay đã trở thành hiện thực: “Với một thế hệ thanh niên hăng hái kiên cường, chúng ta nhất định thành công trong sự nghiệp bảo vệ miền Bắc, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước” [40, tr 375]

Những quan điểm trên của Hồ Chí Minh về thanh niên cho chúng ta phương pháp luận trong đánh giá thanh niên là: Cần hiểu đúng lớp trẻ; Coi họ

là những người đang trưởng thành có nhiều mâu thuẫn trong quá trình đang lớn lên; họ năng động, sôi nổi với những diễn biến tâm sinh lý phức tạp, thích

tự do nhưng cũng thích khám phá thế giới quanh mình; Gắn họ với hoàn cảnh lịch sử cụ thể Phải nắm được những nhu cầu lợi ích nào mà thanh niên đang quan tâm Phải tin yêu lớp trẻ

Trên cơ sở nhìn nhận vai trò quyết định của thanh niên đối với sự nghiệp cách mạng và tương lai của dân tộc, đất nước, Hồ Chí Minh đã dành

sự quan tâm đặc biệt đến công tác thanh niên Chính Hồ Chí Minh đã sáng lập, rèn luyện Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh Sau khi giành được chính quyền, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã lãnh đạo Nhà nước đề ra các chính sách thanh niên phù hợp với từng thời kỳ cách mạng, đặc biệt là về mặt giáo dục, đào tạo Công tác thanh niên mà cơ bản là đào tạo, giáo dục, phát huy thanh niên theo Hồ Chí Minh là quá trình tác động đồng bộ của các chủ thể từ gia đình, đoàn thể, xã hội cho đến các cấp ủy đảng và chính quyèn Hồ Chí Minh đưa ra luận điểm nổi tiếng: “Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người” [36, tr 129] Trước lúc đi xa, trong Di chúc để lại cho Đảng và dân tộc, Hồ Chí Minh còn căn dặn: “Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là việc rất quan trọng và rất cần thiết” [ 47, tr 510]

Nội dung bao quát của công tác thanh niên của Chủ tịch Hồ Chí Minh

là hình thành “lớp người kế thừa xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa “hồng” vừa chuyên” [47, tr 510] “Hồng” theo tư tưởng của Hồ Chí Minh là “quyết tâm suốt đời đấu tranh cho Đảng, cho cách mạng Đó là “điều chủ chốt nhất”; còn

“chuyên” là trình độ chính trị, văn hóa, khoa học, kỹ thuật và quân sự

Tầm quan trọng của việc giáo dục – đào tạo thanh niên cho sự nghiệp cách mạng: Khi đề cập tới vấn đề giáo dục thanh niên, trong tất cả các bài nói

và bài viết Hồ Chí Minh chưa đưa ra một khái niệm cụ thể nào về giáo dục thanh niên Ta biết đến khái niệm giáo dục, đó là: “Giáo dục là hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được những phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra” [4, tr 395] Hay theo Phạm Văn Đồng

“Giáo dục là rèn luyện con người, vũ trang cho con người những hiểu biết và

kỹ năng nhằm đảm đương những công việc ích nước, lợi nhà trong từng thời gian của lịch sử dân tộc” [14, tr 9] Từ khái niệm trên và qua tìm hiểu các bài nói, bài viết về thanh niên, về giáo dục của Hồ Chí Minh có thể khái quát như sau: Giáo dục thanh niên là hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống

đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một lớp người trẻ tuổi, thông qua việc dạy chữ, dạy nghề, dạy người, tạo nên cho xã hội nguồn nhân lực trẻ có trình

độ chính trị, văn hóa, khoa học kỹ thuật, chuyên môn nghiệp vụ và phẩm chất đạo đức tốt để phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

1.2 Nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên

1.2.1 Giáo dục tinh thần yêu nước cho thanh niên

Trong số những vấn đề cần giáo dục thanh niên, Hồ Chí Minh đặt lên hàng đầu vấn đề giáo dục tinh thần yêu nước Trong 5 điều Bác dạy thiếu niên nhi đồng thì điều thứ nhất là “Yêu tổ quốc, yêu đồng bào” Đối với thanh niên

Hồ Chí Minh yêu cầu: “Trước hết phải yêu tổ quốc, yêu nhân dân, phải có tinh thần dân tộc vững chắc và tinh thần quốc tế đúng đắn” [43, tr 455] Đây

là một lời dặn dò đơn giản nhưng là cả một tấm lòng yêu nước, thương dân của Người Một tình cảm thiêng liêng và mênh mang được Hồ Chí Minh cô đọng để dặn dò thanh niên

Hồ Chí Minh rất coi trọng việc giáo dục truyền thống dân tộc, chủ yếu

là giáo dục lòng yêu nước cho tầng lớp nhân dân, đặc biệt là tầng lớp thanh niên với những mức độ, hình thức rất phong phú

Qua các giờ học nội khóa ở Trường Dục Thanh (Phan Thiết) năm 1910,

Hồ Chí Minh dựa trên kiến thức lịch sử tiến hành việc giáo dục lòng yêu nước, truyền thống dân tộc cho học sinh Ví như, khi dạy hai từ Pháp “rivie`re” (nghĩa là “con sông”), “montagame” (nghĩa là “núi”), Thầy đã diễn nôm câu thơ lục bát:

Núi kia là núi của ai?

Sông sâu nước biếc chảy dài về đâu

Hai câu thơ không chỉ giúp học sinh nắm vững nghĩa của hai từ Pháp

mà còn gợi cho hoc sinh suy nghĩ về tình trạng đất nước (núi – sông) đang bị quân thù giày xéo Hồ Chí Minh thường phổ biến cho học sinh thơ ca yêu

nước của Phan Bội Châu, Đông Kinh Nghĩa Thục…để khơi dậy ở học sinh tinh thần yêu nước

Trong thời gian ở Xiêm (nay là Thái Lan, 1928 – 1929), Thầu Chín, tên gọi của Hồ Chí Minh lúc ấy, tổ chức, vận động, giáo dục kiều bào vốn có tinh thần nước Người tổ chức diễn kịch, thường là “kịch về lịch sử Việt Nam mất nước”, viết thơ ca về các anh hùng dân tộc, như bài ca “Trần Hưng Đạo” Bài

ca này “được truyền bá một cách mau chóng và thần diệu, chỉ một thời gian không lâu, Trần Hưng Đạo đã trở thành người anh hùng cứu quốc, có sức cổ

vũ mạnh mẽ lòng yêu nước của đồng bào, làm cho nhanh chóng giác ngộ, xóa

bỏ những cảnh bê tha rượu chè, cờ bạc; biết đoàn kết với nhau để góp phần

vào sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc” [57, tr 193]

Trong suốt cả cuộc đời hoạt động cách mạng, Hồ Chí Minh luôn luôn chăm lo giáo dục những truyền thống tốt đẹp của dân tộc cho cán bộ, cho thế

hệ trẻ Người quan niệm, việc kế thừa và phát huy những truyền thống đó phải dựa trên một cơ sở nhận thức cần thiết về lịch sử, đất nước và con người Việt Nam

Trong những lớp huấn luyện cán bộ thời tiền khởi nghĩa, Hồ Chí Minh

đã soạn ra những bài diễn ca rất dễ hiểu, dễ nhớ về lịch sử và địa lý để giáo dục truyền thống yêu nước dân tộc Trong bài “Nên học sử ta” và quyển “Lịch

sử nước ta”, Hồ Chí Minh đều nhấn mạnh:

Hồ Chí Minh căn dặn phải học lịch sử vì “sử dạy cho ta những chuyện

vẻ vang của tổ tiên ta…” Người đau xót nhắc lại, có những trí thức Việt Nam đào tạo dưới thời Pháp thuộc, biết mọi chuyện trên thế giới mà lại “mù tịt” về lịch sử và địa lý nước nhà Hồ Chí Minh nói: “Trước kia, khi thực dân Pháp còn cai trị nước ta, có những người tri thức Việt Nam rất thông thuộc lịch sử địa lý và các chuyện thần thoại của nước Pháp, của Hy Lạp và La Mã Nhưng

khi hỏi đến các vị anh hùng là tổ tiên, ông cha mình, hỏi đến địa lý nước mình thì lại mù tịt” [47, tr 556]

Hồ Chí Minh đòi hỏi, người Việt Nam cần “hiểu rõ lịch sử, đất nước, con người và những cái vốn rất quý báu của mình” [47, tr 556] Quyển “Lịch

sử nước ta” là một loại sử diễn ca, được nhân dân yêu thích Vì vậy, sách đã nhanh chóng đi vào quần chúng cách mạng, khơi dậy tinh thần yêu nước và ý chí đấu tranh giành độc lập Đồng thời, Hồ Chí Minh cũng viết các quyển

“Địa dư của nước ta”, “Địa dư Cao Bằng” để giáo dục lòng yêu tổ quốc cho đồng bào “Qua việc học lịch sử và địa dư nước nhà đã làm cho chúng tôi tăng thêm lòng yêu nước, căm thù giặc Thật thế, không ai yêu nước hơn khi biết nước mình bị chà đạp, dân mình bị làm nô lệ; không ai tin tưởng, dũng cảm hơn khi biết được truyền thống oanh liệt, bất khuất của cha ông mình” [37, tr 34]

Hồ Chí Minh đã nêu cao nhiều truyền thống tốt đẹp tiêu biểu cho tâm hồn và phẩm giá dân tộc kết tinh những giá trị của nền văn hóa dân tộc Về phương diện này, lịch sử Việt Nam với hàng nghìn năm đấu tranh dựng nước

và giữ nước đầy gian nan thử thách nhưng đầy vinh quang rạng rỡ, với nền văn hóa lâu đời mang đậm tính nhân dân và dân tộc, để lại cho chúng ta một

di sản vô giá, luôn luôn là nền tảng cho mọi công cuộc phục hưng dân tộc, Người đã nói đến: “Tinh thần tự tôn tự lập của dân tộc ta” [35, tr 410], “nhân dân ta rất cần cù, thông minh, khéo léo” [36, tr 292], nói đến lòng nhân đạo, những truyền thống anh hùng của “một dân tộc anh hùng” [42, tr 331]

Truyền thống yêu nước đã có trong lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc Thánh Gióng, Hai Bà Trưng, Triệu Thị Trinh, Đinh Bộ Lĩnh, Lê Hoàn, Trần Quốc Toản, Trần Nhật Duật, Lê Lợi, Nguyễn Huệ đều

là những người chí lớn, tài cao, lập công khi đang ở tuổi thanh niên Hồ Chí Minh đã khái quát truyền thống đó trong cuốn “Lịch sử nước ta”:

“Thiếu niên ta rất vẻ vang, Trẻ con Phù Đổng tiếng vang muôn đời” [34, tr 327]

Trong các truyền thống quý báu của dân tộc, Hồ Chí Minh đặc biệt nêu cao chủ nghĩa yêu nước, tinh thần “Không có gì quý hơn độc lập tự do” và tinh thần đoàn kết dân tộc Hồ Chí Minh nói: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước Đó là một truyền thống quý báu của ta Từ xưa đến nay, mỗi khi tổ quốc bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và cướp nước” [35, tr 484 – 485] Tự hào trước những trang sử oai hùng, những chiến công hiển hách của dân tộc Hồ Chí Minh nhắc nhở mọi người phải biết ơn và ghi nhớ công lao của các vị anh hùng dân tộc: “Chúng ta phải ghi nhớ công lao của các vị anh hùng dân tộc vì

các vị ấy là tiêu biểu cho một dân tộc anh hùng” [35, tr 485]

Hồ Chí Minh đã ví truyền thống tốt đẹp như “các thứ của quý” có khi

bị “cất dấu kín đáo trong rương, trong hòm”, có khi được trưng bày trong tủ kính, trong bình pha lê, rõ ràng dễ thấy” [35, tr 485], và nhiệm vụ của chúng

ta là phải phát hiện ra những “thứ của quý” ấy và đem “ thực hành” vào sự nghiệp cách mạng hiện nay Muốn vậy, truyền thống dân tộc, truyền thống yêu nước không những được kế thừa và phát huy, mà còn phải được nâng cao lên một tầm cao mới, chất lượng mới theo yêu cầu của cách mạng trong từng thời kỳ lịch sử cụ thể Như Hồ Chí Minh đã khẳng định, trong thời đại ngày nay, “Muốn cứu nước và giải phóng dân tộc không có con đường nào khác

ngoài con đường cách mạng vô sản” [36, tr 114] Mọi truyền thống dân tộc

phải được nâng cao trên lập trường cách mạng của giai cấp vô sản: chủ nghĩa yêu nước phát triển thành chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa, truyền thống anh hùng nâng lên thành chủ nghĩa anh hùng cách mạng, ý thức độc lập tự do của dân tộc chuyển thành ý thức độc lập dân tộc gắn liền với tự do của nhân dân, tinh thần đoàn kết dân tộc nâng lên thành tinh thần làm chủ tập thể của nhân dân lao động

1.2.2 Giáo dục lý tưởng cộng sản, tinh thần quốc tế vô sản cho thanh niên

Theo Từ điển tiếng Việt, lý tưởng là “mục đích cao nhất, tốt đẹp nhất

mà người ta mong muốn đạt tới” [4, tr 873]; Từ điển xã hội học, lý tưởng là

“những khát khao, nguyện vọng, tư tưởng về tương lai tốt đẹp mà con người hằng mong tới, là trạng thái hoàn hảo nhất mà người ta mong muốn đạt tới” [75, tr 182]

Lý tưởng phản ánh xu thế phát triển của xã hội, những khát vọng của con người, phản ánh cái cần phải có, cái có thể có Do là sự phản ánh những khát vọng, những hoài bão của con người mà lý tưởng, một mặt, vừa mang tính thời đại, vừa mang tính vượt trước

Theo C Mác, lý tưởng cách mạng là lợi ích chân chính của con người trong quan niệm của thời đại đó Quá trình thực hiện lý tưởng cách mạng chính là quá trình đấu tranh để thỏa mãn nhu cầu, lợi ích đó Nói cách khác, lý tưởng cách mạng là những khát vọng về lợi ích đã trở thành tình cảm và lý trí, lương tâm và danh dự của con người, của một thế hệ, một cộng đồng

Bởi vậy, giáo dục lý tưởng cách mạng cho thế hệ trẻ Việt Nam nói chung, cho thanh niên nói riêng là một trong những vấn đề được Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong lần gặp gỡ với thanh niên, đã nói: “…chúng ta không được một phút nào quên lý tưởng cao cả của mình là phấn đấu cho Tổ quốc ta hoàn toàn độc lập, cho chủ nghĩa xã hội hoàn toàn thắng lợi trên đất nước ta” [37, tr 20] Theo Hồ Chí Minh, giáo dục lý tưởng cách mạng cho thanh niên, trước hết là giáo dục nhận thức để giác ngộ lý tưởng “độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội” Hồ Chí Minh đã dạy rằng: thanh niên sinh viên có giác ngộ lý tưởng mới giúp họ hiểu lý tưởng đó cao đẹp như thế nào, mới xây dựng cho họ niềm tin vào chủ nghĩa xã hội và

lý tưởng cách mạng Giác ngộ lý tưởng cách mạng cho thanh niên sinh viên còn nhằm làm cho họ thấy rõ trách nhiệm của mình trong việc thực hiện lý tưởng, đồng thời có quan điểm và hành động đúng đắn để biến lý tưởng thành

hiện thực Nói cách khác, giác ngộ lý tưởng cách mạng chính là giáo dục cho thanh niên lý tưởng sống và niềm tin vào sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội

Theo Hồ Chí Minh, giáo dục tình cảm cách mạng là một trong những nội dung đặc biệt quan trọng của giáo dục lý tưởng cách mạng cho thanh niên

Đó là giáo dục lòng tin yêu đối với Đảng, với giai cấp công nhân, với nhân dân lao động, tình cảm với bạn bè quốc tế, là niềm say mê với công việc của mình

Hồ Chí Minh chú trọng giáo dục lý tưởng cách mạng cho thanh niên thông qua hoạt động thực tiễn Theo Hồ Chí Minh, muốn làm cho thanh niên quan tâm đến vận mệnh đất nước thì phải rất chú trọng “giúp” họ hiểu rõ thời đại mà họ đang sống và vai trò của họ đối với sự phát triển của lịch sử dân tộc

và nhân loại Trong các cuộc nói chuyện, trong các bức thư gửi thanh niên, trước hết Hồ Chí Minh làm cho họ hiểu rõ tình hình chính trị, nắm vững được

sự chuyển biến căn bản của đời sống dân tộc và thế giới Hiểu rõ thời đại, xác định được vị trí chiến đấu của chúng ta – những người đang xây dựng chủ nghĩa xã hội – sẽ đem lại nguồn cổ vũ to lớn và lòng tự hào cao cả vào sự nghiệp của dân tộc Do vậy, phải lấy lý tưởng cộng sản mà giáo dục cho họ Phải lấy lý tưởng cao cả đó mà giải thích ý nghĩa của sự kiện, của việc làm hàng ngày để kích thích lòng tự hào của tuổi trẻ Và chính họ sẽ là những người biến khát vọng giành độc lập dân tộc của các thế hệ trước thành hành động của chính mình, bằng dũng khí, sự quyết tâm, lòng say mê sáng tạo của mình để đưa đất nước trở thành một quốc gia giàu mạnh, văn minh và hòa nhập thế giới

1.2.3 Giáo dục tinh thần đoàn kết, ý thức tổ chức kỷ luật và tinh thần yêu lao động cho thanh niên

Hồ Chí Minh rất coi trọng truyền thống đoàn kết dân tộc, đoàn kết giữa các thành phần dân tộc sống trên lãnh thổ Việt Nam, đoàn kết giữa các tầng lớp nhân dân yêu nước vì đại nghĩa dân tộc, vì lợi ích thiêng liêng của dân tộc Người đã đúc kết thành như một quy luật của lịch sử: “Đoàn kết là sức mạnh

vô địch của chúng ta”, “Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết Thành công, thành công, đại thành công” [37, tr 14]

Không những thế, Hồ Chí Minh còn viết những câu hết sức xúc động

về tinh thần đoàn kết, thống nhất của nhân dân ta, của dân tộc ta: “Nước Việt Nam là một, dân tộc Việt Nam là một” [37, tr 366] “Đồng bào Kinh hay Thổ, Mường hay Mán, Gia – rai hay Ê – đê, Xơ – đăng hay Ba – na và các dân tộc thiểu số khác, đều là con cháu Việt Nam, đều là anh em ruột thịt Chúng ta sống chết có nhau, sướng khổ cùng nhau, no đói giúp nhau…Sông có thể cạn, núi có thể mòn, nhưng lòng đoàn kết của chúng ta không bao giờ giảm bớt” [37, tr 385-386]

Qua những trang lịch sử oai hùng của dân tộc trong đấu tranh chống ngoại xâm, Hồ Chí Minh, qua quyển “Lịch sử nước ta” đã tập trung rút ra bài học truyền thống của nhân dân ta Đó là đoàn kết để chiến thắng Kết thúc quyển “Lịch sử nước ta”, Người đã nêu:

Đồng tình, đồng sức, đồng lòng, đồng minh” [39, tr 229]

“Đồng” là đoàn kết Ở đây, Hồ Chí Minh nêu các “cấp độ” thể hiện sự

đoàn kết dân tộc Đầu tiên là “đồng tình” tức là sự nhất trí, ủng hộ về mặt tinh thần với cuộc đấu tranh chung, dù chưa tham gia đấu tranh “Đồng sức” thể hiện sự đoàn kết ở mức độ cao hơn, không chỉ ủng hộ về mặt tinh thần mà còn góp công sức, tiền của cho cuộc đấu tranh “Đồng lòng” không chỉ ủng hộ về tinh thần, sự đóng góp sức lực, tiền của mà ở đây là sự kết thành một khối, quyết tâm chiến đấu để đạt được mục tiêu đề ra Cuối cùng “Đồng minh” là liên kết chặt chẽ với nhau trong một đội ngũ, một tổ chức để chiến thắng

Vì vậy, nhân dân ta, nhất là thế hệ trẻ phải nhận rõ tầm quan trọng của đoàn kết Bởi theo Hồ Chí Minh, “Lúc nào dân ta đoàn kết muôn người như một thì nước ta độc lập, tự do Trái lại, lúc nào dân ta không đoàn kết thì bị nước ngoài xâm lấn” [39, tr 221]

Học tập đối với thanh niên là rất quan trọng nhưng không chỉ học mà còn phải lao động Hồ Chí Minh cho rằng, trước kia có câu: “Vạn ban giai hạ phẩm, duy hữu độc thư cao” [45, tr 493] Nó có nghĩa là: Tất cả mọi ngành đều ở dưới, duy có việc học là cao…đó là quan niệm thời phong kiến, học để làm quan Ngày nay phải vừa học vừa lao động, bây giờ phải yêu lao động, thực sự lao động

Trong cuộc đấu tranh bảo vệ đất nước, dân tộc ta phải đương đầu với nhiều đế chế lớn mạnh ở phương Đông thời cổ - trung đại và nhiều cường quốc đế quốc chủ nghĩa thời cận – hiện đại Vì vậy, con đường để đi đến giành thắng lợi của dân tộc ta là phải huy động sức mạnh vật chất, tinh thần của cả cộng đồng dân tộc Trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, nhiệm

vụ luôn đặt ra hết sức khó khăn nặng nề Nó không chỉ đòi hỏi tinh thần quyết tâm cao độ, mà còn đòi hỏi cả hy sinh xương máu Do đó, Hồ Chí Minh đã chú trọng giáo dục, bồi dưỡng cho thanh niên ý chí tự lập, tự cường để vươn lên, không chịu khuất phục trước mọi khó khăn nguy hiểm để dành chiến thắng

Trong “Bài nói chuyện tại buổi lễ khai mạc trường đại học nhân dân Việt Nam”, Hồ Chí Minh không chỉ nhấn mạnh “Trước hết phải yêu Tổ quốc, yêu nhân dân”, mà nhiệm vụ của thanh niên “Phải yêu và trọng lao động Phải giữ gìn kỷ luật Phải bảo vệ của công Phải quan tâm đến đời sống nhân dân” [43, tr 455]

Hồ Chí Minh khuyên thanh niên: “Có khó nhọc mình nên đi trước, khi hưởng thụ mình nên đi sau” [45, tr 172] Hồ Chí Minh mong mỏi ở thanh niên: cái khó nhọc thì mình nên đi trước người ta, còn sự sung sướng thanh nhàn thì mình nhường người ta hưởng trước Các việc đáng làm, thì khó mấy cũng cố chịu quyết làm cho kỳ được Ham làm những việc ích quốc lợi dân Không ham địa vị và công danh phú quý Đem lòng chí công vô tư mà đối với người, đối với việc Quyết tâm làm gương về mặt: siêng năng, tiết kiệm, trong sạch Chớ kiêu ngạo tự mãn…” Để thực hiện khẩu hiệu “Đâu cần thanh niên

có, việc gì khó thanh niên làm” [5, tr 336], Hồ Chí Minh đã chỉ rõ cho mỗi thanh niên phương hướng hành động để từ đó có một hướng đi đúng đắn, sát với thực tiễn Thanh niên đã làm được rất nhiều điều quan trọng cho Tổ quốc, nhưng theo Hồ Chí Minh: chớ vì thế mà tự cao, tự đại, phải khiêm tốn, luôn luôn cố gắng hơn mới vượt qua mọi khó khăn để giành lấy thành tích nhiều hơn và lớn hơn Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “Thanh niên phải xung phong đến những nơi khó khăn, gian khổ nhất, nơi nào người khác làm ít kết quả, thanh niên phải xung phong đến làm cho tốt…, phải xung phong đến những nơi khó khăn để xây dựng chủ nghĩa xã hội” [46, tr 620] Xung phong là đi trước, làm trước để lôi cuốn quần chúng chứ không phải là xa rời quần chúng Đồng thời,

Hồ Chí Minh đưa ra những điều nên chống “Thanh niên cần phải chống tâm

lý tự tư, tự lợi, chỉ lo lợi ích riêng và sinh hoạt riêng của mình Chống tâm lý ham sung sướng và tránh khó nhọc Chống thói xem khinh lao động, nhất là lao động chân tay” [43, tr 455] Thanh niên bao giờ cũng có nhiều ham muốn Nhưng nếu chỉ ham muốn chỉ hướng vào những dục vọng tầm thường thì sẽ làm cho thanh niên sống không có mục đích đúng đắn

Bài nói tại Đại hội sinh viên lần thứ II, Hồ Chí Minh nói về yêu lao động: “Muốn thật thà yêu tổ quốc, yêu nhân dân, yêu chủ nghĩa xã hội thì phải yêu lao động, vì không có lao động thì chỉ có nói suông” [ 45, tr 173 – 174]

1.2.4 Giáo dục ý thức học tập, tinh thần phấn đấu rèn luyện, không ngừng vươn lên cho thanh niên

Đối với thanh niên, để thực sự là lực lượng nòng cốt trong công cuộc xây dựng xã hội mới, Hồ Chí Minh dạy: “họ cần phải học tập, tu dưỡng và trau dồi đạo đức cách mạng” Xác định rõ “Nhiệm vụ chính của thanh niên là học” [43, tr 398] và phương pháp học tập hiệu quả, đó là: “Về giáo dục thì học tập phải kết hợp với đạo đức cộng sản và lao động chân tay, khiến cho thanh niên nam nữ khi ra khỏi trường đã trở thành những người “học hay cày giỏi” [45, tr 334]

Với thanh niên, học tập là lao động, học tập cũng là đạo đức Hồ Chí Minh thường dạy: thanh niên phải học tập toàn diện, học văn hóa, khoa học,

kỹ thuật, quân sự và chính trị Trong đó, Hồ Chí Minh đặc biệt nhấn mạnh việc học tập chính trị, học tập lý luận Mác – Lênin, bởi vì đó là những môn học dẫn lối, chỉ đường, củng cố đạo đức cách mạng cho thanh niên Đồng thời,

nó giúp cho việc nâng cao sự hiểu biết và trình độ chính trị của họ, để họ làm tốt công tác mà Đảng, Đoàn…giao phó Chỉ có học tập toàn diện, thanh niên mới trở thành người có đức, có tài

Học các kiến thức giảng dạy trong nhà trường, theo Hồ Chí Minh, là yếu tố cần nhưng chưa đủ Hồ Chí Minh dạy: thanh niên sinh viên phải có quan điểm thực tiễn trong học tập, nghĩa là phải học trong nhân dân, học trong mối quan hệ với giai cấp cách mạng, tham gia vào đời sống chính trị, vào các hoạt động xã hội…Người cũng căn dặn họ phải học ngay ở những thanh niên kiểu mẫu Quan điểm này của Hồ Chí Minh không chỉ xuất phát từ nhiệm vụ giáo dục và học tập ở bậc đại học, mà cao hơn nữa là giáo dục thanh niên trở thành những con người toàn diện, những “trí thức hoàn toàn” Hồ Chí Minh viết: “Một người học xong đại học có thể gọi là có tri thức Song y không biết cày ruộng, không biết làm công, không biết đánh giặc, không biết làm nhiều việc khác Nói tóm lại, công việc thực tế, y không biết gì cả Thế là

y chỉ có tri thức một nửa Tri thức của y là tri thức học sách, chưa phải tri thức hoàn toàn Y muốn thành tri thức hoàn toàn, thì phải đem cái tri thức đó áp dụng vào thực tế” [41, tr 235]

Đối với thanh niên trí thức trong điều kiện hòa bình, Hồ Chí Minh nhấn mạnh đến hai chữ học tập Năm 1959, Người viết: “Ngày nay, ta đã độc lập,

tự do, thanh niên mới thật là người chủ tương lai của nước ta Muốn xứng đáng vai trò người chủ, thì phải học tập” [43, tr 398] Ngôn từ rất giản dị, nhưng nội dung mà nó biểu đạt thật sự mang ý nghĩa sâu rộng Thanh niên được xem là người chủ tương lai của nước nhà Người chủ tương lai ấy cần có

một phẩm chất quan trọng là có trí thức nhờ ra sức học tập Những thanh niên trí thức đó chính là chủ nhân đích thức của một nước Việt Nam mới Đây là một sự trân trọng, cũng là một kỳ vọng mà Hồ Chí Minh gửi gắm ở tầng lớp thanh niên trí thức Thanh niên chỉ tỏ rõ vai trò của mình khi không ngừng nâng cao phẩm chất tri thức ở mỗi người Con đường để nâng cao phẩm chất trí thức không gì khác chính là học tập

Hồ Chí Minh rất quan tâm giáo dục và vun trồng những truyền thống mới, cách mạng và hiện đại, nhất là cho thế hệ trẻ Không những về lý tưởng chính trị, đạo đức cách mạng, mà cả về lối sống tập thể, có tổ chức và kỷ luật,

về những thói quen khoa học, tác phong công nghiệp Năm 1963, nhân dịp thành lập Hội phổ biến khoa học và kỹ thuật Việt Nam, Hồ Chí Minh giao cho Hội một nhiệm vụ: “Hội còn có nhiệm vụ dạy bảo các cháu thiếu nhi về khoa học, kỹ thuật, làm cho các cháu ngay từ thuở nhỏ đã biết yêu khoa học,

để mai sau các cháu trở thành những người có thói quen sinh hoạt và làm việc

khoa học” [36, tr 293]

Cùng với sự quan tâm đào tạo họ về văn hóa – khoa học – kỹ thuật, Hồ Chí Minh luôn luôn chăm lo cho thanh niên về chính trị Người đòi hỏi thanh niên trí thức phải trả lời dứt khoát câu hỏi: “Học để làm gì? Học để phục vụ ai?” [45, tr 173] Và câu trả lời của thanh niên chỉ có thể Học để làm tròn nhiệm vụ người trí thức xây dựng chủ nghĩa xã hội, học để phục vụ tổ quốc, phục vụ nhân dân Theo Hồ Chí Minh, đó là “hạt nhân” của người trí thức xã

hội chủ nghĩa [32, tr 145] Khi nói về cách mạng với người trí thức, Hồ Chí

Minh nói: “Cách mạnh rất cần trí thức và thực ra chỉ có cách mạng mới biết quý trọng trí thức” [32, tr 103] Nhưng trọng trí thức như thế nào? Không phải tất cả bất cứ tri thức nào cũng đều phải trọng “Trí thức đáng trọng là trí thức hết lòng phục vụ cách mạng, phục vụ nhân dân” [32, tr 214]

Với Hồ Chí Minh, đức và tài là hai yếu tố cốt yếu nhất của nhân cách, giữa chúng có mối quan hệ hữu cơ với nhau, có đức mà không có tài thì làm

việc gì cũng khó, có tài mà không có đức thì không thể đem tài đó phụng sự được nhân dân 40 năm trước đây, tại Đại hội sinh viên Việt Nam lần thứ II,

Hồ Chí Minh đã dạy: “Thanh niên phải có đức, có tài Có tài mà không có đức

ví như một anh làm kinh tế tài chính rất giỏi nhưng lại đi đến thụt két thì chẳng những không làm được gì ích lợi cho xã hội, mà còn có hại cho xã hội nữa Nếu có đức mà không có tài ví như ông bụt không làm hại gì, nhưng cũng không lợi gì cho loài người…” [45, tr 172] Quan điểm đức – tài của

Hồ Chí Minh không chỉ định hướng cho công tác đào tạo, lựa chọn cán bộ, trong việc xây dựng con người mới mà còn là sự chỉ dẫn quý báu cho thanh niên phát triển nhân cách của một một cách đúng đắn

1.2.5 Giáo dục đạo đức mới, lối sống giản dị, trong sáng, lành mạnh cho thanh niên

Trên cơ sở nhận thức về vị trí, vai trò của thanh niên trong tiến trình cách mạng của dân tộc và vai trò “nền tảng” của đạo đức đối với người cách mạng, Hồ Chí Minh xác định giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh niên là công việc gốc của Đảng, của tổ chức Đoàn, của gia đình, nhà trường và toàn

xã hội Nhận rõ tầm quan trọng của công tác giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh niên, trước lúc đi xa, Hồ Chí Minh không quên căn dặn Đảng ta: “Cần

phải chăm lo giáo dục đạo đức cách mạng cho họ, đào tạo họ thành những

người thừa kế xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa “hồng” vừa “chuyên” [47, tr 510]

Theo Hồ Chí Minh giáo dục đạo đức cho thanh niên là quá trình làm cho thanh niên lĩnh hội được những quy tắc, chuẩn mực đạo đức cách mạng của xã hội Đây còn là biện pháp tốt nhất, nhằm giúp thanh niên tránh được những tác động xấu của tàn dư đạo đức cũ để nhận thức đúng trách nhiệm của tàn dư đạo đức cũ để nhận thức đúng trách nhiệm của mình trước dân tộc

Là một phạm trù thuộc hình thái ý thức xã hội, các quan hệ đạo đức cũ luôn tồn tại dai dẳng và có ảnh hưởng nhất định đến thanh niên Mặt khác, thanh niên là lớp người trẻ tuổi, có sức khỏe dồi dào, lại là lực lượng đông

đảo trong xã hội “chiếm độ 1 phần 3 tổng số nhân dân” [44, tr 94], nên thanh niên luôn là đối tượng tác động chủ yếu của các thế lực phản cách mạng Chúng tìm mọi cách nắm lấy lực lượng trẻ để lừa phỉnh, mua chuộc, lôi kéo

họ vào con đường phản các mạng Hồ Chí Minh cho rằng: “Trong xã hội cũ

có nhiều nọc độc nó làm hại thanh niên Nhất là văn hóa độc ác của Mỹ, nó dùng mọi cách như sách báo, phim ảnh…để làm cho thanh niên hư hỏng, trụy lạc Thậm chí một số thanh niên hóa ra lưu manh, trộm cắp, cờ bạc…” [43, tr

455] Vì thiếu kinh nghiệm do chưa từng trải nên không ít thanh niên đánh

mất vai trò “người chủ tương lai của đất nước”, quên đi trách nhiệm, bổn phận của mình đối với tiền đồ của dân tộc Họ trốn tránh những nhiệm vụ khó khăn, chỉ biết chăm lo cho lợi ích của riêng mình mà không quan tâm đến lợi ích của tập thể, của xã hội Vì thế, giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh niên để giúp họ trở thành những công dân tốt, người lao động tốt, người chiến

sĩ tốt, người chủ xứng đáng của đất nước, người cách mạng chân chính là một

trong những nhiệm vụ hàng đầu của cách mạng nước ta

Mặt khác, hình thành đạo đức cách mạng cho thanh niên thông qua công tác giáo dục còn nhằm giúp thanh niên hoàn thành sự nghiệp vẻ vang của mình Theo Hồ Chí Minh, cách mạng là sự nghiệp rất vẻ vang nhưng cũng rất lâu dài, đầy khó khăn, thử thách Thanh niên phải có đạo đức cách mạng làm nền tảng mới đủ sức vượt qua những thăng trầm, khó khăn của hoàn cảnh để kiên trì phấn đấu đến cùng cho lý tưởng cách mạng, hoàn thành nhiệm vụ mà cách mạng và Đảng giao phó Hồ Chí Minh nói: “Có đạo đức cách mạng thì khi gặp khó khăn, gian khổ, thất bại, cũng không sợ sệt, rụt rè, lùi bước Vì lợi ích chung của Đảng, của cách mạng, của giai cấp, của dân tộc

và của loài người mà không ngần ngại hy sinh tất cả lợi ích riêng của cá nhân mình Khi cần thì sẵn sàng hy sinh cả tính mạng của mình cũng không tiếc” [45, tr 284]

Khi nói tới giáo dục đạo đức cho thanh niên, vấn đề quan trọng hàng đầu được Hồ Chí Minh quan tâm là phải làm cho thanh niên nhận thức được rằng: đạo đức cách mạng là tận trung với nước, tận hiếu với dân Trung, hiếu

là những khái niệm cũ có trong đạo đức truyền thống Việt Nam và Phương Đông đã được Hồ Chí Minh sử dụng và đưa vào nội dung mới để giáo dục thanh niên Trung với nước là trung thành với sự nghiệp dựng nước và giữ nước Nước ở đây là nước của dân, dân là chủ nhân của đất nước Hiếu với dân, học tập, làm việc, chiến đấu vì nhân dân; phải chăm lo và bảo vệ lợi ích chính đáng của nhân dân, tích cực giúp đỡ nhân dân vượt qua mọi khó khăn trong cuộc sống, để phát triển sản xuất, cải thiện đời sống; phải đấu tranh chống lại mọi biểu hiện sách nhiễu, gây phiền hà cho nhân dân Có như vậy mới được dân tin, dân mến, kính trọng, mới tạo ra sức mạnh to lớn cho cách mạng Tóm lại, trung với nước, hiếu với dân là thể hiện trách nhiệm của bản thân đối với sự nghiệp dựng nước và giữ nước, là suốt đời phấn đấu hy sinh vì độc lập tự do của Tổ quốc, vì chủ nghĩa xã hội, nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng

Giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh niên, Hồ Chí Minh rất chú trọng đến việc giáo dục những phẩm chất bên trong Người cách mạng phải

có đạo đức cách mạng “Tư cách của người cách mạng” là vấn đề được Hồ Chí Minh chú trọng đầu tiên khi Người viết tác phẩm “Đường Kách mệnh” năm 1927 nhằm truyền bá chủ nghĩa Mác – Lênin vào nước ta, giáo dục, đào tạo những lớp cán bộ cách mạng đầu tiên của Đảng, của dân tộc Theo Hồ Chí Minh, đạo đức cách mạng biểu hiện ở những giá trị cốt lõi của con người Những phẩm chất cao quý như: cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; những tác phong đẹp đẽ như: khiêm tốn, giản dị, tinh thần lao động tích cực, siêng năng, gan dạ, táo bạo và sáng tạo; là các đức tính: trung thành, thật thà, chính thực Hồ Chí Minh xác định: người cách mạng phải có đạo đức cách mạng làm gốc Nếu không có đạo đức cách mạng thì dù tài giỏi đến mấy cũng

không lãnh đạo được nhân dân Đối với thanh niên, để thực sự là lực lượng nòng cốt trong công cuộc xây dựng xã hội mới, Hồ Chí Minh dạy: họ cần phải học tập, tu dưỡng và trau dồi đạo đức cách mạng

Phát biểu tại buổi lễ khai trường đại học Nhân dân Việt Nam, ngày 19/1/1955, Hồ Chí Minh dạy: “Thanh niên cần phải chống tâm lý tự tư tự lợi, chỉ lo lợi ích riêng và sinh hoạt riêng của mình Chống tâm lý ham sung sướng và tránh khó nhọc chống thói xem khinh lao động, nhất là lao động chân tay Chống lười biếng, xa xỉ Chống cách sinh hoạt ủy mị Chống kiêu ngạo, giả dối, khoe khoang” [43, tr 455], vì đó là những thói xấu kìm hãm chí tiến thủ của thanh niên Hồ Chí Minh yêu cầu thanh niên phải luôn trau dồi đạo đức cách mạng, khiêm tốn và giản dị Chống kiêu căng, tự mãn Chống lãng phí xa hoa Thực hành tư phê bình và phê bình nghiêm túc đế giúp nhau cùng tiến bộ

Đề cao tinh thần trách nhiệm, thực hành chủ nghĩa tập thể, tẩy trừ chủ nghĩa cá nhân cũng là một nội dung trong tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh niên Là người cách mạng, thanh niên phải luôn đặt nghĩa vụ lên trên quyền lợi, phải ra sức lao động cống hiến chứ không phải chỉ biết có đòi hỏi Trong công việc, thanh niên phải nêu cao tinh thần

“đâu cần thanh niên có, việc gì khó thanh niên làm”, “gian khổ thì đi trước, hưởng thụ sau mọi người” [46, tr 621] Hồ Chí Minh cho rằng: Thanh niên

“phải thầm nhuần đạo đức cách mạng tức là khiêm tốn, đoàn kết, thực hành chủ nghĩa tập thể…ra sức cần kiệm xây dựng nước nhà” [46, tr 106]

Đạo đức cách mạng là đạo đức mới – đạo đức của giai cấp vô sản, đòi hỏi người cách mạng không chỉ biết đấu tranh vì sự phát triển, vì lợi ích của dân tộc mình mà còn phải có “quyết tâm giúp đỡ loài người ngày càng tiến bộ

và thoát khỏi ách áp bức, bóc lột, luôn giữ vững tinh thần chí công vô tư” [43,

tr 568]

Con đường hình thành đạo đức cách mạng cho thanh niên theo tư tưởng

Hồ Chí Minh là con đường giáo dục, rèn luyện, kết hợp tự giáo dục, rèn luyện thông qua hoạt động thực tiễn Bởi vì: Đạo đức cách mạng không phải trên trời sa xuống, nó do đấu tranh, rèn luyện bền bỉ hàng ngày mà phát triển và củng cố Cũng như ngọc càng mài càng sáng, vàng càng luyện càng trong Mặt khác, theo Hồ Chí Minh, đạo đức của con người “phần nhiều do giáo dục

mà nên” Do đó, phải kết hợp việc giáo dục của các tổ chức với việc phát huy cao độ vai trò tự rèn luyện của thanh niên

Trong bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau, Hồ Chí Minh quan tâm

cả đức lẫn tài nhưng vẫn luôn nhấn mạnh về đức: “Giáo dục thanh niên một cách toàn diện nhưng phải chú trọng đạo đức cách mạng, giác ngộ Chủ nghĩa

Xã hội trong quan hệ mật thiết với văn hóa, kỹ thuật, lao động sản xuất Thanh niên phải có ý thức dân tộc sâu sắc nhưng đồng thời phải biết gắn những truyền thống, tập quán, thói quen, lối sống quý báu lành mạnh khoa học của dân tộc với hiện đại, đoàn kết hòa bình, tiến bộ xã hội của nhân loại” [44, tr 759] Thanh niên là lực lượng nòng cốt cùng toàn dân tộc thực hiện mục tiêu Hòa bình – Thống nhất – Độc lập dân tộc và Giàu mạnh ở Việt Nam

Giáo dục đạo đức mới, lối sống giản dị, trong sáng, lành mạnh cho thanh niên Hồ Chí Minh nêu rõ: mỗi người cần quan tâm đến việc rèn luyện hành vi và thói quen đạo đức mới trong đời sống cá nhân của mình Vì vậy, trước hết phải kiên quyết đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhân, vì nó là kẻ thù của đạo đức cách mạng, kẻ thù nguy hiểm nhất của người cách mạng Để chống được những biểu hiện đó của chủ nghĩa cá nhân, Người chỉ rõ: thanh niên sinh viên phải rèn luyện nếp sống có văn hóa, có tình thương yêu đồng chí, sống có nghĩa, có tình, quan tâm đến người khác, đến công việc chung

Chương 2 GIÁO DỤC THANH NIÊN VIỆT NAM THEO TƯ TƯỞNG

HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY - THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP

2.1 Thực trạng vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên

và những vấn đề đặt ra

2.1.1 Quan điểm của Đảng về sự vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh

về giáo dục thanh niên

Tháng 12 năm 1986, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng đã chính thức khởi đầu cho thời kỳ đổi mới trong lịch sử hiện đại Việt Nam Tại Đại hội này, nhiều vấn đề mới về lý luận và thực tiễn đã được đặt ra và giải quyết theo tinh thần “đổi mới tư duy”, “nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng

sự thật, nói rõ sự thật” [8, tr 346] Với tinh thần đó, tư duy đổi mới của Đại hội VI đã trở thành nền tảng cho việc đánh giá tình hình và đề ra các chính sách kinh tế, xã hội, văn hóa mới, trong đó có chính sách đối với thanh niên Trong nhiệm kỳ của Ban chấp hành Trung ương khóa VI, một văn kiện có tầm quan trọng đặc biệt về công tác thanh niên đã được ban hành vào ngày 9 tháng 2 năm 1991 Đó là Nghị quyết số 25 – NQ/TW của Bộ Chính trị về đổi mới và tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thanh niên Đây có thể coi là điểm khởi đầu cho đường lối đổi mới của Đảng về công tác thanh niên trong thời kỳ đổi mới Nghị quyết được ban hành đã đưa lại một định hướng mới với những giải pháp lãnh đạo mới cho công tác thanh niên

Hai năm sau, ngày 14 tháng 1 năm 1993, Hội nghị lần thứ 4 Ban chấp hành trung ương khóa VII đã họp và ra Nghị quyết số 04 - NQ/HNTW về công tác thanh niên trong thời kỳ mới

Trong khoảng thời gian 10 năm, từ năm 1993 đến năm 2003, Trung Ương Đảng và Nhà nước không ban hành một văn bản chỉ đạo hay văn bản có tính pháp quy chuyên biệt nào về công tác thanh niên Tuy nhiên, trong một

số nghị quyết quan trọng khác của Ban chấp hành Trung Ương khóa VIII đều

có đề cập gián tiếp đến công tác thanh niên từ những khía cạnh cụ thể Tiêu biểu là Nghị quyết Hội Nghị Trung Ương 2 năm 1996 và chiến lược phát triển giáo dục và đào tạo trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và nhiệm vị đến năm 2000 và Nghị quyết Hội Nghị Trung Ương 5 khóa VIII về xây dựng

và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

Tròn 10 năm sau Nghị quyết Trung Ương 4 khóa VII, ngày 29 – 4 –

2003, Thủ tưởng chính phủ đã ký quyết định số 70/2003/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển thanh niên Việt Nam đến năm 2010 Đây là văn bản pháp quy đầu tiên, bước đầu thể chế hóa đường lối lãnh đạo công tác thanh niên của Đảng trong thời kỳ đổi mới Việc phải mất đến 10 năm sau Nghị quyết trung ương 4, bản chiến lược này mới được chuẩn bị xong và được phê duyệt là rất chậm so với yêu cầu khách quan của công tác thanh niên trong thời kỳ đổi mới Tuy nhiên, “muộn còn hơn không”, bản chiến lược này đánh dấu một nỗ lực không nhỏ của chính phủ Việt Nam trong việc thế chế hóa và đưa đường lối của Đảng vào cuộc sống Bản chiến lược gồm 4 phần: phần thứ nhất là: “Tình hình thanh niên, công tác thanh niên hiện nay Bối cảnh thời cơ

và thách thức đối với thanh niên trong giai đoạn mới”; phần thứ hai: “Quan điểm và mục tiêu chiến lược phát triển thanh niên”; phần thứ ba: “Các giải pháp chủ yếu” và phần thứ tư: “Tổ chức thực hiện”

Trong phần thứ nhất, Bản chiến lược đã chỉ ra những đặc điểm cơ bản, những mặt mạnh, mặt yếu của thanh niên Việt Nam trong thời kỳ hiện nay Theo đó, “thanh niên nước ta (từ 15 đến 34 tuổi) là lực lượng xã hội hùng hậu, chiếm 35,96% dân số và chiếm 55,5% lực lượng lao động xã hội Đây là một nhận định quan trọng, bởi lần đầu tiên độ tuổi thanh niên ở Việt Nam được xác định, với ranh giới từ 15 đến 34 tuổi

Về những mặt mạnh của thanh niên Việt Nam hiện nay, chiến lược nhận định: “Hiện nay, thanh niên nước ta có trình độ học vấn, nghề nghiệp,

trình độ khoa học, công nghệ cao hơn trước Đời sống vật chất và tinh thần được nâng cao, sức khỏe và tình trạng thể chất của thanh niên có tiến bộ Phần lớn thanh niên có khát vọng vượt qua đói nghèo, lạc hậu, xây dựng đất nước theo mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh Niềm tin của thanh niên vào sự lãnh đạo của Đảng, vào con đường xã hội chủ nghĩa được củng cố và tăng cường…Tính tích cực xã hội, tinh thần tình nguyện, tính xung kích của thanh niên được nâng cao” Đặc biệt là theo Chiến lược phát triển thanh niên Việt Nam đến năm 2010, tại quyết định số 70/2003/QĐ –TTg ngày 29-4-2003 của Thủ tưởng chính phủ nhận định

“Trong xã hội ta đang tiếp tục hình thành một lớp thanh niên ưu tú, vững vàng

về chính trị, suất sắc trong các lĩnh vực chuyên môn, kế thừa bản sắc văn hóa dân tộc, tiêu biểu cho thế hệ trẻ trong thời kỳ mới” Tư tưởng Hồ Chí Minh đối với công tác giáo dục thanh niên là một hệ thống những quan điểm hoàn chỉnh, thể hiện sự quan tâm đặc biệt đối với thanh niên, một tầm nhìn chiến lược đối với lực lượng quan trọng này Theo Hồ Chí Minh, trong quá trình lãnh đạo đất nước, Đảng Cộng Sản Việt Nam phải luôn đề cao vai trò, vị trí của thanh niên, xác định thanh niên là rường cột của nước nhà, chủ nhân tương lai của đất nước, là lực lượng xung kích trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, một trong những nhân tố quyết định sự thành bại của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, hội nhập quốc tế và xây dựng chủ nghĩa xã hội Thanh niên được đặt ở vị trí trung tâm trong chiến lược bồi dưỡng, phát huy nhân tố và nguồn lực con người

Nghị quyết Hội nghị lần thứ tư Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VII về công tác thanh niên trong thời kỳ đổi mới đã khẳng định: “Sự nghiệp đổi mới có thành công hay không, cách mạng Việt Nam có vững bước theo con đường xã hội chủ nghĩa hay không phần lớn tùy thuộc vào lực lượng thanh niên, vào việc bồi dưỡng, rèn luyện thế hệ thanh niên; công tác thanh

niên là vấn đề sống còn của dân tộc, là một trong những nhân tố quyết định sự thành bại của cách mạng” [10, tr 538 – 539]

Đảng Cộng Sản Việt Nam đặt niềm tin sâu sắc vào thanh niên, phát huy vai trò làm chủ và tiềm năng to lớn của thanh niên để thanh niên thực hiện được sứ mệnh lịch sử, đi đầu trong cuộc đấu tranh chiến thắng nghèo nàn, lạc hậu, xây dựng và bảo vệ đất nước giàu mạnh, xã hội văn minh, nhân dân có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc Để phát huy tiềm năng to lớn đó, Đảng Cộng Sản Việt Nam luôn luôn chú ý việc giáo dục, bồi dưỡng và rèn luyện thế hệ thanh niên: Thường xuyên chăm lo, giáo dục, bồi dưỡng và tạo điều kiện thuận lợi cho thanh niên phấn đấu để hình thành một thế hệ con người mới có lý tưởng cao đẹp, có ý thức trách nhiệm công dân, có tri thức, có sức khỏe, lao động giỏi, sống có văn hóa và tình nghĩa, giàu lòng yêu nước và tinh thần quốc tế chân chính

Nghị quyết hội nghị lần thứ Bảy Ban Chấp hành Trung ương khóa X

“Về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thanh niên” tiếp tục khẳng định: Thanh niên là lực lượng xã hội to lớn, một trong những nhân tố quan trọng quyết định tương lai, vận mệnh dân tộc; là lực lượng chủ yếu trên nhiều lĩnh vực, đảm nhận những công việc đòi hỏi hy sinh, gian khổ, sức khỏe

và sáng tạo Thanh niên là độ tuổi sung sức nhất về thể chất và phát triển trí tuệ, luôn năng động, sáng tạo, muốn tự khẳng định mình Song, do còn trẻ, thiếu kinh nghiệm nên thanh niên cần được sự giúp đỡ, chăm lo của các thế hệ

đi trước và toàn xã hội

Trong quá trình lãnh đạo đất nước, Đảng Cộng Sản Việt Nam luôn đề cao vai trò, vị trí của thanh niên, xác định thanh niên là lực lượng xung kích cách mạng, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh là đội dự bị tin cậy của Đảng; công tác thanh niên là vấn đề sống còn của dân tộc Đồng thời, Đảng

đã đề ra nhiều chủ trương giáo dục, đào tạo, bồi dưỡng, tổ chức thanh niên thành lực lượng hùng hậu, trung thành, kế tục sự nghiệp cách mạng của Đảng